൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. ഹിരിഓത്തപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. സത്തമസ്സ പഠമേ ഹതൂപനിസോതി ഹതഉപനിസോ ഛിന്നപച്ചയോ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാവിരാഗോതി ബലവവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി അരഹത്തവിമുത്തി ച പച്ചവേക്ഖണാ ച.

൨. സത്തസൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ദുതിയേ യസ്മാ അയം സത്തസൂരിയദേസനാ തേജോസംവട്ടദസ്സനവസേന പവത്താ, തസ്മാ തയോ സംവട്ടാ, തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ, തീണി സംവട്ടമൂലാനീ, തീണി കോലാഹലാനീതി അയം താവ ആദിതോവ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പുരേചാരികകഥാ വേദിതബ്ബാ. സാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൩) പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാവ. ഏതദവോചാതി അനിച്ചകമ്മട്ഠാനികാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അജ്ഝാസയേന ഉപാദിന്നകാനം അനുപാദിന്നകാനം സങ്ഖാരാനം വിപത്തിദസ്സനത്ഥം ഏതം ‘‘അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ’’തിആദിസത്തസൂരിയോപമസുത്തന്തം അവോച. തത്ഥ അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ. സങ്ഖാരാതി ഉപാദിന്നകഅനുപാദിന്നകാ സങ്ഖാരധമ്മാ. അദ്ധുവാതി ഏവം അചിരട്ഠേന ന ധുവാ. അനസ്സാസികാതി അസസ്സതഭാവേന അസ്സാസരഹിതാ. അലമേവാതി യുത്തമേവ.

അജ്ഝോഗാള്ഹോതി ഉദകേ അനുപവിട്ഠോ. അച്ചുഗ്ഗതോതി ഉദകപിട്ഠിതോ ഉഗ്ഗതോ. ദേവോ ന വസ്സതീതി പഠമം താവ ഉപകപ്പനമേഘോ നാമ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ഏകമേഘോ ഹുത്വാ വസ്സതി, തദാ നിക്ഖന്തബീജം ന പുന ഗേഹം പവിസതി. തതോ പട്ഠായ ധമകരണേ നിരുദ്ധം വിയ ഉദകം ഹോതി, പുന ഏകബിന്ദുമ്പി ദേവോ ന വസ്സതീതി ഉപമാനധമ്മകഥാവ പമാണം. വിനസ്സന്തേ പന ലോകേ പഠമം അവീചിതോ പട്ഠായ തുച്ഛോ ഹോതി, തതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സത്താ മനുസ്സലോകേ ച തിരച്ഛാനേസു ച നിബ്ബത്തന്തി. തിരച്ഛാനേസു നിബ്ബത്താപി പുത്തഭാതികേസു മേത്തം പടിലഭിത്വാ കാലകതാ ദേവമനുസ്സേസു നിബ്ബത്തന്തി. ദേവതാ ആകാസേന ചരന്തിയോ ആരോചേന്തി – ‘‘ന ഇദം ഠാനം സസ്സതം ന നിബദ്ധം, മേത്തം ഭാവേഥ, കരുണം, മുദിതം, ഉപേക്ഖം ഭാവേഥാ’’തി. തേ മേത്താദയോ ഭാവേത്വാ തതോ ചുതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി.

ബീജഗാമാതി ഏത്ഥ ബീജഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനി. ഭൂതഗാമോ നാമ യംകിഞ്ചി നിക്ഖന്തമൂലപണ്ണം ഹരിതകം. ഓസധിതിണവനപ്പതയോതി ഏത്ഥ ഓസധീതി ഓസധരുക്ഖാ. തിണാതി ബഹിസാരാ താലനാളികേരാദയോ. വനപ്പതയോതി വനജേട്ഠകരുക്ഖാ. കുന്നദിയോതി ഠപേത്വാ പഞ്ച മഹാനദിയോ അവസേസാ നിന്നഗാ. കുസോബ്ഭാതി ഠപേത്വാ സത്ത മഹാസരേ അവസേസാ രഹദാദയോ. ദുതിയോ സൂരിയോതിആദീസു ദുതിയസൂരിയകാലേ ഏകോ ഉദേതി, ഏകോ അത്ഥങ്ഗമേതി. തതിയകാലേ ഏകോ ഉദേതി, ഏകോ അത്ഥങ്ഗമേതി, ഏകോ മജ്ഝേ ഹോതി. ചതുത്ഥകാലേ ചതുകുലികേ ഗാമേ ചത്താരോ പിണ്ഡചാരികാ ദ്വാരപടിപാടിയാ ഠിതാ വിയ ഹോന്തി. പഞ്ചമാദികാലേപി ഏസേവ നയോ. പലുജ്ജന്തീതി ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തി. നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസീതി ചക്കവാളമഹാപഥവീ സിനേരുപബ്ബതരാജാ ഹിമവാ ചക്കവാളപബ്ബതോ ഛ കാമസഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികബ്രഹ്മലോകാതി ഏത്തകേ ഠാനേ ദഡ്ഢേ അച്ഛരായ ഗഹേതബ്ബമത്താപി ഛാരികാ വാ അങ്ഗാരോ വാ ന പഞ്ഞായതി. കോ മന്താ കോ സദ്ധാതാതി കോ തസ്സ സദ്ധാപനത്ഥായ സമത്ഥോ, കോ വാ തസ്സ സദ്ധാതാ. അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപദേഹീതി ദിട്ഠപദേ സോതാപന്നേ അരിയസാവകേ ഠപേത്വാ കോ അഞ്ഞോ സദ്ദഹിസ്സതീതി അത്ഥോ.

വീതരാഗോതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന വീതരാഗോ. സാസനം ആജാനിംസൂതി അനുസിട്ഠിം ജാനിംസു, ബ്രഹ്മലോകസഹബ്യതായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. സമസമഗതിയോതി ദുതിയത്തഭാവേ സബ്ബാകാരേന സമഗതികോ ഏകഗതികോ. ഉത്തരി മേത്തം ഭാവേയ്യന്തി പഠമജ്ഝാനതോ ഉത്തരി യാവ തികചതുക്കജ്ഝാനാ പണീതം കത്വാ മേത്തം ഭാവേയ്യം. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി ബോധിപല്ലങ്കേയേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ഏവം അനിച്ചലക്ഖണം ദീപേത്വാ സത്ഥരി ദേസനം വിനിവട്ടേന്തേ പഞ്ചസതാപി തേ അനിച്ചകമ്മട്ഠാനികാ ഭിക്ഖൂ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ നിസിന്നാസനേസുയേവ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

൩. നഗരോപമസുത്തവണ്ണനാ

൬൭. തതിയേ യതോതി യദാ. പച്ചന്തിമന്തി രട്ഠപരിയന്തേ രട്ഠാവസാനേ നിവിട്ഠം. മജ്ഝിമദേസനഗരസ്സ പന രക്ഖാകിച്ചം നത്ഥി, തേന തം ന ഗഹിതം. നഗരപരിക്ഖാരേഹി സുപരിക്ഖതന്തി നഗരാലങ്കാരേഹി അലങ്കതം. അകരണീയന്തി അകത്തബ്ബം അജിനിയം. ഗമ്ഭീരനേമാതി ഗമ്ഭീരആവാടാ. സുനിഖാതാതി സുട്ഠു സന്നിസീദാപിതാ. തം പനേതം ഏസികാഥമ്ഭം ഇട്ഠകാഹി വാ കരോന്തി സിലാഹി വാ ഖദിരാദീഹി വാ സാരരുക്ഖേഹി. തം നഗരഗുത്തത്ഥായ കരോന്താ ബഹിനഗരേ കരോന്തി, അലങ്കാരത്ഥായ കരോന്താ അന്തോനഗരേ. തം ഇട്ഠകാമയം കരോന്താ മഹന്തം ആവാടം കത്വാ ചയം ചിനിത്വാ ഉപരി അട്ഠംസം കത്വാ സുധായ ലിമ്പന്തി. യദാ ഹത്ഥിനാ ദന്തേഹി അഭിഹതോ ന ചലതി, തദാ സുലിത്തോ നാമ ഹോതി. സിലാഥമ്ഭാദയോപി അട്ഠംസാ ഏവ ഹോന്തി. തേ സചേ അട്ഠ രതനാ ഹോന്തി, ചതുരതനമത്തം ആവാടേ പവിസതി, ചതുരതനമത്തം ഉപരി ഹോതി. സോളസരതനവീസതിരതനേസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബേസഞ്ഹി ഉപഡ്ഢം ഹേട്ഠാ ഹോതി, ഉപഡ്ഢം ഉപരി. തേ ഗോമുത്തവങ്കാ ഹോന്തി, തേന തേസം അന്തരേ പദരമയം കത്വാ കമ്മം കാതും സക്കാ ഹോതി, തേ പന കതചിത്തകമ്മാ പഗ്ഗഹിതദ്ധജാവ ഹോന്തി.

പരിഖാതി പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതമാതികാ. അനുപരിയായപഥോതി അന്തോ പാകാരസ്സ പാകാരേന സദ്ധിം ഗതോ മഹാപഥോ, യത്ഥ ഠിതാ ബഹിപാകാരേ ഠിതേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝന്തി. സലാകന്തി സരതോമരാദിനിസ്സഗ്ഗിയാവുധം. ജേവനികന്തി ഏകതോധാരാദിസേസാവുധം.

ഹത്ഥാരോഹാതി സബ്ബേപി ഹത്ഥിആചരിയഹത്ഥിവേജ്ജഹത്ഥിബന്ധാദയോ. അസ്സാരോഹാതി സബ്ബേപി അസ്സാചരിയഅസ്സവേജ്ജഅസ്സബന്ധാദയോ. രഥികാതി സബ്ബേപി രഥാചരിയരഥയോധരഥരക്ഖാദയോ. ധനുഗ്ഗഹാതി ഇസ്സാസാ. ചേലകാതി യേ യുദ്ധേ ജയദ്ധജം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തി. ചലകാതി ‘‘ഇധ രഞ്ഞോ ഠാനം ഹോതു, ഇധ അസുകമഹാമത്തസ്സാ’’തി ഏവം സേനാബ്യൂഹകാരകാ. പിണ്ഡദായികാതി സാഹസികമഹായോധാ. തേ കിര പരസേനം പവിസിത്വാ പിണ്ഡപിണ്ഡമിവ ഛേത്വാ ഛേത്വാ ദയന്തി, ഉപ്പതിത്വാ നിഗ്ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. യേ വാ സങ്ഗാമമജ്ഝേ യോധാനം ഭത്തപാനീയം ഗഹേത്വാ പവിസന്തി, തേസമ്പേതം നാമം. ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താതി ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതാ സങ്ഗാമാവചരാ രാജപുത്താ. പക്ഖന്ദിനോതി യേ ‘‘കസ്സ സീസം വാ ആവുധം വാ ആഹരാമാ’’തി വത്വാ ‘‘അസുകസ്സാ’’തി വുത്താ സങ്ഗാമം പക്ഖന്ദിത്വാ തദേവ ആഹരന്തി, ഇമേ പക്ഖന്ദന്തീതി പക്ഖന്ദിനോ. മഹാനാഗാ വിയ മഹാനാഗാ, ഹത്ഥിആദീസുപി അഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തേസു അനിവത്തിയയോധാനം ഏതം അധിവചനം. സൂരാതി ഏകസൂരാ, യേ സജാലികാപി സവമ്മികാപി സമുദ്ദം തരിതും സക്കോന്തി. ചമ്മയോധിനോതി യേ ചമ്മകഞ്ചുകം വാ പവിസിത്വാ സരപരിത്താണചമ്മം വാ ഗഹേത്വാ യുജ്ഝന്തി. ദാസകപുത്താതി ബലവസിനേഹാ ഘരദാസയോധാ. ദോവാരികോതി ദ്വാരപാലകോ. വാസനലേപനസമ്പന്നോതി വാസനേന സബ്ബവിവരപടിച്ഛാദനേന സുധാലേപേന സമ്പന്നോ. ബഹി വാ ഖാണുപാകാരസങ്ഖാതേന വാസനേന ഘനമട്ഠേന ച സുധാലേപേന സമ്പന്നോ പുണ്ണഘടപന്തിം ദസ്സേത്വാ കതചിത്തകമ്മപഗ്ഗഹിതദ്ധജോ. തിണകട്ഠോദകന്തി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം ഘാസത്ഥായ ഗേഹാനഞ്ച ഛാദനത്ഥായ ആഹരിത്വാ ബഹൂസു ഠാനേസു ഠപിതതിണഞ്ച, ഗേഹകരണപചനാദീനം അത്ഥായ ആഹരിത്വാ ഠപിതകട്ഠഞ്ച, യന്തേഹി പവേസേത്വാ പോക്ഖരണീസു ഠപിതഉദകഞ്ച. സന്നിചിതം ഹോതീതി പടികച്ചേവ അനേകേസു ഠാനേസു സുട്ഠു നിചിതം ഹോതി. അബ്ഭന്തരാനം രതിയാതി അന്തോനഗരവാസീനം രതിഅത്ഥായ. അപരിതസ്സായാതി താസം അനാപജ്ജനത്ഥായ. സാലിയവകന്തി നാനപ്പകാരാ സാലിയോ ചേവ യവാ ച. തിലമുഗ്ഗമാസാപരണ്ണന്തി തിലമുഗ്ഗമാസാ ച സേസാപരണ്ണഞ്ച.

ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതസ്സ നഗരേ കമ്മം നാമ നത്ഥി, നഗരസദിസം പന അരിയസാവകം, നഗരപരിക്ഖാരസദിസേ ച സത്ത ധമ്മേ, ചതുആഹാരസദിസാനി ച ചത്താരി ഝാനാനി ദസ്സേത്വാ ഏകാദസസു ഠാനേസു അരഹത്തം പക്ഖിപിത്വാ ദേസനം വിനിവട്ടേസ്സാമീതി അയം ഉപമാ ആഭതാ. തസ്മാ തം ദേസനം പകാസേതും ഇദം ഏവമേവ ഖോതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സദ്ധമ്മേഹീതി സുധമ്മേഹി. സദ്ധോതി ഓകപ്പനസദ്ധായ ചേവ പച്ചക്ഖസദ്ധായ ച സമന്നാഗതോ. തത്ഥ ദാനസീലാദീനം ഫലം സദ്ദഹിത്വാ ദാനാദിപുഞ്ഞകരണേ സദ്ധാ ഓകപ്പനസദ്ധാ നാമ. മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ പച്ചക്ഖസദ്ധാ നാമ. പസാദസദ്ധാതിപി ഏസാ ഏവ. തസ്സാ ലക്ഖണാദീഹി വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘സമ്പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ ച, മഹാരാജ, സദ്ധാ സമ്പസാദനലക്ഖണാ ചാ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൦) ഹി വചനതോ ഇദം സദ്ധായ ലക്ഖണം നാമ. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി സദ്ധോ പസന്നോ വേദിതബ്ബോ. കതമേഹി തീഹി? സീലവന്താനം ദസ്സനകാമോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൩.൪൨) നയേന വുത്തം പന സദ്ധായ നിമിത്തം നാമ. ‘‘കോ ചാഹാരോ സദ്ധായ, സദ്ധമ്മസ്സവനന്തിസ്സ വചനീയ’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൬൧) അയം പനസ്സാ ആഹാരോ നാമ. ‘‘സദ്ധാപബ്ബജിതസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അയം അനുധമ്മോ ഹോതി, യം രൂപേ നിബ്ബിദാബഹുലോ വിഹരിസ്സതീ’’തി അയമസ്സ അനുധമ്മോ നാമ. ‘‘സദ്ധാ ബന്ധതി പാഥേയ്യം, സിരീ ഭോഗാനമാസയോ’’ (സം. നി. ൧.൭൯). ‘‘സദ്ധാ ദുതിയാ പുരിസസ്സ ഹോതി’’ (സം. നി. ൧.൩൬). ‘‘സദ്ധായ തരതി ഓഘം’’ (സം. നി. ൧.൨൪൬). ‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠി’’ (സു. നി. ൭൭; സം. നി. ൧.൧൯൭). ‘‘സദ്ധാഹത്ഥോ മഹാനാഗോ. ഉപേഖാസേതദന്തവാ’’തിആദീസു പന സുത്തേസു ഏതിസ്സാ ബദ്ധഭത്തപുടാദിസരിക്ഖതായ അനേകസരസതാ ഭഗവതാ പകാസിതാ. ഇമസ്മിം പന നഗരോപമസുത്തന്തേ ഏസാ അചലസുപ്പതിട്ഠിതതായ ഏസികാഥമ്ഭസദിസാ കത്വാ ദസ്സിതാ.

സദ്ധേസികോതി സദ്ധം ഏസികാഥമ്ഭം കത്വാ അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതീതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു യോജനാ കാതബ്ബാ. അപിചേത്ഥ ഹിരോത്തപ്പേഹി തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ സമ്പജ്ജതി, സോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ഏകാദസസു ഠാനേസു അരഹത്തം പക്ഖിപിത്വാ ദേസനായ കൂടം ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൪. ധമ്മഞ്ഞൂസുത്തവണ്ണനാ

൬൮. ചതുത്ഥേ കാലം ജാനാതീതി യുത്തപ്പത്തകാലം ജാനാതി. അയം കാലോ ഉദ്ദേസസ്സാതി അയം ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹനകാലോ. പരിപുച്ഛായാതി അത്ഥാനത്ഥം കാരണാകാരണം പരിപുച്ഛായ. യോഗസ്സാതി യോഗേ കമ്മം പക്ഖിപനസ്സ. പടിസല്ലാനസ്സാതി നിലീയനസ്സ ഏകീഭാവസ്സ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവന്നം ലോകുത്തരധമ്മാനം അനുരൂപധമ്മം പുബ്ബഭാഗപടിപദം പടിപന്നോ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പുഗ്ഗലപരോപരഞ്ഞൂ ഹോതീതി ഏവം ഭിക്ഖു പുഗ്ഗലാനം പരോപരം തിക്ഖമുദുഭാവം ജാനനസമത്ഥോ നാമ ഹോതി.

൫. പാരിച്ഛത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൬൯. പഞ്ചമേ പന്നപലാസോതി പതിതപലാസോ. ജാലകജാതോതി സഞ്ജാതപത്തപുപ്ഫജാലോ. തസ്സ ഹി പത്തജാലഞ്ച പുപ്ഫജാലഞ്ച സഹേവ നിക്ഖമതി. ഖാരകജാതോതി പാടിയേക്കം സഞ്ജാതേന സുവിഭത്തേന പത്തജാലകേന ച പുപ്ഫജാലകേന ച സമന്നാഗതോ. കുടുമലകജാതോതി സഞ്ജാതമകുളോ. കോരകജാതോതി അവികസിതേഹി മഹാകുച്ഛീഹി സമ്ഭിന്നമുഖേഹി പുപ്ഫേഹി സമന്നാഗതോ. സബ്ബപാലിഫുല്ലോതി സബ്ബാകാരേന സുപുപ്ഫിതോ. ദിബ്ബേ ചത്താരോ മാസേതി ദിബ്ബേന ആയുനാ ചത്താരോ മാസേ. മനുസ്സഗണനായ പന താനി ദ്വാദസ വസ്സസഹസ്സാനി ഹോന്തി. പരിചാരേന്തീതി ഇതോ ചിതോ ച ഇന്ദ്രിയാനി ചാരേന്തി, കീളന്തി രമന്തീതി അത്ഥോ.

ആഭായ ഫുടം ഹോതീതി തത്തകം ഠാനം ഓഭാസേന ഫുടം ഹോതി. തേസഞ്ഹി പുപ്ഫാനം ബാലസൂരിയസ്സ വിയ ആഭാ ഹോതി, പത്താനി പണ്ണച്ഛത്തപ്പമാണാനി, അന്തോ മഹാതുമ്ബമത്താ രേണു ഹോതി. പുപ്ഫിതേ പന പാരിച്ഛത്തകേ ആരോഹനകിച്ചം വാ അങ്കുസകം ഗഹേത്വാ നമനകിച്ചം വാ പുപ്ഫാഹരണത്ഥം ചങ്ഗോടകകിച്ചം വാ നത്ഥി, കന്തനകവാതോ ഉട്ഠഹിത്വാ പുപ്ഫാനി വണ്ടതോ കന്തതി, സമ്പടിച്ഛനകവാതോ സമ്പടിച്ഛതി, പവേസനകവാതോ സുധമ്മം ദേവസഭം പവേസേതി, സമ്മജ്ജനകവാതോ പുരാണപുപ്ഫാനി നീഹരതി, സന്ഥരണകവാതോ പത്തകണ്ണികകേസരാനി രഞ്ജേന്തോ സന്ഥരതി. മജ്ഝട്ഠാനേ ധമ്മാസനം ഹോതി യോജനപ്പമാണോ രതനപല്ലങ്കോ ഉപരി തിയോജനേന സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനേന, തദനന്തരം സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ആസനം അത്ഥരിയതി, തതോ തേത്തിംസായ ദേവപുത്താനം, തതോ അഞ്ഞേസം മഹേസക്ഖാനം ദേവാനം, അഞ്ഞതരദേവതാനം പുപ്ഫകണ്ണികാവ ആസനം ഹോതി. ദേവാ ദേവസഭം പവിസിത്വാ നിസീദന്തി. തതോ പുപ്ഫേഹി രേണുവട്ടി ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉപരികണ്ണികം ആഹച്ച നിപതമാനാ ദേവതാനം തിഗാവുതപ്പമാണം അത്തഭാവം ലാഖാരസപരികമ്മസജ്ജിതം വിയ സുവണ്ണചുണ്ണപിഞ്ജരം വിയ കരോതി. ഏകച്ചേ ദേവാ ഏകേകം പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരന്താപി കീളന്തിയേവ. പഹരണകാലേപി മഹാതുമ്ബപ്പമാണാ രേണു നിക്ഖമിത്വാ സരീരം പഭാസമ്പന്നേഹി ഗന്ധചുണ്ണേഹി സഞ്ജതമനോസിലാരാഗം വിയ കരോതി. ഏവം സാ കീളാ ചതൂഹി മാസേഹി പരിയോസാനം ഗച്ഛതി. അയമാനുഭാവോതി അയം അനുഫരിതും ആനുഭാവോ.

ഇദാനി യസ്മാ ന സത്ഥാ പാരിച്ഛത്തകേന അത്ഥികോ, തേന പന സദ്ധിം ഉപമേത്വാ സത്ത അരിയസാവകേ ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ തേ ദസ്സേതും ഏവമേവ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പബ്ബജ്ജായ ചേതേതീതി പബ്ബജിസ്സാമീതി ചിന്തേതി. ദേവാനംവാതി ദേവാനം വിയ. യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതീതി പഥവിതലതോ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സാധുകാരസദ്ദേന സബ്ബം ഏകസദ്ദമേവ ഹോതി. അയമാനുഭാവോതി അയം ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുഫരണാനുഭാവോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പബ്ബജ്ജാനിസ്സിതം ഹോതി, കസിണപരികമ്മം പഠമജ്ഝാനസന്നിസ്സിതം, വിപസ്സനായ സദ്ധിം തയോ മഗ്ഗാ തീണി ച ഫലാനി അരഹത്തമഗ്ഗസന്നിസ്സിതാനി ഹോന്തി. ദേസനായ ഹേട്ഠതോ വാ ഉപരിതോ വാ ഉഭയതോ വാ പരിച്ഛേദോ ഹോതി, ഇധ പന ഉഭയതോ പരിച്ഛേദോ. തേനേതം വുത്തം. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൬. സക്കച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൭൦. ഛട്ഠേ പരിസുദ്ധാ ച ഭവിസ്സന്തീതി ഭിയ്യോസോമത്തായ പരിസുദ്ധാ ഭവിസ്സന്തി നിമ്മലാ. സകമ്മാരഗതോതി ഏത്ഥ സ-കാരോ നിപാതമത്തം, കമ്മാരഗതോ കമ്മാരുദ്ധനഗതോതി അത്ഥോ.

൭. ഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. സത്തമേ അനനുയുത്തസ്സാതി ന യുത്തപ്പയുത്തസ്സ ഹുത്വാ വിഹരതോ. സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനീതി ഇമാ കണ്ഹപക്ഖസുക്കപക്ഖവസേന ദ്വേ ഉപമാ വുത്താ. താസു കണ്ഹപക്ഖൂപമാ അത്ഥസ്സ അസാധികാ, ഇതരാ സാധികാതി സുക്കപക്ഖൂപമായ ഏവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സേയ്യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. അപീതി സമ്ഭാവനത്ഥേ. ഉഭയേനാപി സേയ്യഥാപി നാമ, ഭിക്ഖവേതി ദസ്സേതി. കുക്കുടിയാ അണ്ഡാനി അട്ഠ വാ ദസ വാ ദ്വാദസ വാതി ഏത്ഥ പന കിഞ്ചാപി കുക്കുടിയാ വുത്തപ്പകാരതോ ഊനാധികാനിപി അണ്ഡാനി ഹോന്തി, വചനസിലിട്ഠതായ പനേതം വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ലോകേ സിലിട്ഠം വചനം ഹോതി. താനസ്സൂതി താനി അസ്സു, ഭവേയ്യുന്തി അത്ഥോ. കുക്കുടിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനീതി തായ ജനേത്തിയാ കുക്കുടിയാ പക്ഖേ പസാരേത്വാ തേസം ഉപരി സയന്തിയാ സമ്മാ അധിസയിതാനി. സമ്മാ പരിസേദിതാനീതി കാലേന കാലം ഉതും ഗണ്ഹാപേന്തിയാ സുട്ഠു സമന്തതോ സേദിതാനി, ഉസ്മീകതാനീതി വുത്തം ഹോതി. സമ്മാ പരിഭാവിതാനീതി കാലേന കാലം സുട്ഠു സമന്തതോ ഭാവിതാനി, കുക്കുടഗന്ധം ഗാഹാപിതാനീതി അത്ഥോ.

കിഞ്ചാപി തസ്സാ കുക്കുടിയാതി തസ്സാ കുക്കുടിയാ ഇമം തിവിധകിരിയാകരണേന അപ്പമാദം കത്വാ കിഞ്ചാപി ന ഏവം ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. അഥ ഖോ ഭബ്ബാവ തേതി അഥ ഖോ തേ കുക്കുടപോതകാ വുത്തനയേന സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിജ്ജിതും ഭബ്ബാവ. തേ ഹി യസ്മാ തായ കുക്കുടിയാ ഏവം തീഹാകാരേഹി താനി അണ്ഡാനി പരിപാലിയമാനാനി ന പൂതീനി ഹോന്തി. യോപി നേസം അല്ലസിനേഹോ, സോ പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, കപാലം തനുകം ഹോതി, പാദനഖസിഖാ ച മുഖതുണ്ഡകഞ്ച ഖരം ഹോതി, സയമ്പി പരിണാമം ഗച്ഛതി. കപാലസ്സ തനുത്താ ബഹിദ്ധാ ആലോകോ അന്തോ പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ‘‘ചിരം വത മയം സംകുടിതഹത്ഥപാദാ സമ്ബാധേ സയിമ്ഹ, അയഞ്ച ബഹി ആലോകോ ദിസ്സതി, ഏത്ഥ ദാനി നോ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിക്ഖമിതുകാമാ ഹുത്വാ കപാലം പാദേന പഹരന്തി, ഗീവം പസാരേന്തി, തതോ തം കപാലം ദ്വേധാ ഭിജ്ജതി. അഥ തേ പക്ഖേ വിധുനന്താ തംഖണാനുരൂപം വിരവന്താ നിക്ഖമന്തിയേവ. നിക്ഖമന്താ ച ഗാമക്ഖേത്തം ഉപസോഭയമാനാ വിചരന്തി.

ഏവമേവ ഖോതി ഇദം ഓപമ്മസമ്പടിപാദനം. തം ഏവം അത്ഥേന സംസന്ദേത്വാ വേദിതബ്ബം – തസ്സാ കുക്കുടിയാ അണ്ഡേസു അധിസയനാദിതിവിധകിരിയാകരണം വിയ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനം അനുയുത്തകാലോ, കുക്കുടിയാ തിവിധകിരിയാസമ്പാദനേന അണ്ഡാനം അപൂതിഭാവോ വിയ ഭാവനം അനുയുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ അപരിഹാനി. തസ്സാ തിവിധകിരിയാകരണേന അണ്ഡാനം അല്ലസിനേഹപരിയാദാനം വിയ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തിവിധാനുപസ്സനാസമ്പാദനേന ഭവത്തയാനുഗതനികന്തിസിനേഹപരിയാദാനം, അണ്ഡകപാലാനം തനുഭാവോ വിയ ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജണ്ഡകോസസ്സ തനുഭാവോ, കുക്കുടപോതകാനം നഖതുണ്ഡകാനം ഥദ്ധഭാവോ വിയ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനാഞാണസ്സ തിക്ഖഖരവിപ്പസന്നസൂരഭാവോ, കുക്കുടപോതകാനം പരിണാമകാലോ വിയ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനാഞാണസ്സ പരിണാമകാലോ വഡ്ഢികാലോ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാലോ, കുക്കുടപോതകാനം പാദനഖസിഖായ വാ മുഖതുണ്ഡകേന വാ അണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ പക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ സോത്ഥിനാ അഭിനിബ്ഭിദാകാലോ വിയ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനാഞാണഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേത്വാ വിചരന്തസ്സ തജ്ജാതികം ഉതുസപ്പായം വാ ഭോജനസപ്പായം വാ പുഗ്ഗലസപ്പായം വാ ധമ്മസ്സവനസപ്പായം വാ ലഭിത്വാ ഏകാസനേ നിസിന്നസ്സേവ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ അനുപുബ്ബാധിഗതേന അരഹത്തമഗ്ഗേന അവിജ്ജണ്ഡകോസം പദാലേത്വാ അഭിഞ്ഞാപക്ഖേ പപ്ഫോടേത്വാ സോത്ഥിനാ അരഹത്തപ്പത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ.

യഥാ പന കുക്കുടപോതകാനം പരിണതഭാവം ഞത്വാ മാതാപി അണ്ഡകോസം ഭിന്ദതി, ഏവം തഥാരൂപസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ സത്ഥാപി –

‘‘ഉച്ഛിന്ദ സിനേഹമത്തനോ, കുമുദം സാരദികംവ പാണിനാ;

സന്തിമഗ്ഗമേവ ബ്രൂഹയ, നിബ്ബാനം സുഗതേന ദേസിത’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൮൫) –

ആദിനാ നയേന ഓഭാസം ഫരിത്വാ ഗാഥായ അവിജ്ജണ്ഡകോസം പഹരതി. സോ ഗാഥാപരിയോസാനേ അവിജ്ജണ്ഡകോസം ഭിന്ദിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. തതോ പട്ഠായ യഥാ തേ കുക്കുടപോതകാ ഗാമക്ഖേത്തം ഉപസോഭയമാനാ തത്ഥ വിചരന്തി, ഏവം അയമ്പി മഹാഖീണാസവോ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ സങ്ഘാരാമം ഉപസോഭയമാനോ വിചരതി.

ഫലഗണ്ഡസ്സാതി വഡ്ഢകിസ്സ. സോ ഹി ഓലമ്ബകസങ്ഖാതം ഫലം ചാരേത്വാ ദാരൂനം ഗണ്ഡം ഹരതീതി ഫലഗണ്ഡോതി വുച്ചതി. വാസിജടേതി വാസിദണ്ഡകസ്സ ഗഹണട്ഠാനേ. ഏത്തകം മേ അജ്ജ ആസവാനം ഖീണന്തി പബ്ബജിതസ്സ ഹി പബ്ബജ്ജാസങ്ഖേപേന ഉദ്ദേസേന പരിപുച്ഛായ യോനിസോമനസികാരേന വത്തപടിപത്തിയാ ച നിച്ചകാലം ആസവാ ഖീയന്തി. ഏവം ഖീയമാനാനം പന നേസം ‘‘ഏത്തകം അജ്ജ ഖീണം ഏത്തകം ഹിയ്യോ’’തി ഏവമസ്സ ഞാണം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇമായ ഉപമായ വിപസ്സനാനിസംസോ ദീപിതോ.

ഹേമന്തികേനാതി ഹേമന്തസമയേന. പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ഥിരഭാവേന പരിഹായന്തി. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ മഹാസമുദ്ദോ വിയ സാസനം ദട്ഠബ്ബം, നാവാ വിയ യോഗാവചരോ, നാവായ മഹാസമുദ്ദേ പരിയായനം വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഊനപഞ്ചവസ്സകാലേ ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികേ വിചരണം, നാവായ മഹാസമുദ്ദഉദകേന ഖജ്ജമാനാനം ബന്ധനാനം തനുഭാവോ വിയ ഭിക്ഖുനോ പബ്ബജ്ജാസങ്ഖേപേന ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീഹിയേവ സംയോജനാനം തനുഭാവോ, നാവായ ഥലേ ഉക്ഖിത്തകാലോ വിയ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സയമുത്തകസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വസനകാലോ, ദിവാ വാതാതപേന സംസുസ്സനം വിയ വിപസ്സനാഞാണേന തണ്ഹാസിനേഹസ്സ സംസുസ്സനം, രത്തിം ഹിമോദകേന തേമനം വിയ കമ്മട്ഠാനം നിസ്സായ ഉപ്പന്നേന പീതിപാമോജ്ജേന ചിത്തതേമനം, രത്തിന്ദിവം വാതാതപേഹി ചേവ ഹിമോദകേന ച പരിസുക്ഖപരിതിന്താനം ബന്ധനാനം ദുബ്ബലഭാവോ വിയ വിപസ്സനാഞാണപീതിപാമോജ്ജേഹി സംയോജനാനം ഭിയ്യോസോമത്തായ ദുബ്ബലഭാവോ, പാവുസ്സകമേഘോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം, മേഘവുട്ഠിഉദകേന നാവായ അന്തോപൂതിഭാവോ വിയ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ രൂപസത്തകാദിവസേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ ഓക്ഖായമാനേ പക്ഖായമാനേ കമ്മട്ഠാനേ ഏകദിവസം ഉതുസപ്പായാദീനി ലദ്ധാ ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നസ്സ അരഹത്തഫലാധിഗമോ. പൂതിബന്ധനായ നാവായ കിഞ്ചി കാലം ഠാനം വിയ ഖീണസംയോജനസ്സ അരഹതോ മഹാജനം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ യാവതായുകം ഠാനം, പൂതിബന്ധനായ നാവായ അനുപുബ്ബേന ഭിജ്ജിത്വാ അപണ്ണത്തികഭാവൂപഗമോ വിയ ഖീണാസവസ്സ ഉപാദിന്നക്ഖന്ധഭേദേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ അപണ്ണത്തികഭാവൂപഗമോതി ഇമായ ഉപമായ സംയോജനാനം ദുബ്ബലതാ ദീപിതാ.

൮. അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. അട്ഠമം അത്ഥുപ്പത്തിയം കഥിതം. അത്ഥുപ്പത്തി പനസ്സ ഹേട്ഠാ ചൂളച്ഛരാസങ്ഘാതസുത്തവണ്ണനായ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൫൧ ആദയോ) വിത്ഥാരിതാ ഏവ. പസ്സഥ നോതി പസ്സഥ നു. ആലിങ്ഗിത്വാതി ഉപഗൂഹിത്വാ. ഉപനിസീദേയ്യാതി സമീപേ നിസ്സായ നിസീദേയ്യ. ഉപനിപജ്ജേയ്യാതി ഉപഗന്ത്വാ നിപജ്ജേയ്യ. ആരോചയാമീതി ആചിക്ഖാമി. പടിവേദയാമീതി പടിവേദേത്വാ ജാനാപേത്വാ കഥേമി. വാലരജ്ജുയാതി അസ്സവാലഗോവാലേഹി വട്ടിതരജ്ജുയാ. പച്ചോരസ്മിന്തി ഉരമജ്ഝേ. ഫേണുദ്ദേഹകന്തി ഫേണം ഉദ്ദേഹിത്വാ, ഉസ്സാദേത്വാതി അത്ഥോ. അത്തത്ഥന്തി അത്തനോ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികലോകിയലോകുത്തരം അത്ഥം. പരത്ഥോഭയത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം ചൂളച്ഛരാസങ്ഘാതസുത്തസ്സ (അ. നി. ൧.൫൧ ആദയോ) അത്ഥുപ്പത്തിയം കഥിതമേവ. ഇദഞ്ച പന സുത്തം കഥേത്വാ സത്ഥാ ചൂളച്ഛരാസങ്ഘാതസുത്തം കഥേസി. നവമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൦. അരകസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. ദസമേ പരിത്തന്തി അപ്പം ഥോകം. തഞ്ഹി സരസപരിത്തതായപി ഖണപരിത്തതായപി ഠിതിപരിത്തതായപി പരിത്തമേവ. ലഹും ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനതോ ലഹുകം. മന്തായം ബോദ്ധബ്ബന്തി മന്തായ ബോദ്ധബ്ബം, പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. പബ്ബതേയ്യാതി പബ്ബതസമ്ഭവാ. ഹാരഹാരിനീതി രുക്ഖനളവേളുആദീനി ഹരിതബ്ബാനി ഹരിതും സമത്ഥാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

മഹാവഗ്ഗോ സത്തമോ.