൬. അബ്യാകതവഗ്ഗോ

൧. അബ്യാകതസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അബ്യാകതവത്ഥൂസൂതി ഏകംസാദിവസേന അകഥിതവത്ഥൂസു. തഥാഗതോതി സത്തോ. ദിട്ഠിഗതമേതന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിമത്തകമേതം, ന തായ ദിട്ഠിയാ ഗഹിതസത്തോ നാമ അത്ഥി. പടിപദന്തി അരിയമഗ്ഗം. ന ഛമ്ഭതീതി ദിട്ഠിവസേന ന കമ്പതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹാഗതന്തി ദിട്ഠിതണ്ഹാ. സഞ്ഞാഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദിട്ഠിസഞ്ഞാ ഏവ ഹേത്ഥ സഞ്ഞാഗതം, ദിട്ഠിനിസ്സിതമാനോയേവ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതമേവ വാ മഞ്ഞിതം, ദിട്ഠിപപഞ്ചോവ പപഞ്ചിതം, ദിട്ഠുപാദാനമേവ ഉപാദാനം, ദിട്ഠിയാ വിരൂപം പടിസരണഭാവോയേവ വിപ്പടിസാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ, ദിട്ഠിനിരോധഗാമിനിപടിപദാഗഹണേന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഗഹിതോതി.

൨. പുരിസഗതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ദുതിയേ പുരിസഗതിയോതി പുരിസസ്സ ഞാണഗതിയോ. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി അപച്ചയനിബ്ബാനം. നോ ചസ്സാതി അതീതേ അത്തഭാവനിബ്ബത്തകം കമ്മം നോ ചേ അഭവിസ്സ. നോ ച മേ സിയാതി ഏതരഹി മേ അയം അത്തഭാവോ ന സിയാ. ന ഭവിസ്സതീതി ഏതരഹി മേ അനാഗതത്തഭാവനിബ്ബത്തകം കമ്മം ന ഭവിസ്സതി. ന ച മേ ഭവിസ്സതീതി അനാഗതേ മേ അത്തഭാവോ ന ഭവിസ്സതി. യദത്ഥി യം ഭൂതന്തി യം അത്ഥി യം ഭൂതം പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധപഞ്ചകം. തം പജഹാമീതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതീതി തം തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹാമീതി വിപസ്സനുപേക്ഖം പടിലഭതി. ഭവേ ന രജ്ജതീതി അതീതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന രജ്ജതി. സമ്ഭവേ ന രജ്ജതീതി അനാഗതേപി തഥേവ ന രജ്ജതി. അത്ഥുത്തരി പദം സന്തന്തി ഉത്തരി സന്തം നിബ്ബാനപദം നാമ അത്ഥി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി തം സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി. ന സബ്ബേന സബ്ബന്തി ഏകച്ചാനം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ സച്ചപടിച്ഛാദകസ്സ തമസ്സ സബ്ബസോ അവിദ്ധംസിതത്താ ന സബ്ബാകാരേന സബ്ബം. ഹഞ്ഞമാനേതി സണ്ഡാസേന ഗഹേത്വാ മുട്ഠികായ കോട്ടിയമാനേ. അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി ഉപപത്തിസമനന്തരതോ പട്ഠായ ആയുനോ വേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ ഏത്ഥന്തരേ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. അനുപഹച്ച തലന്തി ആകാസതലം അനുപഹച്ച അനതിക്കമിത്വാ, ഭൂമിം അപ്പത്വാ ആകാസേയേവ നിബ്ബായേയ്യാതി ഇമാഹി തീഹി ഉപമാഹി തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദസ്സിതാ.

ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പച്ഛിമകോടിം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. ഉപഹച്ച തലന്തി ജലമാനാ ഗന്ത്വാ ആകാസതലം അതിക്കമിത്വാ പഥവീതലം വാ ഉപഹനിത്വാ പഥവിയം പതിതമത്താവ നിബ്ബായേയ്യ. അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. ഗച്ഛന്തി നിരാരക്ഖം അരഞ്ഞം. ദായന്തി സാരക്ഖം അഭയത്ഥായ ദിന്നം അരഞ്ഞം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയപുഗ്ഗലാവ കഥിതാതി.

൩. തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. തതിയേ ഭിക്ഖുനിയോതി മഹാപജാപതിയാ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ. വിമുത്താതി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുത്താ. അനുപാദിസേസാതി ഉപാദാനസേസം അട്ഠപേത്വാ പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി അനവസേസാഹിപി വിമുത്താ. സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി സഉപാദാനസേസേ പുഗ്ഗലേ ‘‘സഉപാദാനസേസോ അയ’’ന്തി. ഇതരസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ. തിസ്സോതി ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികബ്രഹ്മാ. അനുലോമികാനീതി പടിപത്തിയാ അനുലോമാനി വിവിത്താനി അന്തിമപരിയന്തിമാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി. സമന്നാനയമാനോതി സമന്നാഹാരേ ഠപയമാനോ. ന ഹി പന തേതി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? സത്തമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദസ്സനത്ഥം. സത്തമോ ഹി സദ്ധാനുസാരിപുഗ്ഗലോ ന ദസ്സിതോ. അഥ ഭഗവാ ബലവവിപസ്സകവസേന തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി സബ്ബേസം നിച്ചനിമിത്താദീനം. അനിമിത്തന്തി ബലവവിപസ്സനാസമാധിം.

൪. സീഹസേനാപതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ചതുത്ഥേ മച്ഛരീതി പഞ്ചമച്ഛേരയുത്തോ. കദരിയോതി ഥദ്ധമച്ഛരിയോ, പരേസം ദിയ്യമാനമ്പി വാരേതി. അനുപ്പദാനരതോതി പുനപ്പുനം ദാനം ദദമാനോവ രമതി. അനുകമ്പന്താതി ‘‘കോ അജ്ജ അമ്ഹേഹി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ, കസ്സ ദേയ്യധമ്മം വാ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാമ, ധമ്മം വാ ദേസേയ്യാമാ’’തി ഏവം ചിത്തേന അനുകമ്പമാനാ.

൫. അരക്ഖേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. പഞ്ചമേ നിമിത്തന്തി ധമ്മനിമിത്തമ്പി പുഗ്ഗലനിമിത്തമ്പി. അയഞ്ഹി അത്തനാ ദേസിതധമ്മേ ഏകപദമ്പി ദുരക്ഖാതം അനിയ്യാനികം അപസ്സന്തോ ധമ്മനിമിത്തം ന സമനുപസ്സതി, ‘‘ദുരക്ഖാതോ തയാ ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ പടിപ്ഫരന്തം ഏകം പുഗ്ഗലമ്പി അപസ്സന്തോ പുഗ്ഗലനിമിത്തം ന സമനുപസ്സതി നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനാനേവ.

൮. പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. അട്ഠമേ പചലായമാനോതി തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ സമണധമ്മം കരോന്തോ സത്താഹം ചങ്കമനവീരിയേന നിമ്മഥിതത്താ കിലന്തഗത്തോ ചങ്കമനകോടിയം പചലായമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. പചലായസി നോതി നിദ്ദായസി നു. അനുമജ്ജിത്വാതി പരിമജ്ജിത്വാ. ആലോകസഞ്ഞന്തി മിദ്ധവിനോദനആലോകസഞ്ഞം. ദിവാസഞ്ഞന്തി ദിവാതിസഞ്ഞം. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാ ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ അധിട്ഠിതാ, തഥാ നം രത്തിമ്പി അധിട്ഠഹേയ്യാസി. യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ ച തേ രത്തിം ആലോകസഞ്ഞാ അധിട്ഠിതാ, തഥാ നം ദിവാപി അധിട്ഠഹേയ്യാസി. സപ്പഭാസന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥായ സഹോഭാസം. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീതി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച അഭിഹരണസഞ്ഞായ സഞ്ഞാവാ. അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി ബഹി അവിക്ഖിത്തേഹി അന്തോ അനുപവിട്ഠേഹേവ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. മിദ്ധസുഖന്തി നിദ്ദാസുഖം. ഏത്തകേന ഠാനേന ഭഗവാ ഥേരസ്സ മിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാനം കഥേസി. സോണ്ഡന്തി മാനസോണ്ഡം. കിച്ചകരണീയാനീതി ഏത്ഥ അവസ്സം കത്തബ്ബാനി കിച്ചാനി, ഇതരാനി കരണീയാനി. മങ്കുഭാവോതി നിത്തേജതാ ദോമനസ്സതാ. ഏത്തകേന ഠാനേന സത്ഥാരാ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാചാരവത്തം കഥിതം.

ഇദാനി ഭസ്സേ പരിയന്തകാരിതായ സമാദപേതും തസ്മാതിഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഗ്ഗാഹികകഥന്തി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദിനയപ്പവത്താ വിഗ്ഗാഹികകഥാ. നാഹം മോഗ്ഗല്ലാനാതിആദി പാപമിത്തസംസഗ്ഗവിവജ്ജനത്ഥം വുത്തം. കിത്താവതാ നു ഖോതി കിത്തകേന നു ഖോ. തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതീതി തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ തം ആരമ്മണം കത്വാ വിമുത്തചിത്തതായ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ നാമ സംഖിത്തേന കിത്താവതാ ഹോതി. യായ പടിപത്തിയാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതി, തമേവ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബഭാഗപടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതി. അച്ചന്തനിട്ഠോതി ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ, ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ. അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീതി അച്ചന്തം യോഗക്ഖേമീ, നിച്ചയോഗക്ഖേമീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീ, നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തം പരിയോസാനമസ്സാതി പുരിമനയേനേവ അച്ചന്തപരിയോസാനോ. സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ച സേട്ഠോ ഉത്തമോ. ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു കിത്താവതാ ഹോതി, സങ്ഖേപേനേവ തസ്സ പടിപത്തിം കഥേഥാതി യാചതി.

സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാതി ഏത്ഥ സബ്ബേ ധമ്മാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ, തേ സബ്ബേപി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവേസായ നാലം ന പരിയത്താ ന സമത്താ ന യുത്താ. കസ്മാ? ഗഹിതാകാരേന അതിട്ഠനതോ. തേ ഹി നിച്ചാ സുഖാ അത്താതി ഗഹിതാപി അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താവ സമ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ നാലം അഭിനിവേസായ. അഭിജാനാതീതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതി. പരിജാനാതീതി തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. യംകിഞ്ചി വേദനന്തി അന്തമസോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം യംകിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി വേദനം അനുഭവതി. ഇമിനാ ഭഗവാ ഥേരസ്സ വേദനാവസേന ച വിനിവട്ടേത്വാ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേസി.

അനിച്ചാനുപസ്സീതി അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ. വിരാഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ ദ്വേ വിരാഗാ ഖയവിരാഗോ ച അച്ചന്തവിരാഗോ ച. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഖയം ഖയതോ പസ്സനാ വിപസ്സനാപി, അച്ചന്തവിരാഗം നിബ്ബാനം വിരാഗതോ ദസ്സനമഗ്ഗഞാണമ്പി വിരാഗാനുപസ്സനാ. തദുഭയസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ വിരാഗാനുപസ്സീ നാമ. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘വിരാഗാനുപസ്സീ’’തി, വിരാഗതോ അനുപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. നിരോധോപി ഹി ഖയനിരോധോ അച്ചന്തനിരോധോതി ദുവിധോയേവ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ പടിനിസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി വോസ്സഗ്ഗോ. സോ ച പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാ. സാ ഹി തദങ്ഗവസേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച വോസ്സജതി. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി മഗ്ഗോ. സോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണതോ പക്ഖന്ദതി. ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി സോ വോസ്സഗ്ഗോയേവ, സമുച്ഛേദവസേന ഖന്ധാനം കിലേസാനഞ്ച വോസ്സജനതോ നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദനതോ. തസ്മാ കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതീതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ. നിരോധായ നിബ്ബാനധാതുയാ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ഉഭയമ്പേതം മഗ്ഗേ സമേതി. തദുഭയസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ഇമായ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ സമന്നാഗതത്താ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി കിഞ്ചി ഏകമ്പി സങ്ഖാരഗതം തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഖീണാ ജാതീതിആദിനാ പനസ്സ പച്ചവേക്ഖണാ ദസ്സിതാ. ഇതി ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പുച്ഛിതോ സംഖിത്തേനേവ കഥേസി. ഇദം പന സുത്തം ഥേരസ്സ ഓവാദോപി അഹോസി വിപസ്സനാപി. സോ ഇമസ്മിംയേവ സുത്തേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി.

൯. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നവമേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനം ഭായിത്ഥാതി പുഞ്ഞാനി കരോന്താ തേസം മാ ഭായിത്ഥ. മേത്തചിത്തം ഭാവേസിന്തി തികചതുക്കജ്ഝാനികായ മേത്തായ സമ്പയുത്തം പണീതം കത്വാ ചിത്തം ഭാവേസിന്തി ദസ്സേതി. സംവട്ടമാനേ സുദാഹന്തി സംവട്ടമാനേ സുദം അഹം. സംവട്ടമാനേതി ഝായമാനേ വിപജ്ജമാനേ. ധമ്മികോതി ദസകുസലധമ്മസമന്നാഗതോ. ധമ്മരാജാതി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മേന വാ ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ. ചാതുരന്തോതി പുരത്ഥിമസമുദ്ദാദീനം ചതുന്നം സമുദ്ദാനം വസേന ചാതുരന്തായ പഥവിയാ ഇസ്സരോ. വിജിതാവീതി വിജിതസങ്ഗാമോ. ജനപദോ തസ്മിം ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുനോ. വീരങ്ഗരൂപാതി വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരിയസ്സേതം നാമം. വീരങ്ഗരൂപമേതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ. വീരിയജാതികാ വീരിയസഭാവാ വീരിയമയാ വിയ അകിലാസുനോ ദിവസമ്പി യുജ്ഝന്താ ന കിലമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സാഗരപരിയന്തന്തി ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്തം. അദണ്ഡേനാതി ധനദണ്ഡേനപി ഛേജ്ജഭേജ്ജാനുസാസനേന സത്ഥദണ്ഡേനപി വിനായേവ. അസത്ഥേനാതി ഏകതോധാരാദിനാ പരവിഹേഠനസത്ഥേനപി വിനായേവ. ധമ്മേന അഭിവിജിയാതി ഏഹി ഖോ, മഹാരാജാതി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ ധമ്മേനേവ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ.

സുഖേസിനോതി സുഖപരിയേസകേ സത്തേ ആമന്തേതി. സുഞ്ഞബ്രഹ്മൂപഗോതി സുഞ്ഞബ്രഹ്മവിമാനൂപഗോ. പഥവിം ഇമന്തി ഇമം സാഗരപരിയന്തം മഹാപഥവിം. അസാഹസേനാതി ന സാഹസികകമ്മേന. സമേന മനുസാസിതന്തി സമേന കമ്മേന അനുസാസിം. തേഹി ഏതം സുദേസിതന്തി തേഹി സങ്ഗാഹകേഹി മഹാകാരുണികേഹി ബുദ്ധേഹി ഏതം ഏത്തകം ഠാനം സുദേസിതം സുകഥിതം. പഥബ്യോതി പുഥവിസാമികോ.

൧൦. ഭരിയാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ദസമേ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാനം മച്ഛപച്ഛിം ഓതാരേത്വാ ഠിതട്ഠാനേ ജാലേ വാ ഉദകതോ ഉക്ഖിത്തമത്തേ മച്ഛഗ്ഗാഹകാനം മഹാസദ്ദോ ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. സുജാതാതി വിസാഖായ കനിട്ഠാ. സാ നേവ സസ്സും ആദിയതീതി സസ്സുയാ കത്തബ്ബവത്തം നാമ അത്ഥി, തം ന കരോതി, സസ്സൂതിപി നം ന ഗണേതി. ന സസുരം ആദിയതീതി വചനം ന ഗണ്ഹാതി. ഏവം അനാദരതായപി അഗ്ഗഹണേനപി ന ആദിയതി നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അനാഥപിണ്ഡികോ സുണിസായ ആചാരം ഗഹേത്വാ സത്ഥു പുരതോ നിസീദി. സാപി സുജാതാ ‘‘കിം നു ഖോ അയം സേട്ഠി ദസബലസ്സ സന്തികേ മയ്ഹം ഗുണം കഥേസ്സതി ഉദാഹു അഗുണ’’ന്തി ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ സദ്ദം സുണന്തീ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ഏഹി സുജാതേതി ആമന്തേസി.

അഹിതാനുകമ്പിനീതി ന ഹിതാനുകമ്പിനീ. അഞ്ഞേസൂതി പരപുരിസേസു. അതിമഞ്ഞതേതി ഓമാനാതി മാനവസേന അതിമഞ്ഞതി. ധനേന കീതസ്സാതി ധനേന കീതാ അസ്സ. വധായ ഉസ്സുകാ വധിതും ഉസ്സുക്കമാപന്നാ. യം ഇത്ഥിയാ വിന്ദതി സാമികോ ധനന്തി ഇത്ഥിയാ സാമികോ യം ധനം ലഭതി. അപ്പമ്പി തസ്സ അപഹാതുമിച്ഛതീതി ഥോകതോപി അസ്സ ഹരിതും ഇച്ഛതി, ഉദ്ധനേ ആരോപിതഉക്ഖലിയം പക്ഖിപിതബ്ബതണ്ഡുലതോപി ഥോകം ഹരിതുമേവ വായമതി. അലസാതി നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നാവ ഠിതട്ഠാനേ ഠിതാവ ഹോതി. ഫരുസാതി ഖരാ. ദുരുത്തവാദിനീതി ദുബ്ഭാസിതഭാസിനീ, കക്ഖളം വാളകഥമേവ കഥേതി. ഉട്ഠായകാനം അഭിഭുയ്യ വത്തതീതി ഏത്ഥ ഉട്ഠായകാനന്തി ബഹുവചനവസേന വിരിയുട്ഠാനസമ്പന്നോ സാമികോ വുത്തോ, തസ്സ തം ഉട്ഠാനസമ്പത്തിം അഭിഭവിത്വാ ഹേട്ഠാ കത്വാ വത്തതി. പമോദതീതി ആമോദിതപമോദിതാ ഹോതി. കോലേയ്യകാതി കുലസമ്പന്നാ. പതിബ്ബതാതി പതിദേവതാ. വധദണ്ഡതജ്ജിതാതി ദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ വധേന തജ്ജിതാ, ‘‘ഘാതേസ്സാമി ന’’ന്തി വുത്താ. ദാസീസമന്തി സാമികസ്സ വത്തപൂരികാ ദാസീതി മം ഭഗവാ ധാരേതൂതി വത്വാ സരണേസു പതിട്ഠാസി.

൧൧. കോധനസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ഏകാദസമേ സപത്തകന്താതി സപത്താനം വേരീനം കന്താ പിയാ തേഹി ഇച്ഛിതപത്ഥിതാ. സപത്തകരണാതി സപത്താനം വേരീനം അത്ഥകരണാ. കോധപരേതോതി കോധാനുഗതോ. പചുരത്ഥതായാതി ബഹുഅത്ഥതായ ബഹുഹിതതായ. അനത്ഥമ്പീതി അവുദ്ധിമ്പി. അത്ഥോ മേ ഗഹിതോതി വുഡ്ഢി മേ ഗഹിതാ.

അഥോ അത്ഥം ഗഹേത്വാനാതി അഥോ വുദ്ധിം ഗഹേത്വാ. അനത്ഥം അധിപജ്ജതീതി അനത്ഥോ മേ ഗഹിതോതി സല്ലക്ഖേതി. വധം കത്വാനാതി പാണാതിപാതകമ്മം കത്വാ. കോധസമ്മദസമ്മത്തോതി കോധമദേന മത്തോ, ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠോതി അത്ഥോ. ആയസക്യന്തി അയസഭാവം, അയസോ നിയസോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അന്തരതോ ജാതന്തി അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നം. അത്ഥം ന ജാനാതീതി വുദ്ധിഅത്ഥം ന ജാനാതി. ധമ്മം ന പസ്സതീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മം ന പസ്സതി. അന്ധതമന്തി അന്ധഭാവകരം തമം ബഹലതമം. സഹതേതി അഭിഭവതി.

ദുമ്മങ്കുയന്തി ദുമ്മങ്കുഭാവം നിത്തേജതം ദുബ്ബണ്ണമുഖതം. യതോ പതായതീതി യദാ നിബ്ബത്തതി. ന വാചോ ഹോതി ഗാരവോതി വചനസ്സപി ഗരുഭാവോ ന ഹോതി. ന ദീപം ഹോതി കിഞ്ചനന്തി കാചി പതിട്ഠാ നാമ ന ഹോതി. തപനീയാനീതി താപജനകാനി. ധമ്മേഹീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേഹി. ആരകാതി ദൂരേ. ബ്രാഹ്മണന്തി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം. യായ മാതു ഭതോതി യായ മാതരാ ഭതോ പോസിതോ. പാണദദിം സന്തിന്തി ജീവിതദായികം സമാനം. ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുത്താനന്തി കുദ്ധോ പുഗ്ഗലോ പുഥു നാനാകാരണേഹി അത്താനം ഹന്തി. നാനാരൂപേസു മുച്ഛിതോതി നാനാരമ്മണേസു അധിമുച്ഛിതോ ഹുത്വാ. രജ്ജുയാ ബജ്ഝ മീയന്തീതി രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ മരന്തി. പബ്ബതാമപി കന്ദരേതി പബ്ബതകന്ദരേപി പതിത്വാ മരന്തി.

ഭൂനഹച്ചാനീതി ഹതവുദ്ധീനി. ഇതായന്തി ഇതി അയം. തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേതി തം കോധം ദമേന ഛിന്ദേയ്യ. കതരേന ദമേനാതി? പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തേന കായികചേതസികവീരിയേന ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ച. തഥേവ ധമ്മേ സിക്ഖേഥാതി യഥാ അകുസലം സമുച്ഛിന്ദേയ്യ, സമഥവിപസ്സനാധമ്മേപി തഥേവ സിക്ഖേയ്യ. മാ നോ ദുമ്മങ്കുയം അഹൂതി മാ അമ്ഹാകം ദുമ്മങ്കുഭാവോ അഹോസീതി ഇമമത്ഥം പത്ഥയമാനാ. അനായാസാതി അനുപായാസാ. അനുസ്സുകാതി കത്ഥചി ഉസ്സുക്കം അനാപന്നാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അബ്യാകതവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.