.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായേ

സത്തകനിപാത-അട്ഠകഥാ

പണ്ണാസകം

൧. ധനവഗ്ഗോ

൧-൫. പഠമപിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൫. സത്തകനിപാതസ്സ പഠമേ അനവഞ്ഞത്തികാമോതി അഭിഞ്ഞാതഭാവകാമോ. തതിയേ യോനിസോ വിചിനേ ധമ്മന്തി ഉപായേന ചതുസച്ചധമ്മം വിചിനാതി. പഞ്ഞായത്ഥം വിപസ്സതീതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സച്ചധമ്മം വിപസ്സതി. പജ്ജോതസ്സേവാതി ദീപസ്സേവ. വിമോക്ഖോ ഹോതി ചേതസോതി തസ്സ ഇമേഹി ബലേഹി സമന്നാഗതസ്സ ഖീണാസവസ്സ ദീപനിബ്ബാനം വിയ ചരിമകചിത്തസ്സ വത്ഥാരമ്മണേഹി വിമോക്ഖോ ഹോതി, ഗതട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി. ചതുത്ഥേ സദ്ധോ ഹോതീതിആദീനി പഞ്ചകനിപാതേ വണ്ണിതാനേവ. പഞ്ചമേ ധനാനീതി അദാലിദ്ദിയകരണട്ഠേന ധനാനി.

൭. ഉഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ ഉഗ്ഗോ രാജമഹാമത്തോതി പസേനദികോസലസ്സ മഹാഅമച്ചോ. ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ഉപസങ്കമി. അഡ്ഢോതി നിധാനഗതേന ധനേന അഡ്ഢോ. മിഗാരോ രോഹണേയ്യോതി രോഹണസേട്ഠിനോ നത്താരം മിഗാരസേട്ഠിം സന്ധായേവമാഹ. മഹദ്ധനോതി വളഞ്ജനധനേന മഹദ്ധനോ. മഹാഭോഗോതി ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡസ്സ മഹന്തതായ മഹാഭോഗോ. ഹിരഞ്ഞസ്സാതി സുവണ്ണസ്സേവ. സുവണ്ണാമേവ ഹിസ്സ കോടിസങ്ഖ്യം അഹോസി. രൂപിയസ്സാതി സേസസ്സ തട്ടകസരകഅത്ഥരണപാവുരണാദിനോ പരിഭോഗപരിക്ഖാരസ്സ പമാണസങ്ഖാനേ വാദോയേവ നത്ഥി.

൮. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ അനുനയസംയോജനന്തി കാമരാഗസംയോജനം. സബ്ബാനേവ ചേതാനി ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ധനവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. അനുസയവഗ്ഗോ

൩. കുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. ദുതിയസ്സ തതിയേ നാലന്തി ന യുത്തം നാനുച്ഛവികം. ന മനാപേനാതി ന മനമ്ഹി അപ്പനകേന ആകാരേന നിസിന്നാസനതോ പച്ചുട്ഠേന്തി, അനാദരമേവ ദസ്സേന്തി. സന്തമസ്സ പരിഗുഹന്തീതി വിജ്ജമാനമ്പി ദേയ്യധമ്മം ഏതസ്സ നിഗുഹന്തി പടിച്ഛാദേന്തി. അസക്കച്ചം ദേന്തി നോ സക്കച്ചന്തി ലൂഖം വാ ഹോതു പണീതം വാ, അസഹത്ഥാ അചിത്തീകാരേന ദേന്തി, നോ ചിത്തീകാരേന.

൪. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ, അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ. സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. പാളി പനേത്ഥ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮) ഏവം അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ.

പഞ്ഞായ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ, ചതൂഹി ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താ ചത്താരോ ചാതി ഇമേസം വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. പാളി പനേത്ഥ അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവ ആഗതാ. യഥാഹ – ‘‘ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികതോതി കായസക്ഖീ. സോ ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി. സോ സോതാപത്തിഫലട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮).

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തത്രിദം സങ്ഖേപലക്ഖണം – ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫുസിതം പഞ്ഞായാതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. വിത്ഥാരതോ പന സോപി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ പഞ്ഞായ…പേ… അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’തി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. സോപി വുത്തനയേനേവ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ പഞ്ഞായ…പേ… നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി. ഏതസ്സ ഹി സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ദഹന്തസ്സ വിയ ഓകപ്പേന്തസ്സ വിയ അധിമുച്ചന്തസ്സ വിയ ച കിലേസക്ഖയോ ഹോതി, ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. തസ്മാ യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ന ഹോതി, അസി സീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവതരോ വായാമോ കാതബ്ബോ ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ. യഥാ പന സുനിസിതേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

ധമ്മം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. ധമ്മോതി പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധാനുസാരിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. ഉഭോപേതേ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠായേവ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, പഞ്ഞാവാഹിം പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധാവാഹിം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮). അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൭൧, ൮൮൯) പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ വുത്താ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

൫. ഉദകൂപമാസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഉദകൂപമാതി നിമുജ്ജനാദിആകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകേന ഉപമിതാ. സകിം നിമുഗ്ഗോതി ഏകവാരമേവ നിമുഗ്ഗോ. ഏകന്തകാളകേഹീതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം. ഉമ്മുജ്ജതീതി ഉട്ഠഹതി. സാധൂതി സോഭനാ ഭദ്ദകാ. ഹായതിയേവാതി ചങ്കവാരേ ആസിത്തഉദകം വിയ പരിഹായതേവ. ഉമ്മുജ്ജിത്വാ വിപസ്സതി വിലോകേതീതി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗന്തബ്ബദിസം വിപസ്സതി വിലോകേതി. പതരതീതി ഗന്തബ്ബദിസാഭിമുഖോ തരതി നാമ. പടിഗാധപ്പത്തോ ഹോതീതി ഉട്ഠായ വിലോകേത്വാ പതരിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ പതിട്ഠാപത്തോ നാമ ഹോതി, തിട്ഠതി ന പുനാഗച്ഛതി. തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതീതി സബ്ബകിലേസോഘം തരിത്വാ പരതീരം ഗന്ത്വാ നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. അനിച്ചാനുപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ അനിച്ചാതി ഏവം പഞ്ഞായ ഫരന്തോ അനുപസ്സതീതി അനിച്ചാനുപസ്സീ. അനിച്ചാതി ഏവം സഞ്ഞാ അസ്സാതി അനിച്ചസഞ്ഞീ. അനിച്ചാതി ഏവം ഞാണേന പടിസംവേദിതാ അസ്സാതി അനിച്ചപടിസംവേദീ. സതതന്തി സബ്ബകാലം. സമിതന്തി യഥാ പുരിമചിത്തേന പച്ഛിമചിത്തം സമിതം സമുപഗതം ഘട്ടിതം ഹോതി, ഏവം. അബ്ബോകിണ്ണന്തി നിരന്തരം അഞ്ഞേന ചേതസാ അസംമിസ്സം. ചേതസാ അധിമുച്ചമാനോതി ചിത്തേന സന്നിട്ഠാപയമാനോ. പഞ്ഞായ പരിയോഗാഹമാനോതി വിപസ്സനാഞാണേന അനുപവിസമാനോ.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ ഏകക്ഖണേയേവ. ഇധ സമസീസീ കഥിതോ. സോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി രോഗസമസീസീ, വേദനാസമസീസീ, ഇരിയാപഥസമസീസീ, ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യസ്സ അഞ്ഞതരേന രോഗേന ഫുട്ഠസ്സ സതോ രോഗവൂപസമോ ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം രോഗസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന അഞ്ഞതരം വേദനം വേദയതോ വേദനാവൂപസമോ ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം വേദനാസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗിനോ വിപസ്സന്തസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ പരിയോസാനഞ്ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന ഉപക്കമതോ വാ സരസതോ വാ ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം ജീവിതസമസീസീ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ആസവപരിയാദാനം മഗ്ഗചിത്തേന, ജീവിതപരിയാദാനം ചുതിചിത്തേന ഹോതീതി ഉഭിന്നം ഏകക്ഖണേ സമ്ഭവോ നാമ നത്ഥി. യസ്മാ പനസ്സ ആസവേസു ഖീണമത്തേസു പച്ചവേക്ഖണവാരാനന്തരമേവ ജീവിതപരിയാദാനം ഗച്ഛതി, അന്തരം ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി യോ പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നോ നിബ്ബത്തക്ഖണേ വാ ഥോകം അതിക്കമിത്വാ വാ വേമജ്ഝേ ഠത്വാ വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്സേതം നാമം. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി യോ തത്ഥേവ ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി യോ തേസംയേവ പുഗ്ഗലാനം അസങ്ഖാരേനേവ അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതി. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി യോ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതി. ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി യോ ഹേട്ഠാ ചതൂസു സുദ്ധാവാസേസു യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ അനുപുബ്ബേന അകനിട്ഠേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി.

൭-൯. ദുക്ഖാനുപസ്സീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൧൯. സത്തമേ ദുക്ഖാനുപസ്സീതി പീളനാകാരം ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ. അട്ഠമേ അനത്താനുപസ്സീതി അവസവത്തനാകാരം അനത്താതി അനുപസ്സന്തോ. നവമേ സുഖാനുപസ്സീതി സുഖന്തി ഏവം ഞാണേന അനുപസ്സന്തോ.

൧൦. നിദ്ദസവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിദ്ദസവത്ഥൂനീതി നിദ്ദസാദിവത്ഥൂനി, ‘‘നിദ്ദസോ ഭിക്ഖു, നിബ്ബീസോ, നിത്തിംസോ, നിച്ചത്താലീസോ, നിപ്പഞ്ഞാസോ’’തി ഏവം വചനകാരണാനി. അയം കിര പഞ്ഹോ തിത്ഥിയസമയേ ഉപ്പന്നോ. തിത്ഥിയാ ഹി ദസവസ്സകാലേ മതം നിഗണ്ഠം നിദ്ദസോതി വദന്തി. സോ കിര പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോ, നവവസ്സോപി ഏകവസ്സോപി ന ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന വീസതിവസ്സാദികാലേപി മതം നിഗണ്ഠം ‘‘നിബ്ബീസോ നിത്തിംസോ നിച്ചത്താലീസോ നിപ്പഞ്ഞാസോ’’തി വദന്തി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഗാമേ വിചരന്തോ തം കഥം സുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ന ഇദം, ആനന്ദ, തിത്ഥിയാനം അധിവചനം, മമ സാസനേ ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചനം. ഖീണാസവോ ഹി ദസവസ്സകാലേ പരിനിബ്ബുതോ പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോവ, നവവസ്സോപി…പേ… ഏകവസ്സോപി. ന കേവലഞ്ച ഏകവസ്സോവ, ഏകാദസമാസികോപി…പേ… ഏകമാസികോപി ഏകമുഹുത്തികോപി ന ഹോതിയേവ’’. കസ്മാ? പുന പടിസന്ധിയാ അഭാവാ. നിബ്ബീസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘മമ സാസനേ ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വത്വാ യേഹി കാരണേഹി നിദ്ദസോ ഹോതി, താനി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സിക്ഖാസമാദാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതീതി സിക്ഖാത്തയപൂരണേ ബലവച്ഛന്ദോ ഹോതി. ആയതിഞ്ച സിക്ഖാസമാദാനേ അവിഗതപേമോതി അനാഗതേ പുനദിവസാദീസുപി സിക്ഖാപൂരണേ അവിഗതപേമേനേവ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ധമ്മനിസന്തിയാതി ധമ്മനിസാമനായ. വിപസ്സനായേതം അധിവചനം. ഇച്ഛാവിനയേതി തണ്ഹാവിനയേ. പടിസല്ലാനേതി ഏകീഭാവേ. വീരിയാരമ്ഭേതി കായികചേതസികസ്സ വീരിയസ്സ പൂരണേ. സതിനേപക്കേതി സതിയഞ്ചേവ നിപകഭാവേ. ദിട്ഠിപടിവേധേതി മഗ്ഗദസ്സനേ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അനുസയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. വജ്ജിസത്തകവഗ്ഗോ

൧. സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ സാരന്ദദേ ചേതിയേതി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. അനുപ്പന്നേ കിര തഥാഗതേ തത്ഥ സാരന്ദദസ്സ യക്ഖസ്സ നിവാസനട്ഠാനം ചേതിയം അഹോസി, അഥേത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേസും. സോ സാരന്ദദചേതിയംത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. യാവകീവഞ്ചാതി യത്തകം കാലം. അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാതി ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും സന്നിപതന്താപി അന്തരന്തരാ സന്നിപതന്താപി അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാവ. സന്നിപാതബഹുലാതി ‘‘ഹിയ്യോപി പുരിമദിവസമ്പി സന്നിപതമ്ഹ, പുന അജ്ജ കിമത്ഥം സന്നിപതാമാ’’തി വോസാനമനാപജ്ജനേന സന്നിപാതബഹുലാ. വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ നോ പരിഹാനീതി അഭിണ്ഹം അസന്നിപതന്താ ഹി ദിസാസു ആഗതം സാസനം ന സുണന്തി, തതോ ‘‘അസുകഗാമസീമാ വാ നിഗമസീമാ വാ ആകുലാ, അസുകട്ഠാനേ ചോരാ പരിയുട്ഠിതാ’’തി ന ജാനന്തി. ചോരാപി ‘‘പമത്താ രാജാനോ’’തി ഞത്വാ ഗാമനിഗമാദീനി പഹരന്താ ജനപദം നാസേന്തി. ഏവം രാജൂനം പരിഹാനി ഹോതി. അഭിണ്ഹം സന്നിപതന്താ പന തം പവത്തിം സുണന്തി, തതോ ബലം പേസേത്വാ അമിത്തമദ്ദനം കരോന്തി. ചോരാപി ‘‘അപ്പമത്താ രാജാനോ, ന സക്കാ അമ്ഹേഹി വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരിതു’’ന്തി ഭിജ്ജിത്വാ പലായന്തി. ഏവം രാജൂനം വുദ്ധി ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ നോ പരിഹാനീ’’തി.

സമഗ്ഗാതിആദീസു സന്നിപാതഭേരിയാ നിഗ്ഗതായ ‘‘അജ്ജ മേ കിച്ചം അത്ഥി മങ്ഗലം അത്ഥീ’’തി വിക്ഖേപം കരോന്താ ന സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. ഭേരിസദ്ദം പന സുത്വാവ ഭുഞ്ജമാനാപി അലങ്കുരുമാനാപി വത്ഥാനി നിവാസയമാനാപി അദ്ധഭുത്താ അദ്ധാലങ്കതാ വത്ഥം നിവാസേന്താവ സന്നിപതന്താ സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. സന്നിപതിതാ പന ചിന്തേത്വാ മന്തേത്വാ കത്തബ്ബം കത്വാ ഏകതോവ അവുട്ഠഹന്താ ന സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. ഏവം വുട്ഠിതേസു ഹി യേ പഠമം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘അമ്ഹേഹി ബാഹിരകഥാവ സുതാ, ഇദാനി വിനിച്ഛയകഥാ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏകതോ വുട്ഠഹന്താ പന സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. അപിച ‘‘അസുകട്ഠാനേ ഗാമസീമാ വാ നിഗമസീമാ വാ ആകുലാ, ചോരാ വാ പരിയുട്ഠിതാ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ ഗന്ത്വാ അമിത്തമദ്ദനം കരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം പഠമം അഹം പഠമ’’ന്തി വത്വാ ഗച്ഛന്താപി സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. ഏകസ്സ പന കമ്മന്തേ ഓസീദമാനേ സേസാ പുത്തഭാതരോ പേസേത്വാ തസ്സ കമ്മന്തം ഉപത്ഥമ്ഭയമാനാപി ആഗന്തുകരാജാനം ‘‘അസുകസ്സ ഗേഹം ഗച്ഛതു, അസുകസ്സ ഗേഹം ഗച്ഛതൂ’’തി അവത്വാ സബ്ബേ ഏകതോ സങ്ഗണ്ഹന്താപി ഏകസ്സ മങ്ഗലേ വാ രോഗേ വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ പന താദിസേ സുഖദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ സബ്ബേ തത്ഥ സഹായഭാവം ഗച്ഛന്താപി സമഗ്ഗാ വജ്ജികരണീയാനി കരോന്തി നാമ.

അപ്പഞ്ഞത്തന്തിആദീസു പുബ്ബേ അകതം സുങ്കം വാ ബലിം വാ ദണ്ഡം വാ ആഹരാപേന്താ അപ്പഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപേന്തി നാമ. പോരാണപവേണിയാ ആഗതമേവ പന അനാഹരാപേന്താ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്തി നാമ. ചോരോതി ഗഹേത്വാ ദസ്സിതേ അവിചിനിത്വാ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്താ പോരാണം വജ്ജിധമ്മം സമാദായ ന വത്തന്തി നാമ. തേസം അപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപേന്താനം അഭിനവസുങ്കാദിപീളിതാ മനുസ്സാ ‘‘അതിഉപദ്ദുതമ്ഹ, കേ ഇമേസം വിജിതേ വസിസ്സന്തീ’’തി പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്താനം പവേണിആഗതാനി സുങ്കാദീനി അഗണ്ഹന്താനം കോസോ പരിഹായതി, തതോ ഹത്ഥിഅസ്സബലകായഓരോധാദയോ യഥാനിബദ്ധം വട്ടം അലഭമാനാ ഥാമബലേന പരിഹായന്തി. തേ നേവ യുദ്ധക്ഖമാ ഹോന്തി ന പാരിചരിയക്ഖമാ. പോരാണം വജ്ജിധമ്മം സമാദായ അവത്തന്താനം വിജിതേ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തം പിതരം ഭാതരം അചോരംയേവ ചോരോതി കത്വാ ഛിന്ദിംസു ഭിന്ദിംസൂ’’തി കുജ്ഝിത്വാ പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. ഏവം രാജൂനം പരിഹാനി ഹോതി. അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞാപേന്താനം പന ‘‘പവേണിആഗതംയേവ രാജാനോ കരോന്തീ’’തി മനുസ്സാ ഹട്ഠതുട്ഠാ കസിവാണിജ്ജാദികേ കമ്മന്തേ സമ്പാദേന്തി. പഞ്ഞത്തം അസമുച്ഛിന്ദന്താനം പവേണിആഗതാനി സുങ്കാദീനി ഗണ്ഹന്താനം കോസോ വഡ്ഢതി, തതോ ഹത്ഥിഅസ്സബലകായഓരോധാദയോ യഥാനിബദ്ധം വട്ടം ലഭമാനാ ഥാമബലസമ്പന്നാ യുദ്ധക്ഖമാ ചേവ പാരിചരിയക്ഖമാ ച ഹോന്തി. പോരാണേ വജ്ജിധമ്മേ സമാദായ വത്തന്താനം മനുസ്സാ ന ഉജ്ഝായന്തി. ‘‘രാജാനോ പോരാണപവേണിയാ കരോന്തി, അട്ടകുലികസേനാപതിഉപരാജൂഹി പരിക്ഖിതം സയമ്പി പരിക്ഖിപിത്വാ പവേണിപോത്ഥകം വാചാപേത്വാ അനുച്ഛവികമേവ ദണ്ഡം പവത്തയന്തി, ഏതേസം ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകംയേവ ദോസോ’’തി അപ്പമത്താ കമ്മന്തേ കരോന്തി. ഏവം രാജൂനം വുദ്ധി ഹോതി.

സക്കരിസ്സന്തീതി യംകിഞ്ചി തേസം സക്കാരം കരോന്താ സുന്ദരമേവ കരിസ്സന്തി. ഗരും കരിസ്സന്തീതി ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ കരിസ്സന്തി. മാനേസ്സന്തീതി മനേന പിയായിസ്സന്തി. പൂജേസ്സന്തീതി പച്ചയപൂജായ പൂജേസ്സന്തി. സോതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതി ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തേസം കഥം സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി. തത്ഥ യേ ഏവം മഹല്ലകാനം രാജൂനം സക്കാരാദീനി ന കരോന്തി, ഓവാദത്ഥായ വാ നേസം ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛന്തി, തേ തേഹി വിസ്സട്ഠാ അനോവദിയമാനാ കീളാപസുതാ രജ്ജതോ പരിഹായന്തി. യേ പന തഥാ പടിപജ്ജന്തി, തേസം മഹല്ലകരാജാനോ ‘‘ഇദം കാതബ്ബം ഇദം ന കാതബ്ബ’’ന്തി പോരാണപവേണിം ആചിക്ഖന്തി. സങ്ഗാമം പത്വാപി ‘‘ഏവം പവിസിതബ്ബം, ഏവം നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി ഉപായം ദസ്സേന്തി. തേ തേഹി ഓവദിയമാനാ യഥാഓവാദം പടിപജ്ജമാനാ സക്കോന്തി രജ്ജപവേണിം സന്ധാരേതും. തേന വുത്തം – ‘‘വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ’’തി.

കുലിത്ഥിയോതി കുലഘരണിയോ. കുലകുമാരിയോതി അനിവിദ്ധാ താസം ധീതരോ. ഓകസ്സാതി വാ പസയ്ഹാതി വാ പസയ്ഹാകാരസ്സേവേതം നാമം. ഓകാസാതിപി പഠന്തി. തത്ഥ ഓകസ്സാതി അവകസിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ. പസയ്ഹാതി അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാതി അയം വചനത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി കരോന്താനം വിജിതേ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ പുത്തഭാതരോപി, ഖേളസിങ്ഘാനികാദീനി മുഖേന അപനേത്വാ സംവഡ്ഢിതാ ധീതരോപി ഇമേ ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഘരേ വാസേന്തീ’’തി കുപിതാ പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. ഏവം അകരോന്താനം പന വിജിതേ മനുസ്സാ അപ്പോസ്സുക്കാ സകാനി കമ്മാനി കരോന്താ രാജകോസം വഡ്ഢേന്തി. ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

വജ്ജീനം വജ്ജിചേതിയാനീതി വജ്ജിരാജൂനം വജ്ജിരട്ഠേ ചിത്തീകതട്ഠേന ചേതിയാനീതി ലദ്ധനാമാനി യക്ഖട്ഠാനാനി. അബ്ഭന്തരാനീതി അന്തോനഗരേ ഠിതാനി. ബാഹിരാനീതി ബഹിനഗരേ ഠിതാനി. ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ദിന്നഞ്ച കതഞ്ച. നോ പരിഹാപേസ്സന്തീതി അഹാപേത്വാ യഥാപവത്തമേവ കരിസ്സന്തി. ധമ്മികം ബലിം പരിഹാപേന്താനഞ്ഹി ദേവതാ ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം ന കരോന്തി, അനുപ്പന്നം ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തിയോപി ഉപ്പന്നം കാസസീസരോഗാദിം വഡ്ഢേന്തി, സങ്ഗാമേ പത്തേ സഹായാ ന ഹോന്തി. അപരിഹാപേന്താനം പന ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോന്തി, അനുപ്പന്നം സുഖം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തിയോപി ഉപ്പന്നം കാസസീസരോഗാദിം ഹരന്തി, സങ്ഗാമസീസേ സഹായാ ഹോന്തീതി. ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തീതി ഏത്ഥ രക്ഖാ ഏവ യഥാ അനിച്ഛിതം നാഗച്ഛതി, ഏവം ആവരണതോ ആവരണം. യഥാ ഇച്ഛിതം ന നസ്സതി, ഏവം ഗോപായനതോ ഗുത്തി. തത്ഥ ബലകായേന പരിവാരേത്വാ രക്ഖനം പബ്ബജിതാനം ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തി നാമ ന ഹോതി. യഥാ പന വിഹാരസ്സ ഉപവനേ രുക്ഖേ ന ഛിന്ദന്തി, വാജികാ വാജം ന കരോന്തി, പോക്ഖരണീസു മച്ഛേ ന ഗണ്ഹന്തി, ഏവം കരണം ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തി നാമ. കിന്തീതി കേന നു ഖോ കാരണേന.

തത്ഥ യേ അനാഗതാനം അരഹന്താനം ആഗമനം ന ഇച്ഛന്തി, തേ അസ്സദ്ധാ ഹോന്തി അപ്പസന്നാ. പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോന്തി, ഗന്ത്വാ ന പസ്സന്തി, പടിസന്ഥാരം ന കരോന്തി, പഞ്ഹം ന പുച്ഛന്തി, ധമ്മം ന സുണന്തി, ദാനം ന ദേന്തി, അനുമോദനം ന സുണന്തി, നിവാസനട്ഠാനം ന സംവിദഹന്തി. അഥ നേസം അവണ്ണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി ‘‘അസുകോ നാമ രാജാ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ, പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോതി…പേ… നിവാസനട്ഠാനം ന സംവിദഹതീ’’തി. തം സുത്വാ പബ്ബജിതാ തസ്സ നഗരദ്വാരേന ഗച്ഛന്താപി നഗരം ന പവിസന്തി. ഏവം അനാഗതാനം അരഹന്താനം അനാഗമനമേവ ഹോതി. ആഗതാനം പന ഫാസുവിഹാരേ അസതി യേപി അജാനിത്വാ ആഗതാ, തേ ‘‘വസിസ്സാമാതി താവ ചിന്തേത്വാ ആഗതമ്ഹാ, ഇമേസം പന രാജൂനം ഇമിനാ നീഹാരേന കേ വസിസ്സന്തീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവം അനാഗതേസു അനാഗച്ഛന്തേസു ആഗതേസു ദുക്ഖം വിഹരന്തേസു സോ ദോസോ പബ്ബജിതാനം അനാവാസോ ഹോതി. തതോ ദേവതാരക്ഖാ ന ഹോതി, ദേവതാരക്ഖായ അസതി അമനുസ്സാ ഓകാസം ലഭന്തി, അമനുസ്സാ ഉസ്സന്നാ അനുപ്പന്നം ബ്യാധിം ഉപ്പാദേന്തി. സീലവന്താനം ദസ്സനപഞ്ഹപുച്ഛനാദിവത്ഥുകസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അനാഗമോ ഹോതി. വിപരിയായേന യഥാവുത്തകണ്ഹപക്ഖവിപരീതസ്സ സുക്കപക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

൨. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൨൨. ദുതിയേ അഭിയാതുകാമോതി അഭിഭവനത്ഥായ യാതുകാമോ. വജ്ജീതി വജ്ജിരാജാനോ. ഏവംമഹിദ്ധികേതി ഏവം മഹതിയാ രാജിദ്ധിയാ സമന്നാഗതേ. ഏതേന നേസം സമഗ്ഗഭാവം കഥേതി. ഏവംമഹാനുഭാവേതി ഏവം മഹന്തേന രാജാനുഭാവേന സമന്നാഗതേ. ഏതേന നേസം ഹത്ഥിസിപ്പാദീസു കതസിക്ഖതം കഥേതി, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ, സുസിക്ഖിതാ വതിമേ ലിച്ഛവികുമാരകാ, യത്ര ഹി നാമ സുഖുമേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന അസനം അതിപാതയിസ്സന്തി പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം അവിരാധിത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൧൧൫). ഉച്ഛേച്ഛാമീതി ഉച്ഛിന്ദിസ്സാമി. വിനാസേസ്സാമീതി അദസ്സനം നയിസ്സാമി. അനയബ്യസനന്തി അവഡ്ഢിഞ്ചേവ, ഞാതിബ്യസനഞ്ച. ആപാദേസ്സാമീതി പാപയിസ്സാമി.

ഇതി കിര സോ ഠാനനിസജ്ജാദീസു ഇമം യുദ്ധകഥമേവ കഥേതി, ‘‘ഗമനസജ്ജാ ഹോഥാ’’തി ച ബലകായം ആണാപേതി. കസ്മാ? ഗങ്ഗായ കിര ഏകം പട്ടനഗാമം നിസ്സായ അദ്ധയോജനം അജാതസത്തുനോ വിജിതം, അദ്ധയോജനം ലിച്ഛവീനം. തത്ര പബ്ബതപാദതോ മഹഗ്ഘഭണ്ഡം ഓതരതി. തം സുത്വാ ‘‘അജ്ജ യാമി, സ്വേ യാമീ’’തി അജാതസത്തുനോ സംവിദഹന്തസ്സേവ ലിച്ഛവിനോ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ പുരേതരം ആഗന്ത്വാ സബ്ബം ഗണ്ഹന്തി. അജാതസത്തു പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ഞത്വാ കുജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛതി. തേ പുനസംവച്ഛരേപി തഥേവ കരോന്തി. അഥ സോ ബലവാഘാതജാതോ, തദാ ഏവമകാസി.

തതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഗണേന സദ്ധിം യുദ്ധം നാമ ഭാരിയം, ഏകോപി മോഘപ്പഹാരോ നാമ നത്ഥി. ഏകേന ഖോ പന പണ്ഡിതേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ കരോന്തോ നിരപരാധോ ഹോതി, പണ്ഡിതോ ച സത്ഥാരാ സദിസോ നത്ഥി, സത്ഥാ ച അവിദൂരേ ധുരവിഹാരേ വസതി, ഹന്ദാഹം പേസേത്വാ പുച്ഛാമി. സചേ മേ ഗതേന കോചി അത്ഥോ ഭവിസ്സതി, സത്ഥാ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതി. അനത്ഥേ പന സതി ‘കിം രഞ്ഞോ തത്ഥ ഗതേനാ’തി വക്ഖതീ’’തി. സോ വസ്സകാരം ബ്രാഹ്മണം പേസേസി. ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ തമത്ഥം ആരോചേസി. തേന വുത്തം – അഥ ഖോ രാജാ…പേ… ആപാദേസ്സാമി വജ്ജീതി.

ഭഗവന്തം ബീജയമാനോതി ഥേരോ വത്തസീസേ ഠത്വാ ഭഗവന്തം ബീജതി, ഭഗവതോ പന സീതം വാ ഉണ്ഹം വാ നത്ഥി. ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വചനം സുത്വാ തേന സദ്ധിം അമന്തേത്വാ ഥേരേന സദ്ധിം മന്തേതുകാമോ കിന്തി തേ, ആനന്ദ, സുതന്തിആദിമാഹ. തം വുത്തത്ഥമേവ.

ഏകമിദാഹന്തി ഇദം ഭഗവാ പുബ്ബേ വജ്ജീനം ഇമസ്സ വജ്ജിസത്തകസ്സ ദേസിതഭാവപ്പകാസനത്ഥം ആഹ. അകരണീയാതി അകത്തബ്ബാ, അഗ്ഗഹേതബ്ബാതി അത്ഥോ. യദിദന്തി നിപാതമത്തം. യുദ്ധസ്സാതി കരണത്ഥേ സാമിവചനം, അഭിമുഖം യുദ്ധേന ഗഹേതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര ഉപലാപനായാതി ഠപേത്വാ ഉപലാപനം. ഉപലാപനാ നാമ ‘‘അലം വിവാദേന, ഇദാനി സമഗ്ഗാ ഹോമാ’’തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി പേസേത്വാ സങ്ഗഹകരണം, ഏവഞ്ഹി സങ്ഗഹം കത്വാ കേവലം വിസ്സാസേന സക്കാ ഗണ്ഹിതുന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര മിഥുഭേദാതി ഠപേത്വാ മിഥുഭേദം. ഇമിനാ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞഭേദം കത്വാപി സക്കാ ഏതേ ഗഹേതു’’ന്തി ദസ്സേതി. ഇദം ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവതോ കഥായ നയം ലഭിത്വാ ആഹ. കിം പന ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഇമായ കഥായ നയലാഭം ജാനാതീതി? ആമ ജാനാതി. ജാനന്തോ കസ്മാ കഥേസി? അനുകമ്പായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘മയാ അകഥിതേപി കതിപാഹേന ഗന്ത്വാ സബ്ബേ ഗണ്ഹിസ്സതി, കഥിതേ പന സമഗ്ഗേ ഭിന്ദന്തോ തീഹി സംവച്ഛരേഹി ഗണ്ഹിസ്സതി. ഏത്തകമ്പി ജീവിതമേവ വരം. ഏത്തകഞ്ഹി ജീവന്താ അത്തനോ പതിട്ഠാഭൂതം പുഞ്ഞം കരിസ്സന്തീ’’തി. അഭിനന്ദിത്വാതി ചിത്തേന നന്ദിത്വാ. അനുമോദിത്വാതി ‘‘യാവ സുഭാസിതമിദം ഭോതാ ഗോതമേനാ’’തി വാചായ അനുമോദിത്വാ. പക്കാമീതി രഞ്ഞോ സന്തികം ഗതോ. രാജാപി തമേവ പേസേത്വാ സബ്ബേ ഭിന്ദിത്വാ ഗന്ത്വാ അനയബ്യസനം പാപേസി.

൩. പഠമസത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാതി ഇദം വജ്ജിസത്തകേ വുത്തസദിസമേവ. ഇധാപി ച അഭിണ്ഹം അസന്നിപതന്താ ദിസാസു ആഗതസാസനം ന സുണന്തി, തതോ ‘‘അസുകവിഹാരസീമാ ആകുലാ, ഉപോസഥപ്പവാരണാ ഠിതാ, അസുകസ്മിം ഠാനേ ഭിക്ഖൂ വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മാദീനി കരോന്തി, വിഞ്ഞത്തിബഹുലാ ഫലപുപ്ഫദാനാദീഹി ജീവികം കപ്പേന്തീ’’തിആദീനി ന ജാനന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി ‘‘പമത്തോ സങ്ഘോ’’തി ഞത്വാ രാസിഭൂതാ സാസനം ഓസക്കാപേന്തി. അഭിണ്ഹം സന്നിപതന്താ പന തം പവത്തിം സുണന്തി, തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പേസേത്വാ സീമം ഉജും കാരേന്തി, ഉപോസഥപ്പവാരണായോ പവത്താപേന്തി, മിച്ഛാജീവാനം ഉസ്സന്നട്ഠാനേ അരിയവംസികേ പേസേത്വാ അരിയവംസം കഥാപേന്തി, പാപഭിക്ഖൂനം വിനയധരേഹി നിഗ്ഗഹം കാരാപേന്തി. പാപഭിക്ഖൂപി ‘‘അപ്പമത്തോ സങ്ഘോ, ന സക്കാ അമ്ഹേഹി വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരിതു’’ന്തി ഭിജ്ജിത്വാ പലായന്തി. ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

സമഗ്ഗാതിആദീസു ചേതിയപടിജഗ്ഗനത്ഥം വാ ബോധിഘരഉപോസഥാഗാരച്ഛാദനത്ഥം വാ കതികവത്തം വാ ഠപേതുകാമതായ ‘‘സങ്ഘോ സന്നിപതതൂ’’തി ഭേരിയാ വാ ഘണ്ടിയാ വാ ആകോടിതമത്തായ ‘‘മയ്ഹം ചീവരകമ്മം അത്ഥി, മയ്ഹം പത്തോ പചിതബ്ബോ, മയ്ഹം നവകമ്മം അത്ഥീ’’തി വിക്ഖേപം കരോന്താ ന സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. സബ്ബം പന തം കമ്മം ഠപേത്വാ ‘‘അഹം പുരിമതരം, അഹം പുരിമതര’’ന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സന്നിപതന്താ സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. സന്നിപതിതാ പന ചിന്തേത്വാ മന്തേത്വാ കത്തബ്ബം കത്വാ ഏകതോവ അവുട്ഠഹന്താ ന സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. ഏവം വുട്ഠിതേസു ഹി യേ പഠമം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘അമ്ഹേഹി ബാഹിരകഥാവ സുതാ, ഇദാനി വിനിച്ഛയകഥാ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏകപ്പഹാരേനേവ വുട്ഠഹന്താ സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. അപിച ‘‘അസുകട്ഠാനേ വിഹാരസീമാ ആകുലാ, ഉപോസഥപ്പവാരണാ ഠിതാ, അസുകട്ഠാനേ വേജ്ജകമ്മാദികാരകാ പാപഭിക്ഖൂ ഉസ്സന്നാ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ ഗന്ത്വാ തേസം നിഗ്ഗഹം കരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം പഠമം, അഹം പഠമ’’ന്തി വത്വാ ഗച്ഛന്താപി സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ.

ആഗന്തുകം പന ദിസ്വാ ‘‘ഇമം പരിവേണം യാഹി, ഏതം പരിവേണം യാഹി, അയം കോ’’തി അവത്വാ സബ്ബേ വത്തം കരോന്താപി, ജിണ്ണപത്തചീവരകം ദിസ്വാ തസ്സ ഭിക്ഖാചാരവത്തേന പത്തചീവരം പരിയേസന്താപി, ഗിലാനസ്സ ഗിലാനഭേസജ്ജം പരിയേസമാനാപി, ഗിലാനമേവ അനാഥം ‘‘അസുകപരിവേണം യാഹീ’’തി അവത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പരിവേണേ പടിജഗ്ഗന്താപി, ഏകോ ഓലീയമാനകോ ഗന്ഥോ ഹോതി, പഞ്ഞവന്തം ഭിക്ഖും സങ്ഗണ്ഹിത്വാ തേന തം ഗന്ഥം ഉക്ഖിപാപേന്താപി സമഗ്ഗാ സങ്ഘകരണീയാനി കരോന്തി നാമ.

അപ്പഞ്ഞത്തന്തിആദീസു നവം അധമ്മികം കതികവത്തം വാ സിക്ഖാപദം വാ ഗണ്ഹന്താ അപ്പഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപേന്തി നാമ പുരാണസന്ഥതവത്ഥുസ്മിം സാവത്ഥിയം ഭിക്ഖൂ വിയ. ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സാസനം ദീപേന്താ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്തി നാമ, വസ്സസതപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ വിയ. ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ പന ആപത്തിയോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കമന്താ യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ ന വത്തന്തി നാമ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാ വിയ. തഥാ അകരോന്താ പന അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞാപേന്തി, പഞ്ഞത്തം ന സമുച്ഛിന്ദന്തി, യഥാപഞ്ഞത്തേസു സിക്ഖാപദേസു സമാദായ വത്തന്തി നാമ ആയസ്മാ ഉപസേനോ വിയ, ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വിയ, ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ വിയ ച. വുദ്ധിയേവാതി സീലാദിഗുണേഹി വുദ്ധിയേവ, നോ പരിഹാനി.

ഥേരാതി ഥിരഭാവപ്പത്താ ഥേരകാരകേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ. ബഹൂ രത്തിയോ ജാനന്തീതി രത്തഞ്ഞൂ. ചിരം പബ്ബജിതാനം ഏതേസന്തി ചിരപബ്ബജിതാ. സങ്ഘസ്സ പിതിട്ഠാനേ ഠിതാതി സങ്ഘപിതരോ. പിതിട്ഠാനേ ഠിതത്താ സങ്ഘം പരിണേന്തി, പുബ്ബങ്ഗമാ ഹുത്വാ തീസു സിക്ഖാസു പവത്തേന്തീതി സങ്ഘപരിണായകാ.

യേ തേസം സക്കാരാദീനി ന കരോന്തി, ഓവാദത്ഥായ ദ്വേ തയോ വാരേ ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛന്തി, തേപി തേസം ഓവാദം ന ദേന്തി, പവേണികഥം ന കഥേന്തി, സാരഭൂതം ധമ്മപരിയായം ന സിക്ഖാപേന്തി. തേ തേഹി വിസ്സട്ഠാ സീലാദീഹി ധമ്മക്ഖന്ധേഹി സത്തഹി ച അരിയധനേഹീതി ഏവമാദീഹി ഗുണേഹി പരിഹായന്തി. യേ പന തേസം സക്കാരാദീനി കരോന്തി, ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി, തേസം തേ ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദികം ഓവാദം ദേന്തി, പവേണികഥം കഥേന്തി, സാരഭൂതം ധമ്മപരിയായം സിക്ഖാപേന്തി, തേരസഹി ധുതങ്ഗേഹി ദസഹി കഥാവത്ഥൂഹി അനുസാസന്തി. തേ തേസം ഓവാദേ ഠത്വാ സീലാദീഹി ഗുണേഹി വഡ്ഢമാനാ സാമഞ്ഞത്ഥം അനുപാപുണന്തി. ഏവമേത്ഥ ഹാനിവുദ്ധിയോ ദട്ഠബ്ബാ.

പുനബ്ഭവോ സീലമസ്സാതി പോനോബ്ഭവികാ, പുനബ്ഭവദായികാതി അത്ഥോ, തസ്സാ പോനോബ്ഭവികായ. ന വസം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി ഏത്ഥ യേ ചതുന്നം പച്ചയാനം കാരണാ ഉപട്ഠാകാനം പദാനുപദികാ ഹുത്വാ ഗാമതോ ഗാമം വിചരന്തി, തേ തസ്സാ വസം ഗച്ഛന്തി നാമ. ഇതരേ ന ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ഹാനിവുദ്ധിയോ പാകടായേവ.

ആരഞ്ഞകേസൂതി പഞ്ചധനുസതികപച്ഛിമേസു. സാപേക്ഖാതി സാലയാ. ഗാമന്തസേനാസനേസു ഹി ഝാനം അപ്പേത്വാപി തതോ വുട്ഠിതമത്തോവ ഇത്ഥിപുരിസദാരകദാരികാദിസദ്ദം സുണാതി, യേനസ്സ അധിഗതവിസേസോപി ഹായതിയേവ. അരഞ്ഞസേനാസനേ നിദ്ദായിത്വാപി പബുദ്ധമത്തോ സീഹബ്യഗ്ഘമോരാദീനം സദ്ദം സുണാതി, യേന അരഞ്ഞേ പീതിം പടിലഭിത്വാ തമേവ സമ്മസന്തോ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി. ഇതി ഭഗവാ ഗാമന്തസേനാസനേ ഝാനം അപ്പേത്വാ നിസിന്നഭിക്ഖുതോ അരഞ്ഞേ നിദ്ദായമാനമേവ പസംസതി. തസ്മാ തമേവ അത്ഥവസം പടിച്ച ‘‘ആരഞ്ഞകേസു സേനാസനേസു സാപേക്ഖാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ആഹ.

പച്ചത്തഞ്ഞേവ സതിം ഉപട്ഠാപേസ്സന്തീതി അത്തനാവ അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ സതിം ഉപട്ഠപേസ്സന്തി. പേസലാതി പിയസീലാ. ഇധാപി സബ്രഹ്മചാരീനം ആഗമനം അനിച്ഛന്താ നേവാസികാ അസ്സദ്ധാ ഹോന്തി അപ്പസന്നാ, വിഹാരം സമ്പത്തഭിക്ഖൂനം പച്ചുഗ്ഗമന-പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണ-ആസനപഞ്ഞാപനതാലവണ്ടഗ്ഗഹണാദീനി ന കരോന്തി. അഥ നേസം അവണ്ണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി ‘‘അസുകവിഹാരവാസിനോ ഭിക്ഖൂ അസ്സദ്ധാ അപ്പസന്നാ വിഹാരം പവിട്ഠാനം വത്തപ്പടിവത്തമ്പി ന കരോന്തീ’’തി. തം സുത്വാ പബ്ബജിതാ വിഹാരദ്വാരേന ഗച്ഛന്താപി വിഹാരം ന പവിസന്തി. ഏവം അനാഗതാനം അനാഗമനമേവ ഹോതി. ആഗതാനം പന ഫാസുവിഹാരേ അസതി യേപി അജാനിത്വാ ആഗതാ, തേ ‘‘വസിസ്സാമാതി താവചിന്തേത്വാ ആഗതമ്ഹാ, ഇമേസം പന നേവാസികാനം ഇമിനാ നീഹാരേന കോ വസിസ്സതീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവം സോ വിഹാരോ അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം അനാവാസോവ ഹോതി. തതോ നേവാസികാ സീലവന്താനം ദസ്സനം അലഭന്താ കങ്ഖാവിനോദകം വാ ആചാരസിക്ഖാപകം വാ മധുരധമ്മസവനം വാ ന ലഭന്തി. തേസം നേവ അഗ്ഗഹിതധമ്മഗ്ഗഹണം ന ഗഹിതസജ്ഝായകരണം ഹോതി. ഇതി നേസം ഹാനിയേവ ഹോതി, ന വുദ്ധി.

യേ പന സബ്രഹ്മചാരീനം ആഗമനം ഇച്ഛന്തി, തേ സദ്ധാ ഹോന്തി പസന്നാ, ആഗതാനം സബ്രഹ്മചാരീനം പച്ചുഗ്ഗമനാദീനി കത്വാ സേനാസനം പഞ്ഞപേത്വാ ദേന്തി, തേ ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖാചാരം പവിസന്തി, കങ്ഖം വിനോദേന്തി, മധുരധമ്മസ്സവനം ലഭന്തി. അഥ നേസം കിത്തിസദ്ദോ ഉഗ്ഗച്ഛതി ‘‘അസുകവിഹാരേ ഭിക്ഖൂ ഏവം സദ്ധാ പസന്നാ വത്തസമ്പന്നാ സങ്ഗാഹകാ’’തി. തം സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ദൂരതോപി ആഗച്ഛന്തി. തേസം നേവാസികാ വത്തം കരോന്തി, സമീപം ഗന്ത്വാ വുഡ്ഢതരം ആഗന്തുകം വന്ദിത്വാ നിസീദന്തി, നവകതരസ്സ സന്തികേ ആസനം ഗഹേത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ വസിസ്സഥ, ഗമിസ്സഥാ’’തി പുച്ഛന്തി. ‘‘ഗമിസ്സാമാ’’തി വുത്തേ ‘‘സപ്പായം സേനാസനം, സുലഭാ ഭിക്ഖാ’’തിആദീനി വത്വാ ഗന്തും ന ദേന്തി. വിനയധരോ ചേ ഹോതി, തസ്സ സന്തികേ വിനയം സജ്ഝായന്തി. സുത്തന്താദിധരോ ചേ, തസ്സ സന്തികേ തം തം ധമ്മം സജ്ഝായന്തി. തേ ആഗന്തുകഥേരാനം ഓവാദേ ഠത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണന്തി. ആഗന്തുകാ ‘‘ഏകം ദ്വേ ദിവസാനി വസിസ്സാമാതി ആഗതമ്ഹാ, ഇമേസം പന സുഖസംവാസതായ ദസ ദ്വാദസ വസ്സാനി വസിമ്ഹാ’’തി വത്താരോ ഹോന്തി. ഏവമേത്ഥ ഹാനിവുദ്ധിയോ വേദിതബ്ബാ.

൪. ദുതിയസത്തകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ ന കമ്മാരാമാതി യേ ദിവസം ചീവരകമ്മ-കായബന്ധനപരിസ്സാവന-ധമ്മകരണ-സമ്മജ്ജനി-പാദകഠലികാദീനേവ കരോന്തി, തേ സന്ധായേസ പടിക്ഖേപോ. യോ പന തേസം കരണവേലായ ഏവം ഏതാനി കരോതി, ഉദ്ദേസവേലായ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹാതി, സജ്ഝായവേലായ സജ്ഝായതി, ചേതിയങ്ഗണവത്തവേലായ ചേതിയങ്ഗണവത്തം കരോതി, മനസികാരവേലായ മനസികാരം കരോതി, ന സോ കമ്മാരാമോ നാമ.

യോ ഇത്ഥിവണ്ണപുരിസവണ്ണാദിവസേന ആലാപസല്ലാപം കരോന്തോയേവ രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേതി, ഏവരൂപേ ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീ ന ഹോതി, അയം ഭസ്സാരാമോ നാമ. യോ പന രത്തിന്ദിവം ധമ്മം കഥേതി, പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, അയം അപ്പഭസ്സോവ ഭസ്സേ പരിയന്തകാരീയേവ. കസ്മാ? ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം കരണീയം ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൭൩) വുത്തത്താ.

യോ ഠിതോപി ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതോ നിദ്ദായതിയേവ, അയം നിദ്ദാരാമോ നാമ. യസ്സ പന കരജകായഗേലഞ്ഞേന ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതരതി, നായം നിദ്ദാരാമോ. തേനേവാഹ – ‘‘അഭിജാനാമഹം, അഗ്ഗിവേസ്സന, ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭).

യോ ‘‘ഏകസ്സ ദുതിയോ, ദ്വിന്നം തതിയോ, തിണ്ണം ചതുത്ഥോ’’തി ഏവം സംസട്ഠോവ വിഹരതി, ഏകകോ അസ്സാദം ന ലഭതി, അയം സങ്ഗണികാരാമോ. യോ പന ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു ഏകകോവ അസ്സാദം ലഭതി, നായം സങ്ഗണികാരാമോ.

അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛായ സമന്നാഗതാ ദുസ്സീലാ പാപിച്ഛാ നാമ. യേസം പാപകാ മിത്താ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സഹ അയനതോ പാപസഹായാ, യേ ച തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരതായ പാപേസു സമ്പവങ്കാ, തേ പാപമിത്താ പാപസഹായാ പാപസമ്പവങ്കാ നാമ.

ഓരമത്തകേനാതി അവരമത്തകേന അപ്പമത്തകേന. അന്തരാതി അരഹത്തം അപ്പത്വാവ ഏത്ഥന്തരേ. വോസാനന്തി പരിനിട്ഠിതഭാവം ‘‘അലമേത്താവതാ’’തി ഓസക്കനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാവ സീലപാരിസുദ്ധിജ്ഝാനവിപസ്സനാ സോതാപന്നഭാവാദീനം അഞ്ഞതരമത്തകേന വോസാനം നാപജ്ജിസ്സന്തി, താവ വുദ്ധിയേവ ഭിക്ഖൂനം പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനീതി.

൭. സഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ അനിച്ചസഞ്ഞാദയോ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി സഹഗതസഞ്ഞാ.

൮. പഠമപരിഹാനിസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ ഉപ്പന്നാനം സങ്ഘകിച്ചാനം നിത്ഥരണേന ഭാരം വഹന്തീതി ഭാരവാഹിനോ. തേ തേന പഞ്ഞായിസ്സന്തീതി തേ ഥേരാ തേന അത്തനോ ഥേരഭാവാനുരൂപേന കിച്ചേന പഞ്ഞായിസ്സന്തി. തേസു യോഗം ആപജ്ജതീതി പയോഗം ആപജ്ജതി, സയം താനി കിച്ചാനി കാതും ആരഭതീതി.

൯. ദുതിയപരിഹാനിസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ഭിക്ഖുദസ്സനം ഹാപേതീതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദസ്സനത്ഥായ ഗമനം ഹാപേതി. അധിസീലേതി പഞ്ചസീലദസസീലസങ്ഖാതേ ഉത്തമസീലേ. ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ഇമമ്ഹാ സാസനാ ബഹിദ്ധാ. ദക്ഖിണേയ്യം ഗവേസതീതി ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകേ പരിയേസതി. തത്ഥ ച പുബ്ബകാരം കരോതീതി തേസം ബാഹിരാനം തിത്ഥിയാനം ദത്വാ പച്ഛാ ഭിക്ഖൂനം ദേതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

വജ്ജിസത്തകവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൫. പഠമമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ചതുത്ഥസ്സ പഞ്ചമേ ദുദ്ദദന്തി ദുപ്പരിച്ചജം മഹാരഹം ഭണ്ഡകം. ദുക്കരം കരോതീതി കാതും അസുകരം കമ്മം കരോതി. ദുക്ഖമം ഖമതീതി സഹായസ്സ അത്ഥായ ദുരധിവാസം അധിവാസേതി. ഗുയ്ഹമസ്സ ആവികരോതീതി അത്തനോ ഗുയ്ഹം തസ്സ ആവികരോതി. ഗുയ്ഹമസ്സ പരിഗുഹതീതി തസ്സ ഗുയ്ഹം അഞ്ഞേസം നാചിക്ഖതി. ഖീണേന നാതിമഞ്ഞതീതി തസ്സ ഭോഗേ ഖീണേ തേന ഖയേന തം നാതിമഞ്ഞതി, തസ്മിം ഓമാനം അത്തനി ച അതിമാനം ന കരോതി.

൬. ദുതിയമിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. ഛട്ഠേ വത്താതി വചനകുസലോ. വചനക്ഖമോതി വചനം ഖമതി, ദിന്നം ഓവാദം കരോതി. ഗമ്ഭീരന്തി ഗുയ്ഹം രഹസ്സം ഝാനനിസ്സിതം വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനനിസ്സിതം.

൭. പഠമപടിസമ്ഭിദാസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. സത്തമേ ഇദം മേ ചേതസോ ലീനത്തന്തി ഉപ്പന്നേ ചേതസോ ലീനത്തേ ‘‘ഇദം മേ ചേതസോ ലീനത്ത’’ന്തി യഥാസഭാവതോ ജാനാതി. അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം നാമ ഥിനമിദ്ധാനുഗതം. ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം നാമ പഞ്ചസു കാമഗുണേസു വിക്ഖിത്തം. വേദനാതിആദീനി പപഞ്ചമൂലവസേന ഗഹിതാനി. വേദനാ ഹി തണ്ഹായ മൂലം സുഖവസേന തണ്ഹുപ്പത്തിതോ, സഞ്ഞാ ദിട്ഠിയാ മൂലം അവിഭൂതാരമ്മണേ ദിട്ഠിഉപ്പത്തിതോ, വിതക്കോ മാനസ്സ മൂലം വിതക്കവസേന അസ്മീതി മാനുപ്പത്തിതോ. സപ്പായാസപ്പായേസൂതി ഉപകാരാനുപകാരേസു. നിമിത്തന്തി കാരണം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ദേവതാവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

൫. മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧-൨. സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൪-൪൫. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഠാനാനി. സേയ്യഥാപീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, യഥാ മനുസ്സാതി അത്ഥോ. അപരിമാണേസു ഹി ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം മനുസ്സാനം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ദ്വേപി ഏകസദിസാ നത്ഥി. യേപി ഹി കത്ഥചി യമകഭാതരോ വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ സദിസാ ഹോന്തി, തേസമ്പി ആലോകിതവിലോകിതകഥിതഹസിതഗമനട്ഠാനാദീഹി വിസേസോ ഹോതിയേവ. തസ്മാ നാനത്തകായാതി വുത്താ. പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന നേസം തിഹേതുകാപി ദ്വിഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഹോതി. തസ്മാ നാനത്തസഞ്ഞിനോതി വുത്താ. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി ഛ കാമാവചരദേവാ. തേസു ഹി കേസഞ്ചി കായോ നീലോ ഹോതി, കേസഞ്ചി പീതകാദിവണ്ണോ. സഞ്ഞാ പന തേസം ദ്വിഹേതുകാപി തിഹേതുകാപി ഹോതി, അഹേതുകാ നത്ഥി. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി ചതുഅപായവിനിമുത്താ ഉത്തരമാതാ യക്ഖിനീ, പിയങ്കരമാതാ, ഫുസ്സമിത്താ, ധമ്മഗുത്താതി ഏവമാദികാ അഞ്ഞേ ച വേമാനികാ പേതാ. ഏതേസഞ്ഹി പീതഓദാതകാളമങ്ഗുരച്ഛവിസാമവണ്ണാദിവസേന ചേവ കിസ ഥൂലരസ്സദീഘവസേന ച കായോ നാനാ ഹോതി, മനുസ്സാനം വിയ ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകഅഹേതുകവസേന സഞ്ഞാപി. തേ പന ദേവാ വിയ ന മഹേസക്ഖാ, കപണമനുസ്സാ വിയ അപ്പേസക്ഖാ ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനാ ദുക്ഖപീളിതാ വിഹരന്തി. ഏകച്ചേ കാളപക്ഖേ ദുക്ഖിതാ ജുണ്ഹപക്ഖേ സുഖിതാ ഹോന്തി. തസ്മാ സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാതി വുത്താ. യേ പനേത്ഥ തിഹേതുകാ, തേസം ധമ്മാഭിസമയോപി ഹോതി പിയങ്കരമാതാദീനം വിയ.

ബ്രഹ്മകായികാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനോ. പഠമാഭിനിബ്ബത്താതി തേ സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനേന അഭിനിബ്ബത്താ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പന പരിത്തേന അഭിനിബ്ബത്താ, തേസം കപ്പസ്സ തതിയോ ഭാഗോ ആയുപ്പമാണം. ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മജ്ഝിമേന, തേസം ഉപഡ്ഢകപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ ച തേസം വിപ്ഫാരികതരോ ഹോതി. മഹാബ്രഹ്മാനോ പണീതേന, തേസം കപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ ച പന തേസം അതിവിപ്ഫാരികോവ ഹോതി. ഇതി തേ കായസ്സ നാനത്താ പഠമജ്ഝാനവസേന സഞ്ഞായ ഏകത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ച തേ, ഏവം ചതൂസു അപായേസു സത്താ. നിരയേസു ഹി കേസഞ്ചി ഗാവുതം, കേസഞ്ചി അഡ്ഢയോജനം, കേസഞ്ചി യോജനം അത്തഭാവോ ഹോതി, ദേവദത്തസ്സ പന യോജനസതികോ ജാതോ. തിരച്ഛാനേസുപി കേചി ഖുദ്ദകാ, കേചി മഹന്താ. പേത്തിവിസയേസുപി കേചി സട്ഠിഹത്ഥാ, കേചി അസീതിഹത്ഥാ ഹോന്തി, കേചി സുവണ്ണാ, കേചി ദുബ്ബണ്ണാ. തഥാ കാലകഞ്ചികാ അസുരാ. അപിചേത്ഥ ദീഘപിട്ഠികപേതാ നാമ സട്ഠിയോജനികാപി ഹോന്തി. സഞ്ഞാ പന സബ്ബേസമ്പി അകുസലവിപാകാഹേതുകാവ ഹോതി. ഇതി ആപായികാപി നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി.

ആഭസ്സരാതി ദണ്ഡഉക്കായ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി വിസ്സരതീതി ആഭസ്സരാ. തേസു പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനദ്വയം പരിത്തം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ പരിത്താഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ അപ്പമാണാഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ചത്താരോ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. പണീതം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ ആഭസ്സരാ നാമ ഹോന്തി, തേസം അട്ഠ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. ഇധ പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സബ്ബേവ തേ ഗഹിതാ. സബ്ബേസഞ്ഹി തേസം കായോ ഏകവിപ്ഫാരോവ ഹോതി, സഞ്ഞാ പന അവിതക്കവിചാരമത്താ വാ അവിതക്കഅവിചാരാ വാതി നാനാ.

സുഭകിണ്ഹാതി സുഭേന വോകിണ്ണാ വികിണ്ണാ, സുഭേന സരീരപ്പഭാവണ്ണേന ഏകഗ്ഘനാതി അത്ഥോ. ഏതേസഞ്ഹി ന ആഭസ്സരാനം വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി. പഞ്ചകനയേ പന പരിത്തമജ്ഝിമപണീതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ വസേന സോളസബാത്തിംസചതുസ്സട്ഠികപ്പായുകാ പരിത്തഅപ്പമാണസുഭകിണ്ഹാ നാമ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. ഇതി സബ്ബേപി തേ ഏകത്തകായാ ചേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനസഞ്ഞായ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ചാതി വേദിതബ്ബാ. വേഹപ്ഫലാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി. അസഞ്ഞസത്താ വിഞ്ഞാണാഭാവാ ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി, സത്താവാസേസു ഗച്ഛന്തി.

സുദ്ധാവാസാ വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ ന സബ്ബകാലികാ, കപ്പസതസഹസ്സമ്പി അസങ്ഖേയ്യമ്പി ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. സോളസകപ്പസഹസ്സഅബ്ഭന്തരേ ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസുയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മചക്കപ്പവത്തിസ്സ ഭഗവതോ ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി. തസ്മാ നേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ന സത്താവാസം ഭജന്തി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘ന ഖോ പന സോ, സാരിപുത്ത, ആവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ മയാ അനാവുത്ഥപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അഞ്ഞത്ര സുദ്ധാവാസേഹി ദേവേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൦) ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ചതുത്ഥസത്താവാസഞ്ച ഭജന്തീതി വദതി, തം അപ്പതിബാഹിയത്താ സുത്തസ്സ അനുഞ്ഞാതം.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം യഥേവ സഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സാപി സുഖുമത്താ നേവ വിഞ്ഞാണം നാവിഞ്ഞാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന വുത്തം. ദുതിയേ സമാധിപരിക്ഖാരാതി മഗ്ഗസമാധിസ്സ സമ്ഭാരാ.

൩. പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. തതിയേ സബ്ബേപി രാഗാദയോ അനുഡഹനട്ഠേന അഗ്ഗീ. ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതിആദീസു പനേത്ഥ ആഹുനം വുച്ചതി സക്കാരോ, ആഹുനം അരഹന്തീതി ആഹുനേയ്യാ. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം ബഹുപകാരത്താ ആഹുനം അരഹന്തി, തേസു വിപ്പടിപജ്ജമാനാ പുത്താ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി മാതാപിതരോ ന അനുഡഹന്തി, അനുഡഹനസ്സ പന പച്ചയാ ഹോന്തി. ഇതി അനുഡഹനട്ഠേനേവ ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതി വുച്ചന്തി. ഗഹപതീതി പന ഗേഹസാമികോ വുച്ചതി, സോ മാതുഗാമസ്സ സയനവത്ഥാലങ്കാരാദിഅനുപ്പദാനേന ബഹുപകാരോ. തം അതിചരന്തോ മാതുഗാമോ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തതി. തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുഡഹനട്ഠേന ഗഹപതഗ്ഗീതി വുത്തോ. ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി ഏത്ഥ പന ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ദക്ഖിണേയ്യോ. സോ ഹി ഗിഹീനം തീസു സരണേസു പഞ്ചസു സീലേസു ദസസു സീലേസു മാതാപിതുപട്ഠാനേ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണുപട്ഠാനേതി ഏവമാദീസു കല്യാണധമ്മേസു നിയോജനേന ബഹുപകാരോ. തസ്മിം മിച്ഛാപടിപന്നാ ഗിഹീ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുഡഹനട്ഠേന ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി വുത്തോ. കട്ഠതോ നിബ്ബത്തോ പാകതികോവ അഗ്ഗി കട്ഠഗ്ഗി നാമ.

൪. ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. ചതുത്ഥേ ഉഗ്ഗതസരീരസ്സാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ അത്തഭാവേനപി ഭോഗേഹിപി ഉഗ്ഗതോ സാരപ്പത്തോ അഹോസി, തസ്മാ ഉഗ്ഗതസരീരോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ഉപക്ഖടോതി പച്ചുപട്ഠിതോ. ഥൂണൂപനീതാനീതി യൂപസങ്ഖാതം ഥൂണം ഉപനീതാനി. യഞ്ഞത്ഥായാതി വധിത്വാ യജനത്ഥായ. ഉപസങ്കമീതി സോ കിര സബ്ബം തം യഞ്ഞസമ്ഭാരം സജ്ജേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ മഹാപഞ്ഞോ, കിം നു ഖോ മേ യഞ്ഞസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സതി ഉദാഹു അവണ്ണം, പുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അഗ്ഗിസ്സ ആദാനന്തി യഞ്ഞയജനത്ഥായ നവസ്സ മങ്ഗലഗ്ഗിനോ ആദിയനം. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബേന സുതേന സബ്ബം സുതം സമേതി സംസന്ദതി, ഏകസദിസം ഹോതീതി ദസ്സേതി. സത്ഥാനീതി വിഹിംസനട്ഠേന സത്ഥാനി വിയാതി സത്ഥാനി. സയം പഠമം സമാരമ്ഭതീതി അത്തനാവ പഠമതരം ആരഭതി. ഹന്തുന്തി ഹനിതും.

പഹാതബ്ബാതി പരിഹരിതബ്ബാ. അതോഹയന്തി അതോ ഹി മാതാപിതിതോ അയം. ആഹുതോതി ആഗതോ. സമ്ഭൂതോതി ഉപ്പന്നോ. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഗഹപതഗ്ഗീതി അയം പുത്തദാരാദിഗണോ യസ്മാ, ഗഹപതി, വിയ ഗേഹസാമികോ വിയ ഹുത്വാ അഗ്ഗതി വിചരതി, തസ്മാ ഗഹപതഗ്ഗീതി വുച്ചതി. അത്താനന്തി ചിത്തം. ദമേന്തീതി ഇന്ദ്രിയദമനേന ദമേന്തി. സമേന്തീതി രാഗാദിസമനേന സമേന്തി. തേസഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബാപനേന പരിനിബ്ബാപേന്തി. നിക്ഖിപിതബ്ബോതി യഥാ ന വിനസ്സതി, ഏവം ഠപേതബ്ബോ. ഉപവായതന്തി ഉപവായതു. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബേസമ്പി തേസം പാണാനം ജീവിതം ദത്വാ യഞ്ഞസാലം വിദ്ധംസേത്വാ സത്ഥു സാസനേ ഓപാനഭൂതോ അഹോസീതി.

൫-൬. സഞ്ഞാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൪൮-൪൯. പഞ്ചമേ അമതോഗധാതി നിബ്ബാനപതിട്ഠാ. അമതപരിയോസാനാതി നിബ്ബാനാവസാനാ. ഛട്ഠേ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാതി മേഥുനധമ്മേന സമങ്ഗിഭാവതോ. ന്ഹാരുദദ്ദുലന്തി ന്ഹാരുഖണ്ഡം ന്ഹാരുവിലേഖനം വാ. അനുസന്ദതീതി പവത്തതി. നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോതി നത്ഥി മയ്ഹം പുബ്ബേന അഭാവിതകാലേന സദ്ധിം അപരം ഭാവിതകാലേ വിസേസോ. ലോകചിത്രേസൂതി തിധാതുകലോകസന്നിവാസസങ്ഖാതേസു ലോകചിത്രേസു. ആലസ്യേതി ആലസിയഭാവേ. വിസ്സട്ഠിയേതി വിസ്സട്ഠഭാവേ. അനനുയോഗേതി യോഗസ്സ അനനുയുഞ്ജനേ. അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതന്തി അഹങ്കാരദിട്ഠിതോ ച മമങ്കാരതണ്ഹാതോ ച നവവിധമാനതോ ച അപഗതം. വിധാസമതിക്കന്തന്തി തിസ്സോ വിധാ അതിക്കന്തം. സന്തന്തി തപ്പച്ചനീകകിലേസേഹി സന്തം. സുവിമുത്തന്തി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി സുട്ഠു വിമുത്തം.

൭. മേഥുനസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. സത്തമേ ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ദാസകമ്മകരപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ഭവമ്പിനോതി ഭവമ്പി നു. ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനാതീതി ‘‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’’തി ഏവം ബ്രഹ്മചരിയവാസം പടിജാനാതീതി പുച്ഛതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ബ്രാഹ്മണസമയേ വേദം ഉഗ്ഗണ്ഹന്താ അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി. സമണോ പന ഗോതമോ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ തീസു പാസാദേസു തിവിധനാടകരതിയാ അഭിരമി, ഇദാനി കിം നു ഖോ വക്ഖതീ’’തി ഇമമത്ഥം സന്ധായേവം പുച്ഛതി. തതോ ഭഗവാ മന്തേന കണ്ഹസപ്പം ഗണ്ഹന്തോ വിയ അമിത്തം ഗീവായ പാദേന അക്കമന്തോ വിയ അത്തനോ സംകിലേസകാലേ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനചരിയായ രജ്ജസുഖം വാ പാസാദേസു നാടകസമ്പത്തിം വാ ആരബ്ഭ വിതക്കമത്തസ്സാപി അനുപ്പന്നഭാവം സന്ധായ സീഹനാദം നദന്തോ യഞ്ഹി തം ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിന്തി ദ്വീഹി ദ്വീഹി സമാപജ്ജിതബ്ബഭാവം. ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ. സഞ്ജഗ്ഘതീതി ഹസിതകഥം കഥേതി. സംകീളതീതി കേളിം കരോതി. സംകേളായതീതി മഹാഹസിതം ഹസതി. ചക്ഖുനാ ചക്ഖുന്തി അത്തനോ ചക്ഖുനാ തസ്സാ ചക്ഖും പടിവിജ്ഝിത്വാ ഉപനിജ്ഝായതി. തിരോകുട്ടം വാ തിരോപാകാരം വാതി പരകുട്ടേ വാ പരപാകാരേ വാ. ദേവോതി ഏകോ ദേവരാജാ. ദേവഞ്ഞതരോതി അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തഞ്ചേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച.

൮. സംയോഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. അട്ഠമേ സംയോഗവിസംയോഗന്തി സംയോഗവിസംയോഗസാധകം. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. അജ്ഝത്തം ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തി നിയകജ്ഝത്തേ ഇത്ഥിഭാവം. ഇത്ഥികുത്തന്തി ഇത്ഥികിരിയം. ഇത്ഥാകപ്പന്തി നിവാസനപാരുപനാദിഇത്ഥിആകപ്പം. ഇത്ഥിവിധന്തി ഇത്ഥിയാ മാനവിധം. ഇത്ഥിഛന്ദന്തി ഇത്ഥിയാ അജ്ഝാസയച്ഛന്ദം. ഇത്ഥിസ്സരന്തി ഇത്ഥിസദ്ദം. ഇത്ഥാലങ്കാരന്തി ഇത്ഥിയാ പസാധനഭണ്ഡം. പുരിസിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ബഹിദ്ധാ സംയോഗന്തി പുരിസേന സദ്ധിം സമാഗമം. അതിവത്തതീതി അനഭിരതാതി ഏവം വുത്തായ ബലവവിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗം പത്വാ അതിവത്തതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൯. ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. നവമേ സാപേഖോതി സതണ്ഹോ. പടിബദ്ധചിത്തോതി വിപാകേ ബദ്ധചിത്തോ. സന്നിധിപേഖോതി നിധാനപേഖോ ഹുത്വാ. പേച്ചാതി പരലോകം ഗന്ത്വാ. തം കമ്മം ഖേപേത്വാതി തം കമ്മവിപാകം ഖേപേത്വാ. ഇദ്ധിന്തി വിപാകിദ്ധിം. യസന്തി പരിവാരസമ്പദം. ആധിപച്ചന്തി ജേട്ഠഭാവകാരണം. ആഗന്താ ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥഭാവം ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ പുന ആഗന്താ, ന തത്രൂപപത്തികോ ന ഉപരൂപപത്തികോ, ഹേട്ഠാഗാമീയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. സാഹു ദാനന്തി ദാനം നാമേതം സാധു ഭദ്ദകം സുന്ദരം. താനി മഹായഞ്ഞാനീതി താനി സപ്പിനവനീതദധിമധുഫാണിതാദീഹി നിട്ഠാനം ഗതാനി മഹാദാനാനി. ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരന്തി സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരഭൂതഞ്ചേവ പരിവാരഭൂതഞ്ച. ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതന്തി ന സക്കാ തത്ഥ ദാനേന ഉപപജ്ജിതും. യസ്മാ പന തം സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരഭൂതം, തസ്മാ തേന ദാനാലങ്കതേന ചിത്തേന ഝാനഞ്ചേവ അരിയമഗ്ഗഞ്ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനേന തത്ഥ ഉപപജ്ജതി. അനാഗാമീ ഹോതീതി ഝാനാനാഗാമീ നാമ ഹോതി. അനാഗന്താ ഇത്ഥത്തന്തി പുന ഇത്ഥഭാവം ന ആഗന്താ, ഉപരൂപപത്തികോ വാ തത്രൂപപത്തികോ വാ ഹുത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി. ഇതി ഇമേസു ദാനേസു പഠമം തണ്ഹുത്തരിയദാനം, ദുതിയം ചിത്തീകാരദാനം, തതിയം ഹിരോത്തപ്പദാനം, ചതുത്ഥം നിരവസേസദാനം, പഞ്ചമം ദക്ഖിണേയ്യദാനം, ഛട്ഠം സോമനസ്സുപവിചാരദാനം, സത്തമം അലങ്കാരപരിവാരദാനം നാമാതി.

൧൦. നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദസമം അത്ഥുപ്പത്തിവസേന ദേസിതം. സത്ഥാ കിര വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ഓഹായ ‘‘ദക്ഖിണാഗിരിം ചാരികം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമി, രാജാ പസേനദി കോസലോ, അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി, വിസാഖാ മഹാഉപാസികാ, അഞ്ഞേ ച ബഹുജനാ ദസബലം നിവത്തേതും നാസക്ഖിംസു. അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ‘‘സത്ഥാരം നിവത്തേതും നാസക്ഖി’’ന്തി രഹോ ചിന്തയമാനോ നിസീദി. അഥ നം പുണ്ണാ നാമ ദാസീ ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, സാമി, ന പുബ്ബേ വിയ ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീ’’തി പുച്ഛി. ആമ, പുണ്ണേ, സത്ഥാ ചാരികം പക്കന്തോ, തമഹം നിവത്തേതും നാസക്ഖിം. ന ഖോ പന സക്കാ ജാനിതും പുന സീഘം ആഗച്ഛേയ്യ വാ ന വാ, തേനാഹം ചിന്തയമാനോ നിസിന്നോതി. സചാഹം ദസബലം നിവത്തേയ്യം, കിം മേ കരേയ്യാസീതി? ഭുജിസ്സം തം കരിസ്സാമീതി. സാ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘നിവത്തഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. മമ നിവത്തനപച്ചയാ ത്വം കിം കരിസ്സസീതി? തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, മമ പരാധീനഭാവം ജാനാഥ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോമി, സരണേസു പന പതിട്ഠായ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിസ്സാമീതി. സാധു സാധു പുണ്ണേതി, സത്ഥാ ധമ്മഗാരവേന ഏകപദസ്മിഞ്ഞേവ നിവത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ധമ്മഗരു, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ധമ്മഗാരവോ’’തി (അ. നി. ൫.൯൯).

സത്ഥാ നിവത്തിത്വാ ജേതവനമഹാവിഹാരം പാവിസി. മഹാജനോ പുണ്ണായ സാധുകാരസഹസ്സാനി അദാസി. സത്ഥാ തസ്മിം സമാഗമേ ധമ്മം ദേസേസി, ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. പുണ്ണാപി സേട്ഠിനാ അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ആമന്തേത്വാ ‘‘അഹം യം ദിസം ചാരികായ നിക്ഖന്തോ, തത്ഥ ന ഗച്ഛാമി. തുമ്ഹേ തുമ്ഹാകം പരിസായ സദ്ധിം തം ദിസം ചാരികം ഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. ഇമിസ്സം അത്ഥുപ്പത്തിയം ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ വേളുകണ്ഡകീതി വേളുകണ്ടകനഗരവാസിനീ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ പാകാരഗുത്തത്ഥായ പാകാരപരിയന്തേന വേളൂ രോപിതാ, തേനസ്സ വേളുകണ്ടകന്തേവ നാമം ജാതം. പാരായനന്തി നിബ്ബാനസങ്ഖാതപാരം അയനതോ പാരായനന്തി ലദ്ധവോഹാരം ധമ്മം. സരേന ഭാസതീതി സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സുസംവിഹിതാരക്ഖട്ഠാനേ നിസിന്നാ സമാപത്തിബലേന രത്തിഭാഗം വീതിനാമേത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇമം രത്താവസേസം കതരായ രതിയാ വീതിനാമേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ധമ്മരതിയാ’’തി കതസന്നിട്ഠാനാ തീണി ഫലാനി പത്താ അരിയസാവികാ അഡ്ഢതേയ്യഗാഥാസതപരിമാണം പാരായനസുത്തം മധുരേന സരഭഞ്ഞേന ഭാസതി. അസ്സോസി ഖോതി ആകാസട്ഠകവിമാനാനി പരിഹരിത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിഭാഗം ഗതേന മഗ്ഗേന നരവാഹനയാനം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛമാനോ അസ്സോസി. കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസീതി ‘‘കിം സദ്ദോ ഏസ ഭണേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നന്ദമാതായ ഉപാസികായ സരഭഞ്ഞസദ്ദോ’’തി വുത്തേ ഓതരിത്വാ ‘‘ഇദമവോചാ’’തി ഇദം ദേസനാപരിയോസാനം ഓലോകേന്തോ അവിദൂരട്ഠാനേ ആകാസേ അട്ഠാസി.

സാധു ഭഗിനി, സാധു ഭഗിനീതി ‘‘സുഗ്ഗഹിതാ തേ ഭഗിനി ധമ്മദേസനാ സുകഥിതാ, പാസാണകചേതിയേ നിസീദിത്വാ സോളസന്നം പാരായനികബ്രാഹ്മണാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കഥിതദിവസേ ച അജ്ജ ച ന കിഞ്ചി അന്തരം പസ്സാമി, മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ തേ സത്ഥു കഥിതേന സദ്ധിം സദിസമേവ കഥിത’’ന്തി വത്വാ സാധുകാരം ദദന്തോ ഏവമാഹ. കോ പനേസോ ഭദ്രമുഖാതി ഇമസ്മിം സുസംവിഹിതാരക്ഖട്ഠാനേ ഏവം മഹന്തേന സദ്ദേന കോ നാമേസ, ഭദ്രമുഖ, ലദ്ധമുഖ, കിം നാഗോ സുപണ്ണോ ദേവോ മാരോ ബ്രഹ്മാതി സുവണ്ണപട്ടവണ്ണം വാതപാനം വിവരിത്വാ വിഗതസാരജ്ജാ തീണി ഫലാനി പത്താ അരിയസാവികാ വേസ്സവണേന സദ്ധിം കഥയമാനാ ഏവമാഹ. അഹം തേ ഭഗിനി ഭാതാതി സയം സോതാപന്നത്താ അനാഗാമിഅരിയസാവികം ജേട്ഠികം മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭഗിനീ’’തി വത്വാ പുന തം പഠമവയേ ഠിതത്താ അത്തനോ കനിട്ഠം, അത്താനം പന നവുതിവസ്സസതസഹസ്സായുകത്താ മഹല്ലകതരം മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭാതാ’’തി ആഹ. സാധു ഭദ്രമുഖാതി, ഭദ്രമുഖ, സാധു സുന്ദരം, സ്വാഗമനം തേ ആഗമനം, ആഗന്തും യുത്തട്ഠാനമേവസി ആഗതോതി അത്ഥോ. ഇദം തേ ഹോതു ആതിഥേയ്യന്തി ഇദമേവ ധമ്മഭണനം തവ അതിഥിപണ്ണാകാരോ ഹോതു, ന ഹി തേ അഞ്ഞം ഇതോ ഉത്തരിതരം ദാതബ്ബം പസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ചേവ മേ ഭവിസ്സതി ആതിഥേയ്യന്തി ഏവം അത്തനോ പത്തിദാനം യാചിത്വാ ‘‘അയം തേ ധമ്മകഥികസക്കാരോ’’തി അഡ്ഢതേളസാനി കോട്ഠസതാനി രത്തസാലീനം പൂരേത്വാ ‘‘യാവായം ഉപാസികാ ചരതി, താവ മാ ഖയം ഗമിംസൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പക്കാമി. യാവ ഉപാസികാ അട്ഠാസി, താവ കോട്ഠാനം ഹേട്ഠിമതലം നാമ ദട്ഠും നാസക്ഖിംസു. തതോ പട്ഠായ ‘‘നന്ദമാതായ കോട്ഠാഗാരം വിയാ’’തി വോഹാരോ ഉദപാദി.

അകതപാതരാസോതി അഭുത്തപാതരാസോ. പുഞ്ഞന്തി പുബ്ബചേതനാ ച മുഞ്ചനചേതനാ ച. പുഞ്ഞമഹീതി അപരചേതനാ. സുഖായ ഹോതൂതി സുഖത്ഥായ ഹിതത്ഥായ ഹോതു. ഏവം അത്തനോ ദാനേ വേസ്സവണസ്സ പത്തിം അദാസി.

പകരണേതി കാരണേ. ഓക്കസ്സ പസയ്ഹാതി ആകഡ്ഢിത്വാ അഭിഭവിത്വാ. യക്ഖയോനിന്തി ഭുമ്മദേവതാഭാവം. തേനേവ പുരിമേന അത്തഭാവേന ഉദ്ദസ്സേതീതി പുരിമസരീരസദിസമേവ സരീരം മാപേത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ സിരിഗബ്ഭസയനതലേ അത്താനം ദസ്സേതി. ഉപാസികാ പടിദേസിതാതി ഉപാസികാ അഹന്തി ഏവം ഉപാസികാഭാവം ദേസേസിം. യാവദേതി യാവദേവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

പണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.

൬. അബ്യാകതവഗ്ഗോ

൧. അബ്യാകതസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ഛട്ഠവഗ്ഗസ്സ പഠമേ അബ്യാകതവത്ഥൂസൂതി ഏകംസാദിവസേന അകഥിതവത്ഥൂസു. തഥാഗതോതി സത്തോ. ദിട്ഠിഗതമേതന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിമത്തകമേതം, ന തായ ദിട്ഠിയാ ഗഹിതസത്തോ നാമ അത്ഥി. പടിപദന്തി അരിയമഗ്ഗം. ന ഛമ്ഭതീതി ദിട്ഠിവസേന ന കമ്പതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തണ്ഹാഗതന്തി ദിട്ഠിതണ്ഹാ. സഞ്ഞാഗതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ദിട്ഠിസഞ്ഞാ ഏവ ഹേത്ഥ സഞ്ഞാഗതം, ദിട്ഠിനിസ്സിതമാനോയേവ ദിട്ഠിമഞ്ഞിതമേവ വാ മഞ്ഞിതം, ദിട്ഠിപപഞ്ചോവ പപഞ്ചിതം, ദിട്ഠുപാദാനമേവ ഉപാദാനം, ദിട്ഠിയാ വിരൂപം പടിസരണഭാവോയേവ വിപ്പടിസാരോ നാമാതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ദിട്ഠിഗ്ഗഹണേന ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ, ദിട്ഠിനിരോധഗാമിനിപടിപദാഗഹണേന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഗഹിതോതി.

൨. പുരിസഗതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ദുതിയേ പുരിസഗതിയോതി പുരിസസ്സ ഞാണഗതിയോ. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി അപച്ചയനിബ്ബാനം. നോ ചസ്സാതി അതീതേ അത്തഭാവനിബ്ബത്തകം കമ്മം നോ ചേ അഭവിസ്സ. നോ ച മേ സിയാതി ഏതരഹി മേ അയം അത്തഭാവോ ന സിയാ. ന ഭവിസ്സതീതി ഏതരഹി മേ അനാഗതത്തഭാവനിബ്ബത്തകം കമ്മം ന ഭവിസ്സതി. ന ച മേ ഭവിസ്സതീതി അനാഗതേ മേ അത്തഭാവോ ന ഭവിസ്സതി. യദത്ഥി യം ഭൂതന്തി യം അത്ഥി യം ഭൂതം പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധപഞ്ചകം. തം പജഹാമീതി ഉപേക്ഖം പടിലഭതീതി തം തത്ഥ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹാമീതി വിപസ്സനുപേക്ഖം പടിലഭതി. ഭവേ ന രജ്ജതീതി അതീതേ ഖന്ധപഞ്ചകേ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ന രജ്ജതി. സമ്ഭവേ ന രജ്ജതീതി അനാഗതേപി തഥേവ ന രജ്ജതി. അത്ഥുത്തരി പദം സന്തന്തി ഉത്തരി സന്തം നിബ്ബാനപദം നാമ അത്ഥി. സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീതി തം സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ സമ്മാ പസ്സതി. ന സബ്ബേന സബ്ബന്തി ഏകച്ചാനം കിലേസാനം അപ്പഹീനത്താ സച്ചപടിച്ഛാദകസ്സ തമസ്സ സബ്ബസോ അവിദ്ധംസിതത്താ ന സബ്ബാകാരേന സബ്ബം. ഹഞ്ഞമാനേതി സണ്ഡാസേന ഗഹേത്വാ മുട്ഠികായ കോട്ടിയമാനേ. അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി ഉപപത്തിസമനന്തരതോ പട്ഠായ ആയുനോ വേമജ്ഝം അനതിക്കമിത്വാ ഏത്ഥന്തരേ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. അനുപഹച്ച തലന്തി ആകാസതലം അനുപഹച്ച അനതിക്കമിത്വാ, ഭൂമിം അപ്പത്വാ ആകാസേയേവ നിബ്ബായേയ്യാതി ഇമാഹി തീഹി ഉപമാഹി തയോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ദസ്സിതാ.

ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ പച്ഛിമകോടിം അപ്പത്വാ പരിനിബ്ബുതോ ഹോതി. ഉപഹച്ച തലന്തി ജലമാനാ ഗന്ത്വാ ആകാസതലം അതിക്കമിത്വാ പഥവീതലം വാ ഉപഹനിത്വാ പഥവിയം പതിതമത്താവ നിബ്ബായേയ്യ. അസങ്ഖാരേന അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായീതി സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ. ഗച്ഛന്തി നിരാരക്ഖം അരഞ്ഞം. ദായന്തി സാരക്ഖം അഭയത്ഥായ ദിന്നം അരഞ്ഞം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമസ്മിം സുത്തേ അരിയപുഗ്ഗലാവ കഥിതാതി.

൩. തിസ്സബ്രഹ്മാസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. തതിയേ ഭിക്ഖുനിയോതി മഹാപജാപതിയാ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ. വിമുത്താതി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുത്താ. അനുപാദിസേസാതി ഉപാദാനസേസം അട്ഠപേത്വാ പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി അനവസേസാഹിപി വിമുത്താ. സഉപാദിസേസേ വാ സഉപാദിസേസോതി സഉപാദാനസേസേ പുഗ്ഗലേ ‘‘സഉപാദാനസേസോ അയ’’ന്തി. ഇതരസ്മിമ്പി ഏസേവ നയോ. തിസ്സോതി ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികബ്രഹ്മാ. അനുലോമികാനീതി പടിപത്തിയാ അനുലോമാനി വിവിത്താനി അന്തിമപരിയന്തിമാനി. ഇന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി വിപസ്സനിന്ദ്രിയാനി. സമന്നാനയമാനോതി സമന്നാഹാരേ ഠപയമാനോ. ന ഹി പന തേതി ഇദം കസ്മാ ആരഭി? സത്തമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദസ്സനത്ഥം. സത്തമോ ഹി സദ്ധാനുസാരിപുഗ്ഗലോ ന ദസ്സിതോ. അഥ ഭഗവാ ബലവവിപസ്സകവസേന തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ സബ്ബനിമിത്താനന്തി സബ്ബേസം നിച്ചനിമിത്താദീനം. അനിമിത്തന്തി ബലവവിപസ്സനാസമാധിം.

൪. സീഹസേനാപതിസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. ചതുത്ഥേ മച്ഛരീതി പഞ്ചമച്ഛേരയുത്തോ. കദരിയോതി ഥദ്ധമച്ഛരിയോ, പരേസം ദിയ്യമാനമ്പി വാരേതി. അനുപ്പദാനരതോതി പുനപ്പുനം ദാനം ദദമാനോവ രമതി. അനുകമ്പന്താതി ‘‘കോ അജ്ജ അമ്ഹേഹി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ, കസ്സ ദേയ്യധമ്മം വാ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാമ, ധമ്മം വാ ദേസേയ്യാമാ’’തി ഏവം ചിത്തേന അനുകമ്പമാനാ.

൫. അരക്ഖേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. പഞ്ചമേ നിമിത്തന്തി ധമ്മനിമിത്തമ്പി പുഗ്ഗലനിമിത്തമ്പി. അയഞ്ഹി അത്തനാ ദേസിതധമ്മേ ഏകപദമ്പി ദുരക്ഖാതം അനിയ്യാനികം അപസ്സന്തോ ധമ്മനിമിത്തം ന സമനുപസ്സതി, ‘‘ദുരക്ഖാതോ തയാ ധമ്മോ ന സ്വാക്ഖാതോ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ പടിപ്ഫരന്തം ഏകം പുഗ്ഗലമ്പി അപസ്സന്തോ പുഗ്ഗലനിമിത്തം ന സമനുപസ്സതി നാമ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനാനേവ.

൮. പചലായമാനസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. അട്ഠമേ പചലായമാനോതി തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ സമണധമ്മം കരോന്തോ സത്താഹം ചങ്കമനവീരിയേന നിമ്മഥിതത്താ കിലന്തഗത്തോ ചങ്കമനകോടിയം പചലായമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. പചലായസി നോതി നിദ്ദായസി നു. അനുമജ്ജിത്വാതി പരിമജ്ജിത്വാ. ആലോകസഞ്ഞന്തി മിദ്ധവിനോദനആലോകസഞ്ഞം. ദിവാസഞ്ഞന്തി ദിവാതിസഞ്ഞം. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാ ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ അധിട്ഠിതാ, തഥാ നം രത്തിമ്പി അധിട്ഠഹേയ്യാസി. യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ ച തേ രത്തിം ആലോകസഞ്ഞാ അധിട്ഠിതാ, തഥാ നം ദിവാപി അധിട്ഠഹേയ്യാസി. സപ്പഭാസന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥായ സഹോഭാസം. പച്ഛാപുരേസഞ്ഞീതി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച അഭിഹരണസഞ്ഞായ സഞ്ഞാവാ. അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി ബഹി അവിക്ഖിത്തേഹി അന്തോ അനുപവിട്ഠേഹേവ പഞ്ചഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. മിദ്ധസുഖന്തി നിദ്ദാസുഖം. ഏത്തകേന ഠാനേന ഭഗവാ ഥേരസ്സ മിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാനം കഥേസി. സോണ്ഡന്തി മാനസോണ്ഡം. കിച്ചകരണീയാനീതി ഏത്ഥ അവസ്സം കത്തബ്ബാനി കിച്ചാനി, ഇതരാനി കരണീയാനി. മങ്കുഭാവോതി നിത്തേജതാ ദോമനസ്സതാ. ഏത്തകേന ഠാനേന സത്ഥാരാ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാചാരവത്തം കഥിതം.

ഇദാനി ഭസ്സേ പരിയന്തകാരിതായ സമാദപേതും തസ്മാതിഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഗ്ഗാഹികകഥന്തി ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദിനയപ്പവത്താ വിഗ്ഗാഹികകഥാ. നാഹം മോഗ്ഗല്ലാനാതിആദി പാപമിത്തസംസഗ്ഗവിവജ്ജനത്ഥം വുത്തം. കിത്താവതാ നു ഖോതി കിത്തകേന നു ഖോ. തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതീതി തണ്ഹാസങ്ഖയേ നിബ്ബാനേ തം ആരമ്മണം കത്വാ വിമുത്തചിത്തതായ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ നാമ സംഖിത്തേന കിത്താവതാ ഹോതി. യായ പടിപത്തിയാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തോ ഹോതി, തമേവ ഖീണാസവസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബഭാഗപടിപദം സംഖിത്തേന ദേസേഥാതി പുച്ഛതി. അച്ചന്തനിട്ഠോതി ഖയവയസങ്ഖാതം അന്തം അതീതാതി അച്ചന്താ, അച്ചന്താ നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ, ഏകന്തനിട്ഠോ സതതനിട്ഠോതി അത്ഥോ. അച്ചന്തയോഗക്ഖേമീതി അച്ചന്തം യോഗക്ഖേമീ, നിച്ചയോഗക്ഖേമീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തബ്രഹ്മചാരീതി അച്ചന്തം ബ്രഹ്മചാരീ, നിച്ചബ്രഹ്മചാരീതി അത്ഥോ. അച്ചന്തം പരിയോസാനമസ്സാതി പുരിമനയേനേവ അച്ചന്തപരിയോസാനോ. സേട്ഠോ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദേവാനഞ്ച മനുസ്സാനഞ്ച സേട്ഠോ ഉത്തമോ. ഏവരൂപോ ഭിക്ഖു കിത്താവതാ ഹോതി, സങ്ഖേപേനേവ തസ്സ പടിപത്തിം കഥേഥാതി യാചതി.

സബ്ബേ ധമ്മാ നാലം അഭിനിവേസായാതി ഏത്ഥ സബ്ബേ ധമ്മാ നാമ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ, തേ സബ്ബേപി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന അഭിനിവേസായ നാലം ന പരിയത്താ ന സമത്താ ന യുത്താ. കസ്മാ? ഗഹിതാകാരേന അതിട്ഠനതോ. തേ ഹി നിച്ചാ സുഖാ അത്താതി ഗഹിതാപി അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താവ സമ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ നാലം അഭിനിവേസായ. അഭിജാനാതീതി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഞാതപരിഞ്ഞായ അഭിജാനാതി. പരിജാനാതീതി തഥേവ തീരണപരിഞ്ഞായ പരിജാനാതി. യംകിഞ്ചി വേദനന്തി അന്തമസോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം യംകിഞ്ചി അപ്പമത്തകമ്പി വേദനം അനുഭവതി. ഇമിനാ ഭഗവാ ഥേരസ്സ വേദനാവസേന ച വിനിവട്ടേത്വാ അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേസി.

അനിച്ചാനുപസ്സീതി അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ. വിരാഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ ദ്വേ വിരാഗാ ഖയവിരാഗോ ച അച്ചന്തവിരാഗോ ച. തത്ഥ സങ്ഖാരാനം ഖയം ഖയതോ പസ്സനാ വിപസ്സനാപി, അച്ചന്തവിരാഗം നിബ്ബാനം വിരാഗതോ ദസ്സനമഗ്ഗഞാണമ്പി വിരാഗാനുപസ്സനാ. തദുഭയസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ വിരാഗാനുപസ്സീ നാമ. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘വിരാഗാനുപസ്സീ’’തി, വിരാഗതോ അനുപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. നിരോധാനുപസ്സിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. നിരോധോപി ഹി ഖയനിരോധോ അച്ചന്തനിരോധോതി ദുവിധോയേവ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ പടിനിസ്സഗ്ഗോ വുച്ചതി വോസ്സഗ്ഗോ. സോ ച പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാ. സാ ഹി തദങ്ഗവസേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച വോസ്സജതി. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി മഗ്ഗോ. സോ ഹി നിബ്ബാനം ആരമ്മണതോ പക്ഖന്ദതി. ദ്വീഹിപി വാ കാരണേഹി സോ വോസ്സഗ്ഗോയേവ, സമുച്ഛേദവസേന ഖന്ധാനം കിലേസാനഞ്ച വോസ്സജനതോ നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദനതോ. തസ്മാ കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച പരിച്ചജതീതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ. നിരോധായ നിബ്ബാനധാതുയാ ചിത്തം പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി ഉഭയമ്പേതം മഗ്ഗേ സമേതി. തദുഭയസമങ്ഗീ പുഗ്ഗലോ ഇമായ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ സമന്നാഗതത്താ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ നാമ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി കിഞ്ചി ഏകമ്പി സങ്ഖാരഗതം തണ്ഹാവസേന ന ഉപാദിയതി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അഗ്ഗണ്ഹന്തോ തണ്ഹാപരിതസ്സനായ ന പരിതസ്സതി. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി സയമേവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഖീണാ ജാതീതിആദിനാ പനസ്സ പച്ചവേക്ഖണാ ദസ്സിതാ. ഇതി ഭഗവാ സംഖിത്തേന ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം പുച്ഛിതോ സംഖിത്തേനേവ കഥേസി. ഇദം പന സുത്തം ഥേരസ്സ ഓവാദോപി അഹോസി വിപസ്സനാപി. സോ ഇമസ്മിംയേവ സുത്തേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തോതി.

൯. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൬൨. നവമേ മാ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാനം ഭായിത്ഥാതി പുഞ്ഞാനി കരോന്താ തേസം മാ ഭായിത്ഥ. മേത്തചിത്തം ഭാവേസിന്തി തികചതുക്കജ്ഝാനികായ മേത്തായ സമ്പയുത്തം പണീതം കത്വാ ചിത്തം ഭാവേസിന്തി ദസ്സേതി. സംവട്ടമാനേ സുദാഹന്തി സംവട്ടമാനേ സുദം അഹം. സംവട്ടമാനേതി ഝായമാനേ വിപജ്ജമാനേ. ധമ്മികോതി ദസകുസലധമ്മസമന്നാഗതോ. ധമ്മരാജാതി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മേന വാ ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ. ചാതുരന്തോതി പുരത്ഥിമസമുദ്ദാദീനം ചതുന്നം സമുദ്ദാനം വസേന ചാതുരന്തായ പഥവിയാ ഇസ്സരോ. വിജിതാവീതി വിജിതസങ്ഗാമോ. ജനപദോ തസ്മിം ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുനോ. വീരങ്ഗരൂപാതി വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരിയസ്സേതം നാമം. വീരങ്ഗരൂപമേതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ. വീരിയജാതികാ വീരിയസഭാവാ വീരിയമയാ വിയ അകിലാസുനോ ദിവസമ്പി യുജ്ഝന്താ ന കിലമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സാഗരപരിയന്തന്തി ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്തം. അദണ്ഡേനാതി ധനദണ്ഡേനപി ഛേജ്ജഭേജ്ജാനുസാസനേന സത്ഥദണ്ഡേനപി വിനായേവ. അസത്ഥേനാതി ഏകതോധാരാദിനാ പരവിഹേഠനസത്ഥേനപി വിനായേവ. ധമ്മേന അഭിവിജിയാതി ഏഹി ഖോ, മഹാരാജാതി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ ധമ്മേനേവ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ.

സുഖേസിനോതി സുഖപരിയേസകേ സത്തേ ആമന്തേതി. സുഞ്ഞബ്രഹ്മൂപഗോതി സുഞ്ഞബ്രഹ്മവിമാനൂപഗോ. പഥവിം ഇമന്തി ഇമം സാഗരപരിയന്തം മഹാപഥവിം. അസാഹസേനാതി ന സാഹസികകമ്മേന. സമേന മനുസാസിതന്തി സമേന കമ്മേന അനുസാസിം. തേഹി ഏതം സുദേസിതന്തി തേഹി സങ്ഗാഹകേഹി മഹാകാരുണികേഹി ബുദ്ധേഹി ഏതം ഏത്തകം ഠാനം സുദേസിതം സുകഥിതം. പഥബ്യോതി പുഥവിസാമികോ.

൧൦. ഭരിയാസുത്തവണ്ണനാ

൬൩. ദസമേ കേവട്ടാ മഞ്ഞേ മച്ഛവിലോപേതി കേവട്ടാനം മച്ഛപച്ഛിം ഓതാരേത്വാ ഠിതട്ഠാനേ ജാലേ വാ ഉദകതോ ഉക്ഖിത്തമത്തേ മച്ഛഗ്ഗാഹകാനം മഹാസദ്ദോ ഹോതി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. സുജാതാതി വിസാഖായ കനിട്ഠാ. സാ നേവ സസ്സും ആദിയതീതി സസ്സുയാ കത്തബ്ബവത്തം നാമ അത്ഥി, തം ന കരോതി, സസ്സൂതിപി നം ന ഗണേതി. ന സസുരം ആദിയതീതി വചനം ന ഗണ്ഹാതി. ഏവം അനാദരതായപി അഗ്ഗഹണേനപി ന ആദിയതി നാമ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം അനാഥപിണ്ഡികോ സുണിസായ ആചാരം ഗഹേത്വാ സത്ഥു പുരതോ നിസീദി. സാപി സുജാതാ ‘‘കിം നു ഖോ അയം സേട്ഠി ദസബലസ്സ സന്തികേ മയ്ഹം ഗുണം കഥേസ്സതി ഉദാഹു അഗുണ’’ന്തി ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ സദ്ദം സുണന്തീ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ഏഹി സുജാതേതി ആമന്തേസി.

അഹിതാനുകമ്പിനീതി ന ഹിതാനുകമ്പിനീ. അഞ്ഞേസൂതി പരപുരിസേസു. അതിമഞ്ഞതേതി ഓമാനാതി മാനവസേന അതിമഞ്ഞതി. ധനേന കീതസ്സാതി ധനേന കീതാ അസ്സ. വധായ ഉസ്സുകാ വധിതും ഉസ്സുക്കമാപന്നാ. യം ഇത്ഥിയാ വിന്ദതി സാമികോ ധനന്തി ഇത്ഥിയാ സാമികോ യം ധനം ലഭതി. അപ്പമ്പി തസ്സ അപഹാതുമിച്ഛതീതി ഥോകതോപി അസ്സ ഹരിതും ഇച്ഛതി, ഉദ്ധനേ ആരോപിതഉക്ഖലിയം പക്ഖിപിതബ്ബതണ്ഡുലതോപി ഥോകം ഹരിതുമേവ വായമതി. അലസാതി നിസിന്നട്ഠാനേ നിസിന്നാവ ഠിതട്ഠാനേ ഠിതാവ ഹോതി. ഫരുസാതി ഖരാ. ദുരുത്തവാദിനീതി ദുബ്ഭാസിതഭാസിനീ, കക്ഖളം വാളകഥമേവ കഥേതി. ഉട്ഠായകാനം അഭിഭുയ്യ വത്തതീതി ഏത്ഥ ഉട്ഠായകാനന്തി ബഹുവചനവസേന വിരിയുട്ഠാനസമ്പന്നോ സാമികോ വുത്തോ, തസ്സ തം ഉട്ഠാനസമ്പത്തിം അഭിഭവിത്വാ ഹേട്ഠാ കത്വാ വത്തതി. പമോദതീതി ആമോദിതപമോദിതാ ഹോതി. കോലേയ്യകാതി കുലസമ്പന്നാ. പതിബ്ബതാതി പതിദേവതാ. വധദണ്ഡതജ്ജിതാതി ദണ്ഡകം ഗഹേത്വാ വധേന തജ്ജിതാ, ‘‘ഘാതേസ്സാമി ന’’ന്തി വുത്താ. ദാസീസമന്തി സാമികസ്സ വത്തപൂരികാ ദാസീതി മം ഭഗവാ ധാരേതൂതി വത്വാ സരണേസു പതിട്ഠാസി.

൧൧. കോധനസുത്തവണ്ണനാ

൬൪. ഏകാദസമേ സപത്തകന്താതി സപത്താനം വേരീനം കന്താ പിയാ തേഹി ഇച്ഛിതപത്ഥിതാ. സപത്തകരണാതി സപത്താനം വേരീനം അത്ഥകരണാ. കോധപരേതോതി കോധാനുഗതോ. പചുരത്ഥതായാതി ബഹുഅത്ഥതായ ബഹുഹിതതായ. അനത്ഥമ്പീതി അവുദ്ധിമ്പി. അത്ഥോ മേ ഗഹിതോതി വുഡ്ഢി മേ ഗഹിതാ.

അഥോ അത്ഥം ഗഹേത്വാനാതി അഥോ വുദ്ധിം ഗഹേത്വാ. അനത്ഥം അധിപജ്ജതീതി അനത്ഥോ മേ ഗഹിതോതി സല്ലക്ഖേതി. വധം കത്വാനാതി പാണാതിപാതകമ്മം കത്വാ. കോധസമ്മദസമ്മത്തോതി കോധമദേന മത്തോ, ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠോതി അത്ഥോ. ആയസക്യന്തി അയസഭാവം, അയസോ നിയസോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അന്തരതോ ജാതന്തി അബ്ഭന്തരേ ഉപ്പന്നം. അത്ഥം ന ജാനാതീതി വുദ്ധിഅത്ഥം ന ജാനാതി. ധമ്മം ന പസ്സതീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മം ന പസ്സതി. അന്ധതമന്തി അന്ധഭാവകരം തമം ബഹലതമം. സഹതേതി അഭിഭവതി.

ദുമ്മങ്കുയന്തി ദുമ്മങ്കുഭാവം നിത്തേജതം ദുബ്ബണ്ണമുഖതം. യതോ പതായതീതി യദാ നിബ്ബത്തതി. ന വാചോ ഹോതി ഗാരവോതി വചനസ്സപി ഗരുഭാവോ ന ഹോതി. ന ദീപം ഹോതി കിഞ്ചനന്തി കാചി പതിട്ഠാ നാമ ന ഹോതി. തപനീയാനീതി താപജനകാനി. ധമ്മേഹീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേഹി. ആരകാതി ദൂരേ. ബ്രാഹ്മണന്തി ഖീണാസവബ്രാഹ്മണം. യായ മാതു ഭതോതി യായ മാതരാ ഭതോ പോസിതോ. പാണദദിം സന്തിന്തി ജീവിതദായികം സമാനം. ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുത്താനന്തി കുദ്ധോ പുഗ്ഗലോ പുഥു നാനാകാരണേഹി അത്താനം ഹന്തി. നാനാരൂപേസു മുച്ഛിതോതി നാനാരമ്മണേസു അധിമുച്ഛിതോ ഹുത്വാ. രജ്ജുയാ ബജ്ഝ മീയന്തീതി രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ മരന്തി. പബ്ബതാമപി കന്ദരേതി പബ്ബതകന്ദരേപി പതിത്വാ മരന്തി.

ഭൂനഹച്ചാനീതി ഹതവുദ്ധീനി. ഇതായന്തി ഇതി അയം. തം ദമേന സമുച്ഛിന്ദേതി തം കോധം ദമേന ഛിന്ദേയ്യ. കതരേന ദമേനാതി? പഞ്ഞാവീരിയേന ദിട്ഠിയാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ചേവ വിപസ്സനാസമ്പയുത്തേന കായികചേതസികവീരിയേന ച മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ ച. തഥേവ ധമ്മേ സിക്ഖേഥാതി യഥാ അകുസലം സമുച്ഛിന്ദേയ്യ, സമഥവിപസ്സനാധമ്മേപി തഥേവ സിക്ഖേയ്യ. മാ നോ ദുമ്മങ്കുയം അഹൂതി മാ അമ്ഹാകം ദുമ്മങ്കുഭാവോ അഹോസീതി ഇമമത്ഥം പത്ഥയമാനാ. അനായാസാതി അനുപായാസാ. അനുസ്സുകാതി കത്ഥചി ഉസ്സുക്കം അനാപന്നാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അബ്യാകതവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.

൭. മഹാവഗ്ഗോ

൧. ഹിരിഓത്തപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. സത്തമസ്സ പഠമേ ഹതൂപനിസോതി ഹതഉപനിസോ ഛിന്നപച്ചയോ. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനന്തി തരുണവിപസ്സനാ. നിബ്ബിദാവിരാഗോതി ബലവവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച. വിമുത്തിഞാണദസ്സനന്തി അരഹത്തവിമുത്തി ച പച്ചവേക്ഖണാ ച.

൨. സത്തസൂരിയസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ദുതിയേ യസ്മാ അയം സത്തസൂരിയദേസനാ തേജോസംവട്ടദസ്സനവസേന പവത്താ, തസ്മാ തയോ സംവട്ടാ, തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ, തീണി സംവട്ടമൂലാനീ, തീണി കോലാഹലാനീതി അയം താവ ആദിതോവ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ പുരേചാരികകഥാ വേദിതബ്ബാ. സാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൦൩) പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാവ. ഏതദവോചാതി അനിച്ചകമ്മട്ഠാനികാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അജ്ഝാസയേന ഉപാദിന്നകാനം അനുപാദിന്നകാനം സങ്ഖാരാനം വിപത്തിദസ്സനത്ഥം ഏതം ‘‘അനിച്ചാ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ’’തിആദിസത്തസൂരിയോപമസുത്തന്തം അവോച. തത്ഥ അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചാ. സങ്ഖാരാതി ഉപാദിന്നകഅനുപാദിന്നകാ സങ്ഖാരധമ്മാ. അദ്ധുവാതി ഏവം അചിരട്ഠേന ന ധുവാ. അനസ്സാസികാതി അസസ്സതഭാവേന അസ്സാസരഹിതാ. അലമേവാതി യുത്തമേവ.

അജ്ഝോഗാള്ഹോതി ഉദകേ അനുപവിട്ഠോ. അച്ചുഗ്ഗതോതി ഉദകപിട്ഠിതോ ഉഗ്ഗതോ. ദേവോ ന വസ്സതീതി പഠമം താവ ഉപകപ്പനമേഘോ നാമ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേ ഏകമേഘോ ഹുത്വാ വസ്സതി, തദാ നിക്ഖന്തബീജം ന പുന ഗേഹം പവിസതി. തതോ പട്ഠായ ധമകരണേ നിരുദ്ധം വിയ ഉദകം ഹോതി, പുന ഏകബിന്ദുമ്പി ദേവോ ന വസ്സതീതി ഉപമാനധമ്മകഥാവ പമാണം. വിനസ്സന്തേ പന ലോകേ പഠമം അവീചിതോ പട്ഠായ തുച്ഛോ ഹോതി, തതോ ഉട്ഠഹിത്വാ സത്താ മനുസ്സലോകേ ച തിരച്ഛാനേസു ച നിബ്ബത്തന്തി. തിരച്ഛാനേസു നിബ്ബത്താപി പുത്തഭാതികേസു മേത്തം പടിലഭിത്വാ കാലകതാ ദേവമനുസ്സേസു നിബ്ബത്തന്തി. ദേവതാ ആകാസേന ചരന്തിയോ ആരോചേന്തി – ‘‘ന ഇദം ഠാനം സസ്സതം ന നിബദ്ധം, മേത്തം ഭാവേഥ, കരുണം, മുദിതം, ഉപേക്ഖം ഭാവേഥാ’’തി. തേ മേത്താദയോ ഭാവേത്വാ തതോ ചുതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി.

ബീജഗാമാതി ഏത്ഥ ബീജഗാമോ നാമ പഞ്ച ബീജജാതാനി. ഭൂതഗാമോ നാമ യംകിഞ്ചി നിക്ഖന്തമൂലപണ്ണം ഹരിതകം. ഓസധിതിണവനപ്പതയോതി ഏത്ഥ ഓസധീതി ഓസധരുക്ഖാ. തിണാതി ബഹിസാരാ താലനാളികേരാദയോ. വനപ്പതയോതി വനജേട്ഠകരുക്ഖാ. കുന്നദിയോതി ഠപേത്വാ പഞ്ച മഹാനദിയോ അവസേസാ നിന്നഗാ. കുസോബ്ഭാതി ഠപേത്വാ സത്ത മഹാസരേ അവസേസാ രഹദാദയോ. ദുതിയോ സൂരിയോതിആദീസു ദുതിയസൂരിയകാലേ ഏകോ ഉദേതി, ഏകോ അത്ഥങ്ഗമേതി. തതിയകാലേ ഏകോ ഉദേതി, ഏകോ അത്ഥങ്ഗമേതി, ഏകോ മജ്ഝേ ഹോതി. ചതുത്ഥകാലേ ചതുകുലികേ ഗാമേ ചത്താരോ പിണ്ഡചാരികാ ദ്വാരപടിപാടിയാ ഠിതാ വിയ ഹോന്തി. പഞ്ചമാദികാലേപി ഏസേവ നയോ. പലുജ്ജന്തീതി ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തി. നേവ ഛാരികാ പഞ്ഞായതി ന മസീതി ചക്കവാളമഹാപഥവീ സിനേരുപബ്ബതരാജാ ഹിമവാ ചക്കവാളപബ്ബതോ ഛ കാമസഗ്ഗാ പഠമജ്ഝാനികബ്രഹ്മലോകാതി ഏത്തകേ ഠാനേ ദഡ്ഢേ അച്ഛരായ ഗഹേതബ്ബമത്താപി ഛാരികാ വാ അങ്ഗാരോ വാ ന പഞ്ഞായതി. കോ മന്താ കോ സദ്ധാതാതി കോ തസ്സ സദ്ധാപനത്ഥായ സമത്ഥോ, കോ വാ തസ്സ സദ്ധാതാ. അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപദേഹീതി ദിട്ഠപദേ സോതാപന്നേ അരിയസാവകേ ഠപേത്വാ കോ അഞ്ഞോ സദ്ദഹിസ്സതീതി അത്ഥോ.