൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. ഗോതമീവഗ്ഗോ

൧. ഗോതമീസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ സക്കേസു വിഹരതീതി പഠമഗമനേന ഗന്ത്വാ വിഹരതി. മഹാപജാപതീതി പുത്തപജായ ചേവ ധീതുപജായ ച മഹന്തത്താ ഏവംലദ്ധനാമാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവാ കപിലപുരം ഗന്ത്വാ പഠമമേവ നന്ദം പബ്ബാജേസി, സത്തമേ ദിവസേ രാഹുലകുമാരം. ചുമ്ബടകകലഹേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩൧; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭) പന ഉഭയനഗരവാസികേസു യുദ്ധത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു സത്ഥാ ഗന്ത്വാ തേ രാജാനോ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്തദണ്ഡസുത്തം (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ; മഹാനി. ൧൭൦ ആദയോ) കഥേസി. രാജാനോ പസീദിത്വാ അഡ്ഢതിയസതേ അഡ്ഢതിയസതേ കുമാരേ അദംസു, താനി പഞ്ച കുമാരസതാനി സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിംസു, അഥ നേസം പജാപതിയോ സാസനം പേസേത്വാ അനഭിരതിം ഉപ്പാദയിംസു. സത്ഥാ തേസം അനഭിരതിയാ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ തേ പഞ്ചസതേ ദഹരഭിക്ഖൂ കുണാലദഹം നേത്വാ അത്തനോ കുണാലകാലേ നിസിന്നപുബ്ബേ പാസാണതലേ നിസീദിത്വാ കുണാലജാതകകഥായ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) തേസം അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ സബ്ബേപി തേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി, പുന മഹാവനം ആനേത്വാ അരഹത്തഫലേതി. തേസം ചിത്തജാനനത്ഥം പുനപി പജാപതിയോ സാസനം പഹിണിംസു. തേ ‘‘അഭബ്ബാ മയം ഘരാവാസസ്സാ’’തി പടിസാസനം പഹിണിംസു. താ ‘‘ന ദാനി അമ്ഹാകം ഘരം ഗന്തും യുത്തം, മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി പഞ്ചസതാപി മഹാപജാപതിം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അയ്യേ, അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേഥാ’’തി ആഹംസു. മഹാപജാപതീ താ ഇത്ഥിയോ ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രഞ്ഞോ പരിനിബ്ബുതകാലേ ഉപസങ്കമീതിപി വദന്തിയേവ.

അലം ഗോതമി, മാ തേ രുച്ചീതി കസ്മാ പടിക്ഖിപി, നനു സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം ചതസ്സോ പരിസാ ഹോന്തീതി? കാമം ഹോന്തി, കിലമേത്വാ പന അനേകവാരം യാചിതേ അനുഞ്ഞാതം പബ്ബജ്ജം ‘‘ദുക്ഖേന ലദ്ധാ’’തി സമ്മാ പരിപാലേസ്സന്തീതി ഗരും കത്വാ അനുഞ്ഞാതുകാമോ പടിക്ഖിപി. പക്കാമീതി പുന കപിലപുരമേവ പാവിസി. യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാതി ബോധനേയ്യസത്താനം ഉപനിസ്സയം ഓലോകേന്തോ യഥാജ്ഝാസയനേ വിഹരിത്വാ. ചാരികം പക്കാമീതി മഹാജനസങ്ഗഹം കരോന്തോ ഉത്തമായ ബുദ്ധസിരിയാ അനോപമേന ബുദ്ധവിലാസേന അതുരിതചാരികം പക്കാമി.

സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിന്തി അന്തോനിവേസനമ്ഹിയേവ ദസബലം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജ്ജാവേസം ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ പബ്ബജ്ജാവേസംയേവ ഗാഹാപേത്വാ സബ്ബാഹിപി താഹി സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിം. ചാരികം പക്കാമീതി ഗമനം അഭിനീഹരി. ഗമനാഭിനീഹരണകാലേ പന താ സുഖുമാലാ രാജിത്ഥിയോ പദസാ ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീതി സാകിയകോലിയരാജാനോ സോവണ്ണസിവികായോ ഉപട്ഠാപയിംസു. താ പന ‘‘യാനേ ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്തീതി സത്ഥരി അഗാരവോ കതോ ഹോതീ’’തി ഏകപണ്ണാസയോജനികം പദസാവ പടിപജ്ജിംസു. രാജാനോപി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആരക്ഖം സംവിദഹാപേത്വാ തണ്ഡുലസപ്പിതേലാദീനം സകടാനി പൂരാപേത്വാ ‘‘ഗതട്ഠാനേ ഗതട്ഠാനേ ആഹാരം പടിയാദേഥാ’’തി പുരിസേ പേസയിംസു. സൂനേഹി പാദേഹീതി താസഞ്ഹി സുഖുമാലത്താ പാദേസു ഏകോ ഫോടോ ഉട്ഠേതി, ഏകോ ഭിജ്ജതി. ഉഭോ പാദാ കതകട്ഠിസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ഹുത്വാ ഉദ്ധുമാതാ ജാതാ. തേന വുത്തം – ‘‘സൂനേഹി പാദേഹീ’’തി. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേതി ദ്വാരകോട്ഠകതോ ബഹി. കസ്മാ പനേവം ഠിതാതി? ഏവം കിരസ്സാ അഹോസി – ‘‘അഹം തഥാഗതേന അനനുഞ്ഞാതാ സയമേവ പബ്ബജ്ജാവേസം അഗ്ഗഹേസിം, ഏവം ഗഹിതഭാവോ ച പന മേ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ ജാതോ. സചേ സത്ഥാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാതി, ഇച്ചേതം കുസലം. സചേ പന നാനുജാനിസ്സതി, മഹതീ ഗരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി വിഹാരം പവിസിതും അസക്കോന്തീ രോദമാനാവ അട്ഠാസി.

കിം നു ത്വം ഗോതമീതി കിം നു രാജകുലാനം വിപത്തി ഉപ്പന്നാ, കേന ത്വം കാരണേന ഏവം വിവണ്ണഭാവം പത്താ, സൂനേഹി പാദേഹി…പേ… ഠിതാതി. അഞ്ഞേനപി പരിയായേനാതി അഞ്ഞേനപി കാരണേന. ബഹുകാരാ, ഭന്തേതിആദിനാ തസ്സാ ഗുണം കഥേത്വാ പുന പബ്ബജ്ജം യാചന്തോ ഏവമാഹ. സത്ഥാപി ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ പരിത്തപഞ്ഞാ, ഏകയാചിതമത്തേന പബ്ബജ്ജായ അനുഞ്ഞാതായ ന മമ സാസനം ഗരും കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി ഗരും കത്വാ ഗാഹാപേതുകാമതായ സചേ, ആനന്ദ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സാവ’സ്സാ ഹോതു ഉപസമ്പദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സാവസ്സാതി സാ ഏവ അസ്സാ പബ്ബജ്ജാപി ഉപസമ്പദാപി ഹോതു.

തദഹൂപസമ്പന്നസ്സാതി തംദിവസം ഉപസമ്പന്നസ്സ. അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കത്തബ്ബന്തി ഓമാനാതിമാനേ അകത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന അഭിവാദനം, ആസനാ പച്ചുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനവസേന പച്ചുട്ഠാനം, ദസനഖേ സമോധാനേത്വാ അഞ്ജലികമ്മം, ആസനപഞ്ഞാപനബീജനാദികം അനുച്ഛവികകമ്മസങ്ഖാതം സാമീചികമ്മഞ്ച കതബ്ബം. അഭിക്ഖുകേ ആവാസേതി യത്ഥ വസന്തിയാ അനന്തരായേന ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനട്ഠാനേ ഓവാദദായകോ ആചരിയോ നത്ഥി, അയം അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ നാമ. ഏവരൂപേ ആവാസേ വസ്സം ന ഉപഗന്തബ്ബം. അന്വഡ്ഢമാസന്തി അനുപോസഥികം. ഓവാദൂപസങ്കമനന്തി ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനം. ദിട്ഠേനാതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേന. സുതേനാതി സോതേന സുതേന. പരിസങ്കായാതി ദിട്ഠസുതവസേന പരിസങ്കിതേന. ഗരുധമ്മന്തി ഗരുകം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം. പക്ഖമാനത്തന്തി അനൂനാനി പന്നരസ ദിവസാനി മാനത്തം. ഛസു ധമ്മേസൂതി വികാലഭോജനച്ഛട്ഠേസു സിക്ഖാപദേസു. സിക്ഖിതസിക്ഖായാതി ഏകസിക്ഖമ്പി അഖണ്ഡം കത്വാ പൂരിതസിക്ഖായ. അക്കോസിതബ്ബോ പരിഭാസിതബ്ബോതി ദസന്നം അക്കോസവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരേന അക്കോസവത്ഥുനാ ന അക്കോസിതബ്ബോ, ഭയൂപദംസനായ യായ കായചി പരിഭാസായ ന പരിഭാസിതബ്ബോ.

ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോതി ഓവാദാനുസാസനധമ്മകഥാസങ്ഖാതോ വചനപഥോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു ഓവരിതോ പിഹിതോ, ന ഭിക്ഖുനിയാ കോചി ഭിക്ഖു ഓവദിതബ്ബോ അനുസാസിതബ്ബോ വാ ‘‘ഭന്തേ, പോരാണകത്ഥേരാ ഇദം ചീവരവത്തം പൂരയിംസൂ’’തി ഏവം പന പവേണിവസേന കഥേതും വട്ടതി. അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോതി ഭിക്ഖൂനം പന ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ അനിവാരിതോ, യഥാരുചി ഓവദിതും അനുസാസിതും ധമ്മകഥം കഥേതുന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഗരുധമ്മകഥാ സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ (പാചി. അട്ഠ. ൧൪൮) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ പന അട്ഠ ഗരുധമ്മേ സത്ഥു സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഥേരേന അത്തനോ ആരോചിയമാനേ സുത്വാവ മഹാപജാപതിയാ താവ മഹന്തം ദോമനസ്സം ഖണേന പടിപ്പസ്സമ്ഭി, അനോതത്തദഹതോ ആഭതേന സീതുദകസ്സ ഘടസതേന മത്ഥകേ പരിസിത്താ വിയ വിഗതപരിളാഹാ അത്തമനാ ഹുത്വാ ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന ഉപ്പന്നപീതിപാമോജ്ജം ആവികരോന്തീ സേയ്യഥാപി, ഭന്തേതിആദികം ഉദാനം ഉദാനേസി.

കുമ്ഭത്ഥേനകേഹീതി കുമ്ഭേ ദീപം ജാലേത്വാ തേന ആലോകേന പരഘരേ ഭണ്ഡം വിചിനിത്വാ ഥേനകചോരേഹി. സേതട്ഠികാ നാമ രോഗജാതീതി ഏകോ പാണകോ നാളമജ്ഝഗതം കണ്ഡം വിജ്ഝതി, യേന വിദ്ധാ കണ്ഡാ നിക്ഖന്തമ്പി സാലിസീസം ഖീരം ഗഹേതും ന സക്കോതി. മഞ്ജിട്ഠികാ നാമ രോഗജാതീതി ഉച്ഛൂനം അന്തോരത്തഭാവോ.

മഹതോ തളാകസ്സ പടികച്ചേവ ആളിന്തി ഇമിനാ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – യഥാ മഹതോ തളാകസ്സ പാളിയാ അബദ്ധായപി കിഞ്ചി ഉദകം തിട്ഠതേവ, പഠമമേവ ബദ്ധായ പന യം അബദ്ധപച്ചയാ ന തിട്ഠേയ്യ, തമ്പി തിട്ഠേയ്യ, ഏവമേവ യേ ഇമേ അനുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം പടികച്ചേവ അനതിക്കമനത്ഥായ ഗരുധമ്മാ പഞ്ഞത്താ, തേസു അപഞ്ഞത്തേസു മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്താ പഞ്ച വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ. പടികച്ചേവ പഞ്ഞത്തത്താ പന അപരാനിപി പഞ്ച വസ്സസതാനി ഠസ്സതീതി ഏവം പഠമം വുത്തവസ്സസഹസ്സമേവ ഠസ്സതി. വസ്സസഹസ്സന്തി ചേതം പടിസമ്ഭിദാപഭേദപ്പത്തഖീണാസവാനം വസേനേവ വുത്തം, തതോ പന ഉത്തരിപി സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന വസ്സസഹസ്സം, അനാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സകദാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സോതാപന്നവസേന വസ്സസഹസ്സന്തി ഏവം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി പടിവേധസദ്ധമ്മോ ഠസ്സതി. പരിയത്തിധമ്മോപി താനിയേവ. ന ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ അത്ഥി, നാപി പരിയത്തിയാ സതി പടിവേധോ ന ഹോതി. ലിങ്ഗം പന പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായപി ചിരം പവത്തിസ്സതീതി.

൨. ഓവാദസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ ബഹുസ്സുതോതി ഇധ സകലസ്സപി ബുദ്ധവചനസ്സ വസേന ബഹുസ്സുതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഗരുധമ്മന്തി കായസംസഗ്ഗം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. ഭിക്ഖുനോവാദകവിനിച്ഛയോ പന സമന്തപാസാദികായ (പാചി. അട്ഠ. ൧൪൪ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ സരാഗായാതി സരാഗത്ഥായ. വിരാഗായാതി വിരജ്ജനത്ഥായ. സംയോഗായാതി വട്ടേ സംയോഗത്ഥായ. വിസംയോഗായാതി വട്ടേ വിസംയോഗഭാവത്ഥായ. ആചയായാതി വട്ടസ്സ വഡ്ഢനത്ഥായ. നോ അപചയായാതി ന വട്ടവിദ്ധംസനത്ഥായ. ദുബ്ഭരതായാതി ദുപ്പോസനത്ഥായ. നോ സുഭരതായാതി ന സുഖപോസനത്ഥായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പഠമവാരേന വട്ടം കഥിതം, ദുതിയവാരേന വിവട്ടം കഥിതം. ഇമിനാ ച പന ഓവാദേന ഗോതമീ അരഹത്തം പത്താതി.

൪. ദീഘജാണുസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി ഇദമസ്സ പവേണി നാമ വസേന ആലപനം. തസ്സ ഹി പുബ്ബപുരിസാ ബ്യഗ്ഘപഥേ ജാതാതി തസ്മിം കുലേ മനുസ്സാ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി വുച്ചന്തി. ഇസ്സത്ഥേനാതി ഇസ്സാസകമ്മേന. തത്രുപായായാതി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ജാനനേ ഉപായഭൂതായ. വുദ്ധസീലിനോതി വഡ്ഢിതസീലാ വുദ്ധസമാചാരാ. ആയന്തി ആഗമനം. നാച്ചോഗാള്ഹന്തി നാതിമഹന്തം. നാതിഹീനന്തി നാതികസിരം. പരിയാദായാതി ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ. തത്ഥ യസ്സ വയതോ ദിഗുണോ ആയോ, തസ്സ വയോ ആയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി.

‘‘ചതുധാ വിഭജേ ഭോഗേ, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസം;

ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ;

ചതുത്ഥഞ്ച നിധാപേയ്യ, ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൬൫) –

ഏവം പടിപജ്ജതോ പന വയോ ആയം പരിയാദാതും ന സക്കോതിയേവ.

ഉദുമ്ബരഖാദീവാതി യഥാ ഉദുമ്ബരാനി ഖാദിതുകാമേന പക്കേ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ ചാലിതേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ബഹൂനി ഫലാനി പതന്തി, സോ ഖാദിതബ്ബയുത്തകാനി ഖാദിത്വാ ഇതരാനി ബഹുതരാനി പഹായ ഗച്ഛതി, ഏവമേവം യോ ആയതോ വയം ബഹുതരം കത്വാ വിപ്പകിരന്തോ ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജതി, സോ ‘‘ഉദുമ്ബരഖാദികംവായം കുലപുത്തോ ഭോഗേ ഖാദതീ’’തി വുച്ചതി. അജേട്ഠമരണന്തി അനായകമരണം. സമം ജീവികം കപ്പേതീതി സമ്മാ ജീവികം കപ്പേതി. സമജീവിതാതി സമജീവിതായ ജീവിതാ. അപായമുഖാനീതി വിനാസസ്സ ഠാനാനി.

ഉട്ഠാതാ കമ്മധേയ്യേസൂതി കമ്മകരണട്ഠാനേസു ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നോ. വിധാനവാതി വിദഹനസമ്പന്നോ. സോത്ഥാനം സമ്പരായികന്തി സോത്ഥിഭൂതം സമ്പരായികം. സച്ചനാമേനാതി ബുദ്ധത്തായേവ ബുദ്ധോതി ഏവം അവിതഥനാമേന. ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ചാഗോ ച സേസപുഞ്ഞഞ്ച പവഡ്ഢതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സദ്ധാദയോ മിസ്സകാ കഥിതാ. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ ഗബ്ഭോതി ഗബ്ഭവാസോ. ദിട്ഠധമ്മികാപീതി സന്ദിട്ഠികാ ഗബ്ഭവാസസദിസാ പുനപി മനുസ്സഗബ്ഭാ. സമ്പരായികാപീതി ഠപേത്വാ മനുസ്സഗബ്ഭേ സേസഗബ്ഭാ. ഉഭയം ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തീതി ഭയഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച, ഭയഞ്ച രോഗോ ച, ഭയഞ്ച ഗണ്ഡോ ച, ഭയഞ്ച സല്ലഞ്ച, ഭയഞ്ച സങ്ഗോ ച, ഭയഞ്ച പങ്കോ ച, ഭയഞ്ച ഗബ്ഭോ ചാതി ഏവം ഉഭയം ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി. സാതരൂപേനാതി കാമസുഖേന. പലിപഥന്തി വട്ടപലിപഥം. അതിക്കമ്മാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തപ്പത്തഭാവോ ഗഹിതോ. ഏവരൂപം പജം ജാതിജരൂപേതം തീസു ഭവേസു ഫന്ദമാനം അവേക്ഖതീതി സുത്തേ വട്ടം കഥേത്വാ ഗാഥാസു വിവട്ടം കഥിതന്തി. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൯-൧൦. പുഗ്ഗലസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. നവമേ ഉജുഭൂതോതി കായവങ്കാദീനം അഭാവേന ഉജുകോ. പഞ്ഞാസീലസമാഹിതോതി പഞ്ഞായ ച സീലേന ച സമന്നാഗതോ. യജമാനാനന്തി ദാനം ദദന്താനം. പുഞ്ഞപേക്ഖാനന്തി പുഞ്ഞം ഓലോകേന്താനം ഗവേസന്താനം. ഓപധികന്തി ഉപധിവിപാകം, ഓപധിഭൂതം ഠാനം അപ്പമാണം. ദസമേ സമുക്കട്ഠോതി ഉക്കട്ഠോ ഉത്തമോ. സത്താനന്തി സബ്ബസത്താനം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഗോതമീവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

(൭) ൨. ഭൂമിചാലവഗ്ഗോ

൧. ഇച്ഛാസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. സത്തമസ്സ പഠമേ പവിവിത്തസ്സാതി കായവിവേകേന വിവിത്തസ്സ. നിരായത്തവുത്തിനോതി കത്ഥചി അനായത്തവുത്തിനോ വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ. ലാഭായാതി ചതുപച്ചയലാഭായ. സോചീ ച പരിദേവീ ചാതി സോകീ ച പരിദേവീ ച. സോചിച്ച പരിദേവിച്ചാതിപി പാഠോ. ചുതോ ച സദ്ധമ്മാതി തംഖണംയേവ വിപസ്സനാസദ്ധമ്മാ ചുതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൨. അലംസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. ദുതിയേ അലം അത്തനോ അലം പരേസന്തി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച ഹിതപടിപത്തിയം സമത്ഥോ പരിയത്തോ അനുച്ഛവികോ. ഖിപ്പനിസന്തീതി ഖിപ്പം ഉപധാരേതി, ഖന്ധധാതുആയതനാദീസു കഥിയമാനേസു തേ ധമ്മേ ഖിപ്പം ജാനാതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സമഥവിപസ്സനാ കഥിതാ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന പന ദേസനാവിലാസേന ചേതം മത്ഥകതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ ഓതരന്തം കഥിതന്തി.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. തതിയേ ഏവമേവാതി നിക്കാരണേനേവ. യഥാ വാ അയം യാചതി, ഏവമേവ. മോഘപുരിസാതി മൂള്ഹപുരിസാ തുച്ഛപുരിസാ. അജ്ഝേസന്തീതി യാചന്തി. അനുബന്ധിതബ്ബന്തി ഇരിയാപഥാനുഗമനേന അനുബന്ധിതബ്ബം മം ന വിജഹിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. ആജാനനത്ഥം അപസാദേന്തോ ഏവമാഹ. ഏസ കിര ഭിക്ഖു ഓവാദേ ദിന്നേപി പമാദമേവ അനുയുഞ്ജതി, ധമ്മം സുത്വാ തത്ഥേവ വസതി, സമണധമ്മം കാതും ന ഇച്ഛതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഏവം അപസാദേത്വാ പുന യസ്മാ സോ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ, തസ്മാ തം ഓവദന്തോ തസ്മാതിഹ തേ ഭിക്ഖു ഏവം സിക്ഖിതബ്ബന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അജ്ഝത്തം മേ ചിത്തം ഠിതം ഭവിസ്സതി സുസണ്ഠിതം, ന ച ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സന്തീതി ഇമിനാ താവസ്സ ഓവാദേന നിയകജ്ഝത്തവസേന ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തോ മൂലസമാധി വുത്തോ.

തതോ ‘‘ഏത്തകേനേവ സന്തുട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാ ഏവം സോ സമാധി വഡ്ഢേതബ്ബോ’’തി ദസ്സേതും യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം ചിത്തം ഠിതം ഹോതി സുസണ്ഠിതം, ന ച ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, തതോ തേ ഭിക്ഖു ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘‘മേത്താ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി…പേ… സുസമാരദ്ധാ’’തി ഏവമസ്സ മേത്താവസേന ഭാവനം വഡ്ഢേത്വാ പുന യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖു അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി ബഹുലീകതോ, തതോ ത്വം ഭിക്ഖു ഇമം സമാധിം സവിതക്കസവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസീതിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യദാ തേ ഭിക്ഖു അയം മൂലസമാധി ഏവം മേത്താവസേന ഭാവിതോ ഹോതി, തദാ ത്വം താവതകേനപി തുട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാവ ഇമം മൂലസമാധിം അഞ്ഞേസുപി ആരമ്മണേസു ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി പാപയമാനോ ‘‘സവിതക്കസവിചാരമ്പീ’’തിആദിനാ നയേന ഭാവേയ്യാസീതി.

ഏവം വത്വാ ച പന അവസേസബ്രഹ്മവിഹാരപുബ്ബങ്ഗമമ്പിസ്സ അഞ്ഞേസു ആരമ്മണേസു ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനഭാവനം കരേയ്യാസീതി ദസ്സേന്തോ യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖു അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ തേ ഭിക്ഖു ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘‘കരുണാ മേ ചേതോവിമുത്തീ’’തിആദിമാഹ. ഏവം മേത്താപുബ്ബങ്ഗമം ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനഭാവനം ദസ്സേത്വാ പുന കായാനുപസ്സനാദിപുബ്ബങ്ഗമം ദസ്സേതും യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖു അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ തേ ഭിക്ഖു ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തിആദിം വത്വാ യതോ ഖോ തേ ഭിക്ഖു അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ ത്വം ഭിക്ഖു യേന യേനേവ ഗഗ്ഘസീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗഗ്ഘസീതി ഗമിസ്സസി. ഫാസുംയേവാതി ഇമിനാ അരഹത്തം ദസ്സേതി. അരഹത്തപ്പത്തോ ഹി സബ്ബിരിയാപഥേസു ഫാസു വിഹരതി നാമ.

൪. ഗയാസീസസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ചതുത്ഥേ ഏതദവോചാതി അത്തനോ പധാനഭൂമിയം ഉപ്പന്നം വിതക്കം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരോചേതും – ‘‘പുബ്ബാഹം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനം അവോച. ഓഭാസന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണോഭാസം. ഞാണദസ്സനന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഭൂതം ഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം. സന്നിവുത്ഥപുബ്ബന്തി ഏകതോ വസിതപുബ്ബം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ഇദ്ധിവിധഞാണം, ചേതോപരിയഞാണം, യഥാകമ്മുപഗഞാണം, അനാഗതംസഞാണം, പച്ചുപ്പന്നംസഞാണം, അതീതംസഞാണം, പുബ്ബേനിവാസഞാണന്തി ഇമാനി താവ അട്ഠ ഞാണാനി പാളിയംയേവ ആഗതാനി, തേഹി പന സദ്ധിം വിപസ്സനാഞാണാനി ചത്താരി മഗ്ഗഞാണാനി, ചത്താരി ഫലഞാണാനി, ചത്താരി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചത്താരി പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ഛ അസാധാരണഞാണാനീതി ഏതാനി ഞാണാനി സമോധാനേത്വാ കഥേന്തേന ഏവം ഇദം സുത്തം കഥിതം നാമ ഹോതി.

൫. അഭിഭായതനസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ അഭിഭായതനാനീതി അഭിഭവനകാരണാനി. കിം അഭിഭവന്തി? പച്ചനീകധമ്മേപി ആരമ്മണാനിപി. താനി ഹി പടിപക്ഖഭാവേന പച്ചനീകധമ്മേ അഭിഭവന്തി, പുഗ്ഗലസ്സ ഞാണുത്തരിയതായ ആരമ്മണാനി. അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീതിആദീസു പന അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മവസേന അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി. അജ്ഝത്തഞ്ഹി നീലപരികമ്മം കരോന്തോ കേസേ വാ പിത്തേ വാ അക്ഖിതാരകായ വാ കരോതി. പീതപരികമ്മം കരോന്തോ മേദേ വാ ഛവിയാ വാ ഹത്ഥതലപാദതലേസു വാ അക്ഖീനം പീതട്ഠാനേ വാ കരോതി. ലോഹിതപരികമ്മം കരോന്തോ മംസേ വാ ലോഹിതേ വാ ജിവ്ഹായ വാ അക്ഖീനം രത്തട്ഠാനേ വാ കരോതി. ഓദാതപരികമ്മം കരോന്തോ അട്ഠിമ്ഹി വാ ദന്തേ വാ നഖേ വാ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനേ വാ കരോതി. തം പന സുനീലകം സുപീതകം സുലോഹിതകം സുഓദാതം ന ഹോതി, അവിസുദ്ധമേവ ഹോതി.

ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സേവം പരികമ്മം അജ്ഝത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, നിമിത്തം പന ബഹിദ്ധാ, സോ ഏവം അജ്ഝത്തം പരികമ്മസ്സ ബഹിദ്ധാ ച അപ്പനായ വസേന ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. പരിത്താനീതി അവഡ്ഢിതാനി. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി സുവണ്ണാനി വാ ഹോന്തു ദുബ്ബണ്ണാനി വാ, പരിത്തവസേനേവ ഇദം അഭിഭായതനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. താനി അഭിഭുയ്യാതി യഥാ നാമ സമ്പന്നഗ്ഗഹണികോ കടച്ഛുമത്തം ഭത്തം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഏത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അത്ഥീ’’തി സംകഡ്ഢിത്വാ ഏകകബളമേവ കരോതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരികോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിമേത്ഥ പരിത്തകേ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി, നായം മമ ഭാരോ’’തി താനി രൂപാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ. ജാനാമി പസ്സാമീതി ഇമിനാ പനസ്സ ആഭോഗോ കഥിതോ. സോ ച ഖോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ, ന അന്തോസമാപത്തിയം. ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതീതി ആഭോഗസഞ്ഞായപി ഝാനസഞ്ഞായപി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. അഭിഭവനസഞ്ഞാ ഹിസ്സ അന്തോസമാപത്തിയമ്പി അത്ഥി, ആഭോഗസഞ്ഞാ പന സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സേവ.

അപ്പമാണാനീതി വഡ്ഢിതപ്പമാണാനി, മഹന്താനീതി അത്ഥോ. അഭിഭുയ്യാതി ഏത്ഥ ച പന യഥാ മഹഗ്ഘസോ പുരിസോ ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകം ലഭിത്വാ ‘‘അഞ്ഞാപി ഹോതു, അഞ്ഞാപി ഹോതു, കിം ഏസാ മയ്ഹം കരിസ്സതീ’’തി ന തം മഹന്തതോ പസ്സതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിം ഏത്ഥ സമാപജ്ജിതബ്ബം, നയിദം അപ്പമാണം, ന മയ്ഹം ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീ’’തി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ.

അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അലാഭിതായ വാ അനത്ഥികതായ വാ അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മസഞ്ഞാവിരഹിതോ.

ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സ പരികമ്മമ്പി നിമിത്തമ്പി ബഹിദ്ധാ ഉപ്പന്നം, സോ ഏവം ബഹിദ്ധാ പരികമ്മസ്സ ചേവ അപ്പനായ ച വസേന ‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥാഭിഭായതനേ ച വുത്തനയമേവ. ഇമേസു പന ചതൂസു പരിത്തം വിതക്കചരിതവസേന ആഗതം, അപ്പമാണം മോഹചരിതവസേന, സുവണ്ണം ദോസചരിതവസേന, ദുബ്ബണ്ണം രാഗചരിതവസേന. ഏതേസഞ്ഹി ഏതാനി സപ്പായാനി. സാ ച നേസം സപ്പായതാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൩) ചരിയനിദ്ദേസേ വുത്താ.

പഞ്ചമഅഭിഭായതനാദീസു നീലാനീതി സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന വുത്തം. നീലവണ്ണാനീതി വണ്ണവസേന. നീലനിദസ്സനാനീതി നിദസ്സനവസേന. അപഞ്ഞായമാനവിവരാനി അസമ്ഭിന്നവണ്ണാനി ഏകനീലാനേവ ഹുത്വാ ദിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. നീലനിഭാസാനീതി ഇദം പന ഓഭാസവസേന വുത്തം, നീലോഭാസാനി നീലപ്പഭായുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏതേന നേസം സുവിസുദ്ധതം ദസ്സേതി. വിസുദ്ധവണ്ണവസേനേവ ഹി ഇമാനി അഭിഭായതനാനി വുത്താനി. ‘‘നീലകസിണം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ നീലസ്മിം നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി പുപ്ഫസ്മിം വാ വത്ഥസ്മിം വാ വണ്ണധാതുയാ വാ’’തിആദികം പനേത്ഥ കസിണകരണഞ്ച പരികമ്മഞ്ച അപ്പനാവിധാനഞ്ച സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൫) വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവാതി.

൬. വിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. വിമോക്ഖാതി കേനട്ഠേന വിമോക്ഖാ? അധിമുച്ചനട്ഠേന. കോ പനായം അധിമുച്ചനട്ഠോ നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, ആരമ്മണേ ച അഭിരതിവസേന സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, പിതുഅങ്കേ വിസ്സട്ഠങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. അയം പനത്ഥോ പച്ഛിമേ വിമോക്ഖേ നത്ഥി, പുരിമേസു വിമോക്ഖേസു അത്ഥി.

രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തം കേസാദീസു നീലകസിണാദിവസേന ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തദസ്സത്ഥീതി രൂപീ. ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദീനി രൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ, അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി.

സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായ ‘‘സുഭ’’ന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന സുവിസുദ്ധം സുഭം കസിണം ആരമ്മണം കത്വാ വിഹരതി, സോ യസ്മാ ‘‘സുഭന്തി അധിമുത്തോ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ഏവം ദേസനാ കതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന –

‘‘കഥം സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ? ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം …പേ… വിഹരതി. മേത്തായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. കരുണാസഹഗതേന…പേ… മുദിതാസഹഗതേന …പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം…പേ… വിഹരതി. ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. ഏവം സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൨) വുത്തം.

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൬-൨൭൭) വുത്തമേവ. അയം അട്ഠമോ വിമോക്ഖോതി അയം ചതുന്നം ഖന്ധാനം സബ്ബസോ വിസ്സട്ഠത്താ വിമുത്തത്താ അട്ഠമോ ഉത്തമോ വിമോക്ഖോ നാമ.

൭-൮. അനരിയവോഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൬൭-൬൮. സത്തമേ അനരിയവോഹാരാതി ന അരിയകഥാ സദോസകഥാ. യാഹി ചേതനാഹി തേ വോഹാരേ വോഹരന്തി, താസം ഏതം നാമം. അട്ഠമേ വുത്തപടിപക്ഖനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൯. പരിസാസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. നവമേ ഖത്തിയപരിസാതി ഖത്തിയാനം പരിസാനം സന്നിപാതോ സമാഗമോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അനേകസതം ഖത്തിയപരിസന്തി ബിമ്ബിസാരസമാഗമ-ഞാതിസമാഗമ-ലിച്ഛവിസമാഗമാദിസദിസം, അഞ്ഞേസു ചക്കവാളേസുപി ലബ്ഭതേവ. സല്ലപിതപുബ്ബന്തി ആലാപസല്ലാപോ കതപുബ്ബോ. സാകച്ഛാതി ധമ്മസാകച്ഛാപി സമാപജ്ജിതപുബ്ബാ. യാദിസകോ തേസം വണ്ണോതി തേ ഓദാതാപി ഹോന്തി കാളാപി മങ്ഗുരച്ഛവീപി, സത്ഥാ സുവണ്ണവണ്ണോ. ഇദം പന സണ്ഠാനം പടിച്ച കഥിതം. സണ്ഠാനമ്പി ച കേവലം തേസം പഞ്ഞായതിയേവ. ന പന ഭഗവാ മിലക്ഖസദിസോ ഹോതി, നാപി ആമുത്തമണികുണ്ഡലോ, ബുദ്ധവേസേനേവ നിസീദതി. തേപി അത്തനോ സമാനസണ്ഠാനമേവ പസ്സന്തി. യാദിസകോ തേസം സരോതി തേ ഛിന്നസ്സരാപി ഹോന്തി ഗഗ്ഗസ്സരാപി കാകസ്സരാപി, സത്ഥാ ബ്രഹ്മസ്സരോവ. ഇദം പന ഭാസന്തരം സന്ധായ കഥിതം. സചേപി ഹി സത്ഥാ രാജാസനേ നിസിന്നോ കഥേതി, ‘‘അജ്ജ രാജാ മധുരേന കഥേതീ’’തി നേസം ഹോതി. കഥേത്വാ പക്കന്തേ പന ഭഗവതി പുന രാജാനം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കോ നു ഖോ അയ’’ന്തി വീമംസാ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ കോ നു ഖോ അയന്തി ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദാനേവ മാഗധഭാസായ സീഹളഭാസായ മധുരേന ആകാരേന കഥേന്തോ കോ നു ഖോ അയം അന്തരഹിതോ, കിം ദേവോ ഉദാഹു മനുസ്സോ’’തി ഏവം വീമംസന്താപി ന ജാനന്തീതി അത്ഥോ. കിമത്ഥം പനേവം അജാനന്താനം ധമ്മം ദേസേതീതി? വാസനത്ഥായ. ഏവം സുതോപി ഹി ധമ്മോ അനാഗതേ പച്ചയോ ഹോതീതി അനാഗതം പടിച്ച ദേസേതി. അനേകസതം ബ്രാഹ്മണപരിസന്തിആദിനം സോണദണ്ഡസമാഗമാദിവസേന ചേവ അഞ്ഞചക്കവാളവസേന ച സമ്ഭവോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦. ഭൂമിചാലസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ദസമേ നിസീദനന്തി ഇധ ചമ്മഖണ്ഡം അധിപ്പേതം. ഉദേനം ചേതിയന്തി ഉദേനയക്ഖസ്സ വസനട്ഠാനേ കതവിഹാരോ വുച്ചതി. ഗോതമകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനം വിയ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതാ. അനുട്ഠിതാതി അധിട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ സുവഡ്ഢിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധാ.

ഇതി അനിയമേന കഥേത്വാ പുന നിയമേത്വാ ദസ്സേന്തോ തഥാഗതസ്സ ഖോതിആദിമാഹ. ഏത്ഥ കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. തസ്മിം തസ്മിം കാലേ യം മനുസ്സാനം ആയുപ്പമാണം, തം പരിപുണ്ണം കരോന്തോ തിട്ഠേയ്യ. കപ്പാവസേസം വാതി ‘‘അപ്പം വാ ഭിയ്യോ’’തി വുത്തവസ്സസതതോ അതിരേകം വാ. മഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ – ‘‘ബുദ്ധാനം അട്ഠാനേ ഗജ്ജിതം നാമ നത്ഥി, പുനപ്പുനം സമാപജ്ജിത്വാ മരണന്തികവേദനം വിക്ഖമ്ഭേന്തോ ഭദ്ദകപ്പമേവ തിട്ഠേയ്യ. കസ്മാ പന ന ഠിതോതി? ഉപാദിന്നകസരീരം നാമ ഖണ്ഡിച്ചാദീഹി അഭിഭുയ്യതി, ബുദ്ധാ ച ഖണ്ഡിച്ചാദിഭാവം അപ്പത്വാ പഞ്ചമേ ആയുകോട്ഠാസേ ബഹുജനസ്സ പിയമനാപകാലേയേവ പരിനിബ്ബായന്തി. ബുദ്ധാനുബുദ്ധേസു ച മഹാസാവകേസു പരിനിബ്ബുതേസു ഏകകേനേവ ഖാണുകേന വിയ ഠാതബ്ബം ഹോതി ദഹരസാമണേരപരിവാരേന വാ, തതോ ‘അഹോ ബുദ്ധാനം പരിസാ’തി ഹീളേതബ്ബതം ആപജ്ജേയ്യ. തസ്മാ ന ഠിതോ’’തി. ഏവം വുത്തേപി യോ പന വുച്ചതി ‘‘ആയുകപ്പോ’’തി, ഇദമേവ അട്ഠകഥായ നിയാമിതം.

യഥാ തം മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോതി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്തോ അജ്ഝോത്ഥടചിത്തോ അഞ്ഞോപി കോചി പുഥുജ്ജനോ പടിവിജ്ഝിതും ന സക്കുണേയ്യ, ഏവമേവ നാസക്ഖി പടിവിജ്ഝിതുന്തി അത്ഥോ. മാരോ ഹി യസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം ദ്വാദസ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തസ്സ ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി. ഥേരസ്സ ച ചത്താരോ വിപല്ലാസാ അപ്പഹീനാ, തേനസ്സ മാരോ ചിത്തം പരിയുട്ഠാസി. സോ പന ചിത്തപരിയുട്ഠാനം കരോന്തോ കിം കരോതീതി? ഭേരവം രൂപാരമ്മണം വാ ദസ്സേതി, സദ്ദാരമ്മണം വാ സാവേതി. തതോ സത്താ തം ദിസ്വാ വാ സുത്വാ വാ സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിവടമുഖാ ഹോന്തി, തേസം മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ ഹദയം മദ്ദതി, തതോ വിസഞ്ഞാവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. ഥേരസ്സ പനേസ മുഖേ ഹത്ഥം പവേസേതും കിം സക്ഖിസ്സതി, ഭേരവാരമ്മണം പന ദസ്സേസി. തം ദിസ്വാ ഥേരോ നിമിത്തോഭാസം നപ്പടിവിജ്ഝി. ഭഗവാ ജാനന്തോയേവ കിമത്ഥം യാവ തതിയം ആമന്തേസീതി? പരതോ ‘‘തിട്ഠതു, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചിതേ ‘‘തുയ്ഹേവേതം ദുക്കടം, തുയ്ഹേവേതം അപരദ്ധ’’ന്തി ദോസാരോപനേന സോ കതനുകരണത്ഥം.

മാരോ പാപിമാതി ഏത്ഥ സത്തേ അനത്ഥേ നിയോജേന്തോ മാരേതീതി മാരോ. പാപിമാതി തസ്സേവ വേവചനം. സോ ഹി പാപധമ്മസമന്നാഗതത്താ ‘‘പാപിമാ’’തി വുച്ചതി. കണ്ഹോ, അന്തകോ, നമുചി, പമത്തബന്ധൂതിപി തസ്സേവ നാമാനി. ഭാസിതാ ഖോ പനേസാതി അയഞ്ഹി ഭഗവതോ സമ്ബോധിപത്തിയാ അട്ഠമേ സത്താഹേ ബോധിമണ്ഡേയേവ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗവാ യദത്ഥം തുമ്ഹേഹി പാരമിയോ പൂരിതാ, സോ വോ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, പടിവിദ്ധം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, കിം തേ ലോകവിചാരണേനാ’’തി വത്വാ യഥാ അജ്ജ, ഏവമേവ ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി യാചി. ഭഗവാ ചസ്സ ‘‘ന താവാഹ’’ന്തിആദീനി വത്വാ പടിക്ഖിപി. തം സന്ധായ – ‘‘ഭാസിതാ ഖോ പനേസാ, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിയത്താതി മഗ്ഗവസേന ബ്യത്താ, തഥേവ വിനീതാ, തഥാ വിസാരദാ. ബഹുസ്സുതാതി തേപിടകവസേന ബഹു സുതം ഏതേസന്തി ബഹുസ്സുതാ. തമേവ ധമ്മം ധാരേന്തീതി ധമ്മധരാ. അഥ വാ പരിയത്തിബഹുസ്സുതാ ചേവ പടിവേധബഹുസ്സുതാ ച. പരിയത്തിപടിവേധധമ്മാനംയേവ ധാരണതോ ധമ്മധരാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നാതി അരിയധമ്മസ്സ അനുധമ്മഭൂതം വിപസ്സനാധമ്മം പടിപന്നാ. സാമീചിപ്പടിപന്നാതി അനുച്ഛവികപടിപദം പടിപന്നാ. അനുധമ്മചാരിനോതി അനുധമ്മം ചരണസീലാ. സകം ആചരിയകന്തി അത്തനോ ആചരിയവാദം. ആചിക്ഖിസ്സന്തീതിആദീനി സബ്ബാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുകേന സകാരണേന വചനേന. സപ്പാടിഹാരിയന്തി യാവ നിയ്യാനികം കത്വാ ധമ്മം ദേസേസ്സന്തി.

ബ്രഹ്മചരിയന്തി സിക്ഖാത്തയസങ്ഗഹിതം സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയം. ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം ഝാനസ്സാദവസേന. ഫീതന്തി വുദ്ധിപത്തം സബ്ബപാലിഫുല്ലം വിയ അഭിഞ്ഞാസമ്പത്തിവസേന. വിത്ഥാരികന്തി വിത്ഥതം തസ്മിം തസ്മിം ദിസാഭാഗേ പതിട്ഠിതവസേന. ബാഹുജഞ്ഞന്തി ബഹൂഹി ഞാതം പടിവിദ്ധം മഹാജനാഭിസമയവസേന. പുഥുഭൂതന്തി സബ്ബാകാരേന പുഥുലഭാവപ്പത്തം. കഥം? യാവ ദേവമനുസ്സേഹി സുപ്പകാസിതന്തി, യത്തകാ വിഞ്ഞുജാതികാ ദേവാ ചേവ മനുസ്സാ ച അത്ഥി, സബ്ബേഹി സുട്ഠു പകാസിതന്തി അത്ഥോ. അപ്പോസ്സുക്കോതി നിരാലയോ. ത്വഞ്ഹി പാപിമ അട്ഠമസത്താഹതോ പട്ഠായ ‘‘പരിനിബ്ബാതു ദാനി, ഭന്തേ ഭഗവാ, പരിനിബ്ബാതു സുഗതോ’’തി വിരവന്തോ ആഹിണ്ഡിത്ഥ. അജ്ജ ദാനി പട്ഠായ വിഗതുസ്സാഹോ ഹോഹി, മാ മയ്ഹം പരിനിബ്ബാനത്ഥം വായാമം കരോഹീതി വദതി.

സതോ സമ്പജാനോ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജ്ജീതി സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജ്ജി പജഹി. തത്ഥ ന ഭഗവാ ഹത്ഥേന ലേഡ്ഡും വിയ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജി, തേമാസമത്തമേവ പന ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ പരം ന സമാപജ്ജിസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഓസ്സജീ’’തി. ഉസ്സജീതിപി പാഠോ. മഹാഭൂമിചാലോതി മഹന്തോ പഥവീകമ്പോ. തദാ കിര ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. ഭിംസനകോതി ഭയജനകോ. ദേവദുന്ദുഭിയോ ച ഫലിംസൂതി ദേവഭേരിയോ ഫലിംസു, ദേവോ സുക്ഖഗജ്ജിതം ഗജ്ജി, അകാലവിജ്ജുലതാ നിച്ഛരിംസു, ഖണികവസ്സം വസ്സീതി വുത്തം ഹോതി.

ഉദാനം ഉദാനേസീതി കസ്മാ ഉദാനേസി? കോചി നാമ വദേയ്യ ‘‘ഭഗവാ പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുബന്ധിത്വാ ‘പരിനിബ്ബാതു, ഭന്തേ’തി ഉപദ്ദുതോ ഭയേന ആയുസങ്ഖാരം വിസ്സജ്ജേസീ’’തി, തസ്സോകാസോ മാ ഹോതു, ഭീതസ്സ ഹി ഉദാനം നാമ നത്ഥീതി പീതിവേഗവിസ്സട്ഠം ഉദാനം ഉദാനേസി.

തത്ഥ സബ്ബേസം സോണസിങ്ഗാലാദീനമ്പി പച്ചക്ഖഭാവതോ തുലിതം പരിച്ഛിന്നന്തി തുലം. കിം തം? കാമാവചരകമ്മം. ന തുലം, ന വാ തുലം സദിസമസ്സ അഞ്ഞം ലോകിയം കമ്മം അത്ഥീതി അതുലം. കിം തം? മഹഗ്ഗതകമ്മം. അഥ വാ കാമാവചരം രൂപാവചരം തുലം, അരൂപാവചരം അതുലം. അപ്പവിപാകം വാ തുലം, ബഹുവിപാകം അതുലം. സമ്ഭവന്തി സമ്ഭവഹേതുഭൂതം, രാസികാരകം പിണ്ഡകാരകന്തി അത്ഥോ. ഭവസങ്ഖാരന്തി പുനബ്ഭവസങ്ഖാരണകം. അവസ്സജീതി വിസ്സജ്ജേസി. മുനീതി ബുദ്ധമുനി. അജ്ഝത്തരതോതി നിയകജ്ഝത്തരതോ. സമാഹിതോതി ഉപചാരപ്പനാസമാധിവസേന സമാഹിതോ. അഭിന്ദി കവചമിവാതി കവചം വിയ അഭിന്ദി. അത്തസമ്ഭവന്തി അത്തനി സഞ്ജാതം കിലേസം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സവിപാകട്ഠേന സമ്ഭവം, ഭവാഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ഭവസങ്ഖാരന്തി ച ലദ്ധനാമം തുലാതുലസങ്ഖാതം ലോകിയകമ്മഞ്ച ഓസ്സജി, സങ്ഗാമസീസേ മഹായോധോ കവചം വിയ അത്തസമ്ഭവം കിലേസഞ്ച അജ്ഝത്തരതോ ഹുത്വാ സമാഹിതോ ഹുത്വാ അഭിന്ദീതി.

അഥ വാ തുലന്തി തുലേന്തോ തീരേന്തോ. അതുലഞ്ച സമ്ഭവന്തി നിബ്ബാനഞ്ചേവ സമ്ഭവഞ്ച. ഭവസങ്ഖാരന്തി ഭവഗാമികമ്മം. അവസ്സജി മുനീതി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ, പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം നിരോധോ നിബ്ബാനം നിച്ച’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൩൭-൩൮) നയേന തുലയന്തോ ബുദ്ധമുനി ഭവേ ആദീനവം, നിബ്ബാനേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ തം ഖന്ധാനം മൂലഭൂതം ഭവസങ്ഖാരം കമ്മം ‘‘കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൨.൮൧; അ. നി. ൪.൨൩൨-൨൩൩) ഏവം വുത്തേന കമ്മക്ഖയകരേന അരിയമഗ്ഗേന അവസ്സജി. കഥം? അജ്ഝത്തരതോ സമാഹിതോ, അഭിന്ദി കവചമിവത്തസമ്ഭവം. സോ ഹി വിപസ്സനാവസേന അജ്ഝത്തരതോ, സമഥവസേന സമാഹിതോതി ഏവം പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ സമഥവിപസ്സനാബലേന കവചമിവ അത്തഭാവം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം, അത്തനി സമ്ഭവത്താ ‘‘അത്തസമ്ഭവ’’ന്തി ലദ്ധനാമം സബ്ബകിലേസജാലം അഭിന്ദി. കിലേസാഭാവേന ച കതം കമ്മം അപ്പടിസന്ധികത്താ അവസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീതി ഏവം കിലേസപ്പഹാനേന കമ്മം പജഹി. പഹീനകിലേസസ്സ ച ഭയം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അഭീതോവ ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജ്ജി, അഭീതഭാവഞാപനത്ഥഞ്ച ഉദാനം ഉദാനേസീതി വേദിതബ്ബോ.

യം മഹാവാതാതി യേന സമയേന യസ്മിം വാ സമയേ മഹാവാതാ. വായന്തീതി ഉപക്ഖേപകവാതാ നാമ ഉട്ഠഹന്തി, തേ വായന്താ സട്ഠിസഹസ്സാധികനവയോജനസതസഹസ്സബഹലം ഉദകസന്ധാരകവാതം ഉപച്ഛിന്ദന്തി, തതോ ആകാസേ ഉദകം ഭസ്സതി, തസ്മിം ഭസ്സന്തേ പഥവീ ഭസ്സതി, പുന വാതോ അത്തനോ ബലേന അന്തോധമ്മകരണേ വിയ ഉദകം ആബന്ധിത്വാ ഗണ്ഹാതി, തതോ ഉദകം ഉഗ്ഗച്ഛതി, തസ്മിം ഉഗ്ഗച്ഛന്തേ പഥവീ ഉഗ്ഗച്ഛതി. ഏവം ഉദകം കമ്പിതം പഥവിം കമ്പേതി. ഏതഞ്ച കമ്പനം യാവജ്ജകാലാപി ഹോതിയേവ, ബഹുഭാവേന പന ഓഗച്ഛനുഗ്ഗച്ഛനം ന പഞ്ഞായതി.

മഹിദ്ധികാ മഹാനുഭാവാതി ഇജ്ഝനസ്സ മഹന്തതായ മഹിദ്ധികാ, അനുഭവിതബ്ബസ്സ മഹന്തതായ മഹാനുഭാവാ. പരിത്താതി ദുബ്ബലാ. അപ്പമാണാതി ബലവാ. സോ ഇമം പഥവിം കമ്പേതീതി സോ ഇദ്ധിം നിബ്ബത്തേത്വാ സംവേജേന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വിയ, വീമംസന്തോ വാ മഹാനാഗത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ സങ്ഘരക്ഖിതസാമണേരോ വിയ പഥവിം കമ്പേതി. സങ്കമ്പേതീതി സമന്തതോ കമ്പേതി. സമ്പകമ്പേതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഇതി ഇമേസു അട്ഠസു പഥവികമ്പേസു പഠമോ ധാതുകോപേന, ദുതിയോ ഇദ്ധാനുഭാവേന, തതിയചതുത്ഥാ പുഞ്ഞതേജേന, പഞ്ചമോ ഞാണതേജേന, ഛട്ഠോ സാധുകാരദാനവസേന, സത്തമോ കാരുഞ്ഞസഭാവേന, അട്ഠമോ ആരോദനേന. മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേ ച തതോ നിക്ഖമന്തേ ച മഹാസത്തേ തസ്സ പുഞ്ഞതേജേന പഥവീ അകമ്പിത്ഥ, അഭിസമ്ബോധിയം ഞാണതേജാഭിഹതാ ഹുത്വാ അകമ്പിത്ഥ, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ സാധുകാരഭാവസണ്ഠിതാ സാധുകാരം ദദമാനാ അകമ്പിത്ഥ, ആയുസങ്ഖാരഓസ്സജ്ജനേ കാരുഞ്ഞസഭാവസണ്ഠിതാ ചിത്തസങ്ഖോഭം അസഹമാനാ അകമ്പിത്ഥ, പരിനിബ്ബാനേ ആരോദനവേഗതുന്നാ ഹുത്വാ അകമ്പിത്ഥ. അയം പനത്ഥോ പഥവിദേവതായ വസേന വേദിതബ്ബോ. മഹാഭൂതപഥവിയാ പനേതം നത്ഥി അചേതനത്താ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഭൂമിചാലവഗ്ഗോ സത്തമോ.

(൮) ൩. യമകവഗ്ഗോ

൧-൨. സദ്ധാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൭൧-൭൨. അട്ഠമസ്സ പഠമേ നോ ച സീലവാതി ന സീലേസു പരിപൂരകാരീ. സമന്തപാസാദികോതി സമന്തതോ പസാദജനകോ. സബ്ബാകാരപരിപൂരോതി സബ്ബേഹി സമണാകാരേഹി സമണധമ്മകോട്ഠാസേഹി പരിപൂരോ. ദുതിയേ സന്താതി പച്ചനീകസന്തതായ സന്താ. വിമോക്ഖാതി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ ച വിമോക്ഖാ.

൩-൯. മരണസ്സതിസുത്തദ്വയാദിവണ്ണനാ

൭൩-൭൯. തതിയേ ഭാവേഥ നോതി ഭാവേഥ നു. സാസനന്തി അനുസിട്ഠി. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തഫലത്ഥായ. ചതുത്ഥേ പതിഹിതായാതി പടിപന്നായ. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി സോ മമ ജീവിതന്തരായോപി, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കരോന്തസ്സ സഗ്ഗന്തരായോപി മഗ്ഗന്തരായോപി അസ്സ. സത്ഥകാ വാ മേ വാതാതി സത്ഥം വിയ അങ്ഗമങ്ഗാനി കന്തന്തീതി സത്ഥകാ. പഞ്ചമാദീനി വുത്തനയാനേവ. നവമേ സംസഗ്ഗാരാമതാതി പഞ്ചവിധേ സംസഗ്ഗേ ആരാമതാ.

൧൦. കുസീതാരമ്ഭവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ദസമേ കുസീതവത്ഥൂനീതി കുസീതസ്സ അലസസ്സ വത്ഥൂനി പതിട്ഠാ, കോസജ്ജകാരണാനീതി അത്ഥോ. കമ്മം കത്തബ്ബം ഹോതീതി ചീവരവിചാരണാദികമ്മം കത്തബ്ബം ഹോതി. ന വീരിയം ആരഭതീതി ദുവിധമ്പി വീരിയം നാരഭതി. അപ്പത്തസ്സാതി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മസ്സ അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ. അനധിഗതസ്സാതി തസ്സേവ അനധിഗതസ്സ അധിഗമത്ഥായ. അസച്ഛികതസ്സാതി തദേവ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായ. ഇദം പഠമന്തി ഇദം ‘‘ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’’തി ഏവം ഓസീദനം പഠമം കുസീതവത്ഥു. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മാസാചിതകം മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ പന മാസാചിതം നാമ തിന്തമാസോ. യഥാ തിന്തമാസോ ഗരുകോ ഹോതി, ഏവം ഗരുകോതി അധിപ്പായോ. ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ഹോതീതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ പച്ഛാ വുട്ഠിതോ ഹോതി. ആരമ്ഭവത്ഥൂനീതി വീരിയകാരണാനി. തേസമ്പി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

യമകവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.

(൯) ൪. സതിവഗ്ഗോ

൧-൨. സതിസമ്പജഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൮൧-൮൨. നവമസ്സ പഠമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ദുതിയേ സദ്ധോതി ദുവിധായ സദ്ധായ സമന്നാഗതോ. നോ ചുപസങ്കമിതാതി ന ഉപട്ഠഹതി. നോ ച പരിപുച്ഛിതാതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം പരിപുച്ഛിതാ ന ഹോതി. സമന്നാഗതോതി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തം, സമന്നാഗതസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഏകന്തപടിഭാനാ തഥാഗതം ധമ്മദേസനാ ഹോതീതി തഥാഗതസ്സ ഏകന്തപടിഭാനാ ധമ്മദേസനാ ഹോതി, ഏകന്തേനേവ പടിഭാതി ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ.

൩. മൂലകസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. തതിയേ സബ്ബേ ധമ്മാതി പഞ്ചക്ഖന്ധാ. ഛന്ദമൂലകാതി അജ്ഝാസയച്ഛന്ദോ കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ തം മൂലം ഏതേസന്തി ഛന്ദമൂലകാ. മനസികാരതോ സമ്ഭവന്തീതി മനസികാരസമ്ഭവാ. ഫസ്സതോ സമുദേന്തി രാസീ ഭവന്തീതി ഫസ്സസമുദയാ. വേദനായ സമോസരന്തീതി വേദനാസമോസരണാ. സമാധി ഏതേസം പമുഖോതി സമാധിപ്പമുഖാ. ജേട്ഠകട്ഠേന സതി അധിപതി ഏതേസന്തി സതാധിപതേയ്യാ, സതിജേട്ഠകാതി അത്ഥോ. പഞ്ഞാ ഉത്തരാ ഏതേസന്തി പഞ്ഞുത്തരാ. വിമുത്തി ഏവ സാരോ ഏതേസന്തി വിമുത്തിസാരാ. ഏത്ഥ ച ഛന്ദമൂലകാദയോ ചത്താരോപി ലോകിയാ കഥിതാ, സേസാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാതി.

൪. ചോരസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. ചതുത്ഥേ മഹാചോരോതി രജ്ജന്തരേ ദുബ്ഭിതും സമത്ഥോ മഹാചോരോ. പരിയാപജ്ജതീതി പരിയാദാനം ഗച്ഛതി. ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതീതി അദ്ധാനം പാലേന്തോ ഠാതും ന സക്കോതി. അപ്പഹരന്തസ്സ പഹരതീതി അത്തനോ അവേരിനേ അപ്പഹരന്തേ ഗുണസമ്പന്നേ ച മഹല്ലകേ ച തരുണദാരകേ ച അപ്പഹരിതബ്ബയുത്തകേ പഹരതി. അനവസേസം ആദിയതീതി നിസ്സേസം ഗണ്ഹാതി. ബ്യത്തചോരാനഞ്ഹി ഇദം വത്തം – പരസ്സ ദ്വീസു സാടകേസു ഏകോ ഗഹേതബ്ബോ, ഏകസ്മിം സന്തേ ദുബ്ബലം ദത്വാ ഥിരോ ഗഹേതബ്ബോ. പുടഭത്തതണ്ഡുലാദീസു ഏകം കോട്ഠാസം ദത്വാ ഏകോ ഗഹേതബ്ബോതി. അച്ചാസന്നേ കമ്മം കരോതീതി ഗാമനിഗമരാജധാനീനം ആസന്നട്ഠാനേ ചോരികകമ്മം കരോതി. ന ച നിധാനകുസലോ ഹോതീതി യം ലദ്ധം, തം ദക്ഖിണേയ്യേ നിദഹിതും ഛേകോ ന ഹോതി, പരലോകമഗ്ഗം ന സോധേതി.

൫. സമണസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. പഞ്ചമേ യം സമണേനാതി യം ഗുണജാതം സമണേന പത്തബ്ബം. വുസീമതാതി ബ്രഹ്മചരിയവാസംവുതേന. മുത്തോ മോചേമി ബന്ധനാതി അഹം സബ്ബബന്ധനേഹി മുത്തോ ഹുത്വാ മഹാജനമ്പി രാഗാദിബന്ധനതോ മോചേമി. പരമദന്തോതി അഞ്ഞേന കേനചി അസിക്ഖാപിതോ അചോദിതോ സയമ്ഭുഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ പരമദമഥേന ദന്തത്താ പരമദന്തോ നാമ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ.

൬. യസസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ഛട്ഠേ മാ ച മയാ യസോതി യസോ ച മയാ സദ്ധിം മാ ഗഞ്ഛി. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ. സീലപഞ്ഞാണന്തി സീലഞ്ചേവ ഞാണഞ്ച. സങ്ഗമ്മാതി സന്നിപതിത്വാ. സമാഗമ്മാതി സമാഗന്ത്വാ. സങ്ഗണികവിഹാരന്തി ഗണസങ്ഗണികവിഹാരം. ന ഹി നൂനമേതി ന ഹി നൂന ഇമേ. തഥാ ഹി പനമേതി തഥാ ഹി പന ഇമേ. അങ്ഗുലിപതോദകേഹീതി അങ്ഗുലിപതോദയട്ഠിം കത്വാ വിജ്ഝനേന. സഞ്ജഗ്ഘന്തേതി മഹാഹസിതം ഹസന്തേ. സംകീളന്തേതി കേളിം കരോന്തേ.

൭. പത്തനികുജ്ജനസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സത്തമേ നിക്കുജ്ജേയ്യാതി തേന ദിന്നസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹണത്ഥം പത്തനിക്കുജ്ജനകമ്മവാചായ നികുജ്ജേയ്യ, ന അധോമുഖഠപനേന. അലാഭായാതി ചതുന്നം പച്ചയാനം അലാഭത്ഥായ. അനത്ഥായാതി ഉപദ്ദവായ അവഡ്ഢിയാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉക്കുജ്ജനകമ്മവാചായ ഉക്കുജ്ജേയ്യ.

൮. അപ്പസാദപവേദനീയസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. അട്ഠമേ അപ്പസാദം പവേദേയ്യുന്തി അപ്പസന്നഭാവം ജാനാപേയ്യും. അപ്പസാദം പവേദേന്തേന പന കിം കാതബ്ബന്തി? നിസിന്നാസനതോ ന ഉട്ഠാതബ്ബം ന വന്ദിതബ്ബം ന പച്ചുഗ്ഗമനം കാതബ്ബം, ന ദേയ്യധമ്മോ ദാതബ്ബോ. അഗോചരേതി പഞ്ചവിധേ അഗോചരേ.

൯. പടിസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. നവമേ ധമ്മികഞ്ച ഗിഹിപടിസ്സവന്തി ‘‘ഇമം തേമാസം ഇധേവ വസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തിആദിനാ നയേന പടിസ്സവം. ന സച്ചാപേതീതി വുത്തം ന സച്ചം കരോതി വിസംവാദേതി.

൧൦. സമ്മാവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ദസമേ പച്ചേകട്ഠാനേതി അധിപതിട്ഠാനേ ജേട്ഠകട്ഠാനേ. തഞ്ഹി ജേട്ഠകം കത്വാ കിഞ്ചി സങ്ഘകമ്മം കാതും ന ലഭതി. ന ച തേന മൂലേന വുട്ഠാപേതബ്ബോതി തം മൂലം കത്വാ അബ്ഭാനകമ്മം കാതും ന ലഭതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സതിവഗ്ഗോ നവമോ.

(൧൦) ൫. സാമഞ്ഞവഗ്ഗോ

൯൧. ഇതോ പരം അഥ ഖോ ബോജ്ഝാ ഉപാസികാതിആദീസു ബോജ്ഝാ ഉപാസികാ, സിരിമാ ഉപാസികാ, പദുമാ ഉപാസികാ, സുതനാ ഉപാസികാ, മനുജാ ഉപാസികാ, ഉത്തരാ ഉപാസികാ, മുത്താ ഉപാസികാ, ഖേമാ ഉപാസികാ, രുചീ ഉപാസികാ, ചുന്ദീ രാജകുമാരീ, ബിമ്ബീ ഉപാസികാ, സുമനാ രാജകുമാരീ, മല്ലികാ ദേവീ, തിസ്സാ ഉപാസികാ, തിസ്സാമാതാ ഉപാസികാ, സോണാ ഉപാസികാ, സോണായ മാതാ ഉപാസികാ, കാണാ ഉപാസികാ, കാണമാതാ ഉപാസികാ, ഉത്തരാ നന്ദമാതാ, വിസാഖാ മിഗാരമാതാ, ഖുജ്ജുത്തരാ ഉപാസികാ, സാമാവതീ ഉപാസികാ, സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ, സുപ്പിയാ ഉപാസികാ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീതി ഇമാസം ഏത്തകാനം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥകമ്മമേവ കഥിതം. ഇച്ഛന്തേന വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.