൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. മേത്താവഗ്ഗോ

൧. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧. അട്ഠകനിപാതസ്സ പഠമേ ആസേവിതായാതി ആദരേന സേവിതായ. ഭാവിതായാതി വഡ്ഢിതായ. ബഹുലീകതായാതി പുനപ്പുനം കതായ. യാനികതായാതി യുത്തയാനസദിസകതായ. വത്ഥുകതായാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതായ. അനുട്ഠിതായാതി പച്ചുപട്ഠിതായ. പരിചിതായാതി സമന്തതോ ചിതായ ഉപചിതായ. സുസമാരദ്ധായാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധായ സുകതായ. ആനിസംസാതി ഗുണാ. സുഖം സുപതീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഏകാദസകനിപാതേ വക്ഖാമ.

അപ്പമാണന്തി ഫരണവസേന അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തി, പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയന്തി മേത്താപദട്ഠാനായ വിപസ്സനായ അനുക്കമേന ഉപധിക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പത്തസ്സ ദസ സംയോജനാ പഹീയന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി പടിഘഞ്ചേവ പടിഘസമ്പയുത്തസംയോജനാ ച തനുകാ ഹോന്തി. പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയന്തി തേസംയേവ കിലേസൂപധീനം ഖയസങ്ഖാതം മേത്തം അധിഗമവസേന പസ്സന്തസ്സ. കുസലീ തേന ഹോതീതി തേന മേത്തായനേന കുസലോ ഹോതി. സത്തസണ്ഡന്തി സത്തസങ്ഖാതേന സണ്ഡേന സമന്നാഗതം, സത്തഭരിതന്തി അത്ഥോ. വിജേത്വാതി അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേനേവ വിജിനിത്വാ. രാജിസയോതി ഇസിസദിസാ ധമ്മികരാജാനോ. യജമാനാതി ദാനാനി ദദമാനാ. അനുപരിയഗാതി വിചരിംസു.

അസ്സമേധന്തിആദീസു പോരാണകരാജകാലേ കിര സസ്സമേധം, പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം, വാചാപേയ്യന്തി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി അഹേസും, യേഹി രാജാനോ ലോകം സങ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ നിപ്ഫന്നസസ്സതോ ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം സസ്സമേധം നാമ, സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. മഹായോധാനം ഛമാസികം ഭത്തവേതനാനുപ്പദാനം പുരിസമേധം നാമ, പുരിസസങ്ഗണ്ഹനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ ലേഖം ഗഹേത്വാ തീണി വസ്സാനി വിനാ വഡ്ഢിയാ സഹസ്സദ്വിസഹസ്സമത്തധനാനുപ്പദാനം സമ്മാപാസം നാമ. തഞ്ഹി സമ്മാ മനുസ്സേ പാസേതി ഹദയേ ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി, തസ്മാ സമ്മാപാസന്തി വുച്ചതി. ‘‘താത, മാതുലാ’’തിആദിനാ നയേന പന സണ്ഹവാചാഭണനം വാചാപേയ്യം നാമ, പിയവാചാതി അത്ഥോ. ഏവം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹിതം രട്ഠം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി, ഫീതഞ്ച, ബഹുഅന്നപാനം, ഖേമം, നിരബ്ബുദം. മനുസ്സാ മുദാ മോദമാനാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ അപാരുതഘരാ വിഹരന്തി. ഇദം ഘരദ്വാരേസു അഗ്ഗളാനം അഭാവതോ നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി. അയം പോരാണികാ പവേണി.

അപരഭാഗേ പന ഓക്കാകരാജകാലേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഇമഞ്ച രട്ഠസമ്പത്തിം പരിവത്തേത്വാ ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാ അസ്സമേധം പുരിസമേധന്തിആദികേ പഞ്ച യഞ്ഞേ നാമ അകംസു. തേസു അസ്സമേത്ഥ മേധന്തി വധേന്തീതി അസ്സമേധോ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഏകസ്മിം പച്ഛിമദിവസേയേവ സത്തനവുതിപഞ്ചപസുസതഘാതഭിംസനസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തീതി പുരിസമേധോ. ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസന്തീതി സമ്മാപാസോ. ദിവസേ ദിവസേ യുഗച്ഛിഗ്ഗളേ പവേസനദണ്ഡകസങ്ഖാതം സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതീനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സത്രയാഗസ്സേതം അധിവചനം. വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യോ. ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേലുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ ച പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേതം അധിവചനം.

കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിന്തി തേ സബ്ബേപി മഹായാഗാ ഏകസ്സ മേത്താചിത്തസ്സ വിപാകമഹന്തതായ സോളസിം കലം ന അഗ്ഘന്തി, സോളസമം ഭാഗം ന പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ന ജിനാതീതി ന അത്തനാ പരസ്സ ജാനിം കരോതി. ന ജാപയേതി ന പരേന പരസ്സ ജാനിം കാരേതി. മേത്തംസോതി മേത്തായമാനചിത്തകോട്ഠാസോ ഹുത്വാ. സബ്ബഭൂതാനന്തി സബ്ബസത്തേസു. വേരം തസ്സ ന കേനചീതി തസ്സ കേനചി സദ്ധിം അകുസലവേരം വാ പുഗ്ഗലവേരം വാ നത്ഥി.

൨. പഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായാതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതായ. പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനായ. ഗരുട്ഠാനിയന്തി ഗാരവുപ്പത്തിപച്ചയഭൂതം ഗരുഭാവനീയം. തിബ്ബന്തി ബഹലം. പരിപുച്ഛതീതി അത്ഥപാളിഅനുസന്ധിപുബ്ബാപരം പുച്ഛതി. പരിപഞ്ഹതീതി പഞ്ഹം കരോതി, ഇദഞ്ചിദഞ്ച പടിപുച്ഛിസ്സാമീതി വിതക്കേതി. ദ്വയേനാതി ദുവിധേന. അനാനാകഥികോതി അനാനത്തകഥികോ ഹോതി. അതിരച്ഛാനകഥികോതി നാനാവിധം തിരച്ഛാനകഥം ന കഥേതി. അരിയം വാ തുണ്ഹീഭാവന്തി അരിയതുണ്ഹീഭാവോ നാമ ചതുത്ഥജ്ഝാനം, സേസകമ്മട്ഠാനമനസികാരോപി വട്ടതി. ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബകം ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബകം പസ്സതി. പിയത്തായാതി പിയഭാവത്ഥായ. ഗരുത്തായാതി ഗരുഭാവത്ഥായ. ഭാവനായാതി ഭാവനത്ഥായ ഗുണസമ്ഭാവനായ വാ. സാമഞ്ഞായാതി സമണധമ്മത്ഥായ. ഏകീഭാവായാതി നിരന്തരഭാവത്ഥായ.

൩-൪. അപ്പിയസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൩-൪. തതിയേ അപ്പിയപസംസീതി അപ്പിയജനസ്സ പസംസകോ വണ്ണഭാണീ. പിയഗരഹീതി പിയജനസ്സ നിന്ദകോ ഗരഹകോ. ചതുത്ഥേ അനവഞ്ഞത്തികാമോതി ‘‘അഹോ വത മം അഞ്ഞേന അവജാനേയ്യു’’ന്തി അനവജാനനകാമോ. അകാലഞ്ഞൂതി കഥാകാലം ന ജാനാതി, അകാലേ കഥേതി. അസുചീതി അസുചീഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ.

൫. പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ ലോകസ്സ ധമ്മാതി ലോകധമ്മാ. ഏതേഹി മുത്താ നാമ നത്ഥി, ബുദ്ധാനമ്പി ഹോന്തി. തേനേവാഹ – ലോകം അനുപരിവത്തന്തീതി അനുബന്ധന്തി നപ്പജഹന്തി, ലോകതോ ന നിവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതീതി അയഞ്ച ലോകോ ഏതേ അനുബന്ധതി ന പജഹതി, തേഹി ധമ്മേഹി ന നിവത്തതീതി അത്ഥോ.

ലാഭോ അലാഭോതി ലാഭേ ആഗതേ അലാഭോ ആഗതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ. അയസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അവേക്ഖതി വിപരിണാമധമ്മേതി ‘‘വിപരിണാമധമ്മാ ഇമേ’’തി ഏവം അവേക്ഖതി. വിധൂപിതാതി വിധമിതാ വിദ്ധംസിതാ. പദഞ്ച ഞത്വാതി നിബ്ബാനപദം ജാനിത്വാ. സമ്മപ്പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഭവസ്സ പാരം ഗതോ നിപ്ഫത്തിം മത്ഥകം പത്തോ, നിബ്ബാനപദം ഞത്വാവ തം പാരം ഗതഭാവം സമ്മപ്പജാനാതീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. ദുതിയലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ കോ വിസേസോതി കിം വിസേസകാരണം. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപ്പയോഗോ. പരിയാദായാതി ഗഹേത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ. ഇധാപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ദേവദത്തവിപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ അചിരപക്കന്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ ന ചിരപക്കന്തേ. ആരബ്ഭാതി ആഗമ്മ പടിച്ച സന്ധായ. അത്തവിപത്തിന്തി അത്തനോ വിപത്തിം വിപന്നാകാരം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അഭിഭുയ്യാതി അഭിഭവിത്വാ മദ്ദിത്വാ.

൮. ഉത്തരവിപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ വടജാലികായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. സോ കിര വടവനേ നിവിട്ഠത്താ വടജാലികാതി സങ്ഖം ഗതോ. പാതുരഹോസീതി ഇമമത്ഥം ദേവരഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീതി ഗന്ത്വാ പാകടോ അഹോസി. ആദിബ്രഹ്മചരിയകോതി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതോ.

൯. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ കുലപുത്തോതി ജാതികുലപുത്തോ. ബലവാതി ഥാമസമ്പന്നോ. പാസാദികോതി രൂപസമ്പത്തിയാ പസാദജനകോ. തിബ്ബരാഗോതി ബഹലരാഗോ. കിമഞ്ഞത്രാതിആദീസു അയമത്ഥോ – കിം അഞ്ഞേന കാരണേന കഥിതേന, അയം നന്ദോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയമനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, യേഹി നന്ദോ സക്കോതി പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. സചേ ഇമേഹി കാരണേഹി സമന്നാഗതോ നാഭവിസ്സ, ന സക്കുണേയ്യാതി. ഇതിഹ തത്ഥാതി ഏവം തത്ഥ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൧൦. കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന വചനേന വാ അഞ്ഞം കാരണം വചനം വാ പടിച്ഛാദേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ബാഹിരതോ അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ഓതാരേതി. അപനേയ്യേസോതി അപനേയ്യോ നീഹരിതബ്ബോ ഏസ. സമണദൂസീതി സമണദൂസകോ. സമണപലാപോതി വീഹീസു വീഹിപലാപോ വിയ നിസ്സാരതായ സമണേസു സമണപലാപോ. സമണകാരണ്ഡവോതി സമണകചവരോ. ബഹിദ്ധാ നാസേന്തീതി ബഹി നീഹരന്തി. യവകരണേതി യവഖേത്തേ. ഫുണമാനസ്സാതി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠത്വാ മഹാവാതേ ഓപുനിയമാനസ്സ. അപസമ്മജ്ജന്തീതി സാരധഞ്ഞാനം ഏകതോ ദുബ്ബലധഞ്ഞാനം ഏകതോ കരണത്ഥം പുനപ്പുനം അപസമ്മജ്ജന്തി, അപസമ്മജ്ജനിസങ്ഖാതേന വാതഗ്ഗാഹിനാ സുപ്പേന വാ വത്ഥേന വാ നീഹരന്തി. ദദ്ദരന്തി ദദ്ദരസദ്ദം.

സംവാസായന്തി സംവാസേന അയം. വിജാനാഥാതി ജാനേയ്യാഥ. സന്തവാചോതി സണ്ഹവാചോ. ജനവതീതി ജനമജ്ഝേ. രഹോ കരോതി കരണന്തി കരണം വുച്ചതി പാപകമ്മം, തം രഹോ പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ കരോതി. സംസപ്പീ ച മുസാവാദീതി സംസപ്പിത്വാ മുസാവാദീ, മുസാ ഭണന്തോ സംസപ്പതി ഫന്ദതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

മേത്താവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. മഹാവഗ്ഗോ

൧. വേരഞ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അഭിവാദേതീതി ഏവമാദീനി ന സമണോ ഗോതമോതി ഏത്ഥ വുത്തനകാരേന യോജേത്വാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ ‘‘ന വന്ദതി നാസനാ വുട്ഠാതി, നാപി ‘ഇധ ഭോന്തോ നിസീദന്തൂ’തി ഏവം ആസനേന വാ നിമന്തേതീ’’തി. ഏത്ഥ ഹി വാ-സദ്ദോ വിഭാവനേ നാമ അത്ഥേ ‘‘രൂപം നിച്ചം വാ അനിച്ചം വാ’’തിആദീസു വിയ. ഏവം വത്വാ അഥ അത്തനോ അഭിവാദനാദീനി അകരോന്തം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ആഹ – തയിദം, ഭോ ഗോതമ, തഥേവാതി. യം തം മയാ സുതം, തം തഥേവ, തം സവനഞ്ച മേ ദസ്സനഞ്ച സംസന്ദതി സമേതി, അത്ഥതോ ഏകീഭാവം ഗച്ഛതി. ന ഹി ഭവം ഗോതമോ…പേ… ആസനേന വാ നിമന്തേതീതി. ഏവം അത്തനാ സുതം ദിട്ഠേന നിഗമേത്വാ നിന്ദന്തോ ആഹ – തയിദം, ഭോ ഗോതമ, ന സമ്പന്നമേവാതി തം അഭിവാദനാദീനം അകരണം അയുത്തമേവാതി.

അഥസ്സ ഭഗവാ അത്തുക്കംസനപരവമ്ഭനദോസം അനുപഗമ്മ കരുണാസീതലേന ഹദയേന തം അഞ്ഞാണം വിധമിത്വാ യുത്തഭാവം ദസ്സേതുകാമോ നാഹം തം ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അഹം, ബ്രാഹ്മണ, അപ്പടിഹതേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോപി തം പുഗ്ഗലം ഏതസ്മിം സദേവകാദിഭേദേ ലോകേ ന പസ്സാമി, യമഹം അഭിവാദേയ്യം വാ പച്ചുട്ഠേയ്യം വാ ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യം. അനച്ഛരിയം വാ ഏതം, സ്വാഹം അജ്ജ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ഏവരൂപം നിപച്ചാകാരാരഹം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി. അപിച ഖോ യദാപാഹം സമ്പതിജാതോവ ഉത്തരേന മുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ സകലം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേസിം, തദാപി ഏതസ്മിം സദേവകാദിഭേദേ ലോകേ തം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി, യമഹം ഏവരൂപം നിപച്ചകാരം കരേയ്യം. അഥ ഖോ മം സോളസകപ്പസഹസ്സായുകോ ഖീണാസവമഹാബ്രഹ്മാപി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ത്വം ലോകേ മഹാപുരിസോ, ത്വം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗോ ച ജേട്ഠോ ച സേട്ഠോ ച, നത്ഥി തയാ ഉത്തരിതരോ’’തി സഞ്ജാതസോമനസ്സോ പതിമാനേസി. തദാപി ചാഹം അത്തനാ ഉത്തരിതരം അപസ്സന്തോ ആസഭിം വാചം നിച്ഛാരേസിം – ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തി. ഏവം സമ്പതിജാതസ്സാപി മയ്ഹം അഭിവാദനാദിരഹോ പുഗ്ഗലോ നത്ഥി, സ്വാഹം ഇദാനി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ കം അഭിവാദേയ്യം. തസ്മാ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, മാ തഥാഗതാ ഏവരൂപം പരമനിപച്ചകാരം പത്ഥയി. യഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ അഭിവാദേയ്യ വാ…പേ… ആസനേന വാ നിമന്തേയ്യ, മുദ്ധാപി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രത്തിപരിയോസാനേ പരിപാകസിഥിലബന്ധനം വണ്ടാ മുത്തതാലഫലം വിയ ഗീവതോ ഛിജ്ജിത്വാ സഹസാവ ഭൂമിയം നിപതേയ്യ.

ഏവം വുത്തേപി ബ്രാഹ്മണോ ദുപ്പഞ്ഞതായ തഥാഗതസ്സ ലോകജേട്ഠഭാവം അസല്ലക്ഖേന്തോ കേവലം തം വചനം അസഹമാനോ ആഹ – അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോതി. അയം കിരസ്സ അധിപ്പായോ – യം ലോകേ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലികമ്മസാമീചികമ്മം ‘‘സാമഗ്ഗിരസോ’’തി വുച്ചതി, തം ഭോതോ ഗോതമസ്സ നത്ഥി. തസ്മാ അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ, അരസജാതികോ അരസസഭാവോതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ചിത്തമുദുഭാവജനനത്ഥം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവം പരിഹരന്തോ അഞ്ഞഥാ തസ്സ വചനസ്സ അത്ഥം അത്തനി സന്ദസ്സേന്തോ അത്ഥി ഖ്വേസ, ബ്രാഹ്മണ, പരിയായോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ അത്ഥി ഖ്വേസാതി അത്ഥി ഖോ ഏസ. പരിയായോതി കാരണം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അത്ഥി ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏതം കാരണം, യേന കാരണേന മം ‘‘അരസരൂപോ ഭവം ഗോതമോ’’തി വദമാനോ പുഗ്ഗലോ സമ്മാ വദേയ്യ, അവിതഥവാദീതി സങ്ഖം ഗച്ഛേയ്യ. കതമോ പന സോതി? യേ തേ, ബ്രാഹ്മണ, രൂപരസാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബരസാ, തേ തഥാഗതസ്സ പഹീനാതി. കിം വുത്തം ഹോതി? യേ തേ ജാതിവസേന വാ ഉപപത്തിവസേന വാ സേട്ഠസമ്മതാനമ്പി പുഥുജ്ജനാനം രൂപാരമ്മണാദീനി അസ്സാദേന്താനം അഭിനന്ദന്താനം രജ്ജന്താനം ഉപ്പജ്ജന്തി കാമസുഖസ്സാദസങ്ഖാതാ രൂപരസാ, സദ്ദരസാ, ഗന്ധരസാ, രസരസാ, ഫോട്ഠബ്ബരസാ, യേ ഇമം ലോകം ഗീവായ ബന്ധിത്വാ വിയ ആവിഞ്ഛന്തി, വത്ഥാരമ്മണാദിസാമഗ്ഗിയഞ്ച ഉപ്പന്നത്താ സാമഗ്ഗിരസാതി വുച്ചന്തി. തേ സബ്ബേപി തഥാഗതസ്സ പഹീനാ. ‘‘മയ്ഹം പഹീനാ’’തി വത്തബ്ബേപി മമാകാരേന അത്താനം അനുക്ഖിപന്തോ ധമ്മം ദേസേതി, ദേസനാവിലാസോ വാ ഏസ തഥാഗതസ്സ.

തത്ഥ പഹീനാതി ചിത്തസന്താനതോ വിഗതാ, പജഹിതാ വാ. ഏതസ്മിം പനത്ഥേ കരണേ സാമിവചനം ദട്ഠബ്ബം. അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന ഉച്ഛിന്നം തണ്ഹാവിജ്ജാമയം മൂലം ഏതേസന്തി ഉച്ഛിന്നമൂലാ. താലവത്ഥു വിയ നേസം വത്ഥു കതന്തി താലാവത്ഥുകതാ. യഥാ ഹി താലരുക്ഖം സമൂലം ഉദ്ധരിത്വാ തസ്സ വത്ഥുമത്തേ തസ്മിം പദേസേ കതേ ന പുന തസ്സ താലസ്സ ഉപ്പത്തി പഞ്ഞായതി, ഏവം അരിയമഗ്ഗസത്ഥേന സമൂലേ രൂപാദിരസേ ഉദ്ധരിത്വാ തേസം പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബഭാവേന വത്ഥുമത്തേ ചിത്തസന്താനേ കതേ സബ്ബേപി തേ താലാവത്ഥുകതാതി വുച്ചന്തി. അവിരുള്ഹിധമ്മത്താ വാ മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ കതാതി താലാവത്ഥുകതാ. യസ്മാ പന ഏവം താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ഹോന്തി, യഥാ നേസം പച്ഛാഭാവോ ന ഹോതി, തഥാ കതാ ഹോന്തി. തസ്മാ ആഹ – അനഭാവംകതാതി. ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാതി അനാഗതേ അനുപ്പജ്ജനകസഭാവാ.

നോ ച ഖോ യം ത്വം സന്ധായ വദേസീതി യഞ്ച ഖോ ത്വം സന്ധായ വദേസി, സോ പരിയായോ ന ഹോതി. നനു ച ഏവം വുത്തേ യോ ബ്രാഹ്മണേന വുത്തോ സാമഗ്ഗിരസോ, തസ്സ അത്തനി വിജ്ജമാനതാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതീതി? ന ഹോതി. യോ ഹി നം സാമഗ്ഗിരസം കാതും ഭബ്ബോ ഹുത്വാ ന കരോതി, സോ തദഭാവേന അരസരൂപോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി. ഭഗവാ പന അഭബ്ബോവ ഏതം കാതും, തേനസ്സ കാരണേ അഭബ്ബതം പകാസേന്തോ ആഹ – ‘‘നോ ച ഖോ യം ത്വം സന്ധായ വദേസീ’’തി. യം പരിയായം സന്ധായ ത്വം മം ‘‘അരസരൂപോ’’തി വദേസി, സോ അമ്ഹേസു നേവ വത്തബ്ബോതി.

ഏവം ബ്രാഹ്മണോ അത്തനാ അധിപ്പേതം അരസരൂപതം ആരോപേതും അസക്കോന്തോ അഥാപരം നിബ്ഭോഗോ ഭവന്തിആദിമാഹ. സബ്ബപരിയായേസു ചേത്ഥ വുത്തനയേനേവ യോജനാക്കമം വിദിത്വാ സന്ധായഭാസിതമത്ഥം ഏവം വേദിതബ്ബം – ബ്രാഹ്മണോ തദേവ വയോവുദ്ധാനം അഭിവാദനാദികമ്മം ലോകേ ‘‘സാമഗ്ഗിപരിഭോഗോ’’തി മഞ്ഞമാനോ തദഭാവേന ച ഭഗവന്തം ‘‘നിബ്ഭോഗോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാ ച യ്വായം രൂപാദീസു സത്താനം ഛന്ദരാഗപരിഭോഗോ, തദഭാവം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി.

പുന ബ്രാഹ്മണോ യം ലോകേ വയോവുദ്ധാനം അഭിവാദനാദികുലസമുദാചാരകമ്മം ലോകിയാ കരോന്തി, തസ്സ അകിരിയം സമ്പസ്സമാനോ ഭഗവന്തം അകിരിയവാദോതി ആഹ. ഭഗവാ പന യസ്മാ കായദുച്ചരിതാദീനം അകിരിയം വദതി, തസ്മാ തം അകിരിയവാദിതം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി. തത്ഥ ഠപേത്വാ കായദുച്ചരിതാദീനി അവസേസാ അകുസലാ ധമ്മാ അനേകവിഹിതാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ.

പുന ബ്രാഹ്മണോ തദേവ അഭിവാദനാദികമ്മം ഭഗവതി അപസ്സന്തോ ‘‘ഇമം ആഗമ്മ അയം ലോകതന്തി ലോകപവേണീ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഭഗവന്തം ഉച്ഛേദവാദോതി ആഹ. ഭഗവാ പന യസ്മാ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ ചേവ അകുസലചിത്തദ്വയസമ്പയുത്തസ്സ ച ദോസസ്സ അനാഗാമിമഗ്ഗേന ഉച്ഛേദം വദതി, സബ്ബാകുസലസമ്ഭവസ്സ പന മോഹസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗേന ഉച്ഛേദം വദതി, ഠപേത്വാ തേ തയോ അവസേസാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം യഥാനുരൂപം ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ഉച്ഛേദം വദതി, തസ്മാ തം ഉച്ഛേദവാദം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി.

പുന ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ജിഗുച്ഛതി മഞ്ഞേ സമണോ ഗോതമോ ഇദം വയോവുദ്ധാനം അഭിവാദനാദികുലസമുദാചാരകമ്മം, തേന തം ന കരോതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഭഗവന്തം ജേഗുച്ഛീതി ആഹ. ഭഗവാ പന യസ്മാ ജിഗുച്ഛതി കായദുച്ചരിതാദീഹി, യാനി കായവചീമനോദുച്ചരിതാനി ചേവ യാവ ച അകുസലാനം ലാമകധമ്മാനം സമാപത്തി സമാപജ്ജനാ സമങ്ഗിഭാവോ, തം സബ്ബമ്പി ഗൂഥം വിയ മണ്ഡനകജാതികോ പുരിസോ ജിഗുച്ഛതി ഹിരീയതി, തസ്മാ തം ജേഗുച്ഛിതം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി. തത്ഥ കായദുച്ചരിതേനാതിആദി കരണവചനം ഉപയോഗത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം.

പുന ബ്രാഹ്മണോ തദേവ അഭിവാദനാദികമ്മം ഭഗവതി അപസ്സന്തോ ‘‘അയം ഇദം ലോകജേട്ഠകകമ്മം വിനേതി വിനാസേതി, അഥ വാ യസ്മാ ഏതം സാമീചികമ്മം ന കരോതി, തസ്മാ അയം വിനേതബ്ബോ നിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഭഗവന്തം വേനയികോതി ആഹ. തത്രായം പദത്ഥോ – വിനയതീതി വിനയോ, വിനാസേതീതി വുത്തം ഹോതി. വിനയോ ഏവ വേനയികോ. വിനയം വാ അരഹതീതി വേനയികോ, നിഗ്ഗഹം അരഹതീതി വുത്തം ഹോതി. ഭഗവാ പന യസ്മാ രാഗാദീനം വിനയായ വൂപസമായ ധമ്മം ദേസേതി, തസ്മാ വേനയികോ ഹോതി. അയമേവ ചേത്ഥ പദത്ഥോ – വിനയായ ധമ്മം ദേസേതീതി വേനയികോ. വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തി. സ്വായം തം വേനയികഭാവം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി.

പുന ബ്രാഹ്മണോ യസ്മാ അഭിവാദനാദീനി സാമീചികമ്മാനി കരോന്താ വയോവുദ്ധേ തോസേന്തി ഹാസേന്തി, അകരോന്താ പന താപേന്തി വിഹേസേന്തി ദോമനസ്സം നേസം ഉപ്പാദേന്തി, ഭഗവാ ച താനി ന കരോതി, തസ്മാ ‘‘അയം വയോവുദ്ധേ തപതീ’’തി മഞ്ഞമാനോ സപ്പുരിസാചാരവിരഹിതത്താ വാ ‘‘കപണപുരിസോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ ഭഗവന്തം തപസ്സീതി ആഹ. തത്രായം പദത്ഥോ – തപതീതി തപോ, രോസേതി വിഹേസേതീതി അത്ഥോ. സാമീചികമ്മാകരണസ്സേതം അധിവചനം. തപോ അസ്സ അത്ഥീതി തപസ്സീ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ബ്യഞ്ജനാനി അവിചാരേത്വാ ലോകേ കപണപുരിസോ തപസ്സീതി വുച്ചതി. ഭഗവാ പന യേ അകുസലാ ധമ്മാ ലോകം തപനതോ തപനീയാനി വുച്ചന്തി, തേസം പഹീനത്താ യസ്മാ തപസ്സീതി സങ്ഖം ഗതോ. തസ്മാ തം തപസ്സിതം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി. തത്രായം വചനത്ഥോ – തപന്തീതി തപാ, അകുസലധമ്മാനമേതം അധിവചനം. തേ തപേ അസ്സി നിരസ്സി പഹാസി വിദ്ധംസീതി തപസ്സീ.

പുന ബ്രാഹ്മണോ തം അഭിവാദനാദികമ്മം ദേവലോകഗബ്ഭസമ്പത്തിയാ ദേവലോകപടിസന്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതീതി മഞ്ഞമാനോ ഭഗവതി ചസ്സ അഭാവം ദിസ്വാ ഭഗവന്തം അപഗബ്ഭോതി ആഹ. കോധവസേന വാ ഭഗവതോ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദോസം ദസ്സേന്തോപി ഏവമാഹ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഗബ്ഭതോ അപഗതോതി അപഗബ്ഭോ, അഭബ്ബോ ദേവലോകൂപപത്തിം പാപുണിതുന്തി അധിപ്പായോ. ഹീനോ വാ ഗബ്ഭോ അസ്സാതി അപഗബ്ഭോ. ദേവലോകഗബ്ഭപരിബാഹിരത്താ ആയതിം ഹീനഗബ്ഭപടിലാഭഭാഗീതി. ഹീനോ വാസ്സ മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഗബ്ഭവാസോ അഹോസീതി അധിപ്പായോ. ഭഗവതോ പന യസ്മാ ആയതിം ഗബ്ഭസേയ്യാ അപഗതാ, തസ്മാ സോ തം അപഗബ്ഭതം അത്തനി സമ്പസ്സമാനോ അപരം പരിയായമനുജാനി. തത്ര ച യസ്സ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ആയതിം ഗബ്ഭസേയ്യാ പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തി പഹീനാതി ഏതേസം പദാനം ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനാഗതേ ഗബ്ഭസേയ്യാ പുനബ്ഭവേ ച അഭിനിബ്ബത്തി അനുത്തരേന മഗ്ഗേന വിഹതകാരണത്താ പഹീനാ. ഗബ്ഭസേയ്യാഗഹണേന ചേത്ഥ ജലാബുജയോനി ഗഹിതാ, പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിഗ്ഗഹണേന ഇതരാ തിസ്സോ’’പി.

അപിച ഗബ്ഭസ്സ സേയ്യാ ഗബ്ഭസേയ്യാ. പുനബ്ഭവോ ഏവ അഭിനിബ്ബത്തി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതീതി വുത്തേപി ന വിഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞാ ഠിതി അത്ഥി, ഏവമിധാപി ന ഗബ്ഭതോ അഞ്ഞാ സേയ്യാ വേദിതബ്ബാ. അഭിനിബ്ബത്തി ച നാമ യസ്മാ പുനബ്ഭവഭൂതാപി അപുനബ്ഭവഭൂതാപി അത്ഥി, ഇധ ച പുനബ്ഭവഭൂതാ അധിപ്പേതാ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘പുനബ്ഭവോ ഏവ അഭിനിബ്ബത്തി പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തീ’’തി.

ഏവം ആഗതകാലതോ പട്ഠായ അരസരൂപതാദീഹി അട്ഠഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തമ്പി ബ്രാഹ്മണം ഭഗവാ ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മരാജാ ധമ്മസാമീ തഥാഗതോ അനുകമ്പായ സീതലേനേവ ചക്ഖുനാ ബ്രാഹ്മണം ഓലേകേന്തോ യം ധമ്മധാതും പടിവിജ്ഝിത്വാ ദേസനാവിലാസപ്പത്താ നാമ ഹോതി, തസ്സാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ വിഗതവലാഹകേ നഭേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ ച സരദകാലേ സൂരിയോ വിയ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹദയന്ധകാരം വിധമേന്തോ താനിയേവ അക്കോസവത്ഥൂനി തേന തേന പരിയായേന അഞ്ഞഥാ ദസ്സേത്വാ പുനപി അത്തനോ കരുണാവിപ്ഫാരം അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അകമ്പിയഭാവേന പടിലദ്ധതാദിഗുണലക്ഖണം പഥവിസമചിത്തതം അകുപ്പധമ്മതഞ്ച പകാസേന്തോ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ കേവലം പലിതസിരഖണ്ഡദന്തവലിത്തചതാദീഹി അത്തനോ വുദ്ധഭാവം സല്ലക്ഖേതി, നോ ച ഖോ ജാനാതി അത്താനം ജാതിയാ അനുഗതം ജരായ അനുസടം ബ്യാധിനോ അധിഭൂതം മരണേന അബ്ഭാഹതം അജ്ജ മരിത്വാ പുന സ്വേവ ഉത്താനസേയ്യദാരകഭാവഗമനീയം. മഹന്തേന ഖോ പന ഉസ്സാഹേന മമ സന്തികം ആഗതോ, തദസ്സ ആഗമനം സാത്ഥകം ഹോതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഇമസ്മിം ലോകേ അത്തനോ അപ്പടിസമം പുരേജാതഭാവം ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണാതിആദിനാ നയേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസി.

തത്ഥ സേയ്യഥാപീതിആദീനം ഹേട്ഠാ വുതനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഹി തേ കുക്കുടപോതകാ പക്ഖേ വിധുനന്താ തംഖണാനുരൂപം വിരവന്താ നിക്ഖമന്തി. ഏവം നിക്ഖമന്താനഞ്ച തേസം യോ പഠമതരം നിക്ഖമതി, സോ ജേട്ഠോതി വുച്ചതി. തസ്മാ ഭഗവാ തായ ഉപമായ അത്തനോ ജേട്ഠഭാവം സാധേതുകാമോ ബ്രാഹ്മണം പുച്ഛതി – യോ നു ഖോ തേസം കുക്കുടച്ഛാപോതകാനം…പേ… കിന്തി സ്വാസ്സ വചനീയോതി. തത്ഥ കുക്കുടച്ഛാപകാനന്തി കുക്കുടപോതകാനം. കിന്തി സ്വാസ്സ വചനീയോതി സോ കിന്തി വചനീയോ അസ്സ, കിം വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ ജേട്ഠോ വാ കനിട്ഠോ വാതി.

‘‘ജേട്ഠോ’’തിസ്സ, ഭോ ഗോതമ, വചനീയോതി, ഭോ ഗോതമ, സോ ജേട്ഠോ ഇതി അസ്സ വചനീയോ. കസ്മാതി ചേ? സോ ഹി നേസം ജേട്ഠോതി, യസ്മാ സോ നേസം വുദ്ധതരോതി അത്ഥോ. അഥസ്സ ഭഗവാ ഓപമ്മം സമ്പടിപാദേന്തോ ഏവമേവ ഖോതി ആഹ, യഥാ സോ കുക്കുടപോതകോ, ഏവം അഹമ്പി. അവിജ്ജാഗതായ പജായാതി അവിജ്ജാ വുച്ചതി അഞ്ഞാണം, തത്ഥ ഗതായ. പജായാതി സത്തധിവചനമേതം, അവിജ്ജാകോസസ്സ അന്തോ പവിട്ഠേസു സത്തേസൂപി വുത്തം ഹോതി. അണ്ഡഭൂതായാതി അണ്ഡേ ഭൂതായ പജാതായ സഞ്ജാതായ. യഥാ ഹി അണ്ഡേ നിബ്ബത്താ ഏകച്ചേ സത്താ അണ്ഡഭൂതാതി വുച്ചന്തി, ഏവമയം സബ്ബാപി പജാ അവിജ്ജണ്ഡകോസേ നിബ്ബത്തത്താ അണ്ഡഭൂതാതി വുച്ചതി. പരിയോനദ്ധായാതി തേന അവിജ്ജണ്ഡകോസേന സമന്തതോ ഓനദ്ധായ ബദ്ധായ വേഠിതായ. അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാതി തം അവിജ്ജാമയം അണ്ഡകോസം ഭിന്ദിത്വാ. ഏകോവ ലോകേതി സകലേപി ലോകസന്നിവാസേ അഹമേവ ഏകോ അദുതിയോ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോതി ഉത്തരരഹിതം സബ്ബസേട്ഠം സമ്മാ സാമഞ്ച ബോധിം, അഥ വാ പസത്ഥം സുന്ദരഞ്ച ബോധിം. അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സേതം നാമം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സാപി നാമമേവ. ഉഭയമ്പി വട്ടതി. അഞ്ഞേസം അരഹത്തമഗ്ഗോ അനുത്തരാ ബോധി ഹോതി, ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? അസബ്ബഗുണദായകത്താ. തേസഞ്ഹി കസ്സചി അരഹത്തമഗ്ഗോ അരഹത്തഫലമേവ ദേതി, കസ്സചി തിസ്സോ വിജ്ജാ, കസ്സചി ഛ അഭിഞ്ഞാ, കസ്സചി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ, കസ്സചി സാവകപാരമിഞാണം. പച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി പച്ചേകബോധിഞാണമേവ ദേതി, ബുദ്ധാനം പന സബ്ബഗുണസമ്പത്തിം ദേതി അഭിസേകോ വിയ രഞ്ഞോ സബ്ബലോകിസ്സരഭാവം. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചിപി അനുത്തരാ ബോധി ന ഹോതീതി. അഭിസമ്ബുദ്ധോതി അബ്ഭഞ്ഞാസിം പടിവിജ്ഝിം, പത്തോമ്ഹി അധിഗതോമ്ഹീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനി യദേതം ഭഗവതാ ‘‘ഏവമേവ ഖോ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തം ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം, തം ഏവം അത്ഥേന സംസന്ദിത്വാ വേദിതബ്ബം – യഥാ ഹി തസ്സാ കുക്കുടിയാ അത്തനോ അണ്ഡേസു അധിസയനാദിതിവിധകിരിയാകരണം, ഏവം ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ അത്തനോ സന്താനേ അനിച്ചം, ദുക്ഖം, അനത്താതി തിവിധാനുപസ്സനാകരണം. കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാസമ്പാദനേന അണ്ഡാനം അപൂതിഭാവോ വിയ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ അപരിഹാനി. കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാകരണേന അണ്ഡാനം അല്ലസിനേഹപരിയാദാനം വിയ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന ഭവത്തയാനുഗതനികന്തിസിനേഹപരിയാദാനം. കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാകരണേന അണ്ഡകപാലാനം തനുഭാവോ വിയ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോ, കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാകരണേന കുക്കുടപോതകസ്സ പാദനഖതുണ്ഡകാനം ഥദ്ധഖരഭാവോ വിയ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ തിക്ഖഖരവിപ്പസന്നസൂരഭാവോ. കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാകരണേന കുക്കുടപോതകസ്സ പരിണാമകാലോ വിയ ബോധിസത്തഭൂതസ്സ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിണാമകാലോ വഡ്ഢികാലോ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ. കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാകരണേന കുക്കുടപോതകസ്സ പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ പക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിദാകാലോ വിയ ഭഗവതോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന വിപസ്സനാഞാണഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ അനുപുബ്ബാധിഗതേന അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ അഭിഞ്ഞാപക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ സോത്ഥിനാ സകലബുദ്ധഗുണസച്ഛികതകാലോ വേദിതബ്ബോ.

അഹഞ്ഹി, ബ്രാഹ്മണ, ജേട്ഠോ സേട്ഠോ ലോകസ്സാതി, ബ്രാഹ്മണ, യഥാ തേസം കുക്കുടപോതകാനം പഠമതരം അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ അഭിനിബ്ബത്തോ കുക്കുടപോതകോ ജേട്ഠോ ഹോതി, ഏവം അവിജ്ജാഗതായ പജായ തം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ പഠമതരം അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ അഹഞ്ഹി ജേട്ഠോ വുദ്ധതമോതി സങ്ഖം ഗതോ, സബ്ബഗുണേഹി പന അപ്പടിസമത്താ സേട്ഠോതി.

ഏവം ഭഗവാ അത്തനോ അനുത്തരം ജേട്ഠസേട്ഠഭാവം ബ്രാഹ്മണസ്സ പകാസേത്വാ ഇദാനി യായ പടിപദായ തം അധിഗതോ, തം പടിപദം പുബ്ബഭാഗതോ പഭുതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ബ്രാഹ്മണ, വീരിയം അഹോസീതി, ബ്രാഹ്മണ, ന മയാ അയം അനുത്തരോ ജേട്ഠസേട്ഠഭാവോ കുസീതേന മുട്ഠസ്സതിനാ സാരദ്ധകായേന വിക്ഖിത്തചിതേന അധിഗതോ, അപിച ഖോ തദധിഗമായ ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അഹോസി. ബോധിമണ്ഡേ നിസിന്നേന മയാ ചതുസമ്മപ്പധാനഭേദം വീരിയം ആരദ്ധം അഹോസി, പഗ്ഗഹിതം അസിഥിലപ്പവത്തിതം. ആരദ്ധത്തായേവ ച മേ തം അസല്ലീനം അഹോസി. ന കേവലഞ്ച വീരിയമേവ, സതിപി മേ ആരമ്മണാഭിമുഖഭാവേന ഉപട്ഠിതാ അഹോസി, ഉപട്ഠിതത്തായേവ ച അസമ്മുട്ഠാ. പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോതി കായചിത്തപ്പസ്സദ്ധിവസേന കായോപി മേ പസ്സദ്ധോ അഹോസി. തത്ഥ യസ്മാ നാമകായേ പസ്സദ്ധേ രൂപകായോപി പസ്സദ്ധോയേവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നാമകായോ രൂപകായോ’’തി അവിസേസേത്വാവ ‘‘പസ്സദ്ധോ കായോ’’തി വുത്തം. അസാരദ്ധോതി സോ ച ഖോ പസ്സദ്ധത്തായേവ അസാരദ്ധോ, വിഗതദരഥോതി വുത്തം ഹോതി. സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗന്തി ചിത്തമ്പി മേ സമ്മാ ആഹിതം സുട്ഠു ഠപിതം അപ്പിതം വിയ അഹോസി, സമാഹിതത്താ ഏവ ച ഏകഗ്ഗം അചലം നിപ്ഫന്ദനന്തി. ഏത്താവതാ ഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ കഥിതാ ഹോതി.

ഇദാനി ഇമായ പടിപദായ അധിഗതം പഠമജ്ഝാനം ആദിം കത്വാ വിജ്ജാത്തയപരിയോസാനം വിസേസം ദസ്സേന്തോ സോ ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം യാവ വിനിച്ഛയനയേന വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൯) വുത്തമേവ.

അയം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണാതിആദീസു പന വിജ്ജാതി വിദിതകരണട്ഠേന വിജ്ജാ. കിം വിദിതം കരോതി? പുബ്ബേനിവാസം. അവിജ്ജാതി തസ്സേവ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അവിദിതകരണട്ഠേന തപ്പടിച്ഛാദകമോഹോ. തമോതി സ്വേവ മോഹോ തപ്പടിച്ഛാദകട്ഠേന തമോ നാമ. ആലോകോതി സാ ഏവ വിജ്ജാ ഓഭാസകരണട്ഠേന ആലോകോതി. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാ അധിഗതാതി അത്ഥോ, സേസം പസംസാവചനം. യോജനാ പനേത്ഥ – അയം ഖോ മേ വിജ്ജാ അധിഗതാ, തസ്സ മേ അധിഗതവിജ്ജസ്സ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിനട്ഠാതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ. ഏസ നയോ ഇതരസ്മിമ്പി പദദ്വയേ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. സതിയാ അവിപ്പവാസേന അപ്പമത്തസ്സ വീരിയാതാപേന ആതാപിനോ കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖാതായ പഹിതത്തസ്സ പേസിതത്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അപ്പമത്തസ്സ ആതാപിനോ പഹിതത്തസ്സ വിഹരതോ അവിജ്ജാ വിഹഞ്ഞേയ്യ, വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ തമോ വിഹഞ്ഞേയ്യ, ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏവമേവ മമ അവിജ്ജാ വിഹതാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, തമോ വിഹതോ, ആലോകോ ഉപ്പന്നോ. ഏതസ്സ മേ പധാനാനുയോഗസ്സ അനുരൂപമേവ ഫലം ലദ്ധന്തി.

അയം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, പഠമാ അഭിനിബ്ഭിദാ അഹോസി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ അണ്ഡകോസമ്ഹാതി അയം ഖോ മമ, ബ്രാഹ്മണ, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണമുഖതുണ്ഡകേന പുബ്ബേ നിവുത്ഥഖന്ധപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ പഠമാ അഭിനിബ്ഭിദാ പഠമാ നിക്ഖന്തി പഠമാ അരിയാജാതി അഹോസി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ മുഖതുണ്ഡകേന വാ പാദനഖസിഖായ വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ തമ്ഹാ അണ്ഡകോസമ്ഹാ അഭിനിബ്ഭിദാ നിക്ഖന്തി കുക്കുടനികായേ പച്ചാജാതീതി. അയം താവ പുബ്ബേനിവാസകഥായം നയോ.

ചുതുപപാതകഥായ പന വിജ്ജാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചുതുപപാതപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. യഥാ പന പുബ്ബേനിവാസകഥായം ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണമുഖതുണ്ഡകേന പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ’’തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘ചുതുപപാതഞാണമുഖതുണ്ഡകേന ചുതുപപാതപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ’’തി വത്തബ്ബം.

യം പനേതം പച്ചവേക്ഖണഞാണപരിഗ്ഗഹിതം ആസവാനം ഖയഞാണാധിഗമം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേന്തോ അയം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തതിയാ വിജ്ജാതിആദിമാഹ, തത്ഥ വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ. അവിജ്ജാതി ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. അയം ഖോ മേ, ബ്രാഹ്മണ, തതിയാ അഭിനിബ്ഭിദാ അഹോസീതി ഏത്ഥ അയം ഖോ മമ, ബ്രാഹ്മണ, ആസവാനം ഖയഞാണമുഖതുണ്ഡകേന ചതുസച്ചപടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ തതിയാ അഭിനിബ്ഭിദാ തതിയാ നിക്ഖന്തി തതിയാ അരിയജാതി അഹോസി കുക്കുടച്ഛാപകസ്സേവ മുഖതുണ്ഡകേന വാ പാദനഖസിഖായ വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ തമ്ഹാ അണ്ഡകോസമ്ഹാ അഭിനിബ്ഭിദാ നിക്ഖന്തി കുക്കുടനികായേ പച്ചാജാതീതി.

ഏത്താവതാ കിം ദസ്സേസീതി? സോ ഹി, ബ്രാഹ്മണ, കുക്കുടച്ഛാപകോ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ തതോ നിക്ഖമന്തോ സകിമേവ ജായതി, അഹം പന പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം ഭിന്ദിത്വാ പഠമം താവ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണവിജ്ജായ ജാതോ. തതോ സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ ദുതിയം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവിജ്ജായ ജാതോ, പുന ചതുസച്ചപ്പടിച്ഛാദകം അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ തതിയം ആസവാനം ഖയഞാണവിജ്ജായ ജാതോ. ഏവം തീഹി വിജ്ജാഹി തിക്ഖത്തും ജാതോമ്ഹി. സാ ച മേ ജാതി അരിയാ സുപരിസുദ്ധാതി ഇദം ദസ്സേതി. ഏവംദസ്സേന്തോ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണേന അതീതംസഞാണം, ദിബ്ബചക്ഖുനാ പച്ചുപ്പന്നാനാഗതംസഞാണം, ആസവക്ഖയേന സകലലോകിയലോകുത്തരഗുണന്തി ഏവം തീഹി വിജ്ജാഹി സബ്ബേപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണേ പകാസേത്വാ അത്തനോ അരിയായ ജാതിയാ ജേട്ഠസേട്ഠഭാവം ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സേസി.

ഏവം വുത്തേ വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോതി ഏവം ഭഗവതാ ലോകാനുകമ്പകേന ബ്രാഹ്മണം അനുകമ്പമാനേന നിഗുഹിതബ്ബേപി അത്തനോ അരിയായ ജാതിയാ ജേട്ഠസേട്ഠഭാവേ വിജ്ജാത്തയപകാസികായ ധമ്മദേസനായ വുത്തേ പീതിവിപ്ഫാരപരിപുണ്ണഗത്തചിത്തോ വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ തം ഭഗവതോ അരിയായ ജാതിയാ ജേട്ഠസേട്ഠഭാവം വിദിത്വാ ‘‘ഈദിസം നാമാഹം സബ്ബലോകജേട്ഠം സബ്ബഗുണസമന്നാഗതം സബ്ബഞ്ഞും ‘അഞ്ഞേസം അഭിവാദനാദികമ്മം ന കരോതീ’തി അവചം, ധിരത്ഥു വത, ഭോ, അഞ്ഞാണ’’ന്തി അത്താനം ഗരഹിത്വാ ‘‘അയം ദാനി ലോകേ അരിയായ ജാതിയാ പുരേജാതട്ഠേന ജേട്ഠോ, സബ്ബഗുണേഹി അപ്പടിസമട്ഠേന സേട്ഠോ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ജേട്ഠോ ഭവം ഗോതമോ സേട്ഠോ ഭവം ഗോതമോതി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പുന തം ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം അബ്ഭനുമോദമാനോ അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമാതിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവാതി.

൨. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ അഭിഞ്ഞാതാതി ഞാതാ പഞ്ഞാതാ പാകടാ. സന്ഥാഗാരേതി മഹാജനസ്സ വിസ്സമനത്ഥായ കതേ അഗാരേ. സാ കിര സന്ഥാഗാരസാലാ നഗരമജ്ഝേ അഹോസി, ചതൂസു ഠാനേസു ഠിതാനം പഞ്ഞായതി, ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗതമനുസ്സാ പഠമം തത്ഥ വിസ്സമിത്വാ പച്ഛാ അത്തനോ അത്തനോ ഫാസുകട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. രാജകുലാനം രജ്ജകിച്ചസന്ഥരണത്ഥായ കതം അഗാരന്തിപി വദന്തിയേവ. തത്ഥ ഹി നിസീദിത്വാ ലിച്ഛവിരാജാനോ രജ്ജകിച്ചം സന്ഥരന്തി കരോന്തി വിചാരേന്തി. സന്നിസിന്നാതി തേസം നിസീദനത്ഥഞ്ഞേവ പഞ്ഞത്തേസു മഹാരഹവരപച്ചത്ഥരണേസു സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേസു ആസനേസു സന്നിസിന്നാ. അനേകപരിയായേന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്തീതി രാജകുലേ കിച്ചഞ്ചേവ ലോകത്ഥചരിയഞ്ച വിചാരേത്വാ അനേകേഹി കാരണേഹി ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്തി കഥേന്തി ദീപേന്തി. പണ്ഡിതാ ഹി തേ രാജാനോ സദ്ധാ പസന്നാ സോതാപന്നാപി സകദാഗാമിനോപി അനാഗാമിനോപി അരിയസാവകാ, തേ സബ്ബേപി ലോകിയജടം ഛിന്ദിത്വാ ബുദ്ധാദീനം തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം ഭാസന്തി. തത്ഥ തിവിധോ ബുദ്ധവണ്ണോ നാമ ചരിയവണ്ണോ, സരീരവണ്ണോ, ഗുണവണ്ണോതി. തത്രിമേ രാജാനോ ചരിയായ വണ്ണം ആരഭിംസു – ‘‘ദുക്കരം വത കതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖേയ്യാനി ദസ പാരമിയോ, ദസ ഉപപാരമിയോ, ദസ പരമത്ഥപാരമിയോതി സമത്തിംസ പാരമിയോ പൂരേന്തേന, ഞാതത്ഥചരിയം, ലോകത്ഥചരിയം, ബുദ്ധചരിയം മത്ഥകം പാപേത്വാ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തേനാ’’തി അഡ്ഢച്ഛക്കേഹി ജാതകസതേഹി ബുദ്ധവണ്ണം കഥേന്താ തുസിതഭവനം പാപേത്വാ ഠപയിംസു.

ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ പന ‘‘തേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, നികായതോ പഞ്ച നികായാ, പിടകതോ തീണി പിടകാനി, അങ്ഗതോ നവ അങ്ഗാനി, ഖന്ധതോ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീ’’തി കോട്ഠാസവസേന ധമ്മഗുണം കഥയിംസു.

സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘പടിലദ്ധസദ്ധാ കുലപുത്താ ഭോഗക്ഖന്ധഞ്ചേവ ഞാതിപരിവട്ടഞ്ച പഹായ സേതച്ഛത്തം ഓപരജ്ജം സേനാപതിസേട്ഠിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനന്തരാദീനി അഗണേത്വാ നിക്ഖമ്മ സത്ഥു വരസാസനേ പബ്ബജന്തി. സേതച്ഛത്തം പഹായ പബ്ബജിതാനം ഭദ്ദിയരാജമഹാകപ്പിനപുക്കുസാതിആദീനം രാജപബ്ബജിതാനംയേവ ബുദ്ധകാലേ അസീതിസഹസ്സാനി അഹേസും. അനേകകോടിസതം ധനം പഹായ പബ്ബജിതാനം പന യസകുലപുത്തസോണസേട്ഠിപുത്തരട്ഠപാലകുലപുത്താദീനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി. ഏവരൂപാ ച ഏവരൂപാ ച കുലപുത്താ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജന്തീ’’തി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖേപവസേന സങ്ഘഗുണേ കഥയിംസു.

സീഹോ സേനാപതീതി ഏവംനാമകോ സേനായ അധിപതി. വേസാലിയഞ്ഹി സത്ത സഹസ്സാനി സത്ത സതാനി സത്ത ച രാജാനോ. തേ സബ്ബേപി സന്നിപതിത്വാ സബ്ബേസം മനം ഗഹേത്വാ ‘‘രട്ഠം വിചാരേതും സമത്ഥം ഏകം വിചിനഥാ’’തി വിചിനന്താ സീഹം രാജകുമാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം സക്ഖിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ തസ്സ രത്തമണിവണ്ണം കമ്ബലപരിയോനദ്ധം സേനാപതിച്ഛത്തം അദംസു. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സീഹോ സേനാപതീ’’തി. നിഗണ്ഠസാവകോതി നിഗണ്ഠസ്സ നാടപുത്തസ്സ പച്ചയദായകോ ഉപട്ഠാകോ. ജമ്ബുദീപതലസ്മിഞ്ഹി തയോ ജനാ നിഗണ്ഠാനം അഗ്ഗുപട്ഠാകാ – നാളന്ദായം, ഉപാലി ഗഹപതി, കപിലപുരേ വപ്പോ സക്കോ, വേസാലിയം അയം സീഹോ സേനാപതീതി. നിസിന്നോ ഹോതീതി സേസരാജൂനം പരിസായ അന്തരന്തരേ ആസനാനി പഞ്ഞാപയിംസു, സീഹസ്സ പന മജ്ഝേ ഠാനേതി തസ്മിം പഞ്ഞത്തേ മഹാരഹേ രാജാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. നിസ്സംസയന്തി നിബ്ബിചികിച്ഛം അദ്ധാ ഏകംസേന, ന ഹേതേ യസ്സ വാ തസ്സ വാ അപ്പേസക്ഖസ്സ ഏവം അനേകസതേഹി കാരണേഹി വണ്ണം ഭാസന്തി.

യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ തേനുപസങ്കമീതി നിഗണ്ഠോ കിര നാടപുത്തോ ‘‘സചായം സീഹോ കസ്സചിദേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണം കഥേന്തസ്സ സുത്വാ സമണം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിസ്സതി, മയ്ഹം പരിഹാനി ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പഠമതരംയേവ സീഹം സേനാപതിം ഏതദവോച – ‘‘സേനാപതി ഇമസ്മിം ലോകേ ‘അഹം ബുദ്ധോ അഹം ബുദ്ധോ’തി ബഹൂ വിചരന്തി. സചേ ത്വം കസ്സചി ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതുകാമോ അഹോസി, മം പുച്ഛേയ്യാസി. അഹം തേ യുത്തട്ഠാനം പേസേസ്സാമി, അയുത്തട്ഠാനതോ നിവാരേസ്സാമീ’’തി. സോ തം കഥം അനുസ്സരിത്വാ ‘‘സചേ മം പേസേസ്സതി, ഗമിസ്സാമി. നോ ചേ, ന ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ യേന നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ, തേനുപസങ്കമി.

അഥസ്സ വചനം സുത്വാ നിഗണ്ഠോ മഹാപബ്ബതേന വിയ ബലവസോകേന ഓത്ഥടോ ‘‘യത്ഥ ദാനിസ്സാഹം ഗമനം ന ഇച്ഛാമി, തത്ഥേവ ഗന്തുകാമോ ജാതോ, ഹതോഹമസ്മീ’’തി അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘പടിബാഹനുപായമസ്സ കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ കിം പന ത്വന്തിആദിമാഹ. ഏവം വദന്തോ വിചരന്തം ഗോണം ദണ്ഡേന പഹരന്തോ വിയ ജലമാനം പദീപം നിബ്ബാപേന്തോ വിയ ഭത്തഭരിതം പത്തം നിക്കുജ്ജന്തോ വിയ ച സീഹസ്സ ഉപ്പന്നപീതിം വിനാസേസി. ഗമിയാഭിസങ്ഖാരോതി ഹത്ഥിയാനാദീനം യോജാപനഗന്ധമാലാദിഗ്ഗഹണവസേന പവത്തോ പയോഗോ. സോ പടിപ്പസ്സമ്ഭീതി സോ വൂപസന്തോ.

ദുതിയമ്പി ഖോതി ദുതിയവാരമ്പി. ഇമസ്മിഞ്ച വാരേ ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ തുസിതഭവനതോ പട്ഠായ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കാ ദസബലസ്സ ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി ഉപരി കേസഗ്ഗേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാനം വസേന സരീരവണ്ണം കഥയിംസു. ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ ‘‘ഏകപദേപി ഏകബ്യഞ്ജനേപി അവഖലിതം നാമ നത്ഥീ’’തി സുകഥിതവസേനേവ ധമ്മഗുണം കഥയിംസു. സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസന്താ ‘‘ഏവരൂപം യസസിരിവിഭവം പഹായ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിതാ ന കോസജ്ജപകതികാ ഹോന്തി, തേരസസു പന ധുതങ്ഗഗുണേസു പരിപൂരകാരിനോ ഹുത്വാ സത്തസു അനുപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തി, അട്ഠതിംസാരമ്മണവിഭത്തിയോ വളഞ്ജേന്തീ’’തി പടിപദാവസേന സങ്ഘഗുണേ കഥയിംസു.

തതിയവാരേ പന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസമാനാ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തി സുത്തന്തപരിയായേനേവ ബുദ്ധഗുണേ കഥയിംസു, ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തിആദിനാ സുത്തന്തപരിയായേനേവ ധമ്മഗുണേ, ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തിആദിനാ സുത്തന്തപരിയായേനേവ സങ്ഘഗുണേ ച കഥയിംസു. തതോ സീഹോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസഞ്ച ലിച്ഛവിരാജകുമാരാനം തതിയദിവസതോ പട്ഠായ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണേ കഥേന്താനം മുഖം നപ്പഹോതി, അദ്ധാ അനോമഗുണേന സമന്നാഗതാ സോ ഭഗവാ, ഇമം ദാനി ഉപ്പന്നം പീതിം അവിജഹിത്വാവ അഹം അജ്ജ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ‘‘കിം ഹി മേ കരിസ്സന്തി നിഗണ്ഠാ’’തി വിതക്കോ ഉദപാദി. തത്ഥ കിം ഹി മേ കരിസ്സന്തീതി കിം നാമ മയ്ഹം നിഗണ്ഠാ കരിസ്സന്തി. അപലോകിതാ വാ അനപലോകിതാ വാതി ആപുച്ഛിതാ വാ അനാപുച്ഛിതാ വാ. ന ഹി മേ തേ ആപുച്ഛിതാ യാനവാഹനസമ്പത്തിം, ന ച ഇസ്സരിയവിസേസം ദസ്സന്തി, നാപി അനാപുച്ഛിതാ ഹരിസ്സന്തി, അഫലം ഏതേസം ആപുച്ഛനന്തി അധിപ്പായോ.

വേസാലിയാ നിയ്യാസീതി യഥാ ഹി ഗിമ്ഹകാലേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ ഥോകമേവ ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി നപ്പവത്തതി, ഏവം സീഹസ്സ പഠമദിവസേ ‘‘ദസബലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നായ പീതിയാ നിഗണ്ഠേന പടിബാഹിതകാലോ. യഥാപി ദുതിയദിവസേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ വാലികാപുഞ്ജം പഹരിത്വാ അപ്പവത്തം ഹോതി, ഏവം സീഹസ്സ ദുതിയദിവസേ ‘‘ദസബലം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നായ പീതിയാ നിഗണ്ഠേന പടിബാഹിതകാലോ. യഥാ തതിയദിവസേ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം സന്ദമാനം നദിം ഓതരിത്വാ പുരാണപണ്ണസുക്ഖദണ്ഡകട്ഠകചവരാദീനി പരികഡ്ഢന്തം വാലികാപുഞ്ജം ഭിന്ദിത്വാ സമുദ്ദനിന്നമേവ ഹോതി, ഏവം സീഹോ തതിയദിവസേ തിണ്ണം വത്ഥൂനം ഗുണകഥം സുത്വാ ഉപ്പന്നേ പീതിപാമോജ്ജേ ‘‘അഫലാ നിഗണ്ഠാ നിപ്ഫലാ നിഗണ്ഠാ, കിം മേ ഇമേ കരിസ്സന്തി, ഗമിസ്സാമഹം സത്ഥുസന്തിക’’ന്തി മനം അഭിനീഹരിത്വാ വേസാലിയാ നിയ്യാസി. നിയ്യന്തോ ച ‘‘ചിരസ്സാഹം ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ജാതോ, ന ഖോ പന മേ യുത്തം അഞ്ഞാതകവേസേന ഗന്തു’’ന്തി ‘‘യേകേചി ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്തുകാമാ, സബ്ബേ നിക്ഖമന്തൂ’’തി ഘോസനം കാരേത്വാ പഞ്ചരഥസതാനി യോജാപേത്വാ ഉത്തമരഥേ ഠിതോ തേഹി ചേവ പഞ്ചഹി രഥസതേഹി മഹതിയാ ച പരിസായ പരിവുതോ ഗന്ധപുപ്ഫചുണ്ണവാസാദീനി ഗാഹാപേത്വാ നിയ്യാസി. ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സ ച ദിവാ, മജ്ഝന്ഹികേ അതിക്കന്തമത്തേ.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ആരാമം പവിസന്തോ ദൂരതോവ അസീതി-അനുബ്യഞ്ജന-ബ്യാമപ്പഭാ-ദ്വത്തിംസ-മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ഛബ്ബണ്ണഘനബുദ്ധരസ്മിയോ ച ദിസ്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ പുരിസം ഏവം ആസന്നേ വസന്തം ഏത്തകം കാലം നാദ്ദസം, വഞ്ചിതോ വതമ്ഹി, അലാഭാ വത മേ’’തി ചിന്തേത്വാ മഹാനിധിം ദിസ്വാ ദലിദ്ദപുരിസോ വിയ സഞ്ജാതപീതിപാമോജ്ജോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോന്തീതി ഭോതാ ഗോതമേന വുത്തകാരണസ്സ അനുകാരണം കഥേന്തി. കാരണവചനോ ഹേത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) വിയ. കാരണന്തി ചേത്ഥ തഥാപവത്തസ്സ സദ്ദസ്സ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ തസ്സ പവത്തിഹേതുഭാവതോ. അത്ഥപ്പയുത്തോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ. അനുകാരണന്തി ഏസോ ഏവ പരേഹി തഥാ വുച്ചമാനോ. സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോതി. പരേഹി വുത്തകാരണേഹി സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ തതോ പരം തസ്സ അനുവാദോ വാ കോചി അപ്പമത്തകോപി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം ഠാനം കാരണം ന ആഗച്ഛതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കിം സബ്ബാകാരേനപി തവ വാദേ ഗാരയ്ഹം കാരണം നത്ഥീതി. അനബ്ഭക്ഖാതുകാമാതി ന അഭൂതേന വത്തുകാമാ. അത്ഥി സീഹപരിയായോതിആദീനം അത്ഥോ വേരഞ്ജകണ്ഡേ ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. പരമേന അസ്സാസേനാതി ചതുമഗ്ഗചതുഫലസങ്ഖാതേന ഉത്തമേന. അസ്സാസായ ധമ്മം ദേസേമീതി അസ്സാസനത്ഥായ സന്ഥമ്ഭനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേമി. ഇതി ഭഗവാ അട്ഠഹങ്ഗേഹി സീഹസ്സ സേനാപതിസ്സ ധമ്മം ദേസേസി.

അനുവിച്ചകാരന്തി അനുവിദിത്വാ ചിന്തേത്വാ തുലയിത്വാ കത്തബ്ബം കരോഹീതി വുത്തം ഹോതി. സാധു ഹോതീതി സുന്ദരോ ഹോതി. തുമ്ഹാദിസസ്മിഞ്ഹി മം ദിസ്വാ മം സരണം ഗച്ഛന്തേ നിഗണ്ഠം ദിസ്വാ നിഗണ്ഠം സരണം ഗച്ഛന്തേ ‘‘കിം അയം സീഹോ ദിട്ഠദിട്ഠമേവ സരണം ഗച്ഛതീ’’തി ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ അനുവിച്ചകാരോ തുമ്ഹാദിസാനം സാധൂതി ദസ്സേതി. പടാകം പരിഹരേയ്യുന്തി തേ കിര ഏവരൂപം സാവകം ലഭിത്വാ ‘‘അസുകോ നാമ രാജാ വാ രാജമഹാമത്തോ വാ സേട്ഠി വാ അമ്ഹാകം സരണം ഗതോ സാവകോ ജാതോ’’തി പടാകം ഉക്ഖിപിത്വാ നഗരേ ഘോസേന്താ ആഹിണ്ഡന്തി. കസ്മാ? ഏവം നോ മഹന്തഭാവോ ആവിഭവിസ്സതീതി ച. സചേ പനസ്സ ‘‘കിമഹം ഏതേസം സരണം ഗതോ’’തി വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തമ്പി സോ ‘‘ഏതേസം മേ സരണഗതഭാവം ബഹൂ ജാനന്തി, ദുക്ഖം ഇദാനി പടിനിവത്തിതു’’ന്തി വിനോദേത്വാ ന പടിക്കമിസ്സതീതി ച. തേനാഹ – ‘‘പടാകം പരിഹരേയ്യു’’ന്തി. ഓപാനഭൂതന്തി പടിയത്തഉദപാനോ വിയ ഠിതം. കുലന്തി തവ നിവേസനം. ദാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാസീതി പുബ്ബേ ദസപി വീസതിപി സട്ഠിപി ജനേ ആഗതേ ദിസ്വാ നത്ഥീതി അവത്വാ ദേസി, ഇദാനി മം സരണം ഗതകാരണമത്തേനേവ മാ ഇമേസം ദേയ്യധമ്മം ഉപച്ഛിന്ദി. സമ്പത്താനഞ്ഹി ദാതബ്ബമേവാതി ഓവദി. സുതം മേതം, ഭന്തേതി കുതോ സുതന്തി? നിഗണ്ഠാനം സന്തികാ. തേ കിര കുലഘരേസു ഏവം പകാസേന്തി ‘‘മയം യസ്സ കസ്സചി സമ്പത്തസ്സ ദാതബ്ബന്തി വദാമ, സമണോ പന ഗോതമോ ‘മയ്ഹമേവ ദാനം ദാതബ്ബം നാഞ്ഞേസം, മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദാനം ദാതബ്ബം, നാഞ്ഞേസം സാവകാനം, മയ്ഹമേവ ദിന്നം ദാനം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസം, മയ്ഹമേവ സാവകാനം ദിന്നം മഹപ്ഫലം, നാഞ്ഞേസ’ന്തി ഏവം വദതീ’’തി. തം സന്ധായ അയം ‘‘സുതം മേത’’ന്തി ആഹ.

അനുപുബ്ബിം കഥന്തി ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗം, സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗന്തി ഏവം അനുപടിപാടികഥം. തത്ഥ ദാനകഥന്തി ഇദം ദാനം നാമ സുഖാനം നിദാനം, സമ്പത്തീനം മൂലം, ഭോഗാനം പതിട്ഠാ, വിസമഗതസ്സ താണം ലേണം ഗതി പരായണം, ഇധലോകപരലോകേസു ദാനസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി. ഇദഞ്ഹി അവസ്സയട്ഠേന രതനമയസീഹാസനസദിസം, പതിട്ഠാനട്ഠേന മഹാപഥവീസദിസം, ആരമ്മണട്ഠേന ആലമ്ബനരജ്ജുസദിസം. ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന നാവാ, സമസ്സാസനട്ഠേന സങ്ഗാമസൂരോ, ഭയപരിത്താണട്ഠേന സുസങ്ഖതനഗരം, മച്ഛേരമലാദീഹി അനുപലിത്തട്ഠേന പദുമം, തേസം നിദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി, ദുരാസദട്ഠേന ആസിവിസോ, അസന്താസനട്ഠേന സീഹോ, ബലവന്തട്ഠേന ഹത്ഥീ, അഭിമങ്ഗലസമ്മതട്ഠേന സേതവസഭോ, ഖേമന്തഭൂമിസമ്പാപനട്ഠേന വലാഹകോ അസ്സരാജാ. ദാനം നാമേതം മയാ ഗതമഗ്ഗോ, മയ്ഹേസോ വംസോ, മയാ ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തേന വേലാമമഹായഞ്ഞോ, മഹാഗോവിന്ദമഹായഞ്ഞോ, മഹാസുദസ്സനമഹായഞ്ഞോ, വേസ്സന്തരമഹായഞ്ഞോതി, അനേകമഹായഞ്ഞാ പവത്തിതാ, സസഭൂതേന ജലിതഅഗ്ഗിക്ഖന്ധേ അത്താനം നിയ്യാദേന്തേന സമ്പത്തയാചകാനം ചിത്തം ഗഹിതം. ദാനഞ്ഹി ലോകേ സക്കസമ്പത്തിം ദേതി മാരസമ്പത്തിം ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം, സാവകപാരമീഞാണം, പച്ചേകബോധിഞാണം, അഭിസമ്ബോധിഞാണം ദേതീതി ഏവമാദിദാനഗുണപ്പടിസംയുത്തം കഥം.

യസ്മാ പന ദാനം ദേന്തോ സീലം സമാദാതും സക്കോതി, തസ്മാ തദനന്തരം സീലകഥം കഥേസി. സീലകഥന്തി സീലം നാമേതം അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം. സീലം നാമേതം മമ വംസോ, അഹം സങ്ഖപാലനാഗരാജകാലേ ഭൂരിദത്തനാഗരാജകാലേ ചമ്പേയ്യനാഗരാജകാലേ സീലവരാജകാലേ മാതുപോസകഹത്ഥിരാജകാലേ ഛദ്ദന്തഹത്ഥിരാജകാലേതി അനന്തേസു അത്തഭാവേസു സീലം പരിപൂരേസിം. ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തീനഞ്ഹി സീലസദിസോ അവസ്സയോ പതിട്ഠാ ആരമ്മണം താണം ലേണം ഗതി പരായണം നത്ഥി, സീലാലങ്കാരസദിസോ അലങ്കാരോ നത്ഥി, സീലപുപ്ഫസദിസം പുപ്ഫം നത്ഥി, സീലഗന്ധസദിസോ ഗന്ധോ നത്ഥി. സീലാലങ്കാരേന ഹി അലങ്കതം സീലഗന്ധാനുലിത്തം സദേവകോപി ലോകോ ഓലോകേന്തോ തിത്തിം ന ഗച്ഛതീതി ഏവമാദിസീലഗുണപ്പടിസംയുത്തം കഥം.

‘‘ഇദം പന സീലം നിസ്സായ അയം സഗ്ഗോ ലബ്ഭതീ’’തി ദസ്സേതും സീലാനന്തരം സഗ്ഗകഥം കഥേസി. സഗ്ഗകഥന്തി ‘‘അയം സഗ്ഗോ നാമ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ, നിച്ചമേത്ഥ കീളാ, നിച്ചം സമ്പത്തിയോ ലബ്ഭന്തി, ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖം ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തി, താവതിംസാ തിസ്സോ ച വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനീ’’തി ഏവമാദിസഗ്ഗഗുണപ്പടിസംയുത്തം കഥം. സഗ്ഗസമ്പത്തിം കഥയന്താനഞ്ഹി ബുദ്ധാനം മുഖം നപ്പഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അനേകപരിയായേന ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സഗ്ഗകഥം കഥേയ്യ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൩.൨൫൫).

ഏവം സഗ്ഗകഥായ പലോഭേത്വാ പന ഹത്ഥിം അലങ്കരിത്വാ തസ്സ സോണ്ഡം ഛിന്ദന്തോ വിയ ‘‘അയമ്പി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അദ്ധുവോ, ന ഏത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ’’തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ ബഹുപായാസാ, ആദീനവോ ഏത്ഥ ഭിയ്യോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩൫-൨൩൬; ൨.൪൨) നയേന കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം കഥേസി. തത്ഥ ആദീനവോതി ദോസോ. ഓകാരോതി അവകാരോ ലാമകഭാവോ. സംകിലേസോതി തേഹി സത്താനം സംസാരേ സംകിലിസ്സനം. യഥാഹ – ‘‘സംകിലിസ്സന്തി വത, ഭോ, സത്താ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧).

ഏവം കാമാദീനവേന തജ്ജേത്വാ നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. കല്ലചിത്തന്തി അരോഗചിത്തം. സാമുക്കംസികാതി സാമം ഉക്കംസികാ അത്തനായേവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ, സയമ്ഭുഞാണേന ദിട്ഠാ അസാധാരണാ അഞ്ഞേസന്തി അത്ഥോ. കാ പന സാതി? അരിയസച്ചദേസനാ. തേനേവാഹ – ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗന്തി. വിരജം വീതമലന്തി രാഗരജാദീനം അഭാവാ വിരജം, രാഗമലാദീനം വിഗതത്താ വീതമലം. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഇധ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം യംകിഞ്ചി സമുദയധമ്മം സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി ആഹ. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവം സബ്ബസങ്ഖതം പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി. ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ അനേനാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛോ. വിഗതാ കഥംകഥാ അസ്സാതി വിഗതകഥംകഥോ. വിസാരജ്ജം പത്തോതി വേസാരജ്ജപ്പത്തോ. കത്ഥ? സത്ഥുസാസനേ. നാസ്സ പരോ പച്ചയോ, ന പരം സദ്ധായ ഏത്ഥ വത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ.

പവത്തമംസന്തി പകതിയാ പവത്തം കപ്പിയമംസം മൂലം ഗഹേത്വാ അന്തരാപണേ പരിയേസാഹീതി അധിപ്പായോ. സമ്ബഹുലാ നിഗണ്ഠാതി പഞ്ചസതമത്താ നിഗണ്ഠാ. ഥൂലം പസുന്തി ഥൂലം മഹാസരീരം ഗോകണ്ണമഹിംസസൂകരസങ്ഖാതം പസും. ഉദ്ദിസ്സകതന്തി അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാ കതം, മാരിതന്തി അത്ഥോ. പടിച്ചകമ്മന്തി സ്വായം തം മംസം പടിച്ച തം പാണവധകമ്മം ഫുസതി. തഞ്ഹി അകുസലം ഉപഡ്ഢം ദായകസ്സ, ഉപഡ്ഢം പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ഹോതീതി നേസം ലദ്ധി. അപരോ നയോ – പടിച്ചകമ്മന്തി അത്താനം പടിച്ചകതം. അഥ വാ പടിച്ചകമ്മന്തി നിമിത്തകമ്മസ്സേതം അധിവചനം, തം പടിച്ചകമ്മം ഏത്ഥ അത്ഥീതി മംസമ്പി പടിച്ചകമ്മന്തി വുത്തം. ഉപകണ്ണകേതി കണ്ണമൂലേ. അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം, കിം ഇമിനാതി അത്ഥോ. ന ച പനേതേതി ഏതേ ആയസ്മന്തോ ദീഘരത്തം അവണ്ണകാമാ ഹുത്വാ അവണ്ണം ഭാസന്താപി അബ്ഭാചിക്ഖന്താ ന ജിരിദന്തി, അബ്ഭക്ഖാനസ്സ അന്തം ന ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ലജ്ജനത്ഥേ ഇദം ജിരിദന്തീതി പദം ദട്ഠബ്ബം, ന ലജ്ജന്തീതി അത്ഥോ.

൩. അസ്സാജാനീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ അങ്ഗേഹീതി ഗുണങ്ഗേഹി. തസ്സം ദിസായം ജാതോ ഹോതീതി തസ്സം സിന്ധുനദീതീരദിസായം ജാതോ ഹോതി. അഞ്ഞേപി ഭദ്രാ അസ്സാജാനീയാ തത്ഥേവ ജായന്തി. അല്ലം വാ സുക്ഖം വാതി അല്ലതിണം വാ സുക്ഖതിണം വാ. നാഞ്ഞേ അസ്സേ ഉബ്ബേജേതാതി അഞ്ഞേ അസ്സേ ന ഉബ്ബേജേതി ന പഹരതി ന ഡംസതി ന കലഹം കരോതി. സാഠേയ്യാനീതി സഠഭാവോ. കൂടേയ്യാനീതി കൂടഭാവോ. ജിമ്ഹേയ്യാനീതി ജിമ്ഹഭാവോ. വങ്കേയ്യാനീതി വങ്കഭാവാ. ഇച്ചസ്സ ചതൂഹിപി പദേഹി അസിക്ഖിതഭാവോവ കഥിതോ. വാഹീതി വഹനസഭാവോ ദിന്നോവാദപടികരോ. യാവ ജീവിതമരണപരിയാദാനാതി യാവ ജീവിതസ്സ മരണേന പരിയോസാനാ. സക്കച്ചം പരിഭുഞ്ജതീതി അമതം വിയ പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി. പുരിസഥാമേനാതിആദീസു ഞാണഥാമാദയോ കഥിതാ. സണ്ഠാനന്തി ഓസക്കനം പടിപ്പസ്സദ്ധി.

൪. അസ്സഖളുങ്കസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ‘‘പേഹീ’’തി വുത്തോതി ‘‘ഗച്ഛാ’’തി വുത്തോ. പിട്ഠിതോ രഥം പവത്തേതീതി ഖന്ധട്ഠികേന യുഗം ഉപ്പീളിത്വാ പച്ഛിമഭാഗേന രഥം പവട്ടേന്തോ ഓസക്കതി. പച്ഛാ ലങ്ഘതി, കുബ്ബരം ഹനതീതി ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ ഉക്ഖിപിത്വാ തേഹി പഹരിത്വാ രഥകുബ്ബരം ഭിന്ദതി. തിദണ്ഡം ഭഞ്ജതീതി രഥസ്സ പുരതോ തയോ ദണ്ഡകാ ഹോന്തി, തേ ഭഞ്ജതി. രഥീസായ സത്ഥിം ഉസ്സജ്ജിത്വാതി സീസം നാമേത്വാ യുഗം ഭൂമിയം പാതേത്വാ സത്ഥിനാ രഥീസം പഹരിത്വാ. അജ്ഝോമദ്ദതീതി ദ്വീഹി പുരിമപാദേഹി ഈസം മദ്ദന്തോ തിട്ഠതി. ഉബ്ബടുമം രഥം കരോതീതി ഥലം വാ കണ്ഡകട്ഠാനം വാ രഥം ആരോപേതി. അനാദിയിത്വാതി അമനസികത്വാ അഗണിത്വാ. മുഖാധാനന്തി മുഖഠപനത്ഥായ ദിന്നം അയസങ്ഖലികം. ഖീലട്ഠായീതി ചത്താരോ പാദേ ഥമ്ഭേ വിയ നിച്ചലം ഠപേത്വാ ഖീലട്ഠാനസദിസേന ഠാനേന തിട്ഠതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൫. മലസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അസജ്ഝായമലാതി ഉഗ്ഗഹിതമന്താനം അസജ്ഝായകരണം മലം നാമ ഹോതി. അനുട്ഠാനമലാ ഘരാതി ഉട്ഠാനവീരിയാഭാവോ ഘരാനം മലം നാമ. വണ്ണസ്സാതി സരീരവണ്ണസ്സ. രക്ഖതോതി യംകിഞ്ചി അത്തനോ സന്തകം രക്ഖന്തസ്സ. അവിജ്ജാ പരമം മലന്തി തതോ സേസാകുസലധമ്മമലതോ അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണഭൂതാ വട്ടമൂലസങ്ഖാതാ ബഹലന്ധകാരഅവിജ്ജാ പരമം മലം. തതോ ഹി മലതരം നാമ നത്ഥി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൬. ദൂതേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ദൂതേയ്യന്തി ദൂതകമ്മം. ഗന്തുമരഹതീതി തം ദൂതേയ്യസങ്ഖാതം സാസനം ധാരേത്വാ ഹരിതും അരഹതി. സോതാതി യോ തം അസ്സ സാസനം ദേതി, തസ്സ സോതാ. സാവേതാതി തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഇദം നാമ തുമ്ഹേഹി വുത്ത’’ന്തി പടിസാവേതാ. ഉഗ്ഗഹേതാതി സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഉഗ്ഗഹേതാ. ധാരേതാതി സുധാരിതം കത്വാ ധാരേതാ. വിഞ്ഞാതി അത്ഥാനത്ഥസ്സ അത്ഥം ജാനിതാ. വിഞ്ഞാപേതാതി പരം വിജാനാപേതാ. സഹിതാ സഹിതസ്സാതി ഇദം സഹിതം, ഇദം അസഹിതന്തി ഏവം സഹിതാസഹിതസ്സ കുസലോ, ഉപഗതാനുപഗതേസു ഛേകോ സാസനം ആരോചേന്തോ സഹിതം സല്ലക്ഖേത്വാ ആരോചേതി. ന ബ്യഥതീതി വേധതി ന ഛമ്ഭതി. അസന്ദിദ്ധന്തി നിസ്സന്ദേഹം വിഗതസംസയം. പുച്ഛിതോതി പഞ്ഹത്ഥായ പുച്ഛിതോ.

൭-൮. ബന്ധനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൭-൧൮. സത്തമേ രുണ്ണേനാതി രുദിതേന. ആകപ്പേനാതി നിവാസനപാരുപനാദിനാ വിധാനേന. വനഭങ്ഗേനാതി വനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ആഹടേന പുപ്ഫഫലാദിപണ്ണാകാരേന. അട്ഠമേപി ഏസേവ നയോ.

൯. പഹാരാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ പഹാരാദോതി ഏവംനാമകോ. അസുരിന്ദോതി അസുരജേട്ഠകോ. അസുരേസു ഹി വേപചിത്തി രാഹു പഹാരാദോതി ഇമേ തയോ ജേട്ഠകാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ദസബലസ്സ അഭിസമ്ബുദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ‘‘അജ്ജ ഗമിസ്സാമി സ്വേ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഏകാദസ വസ്സാനി അതിക്കമിത്വാ ദ്വാദസമേ വസ്സേ സത്ഥു വേരഞ്ജായം വസനകാലേ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘മമ ‘അജ്ജ സ്വേ’തി ദ്വാദസ വസ്സാനി ജാതാനി, ഹന്ദാഹം ഇദാനേവ ഗച്ഛാമീ’’തി തങ്ഖണംയേവ അസുരഗണപരിവുതോ അസുരഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ദിവാ ദിവസ്സ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഏകമന്തം അട്ഠാസീതി സോ കിര ‘‘തഥാഗതം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ഏവ ധമ്മം സുണിസ്സാമീ’’തി ആഗതോ, തഥാഗതസ്സ പന ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ബുദ്ധഗാരവേന പുച്ഛിതും അസക്കോന്തോ അപി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. തതോ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പഹാരാദോ മയി അകഥേന്തേ പഠമതരം കഥേതും ന സക്ഖിസ്സതി, ചിണ്ണവസിട്ഠാനേയേവ നം കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി.

അഥ നം പുച്ഛന്തോ അപി പന പഹാരാദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഭിരമന്തീതി രതിം വിന്ദന്തി, അനുക്കണ്ഠമാനാ വസന്തീതി അത്ഥോ. സോ ‘‘പരിചിണ്ണട്ഠാനേയേവ മം ഭഗവാ പുച്ഛതീ’’തി അത്തമനോ ഹുത്വാ അഭിരമന്തി, ഭന്തേതി ആഹ. അനുപുബ്ബനിന്നോതിആദീനി സബ്ബാനി അനുപടിപാടിയാ നിന്നഭാവസ്സ വേവചനാനി. ന ആയതകേനേവ പപാതോതി ന ഛിന്നതടമഹാസോബ്ഭോ വിയ ആദിതോവ പപാതോ. സോ ഹി തീരതോ പട്ഠായ ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലവിദത്ഥിരതനയട്ഠിഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഅഡ്ഢയോജനാദിവസേന ഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഗച്ഛന്തോ സിനേരുപാദമൂലേ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സഗമ്ഭീരോ ഹുത്വാ ഠിതോതി ദസ്സേതി.

ഠിതധമ്മോതി ഠിതസഭാവോ. കുണപേനാതി യേന കേനചി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം കളേവരേന. ഥലം ഉസ്സാരേതീതി ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ വീചിപഹാരേനേവ ഥലം ഖിപതി.

ഗങ്ഗായമുനാതി ഇധ ഠത്വാ ഇമാസം നദീനം ഉപ്പത്തികഥം കഥേതും വട്ടതി. അയം താവ ജമ്ബുദീപോ ദസസഹസ്സയോജനപരിമാണോ, തത്ഥ ചതുസഹസ്സയോജനപരിമാണോ പദേസോ ഉദകേന അജ്ഝോത്ഥടോ മഹാസമുദ്ദോതി സങ്ഖം ഗതോ, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ മനുസ്സാ വസന്തി, തിസഹസ്സയോജനപ്പമാണേ ഹിമവാ പതിട്ഠിതോ ഉബ്ബേധേന പഞ്ചയോജനസതികോ ചതുരാസീതികൂടസഹസ്സപടിമണ്ഡിതോ സമന്തതോ സന്ദമാനപഞ്ചസതനദീവിചിത്തോ, യത്ഥ ആയാമവിത്ഥാരേന ച ഗമ്ഭീരതോ ച പണ്ണാസപണ്ണാസയോജനാ ദിയഡ്ഢയോജനസതപരിമണ്ഡലാ അനോതത്തദഹോ കണ്ണമുണ്ഡദഹോ രഥകാരദഹോ ഛദ്ദന്തദഹോ കുണാലദഹോ മന്ദാകിനിദഹോ സീഹപ്പപാതദഹോതി സത്ത മഹാസരാ പതിട്ഠഹന്തി.

തേസു അനോതത്തോ സുദസ്സനകൂടം ചിത്തകൂടം കാളകൂടം ഗന്ധമാദനകൂടം കേലാസകൂടന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതേഹി പരിക്ഖിത്തോ. തത്ഥ സുദസ്സനകൂടം സോവണ്ണമയം ദ്വിയോജനസതുബ്ബേധം അന്തോവങ്കം കാകമുഖസണ്ഠാനം തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ തിട്ഠതി, ചിത്തകൂടം സബ്ബരതനമയം, കാളകൂടം അഞ്ജനമയം, ഗന്ധമാദനകൂടം സാനുമയം അബ്ഭന്തരേ മുഗ്ഗവണ്ണം, മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ ഫേഗ്ഗുഗന്ധോ തചഗന്ധോ പപടികാഗന്ധോ രസഗന്ധോ പത്തഗന്ധോ പുപ്ഫഗന്ധോ ഫലഗന്ധോ ഗന്ധഗന്ധോതി ഇമേഹി ദസഹി ഗന്ധേഹി ഉസ്സന്നം, നാനപ്പകാരഓസധസഞ്ഛന്നം കാളപക്ഖഉപോസഥദിവസേ ആദിത്തമിവ അങ്ഗാരം ജലന്തം തിട്ഠതി, കേലാസകൂടം രജതമയം. സബ്ബാനി സുദസ്സനേന സമാനുബ്ബേധസണ്ഠാനാനി തമേവ സരം പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതാനി. താനി സബ്ബാനി ദേവാനുഭാവേന നാഗാനുഭാവേന ച വസ്സന്തി, നദിയോ ചേതേസു സന്ദന്തി. തം സബ്ബമ്പി ഉദകം അനോതത്തമേവ പവിസതി. ചന്ദിമസൂരിയാ ദക്ഖിണേന വാ ഉത്തരേന വാ ഗച്ഛന്താ പബ്ബതന്തരേന തത്ഥ ഓഭാസം കരോന്തി, ഉജും ഗച്ഛന്താ ന കരോന്തി. തേനേവസ്സ അനോതത്തോ തിസങ്ഖാ ഉദപാദി.

തത്ഥ മനോഹരസിലാതലാനി നിമ്മച്ഛകച്ഛപാനി ഫലികസദിസനിമ്മലോദകാനി ന്ഹാനതിത്ഥാനി സുപടിയത്താനി ഹോന്തി, യേസു ബുദ്ധാ ഖീണാസവാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ഇദ്ധിമന്താ ച ഇസയോ ന്ഹായന്തി, ദേവയക്ഖാദയോ ഉദകകീളം കീളന്തി.

തസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സീഹമുഖം, ഹത്ഥിമുഖം, അസ്സമുഖം, ഉസഭമുഖന്തി ചത്താരി മുഖാനി ഹോന്തി, യേഹി ചതസ്സോ നദിയോ സന്ദന്തി. സീഹമുഖേന നിക്ഖന്തനദീതീരേ സീഹാ ബഹുതരാ ഹോന്തി, ഹത്ഥിമുഖാദീഹി ഹത്ഥിഅസ്സഉസഭാ. പുരത്ഥിമദിസതോ നിക്ഖന്തനദീ അനോതത്തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഇതരാ തിസ്സോ നദിയോ അനുപഗമ്മ പാചീനഹിമവന്തേനേവ അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസതി. പച്ഛിമദിസതോ ച ഉത്തരദിസതോ ച നിക്ഖന്തനദിയോപി തഥേവ പദക്ഖിണം കത്വാ പച്ഛിമഹിമവന്തേനേവ ഉത്തരഹിമവന്തേനേവ ച അമനുസ്സപഥം ഗന്ത്വാ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി. ദക്ഖിണമുഖതോ നിക്ഖന്തനദീ പന തം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഉത്തരേന ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേനേവ സട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബതം പഹരിത്വാ ഉട്ഠായ പരിക്ഖേപേന തിഗാവുതപ്പമാണാ ഉദകധാരാ ഹുത്വാ ആകാസേന സട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ തിയഗ്ഗളേ നാമ പാസാണേ പതിതാ, പാസാണോ ഉദകധാരാവേഗേന ഭിന്നോ. തത്ഥ പഞ്ഞാസയോജനപ്പമാണാ തിയഗ്ഗളാ നാമ മഹാപോക്ഖരണീ ജാതാ, പോക്ഖരണിയാ കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠി യോജനാനി ഗതാ. തതോ ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉമ്മങ്ഗേന സട്ഠി യോജനാനി ഗന്ത്വാ ഗിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ ഹത്ഥതലേ പഞ്ചങ്ഗുലിസദിസാ പഞ്ച ധാരാ ഹുത്വാ പവത്തതി. സാ തിക്ഖത്തും അനോതത്തം പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ആവത്തഗങ്ഗാതി വുച്ചതി. ഉജുകം പാസാണപിട്ഠേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ കണ്ഹഗങ്ഗാ, ആകാസേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ആകാസഗങ്ഗാ, തിയഗ്ഗളപാസാണേ പഞ്ഞാസയോജനോകാസേ ഠിതാ തിയഗ്ഗളപോക്ഖരണീ, കൂലം ഭിന്ദിത്വാ പാസാണം പവിസിത്വാ സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ബഹലഗങ്ഗാതി, ഉമങ്ഗേന സട്ഠി യോജനാനി ഗതട്ഠാനേ ഉമങ്ഗഗങ്ഗാതി വുച്ചതി. വിഞ്ഝം നാമ തിരച്ഛാനപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ച ധാരാ ഹുത്വാ പവത്തനട്ഠാനേ പന ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീതി പഞ്ച സങ്ഖം ഗതാ. ഏവമേതാ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഹിമവന്തതോ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

സവന്തിയോതി യാ കാചി സവമാനാ ഗച്ഛന്തീ മഹാനദിയോ വാ കുന്നദിയോ വാ. അപ്പേന്തീതി അല്ലീയന്തി ഓസരന്തി. ധാരാതി വുട്ഠിധാരാ. പൂരത്തന്തി പുണ്ണഭാവോ. മഹാസമുദ്ദസ്സ ഹി അയം ധമ്മതാ – ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ദേവോ മന്ദോ ജാതോ, ജാലക്ഖിപാദീനി ആദായ മച്ഛകച്ഛപേ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ മഹന്താ വുട്ഠി, ലഭിസ്സാമ നു ഖോ പിട്ഠിപസാരണട്ഠാന’’ന്തി വാ വത്തും ന സക്കാ. പഠമകപ്പികകാലതോ പട്ഠായ ഹി യം സിനേരുമേഖലം ആഹച്ച ഉദകം ഠിതം, തതോ ഏകങ്ഗുലമത്തമ്പി ഉദകം നേവ ഹേട്ഠാ ഓസീദതി, ന ഉദ്ധം ഉത്തരതി. ഏകരസോതി അസമ്ഭിന്നരസോ.

മുത്താതി ഖുദ്ദകമഹന്തവട്ടദീഘാദിഭേദാ അനേകവിധാ. മണീതി രത്തനീലാദിഭേദോ അനേകവിധോ. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണസിരീസപുപ്ഫവണ്ണാദിഭേദോ അനേകവിധോ. സങ്ഖോതി ദക്ഖിണാവട്ടതമ്ബകുച്ഛികധമനസങ്ഖാദിഭേദോ അനേകവിധോ. സിലാതി സേതകാളമുഗ്ഗവണ്ണാദിഭേദോ അനേകവിധാ. പവാളന്തി ഖുദ്ദകമഹന്തരത്തഘനരത്താദിഭേദം അനേകവിധം. മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി. നാഗാതി ഊമിപിട്ഠവാസിനോപി വിമാനട്ഠകാ നാഗാപി.

അട്ഠ പഹാരാദാതി സത്ഥാ അട്ഠപി ധമ്മേ വത്തും സക്കോതി, സോളസപി ബാത്തിംസപി ചതുസട്ഠിപി സഹസ്സമ്പി, പഹാരാദേന പന അട്ഠ കഥിതാ, അഹമ്പി തേഹേവ സരിക്ഖകേ കത്വാ കഥേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ. അനുപുബ്ബസിക്ഖാതിആദീസു അനുപുബ്ബസിക്ഖായ തിസ്സോ സിക്ഖാ ഗഹിതാ, അനുപുബ്ബകിരിയായ തേരസ ധുതങ്ഗാനി, അനുപുബ്ബപടിപദായ സത്ത അനുപസ്സനാ അട്ഠാരസ മഹാവിപസ്സനാ അട്ഠതിംസ ആരമ്മണവിഭത്തിയോ സത്തതിംസ ബോധപക്ഖിയധമ്മാ. ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോതി മണ്ഡൂകസ്സ ഉപ്പതിത്വാ ഗമനം വിയ ആദിതോവ സീലപൂരണാദിം അകത്വാ അരഹത്തപ്പടിവേധോ നാമ നത്ഥി, പടിപാടിയാ പന സീലസമാധിപഞ്ഞായോ പൂരേത്വാവ സക്കാ അരഹത്തം പത്തുന്തി അത്ഥോ.

ആരകാവാതി ദൂരേയേവ. ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാതി അസങ്ഖ്യേയ്യേപി കപ്പേ ബുദ്ധേസു അനുപ്പന്നേസു ഏകസത്തോപി പരിനിബ്ബാതും ന സക്കോതി, തദാപി ‘‘തുച്ഛാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി ന സക്കാ വത്തും. ബുദ്ധകാലേ ച പന ഏകേകസ്മിം സമാഗമേ അസങ്ഖ്യേയ്യാപി സത്താ അമതം ആരാധേന്തി, തദാപി ന സക്കാ വത്തും – ‘‘പൂരാ നിബ്ബാനധാതൂ’’തി.

൧൦. ഉപോസഥസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിസിന്നോ ഹോതീതി ഉപോസഥകരണത്ഥായ ഉപാസികായ രതനപാസാദേ നിസിന്നോ. നിസജ്ജ പന ഭിക്ഖൂനം ചിത്താനി ഓലോകേന്തോ ഏകം ദുസ്സീലപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേ നിസിന്നേയേവ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി, സത്തധാ തസ്സ മുദ്ധാ ഫലിസ്സതീ’’തി തസ്സ അനുകമ്പായ തുണ്ഹീയേവ അഹോസി. അഭിക്കന്താതി അതിക്കന്താ പരിക്ഖീണാ. ഉദ്ധസ്തേ അരുണേതി ഉഗ്ഗതേ അരുണസീസേ. നന്ദിമുഖിയാതി തുട്ഠമുഖിയാ. അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാതി ‘‘അസുകപുഗ്ഗലോ അപരിസുദ്ധോ’’തി അവത്വാ ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി ആഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

മഹാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ഗഹപതിവഗ്ഗോ

൧. പഠമഉഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീതി തസ്സ കിര ഘരേ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം പഞ്ച ആസനസതാനി നിച്ചം പഞ്ഞത്താനേവ ഹോന്തി, തേസു അഞ്ഞതരസ്മിം ആസനേ നിസീദി. തം സുണാഹീതി തേ സുണാഹി, തം വാ അട്ഠവിധം അച്ഛരിയധമ്മം സുണാഹി. ചിത്തം പസീദീതി ‘‘ബുദ്ധോ നു ഖോ ന ബുദ്ധോ നു ഖോ’’തി വിതക്കമത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജി, അയമേവ ബുദ്ധോതി ചിത്തുപ്പാദോ പസന്നോ അനാവിലോ അഹോസി. സകാനി വാ ഞാതികുലാനീതി അത്തനോ യാപനമത്തം ധനം ഗഹേത്വാ ഞാതിഘരാനി ഗച്ഛതു. കസ്സ വോ ദമ്മീതി കതരപുരിസസ്സ തുമ്ഹേ ദദാമി, ആരോചേഥ മേ അത്തനോ അധിപ്പായം. അപ്പടിവിഭത്താതി ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി ഏത്തകം ന ദസ്സാമി, ഇദം ദസ്സാമി ഇദം ന ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേന്തേന ഹി പടിവിഭത്താ നാമ ഹോതി, മയ്ഹം പന ന ഏവം. അഥ ഖോ സങ്ഘികാ വിയ ഗണസന്തകാ വിയ ച സീലവന്തേഹി സദ്ധിം സാധാരണായേവ. സക്കച്ചംയേവ പയിരുപാസാമീതി സഹത്ഥാ ഉപട്ഠഹാമി, ചിത്തീകാരേന ഉപസങ്കമാമി.

അനച്ഛരിയം ഖോ പന മം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, യം മം ദേവതാ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം ആരോചേന്തി, ഇദം ന അച്ഛരിയം. യം പനാഹം തതോനിദാനം ചിത്തസ്സ ഉണ്ണതിം നാഭിജാനാമി, തം ഏവ അച്ഛരിയന്തി വദതി. സാധു സാധു, ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭിക്ഖും ആമന്തേതി, ഉപാസകസ്സേവ പന വേയ്യാകരണസമ്പഹംസനേ ഏസ സാധുകാരോതി വേദിതബ്ബോ.

൨. ദുതിയഉഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ നാഗവനേതി തസ്സ കിര സേട്ഠിനോ നാഗവനം നാമ ഉയ്യാനം, സോ തത്ഥ പുരേഭത്തം ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ഉയ്യാനകീളികം കീളിതുകാമോ ഗന്ത്വാ പരിചാരിയമാനോ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. സഹ ദസ്സനേനേവസ്സ പുരിമനയേനേവ ചിത്തം പസീദി, സുരാപാനേന ച ഉപ്പന്നമന്ദോ തങ്ഖണംയേവ പഹീയി. തം സന്ധായേവമാഹ. ഓണോജേസിന്തി ഉദകം ഹത്ഥേ പാതേത്വാ അദാസിം. അസുകോതി അമുകോ. സമചിത്തോവ ദേമീതി ‘‘ഇമസ്സ ഥോകം, ഇമസ്സ ബഹുക’’ന്തി ഏവം ചിത്തനാനത്തം ന കരോമി, ദേയ്യധമ്മം പന ഏകസദിസം കരോമീതി ദസ്സേതി. ആരോചേന്തീതി ആകാസേ ഠത്വാ ആരോചേന്തി. നത്ഥി തം സംയോജനന്തി ഇമിനാ ഉപാസകോ അത്തനോ അനാഗാമിഫലം ബ്യാകരോതി.

൩. പഠമഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ ഹത്ഥകോ ആളവകോതി ഭഗവതാ ആളവകയക്ഖസ്സ ഹത്ഥതോ ഹത്ഥേഹി സമ്പടിച്ഛിതത്താ ഹത്ഥകോതി ലദ്ധനാമോ രാജകുമാരോ. സീലവാതി പഞ്ചസീലദസസീലേന സീലവാ. ചാഗവാതി ചാഗസമ്പന്നോ. കച്ചിത്ഥ, ഭന്തേതി, ഭന്തേ, കച്ചി ഏത്ഥ ഭഗവതോ ബ്യാകരണട്ഠാനേ. അപ്പിച്ഛോതി അധിഗമപ്പിച്ഛതായ അപ്പിച്ഛോ.

൪. ദുതിയഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ പഞ്ചമത്തേഹി ഉപാസകസതേഹീതി സോതാപന്നസകദാഗാമീനംയേവ അരിയസാവകഉപാസകാനം പഞ്ചഹി സതേഹി പരിവുതോ ഭുത്തപാതരാസോ ഗന്ധമാലവിലേപേനചുണ്ണാനി ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി സങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി. തേഹാഹന്തി തേഹി അഹം. തം ദാനേന സങ്ഗണ്ഹാമീതി നങ്ഗലബലിബദ്ദഭത്തബീജാദീനി ചേവ ഗന്ധമാലമൂലാദീനി ച ദത്വാ സങ്ഗണ്ഹാമി. പേയ്യവജ്ജേനാതി അമ്മ, താത, ഭാതര, ഭഗിനീതിആദികേന കണ്ണസുഖേന മുദുകേന പിയവചനേന സങ്ഗണ്ഹാമി. അത്ഥചരിയായാതി ‘‘ഇമസ്സ ദാനേന വാ പിയവചനേന വാ കിച്ചം നത്ഥി, അത്ഥചരിയായ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബയുത്തകോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ഉപ്പന്നകിച്ചനിത്ഥരണസങ്ഖാതായ അത്ഥചരിയായ സങ്ഗണ്ഹാമി. സമാനത്തതായാതി ‘‘ഇമസ്സ ദാനാദീഹി കിച്ചം നത്ഥി, സമാനത്തതായ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ അയ’’ന്തി ഏകതോ ഖാദനപിവനനിസജ്ജാദീഹി അത്തനാ സമാനം കത്വാ സങ്ഗണ്ഹാമി. ദലിദ്ദസ്സ ഖോ നോ തഥാ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി ദലിദ്ദസ്സ കിഞ്ചി ദാതും വാ കാതും വാ അസക്കോന്തസ്സ, യഥാ ദലിദ്ദസ്സ നോ തഥാ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, മമ പന സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, ദിന്നോവാദേ തിട്ഠന്തി, ന മേ അനുസാസനിം അതിക്കമിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. യോനി ഖോ ത്യായന്തി ഉപായോ ഖോ തേ അയം. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു സത്ഥാരാ സീലചാഗപഞ്ഞാ മിസ്സകാ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൫-൬. മഹാനാമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൫-൨൬. പഞ്ചമേ അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതീതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം ഉപപരിക്ഖിതാ ഹോതി. ഛട്ഠേ സദ്ധാസീലചാഗാ മിസ്സകാ കഥിതാ.

൭. പഠമബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ ഉജ്ഝത്തിബലാതി ഉജ്ഝാനബലാ. ബാലാനഞ്ഹി ‘‘യം അസുകോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ആഹ, മം സോ ആഹ, ന അഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം ഉജ്ഝാനമേവ ബലം. നിജ്ഝത്തിബലാതി ‘‘ന ഇദം ഏവം, ഏവം നാമേത’’ന്തി അത്ഥാനത്ഥനിജ്ഝാപനംയേവ ബലം. പടിസങ്ഖാനബലാതി പച്ചവേക്ഖണബലാ. ഖന്തിബലാതി അധിവാസനബലാ.

൮. ദുതിയബലസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ ബലാനീതി ഞാണബലാനി. ആസവാനം ഖയം പടിജാനാതീതി അരഹത്തം പടിജാനാതി. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന. യഥാഭൂതന്തി യഥാസഭാവതോ. സമ്മപ്പഞ്ഞായാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ. അങ്ഗാരകാസൂപമാതി സന്താപനട്ഠേന അങ്ഗാരകാസുയാ ഉപമിതാ ഇമേ കാമാതി. വിവേകനിന്നന്തി ഫലസമാപത്തിവസേന നിബ്ബാനനിന്നം. വിവേകട്ഠന്തി കിലേസേഹി വജ്ജിതം ദൂരീഭൂതം വാ. നേക്ഖമ്മാഭിരതന്തി പബ്ബജ്ജാഭിരതം. ബ്യന്തിഭൂതന്തി വിഗതന്തഭൂതം ഏകദേസേനാപി അനല്ലീനം വിസംയുത്തം വിസംസട്ഠം. ആസവട്ഠാനിയേഹീതി സമ്പയോഗവസേന ആസവാനം കാരണഭൂതേഹി, കിലേസധമ്മേഹീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ബ്യന്തിഭൂതന്തി വിഗതവായന്തി അത്ഥോ. കുതോ? സബ്ബസോ ആസവട്ഠാനിയേഹി ധമ്മേഹി, സബ്ബേഹി തേഭൂമകധമ്മേഹീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയമഗ്ഗോ ലോകിയലോകുത്തരോ കഥിതോ.

൯. അക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ഖണേ കിച്ചാനി കരോതീതി ഖണകിച്ചോ, ഓകാസം ലഭിത്വാവ കിച്ചാനി കരോതീതി അത്ഥോ. ധമ്മോതി ചതുസച്ചധമ്മോ. ഓപസമികോതി കിലേസൂപസമാവഹോ. പരിനിബ്ബായികോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനകരോ. ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതം സമ്ബോധിം ഗച്ഛതി സമ്പാപുണാതീതി സമ്ബോധഗാമീ. ദീഘായുകം ദേവനികായന്തി ഇദം അസഞ്ഞം ദേവനികായം സന്ധായ വുത്തം. അവിഞ്ഞാതാരേസൂതി അതിവിയ അവിഞ്ഞൂസു.

സുപ്പവേദിതേതി സുകഥിതേ. അന്തരായികാതി അന്തരായകരാ. ഖണോ വേ മാ ഉപച്ചഗാതി അയം ലദ്ധോ ഖണോ മാ അതിക്കമി. ഇധ ചേവ നം വിരാധേതീതി സചേ കോചി പമത്തചാരീ ഇധ ഇമം ഖണം ലഭിത്വാപി സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതം അരിയമഗ്ഗം വിരാധേതി ന സമ്പാദേതി. അതീതത്ഥോതി ഹാപിതത്ഥോ. ചിരത്തം അനുതപിസ്സതീതി ചിരരത്തം സോചിസ്സതി. യഥാ ഹി ‘‘അസുകട്ഠാനേ ഭണ്ഡം സമുപ്പന്ന’’ന്തി സുത്വാ ഏകോ വാണിജോ ന ഗച്ഛേയ്യ, അഞ്ഞേ ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹേയ്യും, തേസം തം അട്ഠഗുണമ്പി ദസഗുണമ്പി ഭവേയ്യ. അഥ ഇതരോ ‘‘മമ അത്ഥോ അതിക്കന്തോ’’തി അനുതപേയ്യ, ഏവം യോ ഇധ ഖണം ലഭിത്വാ അപ്പടിപജ്ജന്തോ സദ്ധമ്മസ്സ നിയാമതം വിരാധേതി, സോ അയം വാണിജോവ അതീതത്ഥോ ചിരം അനുതപിസ്സതി സോചിസ്സതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ അവിജ്ജാനിവുതോതി തഥാ. പച്ചവിദുന്തി പടിവിജ്ഝിംസു. സംവരാതി സീലസംവരാ. മാരധേയ്യപരാനുഗേതി മാരധേയ്യസങ്ഖാതം സംസാരം അനുഗതേ. പാരങ്ഗതാതി നിബ്ബാനം ഗതാ. യേ പത്താ ആസവക്ഖയന്തി യേ അരഹത്തം പത്താ. ഏവമിധ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൧൦. അനുരുദ്ധമഹാവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ചേതീസൂതി ചേതിനാമകാനം രാജൂനം നിവാസട്ഠാനത്താ ഏവംലദ്ധവോഹാരേ രട്ഠേ. പാചീനവംസദായേതി ദസബലസ്സ വസനട്ഠാനതോ പാചീനദിസായ ഠിതേ വംസദായേ നീലോഭാസേഹി വേളൂഹി സഞ്ഛന്നേ അരഞ്ഞേ. ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ഥേരോ കിര പബ്ബജിത്വാ പഠമഅന്തോവസ്സമ്ഹിയേവ സമാപത്തിലാഭീ ഹുത്വാ സഹസ്സലോകധാതുദസ്സനസമത്ഥം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ഉപ്പാദേസി. സോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഇധാഹം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സഹസ്സലോകം ഓലോകേമി. ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം അസല്ലീനം, ഉപട്ഠിതാ സതി അസമ്മുട്ഠാ, പസ്സദ്ധോ കായോ അസാരദ്ധോ, സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം. അഥ ച പന മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം ന വിമുച്ചതീ’’തി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘യം ഖോ തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി ‘അഹം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ…പേ… ഓലോകേമീ’തി, ഇദം തേ മാനസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ, അനുരുദ്ധ ഏവം ഹോതി ‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ വീരിയം…പേ… ഏകഗ്ഗ’ന്തി, ഇദം തേ ഉദ്ധച്ചസ്മിം. യമ്പി തേ, ആവുസോ അനുരുദ്ധ, ഏവം ഹോതി ‘അഥ ച പന മേ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം ന വിമുച്ചതീ’തി, ഇദം തേ കുക്കുച്ചസ്മിം. സാധു വതായസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഇമേ തയോ ധമ്മേ പഹായ ഇമേ തയോ ധമ്മേ അമനസികരിത്വാ അമതായ ധാതുയാ ചിത്തം ഉപസംഹരതൂ’’തി ഏവമസ്സ ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ആപുച്ഛിത്വാ ചേതിരട്ഠം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തോ അട്ഠമാസം ചങ്കമേന വീതിനാമേസി. സോ പധാനവേഗനിമ്മഥിതത്താ കിലന്തകായോ ഏകസ്സ വേളുഗുമ്ബസ്സ ഹേട്ഠാ നിസീദി. അഥസ്സായം ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി, ഏസ മഹാപുരിസവിതക്കോ ഉപ്പജ്ജീതി അത്ഥോ.

അപ്പിച്ഛസ്സാതി ഏത്ഥ പച്ചയപ്പിച്ഛോ, അധിഗമപ്പിച്ഛോ, പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ, ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോതി ചത്താരോ അപ്പിച്ഛാ. തത്ഥ പച്ചയപ്പിച്ഛോ ബഹും ദേന്തേ അപ്പം ഗണ്ഹാതി, അപ്പം ദേന്തേ അപ്പതരം ഗണ്ഹാതി, ന അനവസേസഗ്ഗാഹീ ഹോതി. അധിഗമപ്പിച്ഛോ മജ്ഝന്തികത്ഥേരോ വിയ അത്തനോ അധിഗമം അഞ്ഞേസം ജാനിതും ന ദേതി. പരിയത്തിഅപ്പിച്ഛോ തേപിടകോപി സമാനോ ന ബഹുസ്സുതഭാവം ജാനാപേതുകാമോ ഹോതി സാകേതതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. ധുതങ്ഗപ്പിച്ഛോ ധുതങ്ഗപരിഹരണഭാവം അഞ്ഞേസം ജാനിതും ന ദേതി ദ്വേഭാതികത്ഥേരേസു ജേട്ഠത്ഥേരോ വിയ. വത്ഥു വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതം. അയം ധമ്മോതി ഏവം സന്തഗുണനിഗുഹനേന ച പടിഗ്ഗഹണേ മത്തഞ്ഞുതായ ച അപ്പിച്ഛസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം നവലോകുത്തരധമ്മോ സമ്പജ്ജതി, നോ മഹിച്ഛസ്സ. ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം.

സന്തുട്ഠസ്സാതി ചതൂസു പച്ചയേസു തീഹി സന്തോസേഹി സന്തുട്ഠസ്സ. പവിവിത്തസ്സാതി കായചിത്തഉപധിവിവേകേഹി വിവിത്തസ്സ. തത്ഥ കായവിവേകോ നാമ ഗണസങ്ഗണികം വിനോദേത്വാ ആരമ്ഭവത്ഥുവസേന ഏകീഭാവോ. ഏകീഭാവമത്തേനേവ കമ്മം ന നിപ്ഫജ്ജതീതി കസിണപരികമ്മം കത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതി, അയം ചിത്തവിവേകോ നാമ. സമാപത്തിമത്തേനേവ കമ്മം ന നിപ്ഫജ്ജതീതി ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണാതി, അയം സബ്ബാകാരതോ ഉപധിവിവേകോ നാമ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം, ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി (മഹാനി. ൭, ൪൯).

സങ്ഗണികാരാമസ്സാതി ഗണസങ്ഗണികായ ചേവ കിലേസസങ്ഗണികായ ച രതസ്സ. ആരദ്ധവീരിയസ്സാതി കായികചേതസികവീരിയവസേന ആരദ്ധവീരിയസ്സ. ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സാതി ചതുസതിപട്ഠാനവസേന ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സ. സമാഹിതസ്സാതി ഏകഗ്ഗചിത്തസ്സ. പഞ്ഞവതോതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ പഞ്ഞവതോ.

സാധു സാധൂതി ഥേരസ്സ വിതക്കം സമ്പഹംസേന്തോ ഏവമാഹ. ഇമം അട്ഠമന്തി സത്ത നിധീ ലദ്ധപുരിസസ്സ അട്ഠമം ദേന്തോ വിയ, സത്ത മണിരതനാനി, സത്ത ഹത്ഥിരതനാനി, സത്ത അസ്സരതനാനി ലദ്ധപുരിസസ്സ അട്ഠമം ദേന്തോ വിയ സത്ത മഹാപുരിസവിതക്കേ വിതക്കേത്വാ ഠിതസ്സ അട്ഠമം ആചിക്ഖന്തോ ഏവമാഹ. നിപ്പപഞ്ചാരാമസ്സാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപപഞ്ചരഹിതത്താ നിപ്പപഞ്ചസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനപദേ അഭിരതസ്സ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. പപഞ്ചാരാമസ്സാതി യഥാവുത്തേസു പപഞ്ചേസു അഭിരതസ്സ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം.

യതോതി യദാ. തതോതി തദാ. നാനാരത്താനന്തി നിലപീതലോഹിതോദാതവണ്ണേഹി നാനാരജനേഹി രത്താനം. പംസുകൂലന്തി തേവീസതിയാ ഖേത്തേസു ഠിതപംസുകൂലചീവരം. ഖായിസ്സതീതി യഥാ തസ്സ പുബ്ബണ്ഹസമയാദീസു യസ്മിം സമയേ യം ഇച്ഛതി, തസ്മിം സമയേ തം പാരുപന്തസ്സ സോ ദുസ്സകരണ്ഡകോ മനാപോ ഹുത്വാ ഖായതി, ഏവം തുയ്ഹമ്പി ചീവരസന്തോസമഹാഅരിയവംസേന തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ പംസുകൂലചീവരം ഖായിസ്സതി ഉപട്ഠഹിസ്സതി. രതിയാതി രതിഅത്ഥായ. അപരിതസ്സായാതി തണ്ഹാദിട്ഠിപരിതസ്സനാഹി അപരിതസ്സനത്ഥായ. ഫാസുവിഹാരായാതി സുഖവിഹാരത്ഥായ. ഓക്കമനായ നിബ്ബാനസ്സാതി അമതം നിബ്ബാനം ഓതരണത്ഥായ.

പിണ്ഡിയാലോപഭോജനന്തി ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ജങ്ഘാബലം നിസ്സായ ഘരപടിപാടിയാ ചരന്തേന ലദ്ധപിണ്ഡിയാലോപഭോജനം. ഖായിസ്സതീതി തസ്സ ഗഹപതിനോ നാനഗ്ഗരസഭോജനം വിയ ഉപട്ഠഹിസ്സതി. സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോതി പിണ്ഡപാതസന്തോസമഹാഅരിയവംസേന സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ. രുക്ഖമൂലസേനാസനം ഖായിസ്സതീതി തസ്സ ഗഹപതിനോ തേഭൂമകപാസാദേ ഗന്ധകുസുമവാസസുഗന്ധം കൂടാഗാരം വിയ രുക്ഖമൂലം ഉപട്ഠഹിസ്സതി. സന്തുട്ഠസ്സാതി സേനാസനസന്തോസമഹാഅരിയവംസേന സന്തുട്ഠസ്സ. തിണസന്ഥാരകോതി തിണേഹി വാ പണ്ണേഹി വാ ഭൂമിയം വാ ഫലകപാസാണതലാനി വാ അഞ്ഞതരസ്മിം സന്ഥതസന്ഥതോ. പൂതിമുത്തന്തി യംകിഞ്ചി മുത്തം. തങ്ഖണേ ഗഹിതമ്പി പൂതിമുത്തമേവ വുച്ചതി ദുഗ്ഗന്ധത്താ. സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോതി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരസന്തോസേന സന്തുട്ഠസ്സ വിഹരതോ.

ഇതി ഭഗവാ ചതൂസു ഠാനേസു അരഹത്തം പക്ഖിപന്തോ കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ‘‘കതരസേനാസനേ നു ഖോ വസന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം സപ്പായം ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘തസ്മിഞ്ഞേവ വസന്തസ്സാ’’തി ഞത്വാ തേന ഹി ത്വം, അനുരുദ്ധാതിആദിമാഹ. പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോതി തീഹി വിവേകേഹി വിവിത്തസ്സ വിഹരന്തസ്സ. ഉയ്യോജനികപടിസംയുത്തന്തി ഉയ്യോജനികേഹേവ വചനേഹി പടിസംയുത്തം, തേസം ഉപട്ഠാനഗമനകംയേവാതി അത്ഥോ. പപഞ്ചനിരോധേതി നിബ്ബാനപദേ. പക്ഖന്ദതീതി ആരമ്മണകരണവസേന പക്ഖന്ദതി. പസീദതീതിആദീസുപി ആരമ്മണവസേനേവ പസീദനസന്തിട്ഠനമുച്ചനാ വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഭഗവാ ചേതിരട്ഠേ പാചീനവംസദായേ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ കഥിതേ അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ പുന ഭേസകളാവനമഹാവിഹാരേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വിത്ഥാരേന കഥേസി.

മനോമയേനാതി മനേന നിബ്ബത്തിതകായോപി മനോമയോതി വുച്ചതി മനേന ഗതകായോപി, ഇധ മനേന ഗതകായം സന്ധായേവമാഹ. യഥാ മേ അഹു സങ്കപ്പോതി യഥാ മയ്ഹം വിതക്കോ അഹോസി, തതോ ഉത്തരി അട്ഠമം മഹാപുരിസവിതക്കം ദസ്സേന്തോ തതോ ഉത്തരിം ദേസയി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഗഹപതിവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ദാനവഗ്ഗോ

൧. പഠമദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ആസജ്ജ ദാനം ദേതീതി പത്വാ ദാനം ദേതി. ആഗതം ദിസ്വാ തം മുഹുത്തംയേവ നിസീദാപേത്വാ സക്കാരം കത്വാ ദാനം ദേതി, ദസ്സാമീതി ന കിലമേതി. ഭയാതി ‘‘അയം അദായകോ അകാരകോ’’തി ഗരഹഭയാ, അപായഭയാ വാ. അദാസി മേതി മയ്ഹം പുബ്ബേ ഏസ ഇദം നാമ അദാസീതി ദേതി. ദസ്സതി മേതി അനാഗതേ ഇദം നാമ ദസ്സതീതി ദേതി. സാഹു ദാനന്തി ദാനം നാമ സാധു സുന്ദരം ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പസത്ഥന്തി ദേതി. ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരത്ഥം ദാനം ദേതീതി സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരത്ഥഞ്ചേവ പരിക്ഖാരത്ഥഞ്ച ദേതി. ദാനഞ്ഹി ചിത്തം മുദും കരോതി. യേന ലദ്ധോ, സോ ‘‘ലദ്ധം മേ’’തി മുദുചിത്തോ ഹോതി. യേന ദിന്നം, സോപി ‘‘ദിന്നം മയാ’’തി മുദുചിത്തോ ഹോതി. ഇതി ഉഭിന്നം ചിത്തം മുദും കരോതി. തേനേവ ‘‘അദന്തദമന’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അദന്തദമനം ദാനം, അദാനം ദന്തദൂസകം;

ദാനേന പിയവാചായ, ഉന്നമന്തി നമന്തി ചാ’’തി.

ഇമേസു പന അട്ഠസു ദാനേസു ചിത്താലങ്കാരദാനമേവ ഉത്തമന്തി.

൨. ദുതിയദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ സദ്ധാതി യായ സദ്ധായ ദാനം ദേതി, സാ സദ്ധാ. ഹിരിയന്തി യായ ഹിരിയാ ദാനം ദേതി, സാവ അധിപ്പേതാ. കുസലഞ്ച ദാനന്തി അനവജ്ജഞ്ച ദാനം. ദിവിയന്തി ദിവങ്ഗമം.

൩. ദാനവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ ദാനവത്ഥൂനീതി ദാനകാരണാനി. ഛന്ദാ ദാനം ദേതീതി പേമേന ദാനം ദേതി. ദോസാതി ദോസേന കുദ്ധോ ഹുത്വാ യം അത്ഥി, തം വേഗേന ഗണ്ഹിത്വാ ദേതി. മോഹാതി മോഹേന മൂള്ഹോ ദേതി. ഭയാതി ഗരഹഭയേന വാ അപായഭയേന വാ, തസ്സ തസ്സേവ വാ പന ഭയേന ദേതി. കുലവംസന്തി കുലപവേണിം.

൪. ഖേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ ന മഹപ്ഫലം ഹോതീതി ധഞ്ഞഫലേന മഹപ്ഫലം ന ഹോതി. ന മഹസ്സാദന്തി യമ്പിസ്സ ഫലം ഹോതി, തസ്സ അസ്സാദോ ന മഹാ ഹോതി മന്ദസ്സാദം ന മധുരം. ന ഫാതിസേയ്യന്തി സേയ്യാപിസ്സ ന ഹോതി വുഡ്ഢി, തസ്സ മഹന്തം വീഹിഥമ്ഭസന്നിവേസം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഉന്നാമനിന്നാമീതി ഥലനിന്നവസേന വിസമതലം. തത്ഥ ഥലേ ഉദകം ന സണ്ഠാതി, നിന്നേ അതിബഹു തിട്ഠതി. പാസാണസക്ഖരികന്തി പത്ഥരിത്വാ ഠിതപിട്ഠിപാസാണേഹി ച ഖുദ്ദകപാസാണേഹി ച സക്ഖരാഹി ച സമന്നാഗതം. ഊസരന്തി ഉബ്ഭിന്നലോണം. ന ച ഗമ്ഭീരസിതന്തി ഥദ്ധഭൂമിതായ ഗമ്ഭീരാനുഗതം, നങ്ഗലമഗ്ഗം കത്വാ കസിതും ന സക്കാ ഹോതി, ഉത്താനനങ്ഗലമഗ്ഗമേവ ഹോതി. ന ആയസമ്പന്നന്തി ന ഉദകാഗമനസമ്പന്നം. ന അപായസമ്പന്നന്തി പച്ഛാഭാഗേ ഉദകനിഗ്ഗമനമഗ്ഗസമ്പന്നം ന ഹോതി. ന മാതികാസമ്പന്നന്തി ന ഖുദ്ദകമഹന്തീഹി ഉദകമാതികാഹി സമ്പന്നം ഹോതി. ന മരിയാദസമ്പന്നന്തി ന കേദാരമരിയാദാഹി സമ്പന്നം. ന മഹപ്ഫലന്തിആദീനി സബ്ബാനി വിപാകഫലവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

സമ്പന്നേതി പരിപുണ്ണേ സമ്പത്തിയുത്തേ. പവുത്താ ബീജസമ്പദാതി സമ്പന്നം ബീജം രോപിതം. ദേവേ സമ്പാദയന്തമ്ഹീതി ദേവേ സമ്മാ വസ്സന്തേ. അനീതിസമ്പദാ ഹോതീതി കീടകിമിആദിപാണകഈതിയാ അഭാവോ ഏകാ സമ്പദാ ഹോതി. വിരൂള്ഹീതി വഡ്ഢി ദുതിയാ സമ്പദാ ഹോതി. വേപുല്ലന്തി വിപുലഭാവോ തതിയാ സമ്പദാ ഹോതി. ഫലന്തി പരിപുണ്ണഫലം ചതുത്ഥീ സമ്പദാ ഹോതി. സമ്പന്നസീലേസൂതി പരിപുണ്ണസീലേസു. ഭോജനസമ്പദാതി സമ്പന്നം വിവിധഭോജനം. സമ്പദാനന്തി തിവിധം കുസലസമ്പദം. ഉപനേതീതി സാ ഭോജനസമ്പദാ ഉപനയതി. കസ്മാ? സമ്പന്നഞ്ഹിസ്സ തം കതം, യസ്മാസ്സ തം കതകമ്മം സമ്പന്നം പരിപുണ്ണന്തി അത്ഥോ. സമ്പന്നത്ഥൂധാതി സമ്പന്നോ അത്ഥു ഇധ. വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി തീഹി വിജ്ജാഹി ച പഞ്ചദസഹി ചരണധമ്മേഹി ച സമന്നാഗതോ. ലദ്ധാതി ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ചിത്തസ്സ സമ്പദം അവേകല്ലപരിപുണ്ണഭാവം ലഭിത്വാ. കരോതി കമ്മസമ്പദന്തി പരിപുണ്ണകമ്മം കരോതി. ലഭതി ചത്ഥസമ്പദന്തി അത്ഥഞ്ച പരിപുണ്ണം ലഭതി. ദിട്ഠിസമ്പദന്തി വിപസ്സനാദിട്ഠിം. മഗ്ഗസമ്പദന്തി സോതാപത്തിമഗ്ഗം. യാതി സമ്പന്നമാനസോതി പരിപുണ്ണചിത്തോ ഹുത്വാ അരഹത്തം യാതി. സാ ഹോതി സബ്ബസമ്പദാതി സാ സബ്ബദുക്ഖേഹി വിമുത്തി സബ്ബസമ്പദാ നാമ ഹോതീതി.

൫. ദാനൂപപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ദാനൂപപത്തിയോതി ദാനപച്ചയാ ഉപപത്തിയോ. ദഹതീതി ഠപേതി. അധിട്ഠാതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. ഹീനേ വിമുത്തന്തി ഹീനേസു പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വിമുത്തം. ഉത്തരി അഭാവിതന്തി തതോ ഉത്തരിമഗ്ഗഫലത്ഥായ അഭാവിതം. തത്രൂപപത്തിയാ സംവത്തതീതി യം ഠാനം പത്ഥേത്വാ കുസലം കതം, തത്ഥ നിബ്ബത്തനത്ഥായ സംവത്തതി. വീതരാഗസ്സാതി മഗ്ഗേന വാ സമുച്ഛിന്നരാഗസ്സ സമാപത്തിയാ വാ വിക്ഖമ്ഭിതരാഗസ്സ. ദാനമത്തേനേവ ഹി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിതും ന സക്കാ, ദാനം പന സമാധിവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരപരിവാരം ഹോതി. തതോ ദാനേന മുദുചിത്തോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതി. തേന വുത്തം – ‘‘വീതരാഗസ്സ നോ സരാഗസ്സാ’’തി.

൬. പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ പുഞ്ഞകിരിയാനി ച താനി തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥൂനി ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി. ദാനാദീനഞ്ഹി ലക്ഖണേ ചിത്തം ഠപേത്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ അമ്ഹേഹി ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബം, ഭാവനാ ഭാവേതബ്ബാ’’തി സത്താ പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. ദാനമേവ ദാനമയം, ദാനചേതനാസു വാ പുരിമചേതനാതോ നിപ്ഫന്നാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ ദാനമയം സീലാദീഹി സീലമയാദീനി വിയ. സേസദ്വയേസുപി ഏസേവ നയോ. പരിത്തം കതം ഹോതീതി ഥോകം മന്ദം കതം ഹോതി. നാഭിസമ്ഭോതീതി ന നിപ്ഫജ്ജതി. അകതം ഹോതീതി ഭാവനായയോഗോയേവ അനാരദ്ധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. മനുസ്സദോഭഗ്യന്തി മനുസ്സേസു സമ്പത്തിരഹിതം പഞ്ചവിധം നീചകുലം. ഉപപജ്ജതീതി പടിസന്ധിവസേന ഉപഗച്ഛതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. മത്തസോ കതന്തി പമാണേന കതം, ഥോകം ന ബഹു. മനുസ്സസോഭഗ്യന്തി മനുസ്സേസു സുഭഗഭാവം തിവിധകുലസമ്പത്തിം. അധിമത്തന്തി അധികപ്പമാണം ബലവം വാ. അധിഗണ്ഹന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, വിസിട്ഠതരാ ജേട്ഠകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൭. സപ്പുരിസദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ സുചിന്തി പരിസുദ്ധം വണ്ണസമ്പന്നം ദേതി. പണീതന്തി രസൂപപന്നം. കാലേനാതി യുത്തപത്തകാലേന. കപ്പിയന്തി യം കപ്പിയം, തം ദേതി. വിചേയ്യ ദേതീതി ‘‘ഇമസ്സ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ ന മഹപ്ഫല’’ന്തി ഏവം പടിഗ്ഗാഹകപരിയേസനവസേന ദാനം വാ പണിധായവസേന ദാനം വാ വിചിനിത്വാ ദേതി.

൮. സപ്പുരിസസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അത്ഥായാതി അത്ഥത്ഥായ. ഹിതായ സുഖായാതി ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായ. പുബ്ബപേതാനന്തി പരലോകഗതാനം ഞാതീനം. ഇമസ്മിം സുത്തേ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ചക്കവത്തിരാജാനോ ബോധിസത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ലബ്ഭന്തി, ബുദ്ധകാലേ ബുദ്ധാ ചേവ ബുദ്ധസാവകാ ച. യഥാവുത്താനഞ്ഹി ഏതേസം അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി. ബഹുന്നം വത അത്ഥായ, സപ്പഞ്ഞോ ഘരമാവസന്തി സപ്പഞ്ഞോ ഘരേ വസന്തോ ബഹൂനം വത അത്ഥായ ഹോതി. പുബ്ബേതി പഠമേവ. പുബ്ബേകതമനുസ്സരന്തി മാതാപിതൂനം പുബ്ബകാരഗുണേ അനുസ്സരന്തോ. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന പച്ചയപൂജനേന പൂജേതി. അപചേ ബ്രഹ്മചാരയോതി ബ്രഹ്മചാരിനോ അപചയതി, നീചവുത്തിതം നേസം ആപജ്ജതി. പേസലോതി പിയസീലോ.