൫. മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ

൧-൨. സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൪-൪൫. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ ഠാനാനി. സേയ്യഥാപീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, യഥാ മനുസ്സാതി അത്ഥോ. അപരിമാണേസു ഹി ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം മനുസ്സാനം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ദ്വേപി ഏകസദിസാ നത്ഥി. യേപി ഹി കത്ഥചി യമകഭാതരോ വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ സദിസാ ഹോന്തി, തേസമ്പി ആലോകിതവിലോകിതകഥിതഹസിതഗമനട്ഠാനാദീഹി വിസേസോ ഹോതിയേവ. തസ്മാ നാനത്തകായാതി വുത്താ. പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന നേസം തിഹേതുകാപി ദ്വിഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഹോതി. തസ്മാ നാനത്തസഞ്ഞിനോതി വുത്താ. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി ഛ കാമാവചരദേവാ. തേസു ഹി കേസഞ്ചി കായോ നീലോ ഹോതി, കേസഞ്ചി പീതകാദിവണ്ണോ. സഞ്ഞാ പന തേസം ദ്വിഹേതുകാപി തിഹേതുകാപി ഹോതി, അഹേതുകാ നത്ഥി. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി ചതുഅപായവിനിമുത്താ ഉത്തരമാതാ യക്ഖിനീ, പിയങ്കരമാതാ, ഫുസ്സമിത്താ, ധമ്മഗുത്താതി ഏവമാദികാ അഞ്ഞേ ച വേമാനികാ പേതാ. ഏതേസഞ്ഹി പീതഓദാതകാളമങ്ഗുരച്ഛവിസാമവണ്ണാദിവസേന ചേവ കിസ ഥൂലരസ്സദീഘവസേന ച കായോ നാനാ ഹോതി, മനുസ്സാനം വിയ ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകഅഹേതുകവസേന സഞ്ഞാപി. തേ പന ദേവാ വിയ ന മഹേസക്ഖാ, കപണമനുസ്സാ വിയ അപ്പേസക്ഖാ ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനാ ദുക്ഖപീളിതാ വിഹരന്തി. ഏകച്ചേ കാളപക്ഖേ ദുക്ഖിതാ ജുണ്ഹപക്ഖേ സുഖിതാ ഹോന്തി. തസ്മാ സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാതി വുത്താ. യേ പനേത്ഥ തിഹേതുകാ, തേസം ധമ്മാഭിസമയോപി ഹോതി പിയങ്കരമാതാദീനം വിയ.

ബ്രഹ്മകായികാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനോ. പഠമാഭിനിബ്ബത്താതി തേ സബ്ബേപി പഠമജ്ഝാനേന അഭിനിബ്ബത്താ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പന പരിത്തേന അഭിനിബ്ബത്താ, തേസം കപ്പസ്സ തതിയോ ഭാഗോ ആയുപ്പമാണം. ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മജ്ഝിമേന, തേസം ഉപഡ്ഢകപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ ച തേസം വിപ്ഫാരികതരോ ഹോതി. മഹാബ്രഹ്മാനോ പണീതേന, തേസം കപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ ച പന തേസം അതിവിപ്ഫാരികോവ ഹോതി. ഇതി തേ കായസ്സ നാനത്താ പഠമജ്ഝാനവസേന സഞ്ഞായ ഏകത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ച തേ, ഏവം ചതൂസു അപായേസു സത്താ. നിരയേസു ഹി കേസഞ്ചി ഗാവുതം, കേസഞ്ചി അഡ്ഢയോജനം, കേസഞ്ചി യോജനം അത്തഭാവോ ഹോതി, ദേവദത്തസ്സ പന യോജനസതികോ ജാതോ. തിരച്ഛാനേസുപി കേചി ഖുദ്ദകാ, കേചി മഹന്താ. പേത്തിവിസയേസുപി കേചി സട്ഠിഹത്ഥാ, കേചി അസീതിഹത്ഥാ ഹോന്തി, കേചി സുവണ്ണാ, കേചി ദുബ്ബണ്ണാ. തഥാ കാലകഞ്ചികാ അസുരാ. അപിചേത്ഥ ദീഘപിട്ഠികപേതാ നാമ സട്ഠിയോജനികാപി ഹോന്തി. സഞ്ഞാ പന സബ്ബേസമ്പി അകുസലവിപാകാഹേതുകാവ ഹോതി. ഇതി ആപായികാപി നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി.

ആഭസ്സരാതി ദണ്ഡഉക്കായ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി വിസ്സരതീതി ആഭസ്സരാ. തേസു പഞ്ചകനയേ ദുതിയതതിയജ്ഝാനദ്വയം പരിത്തം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ പരിത്താഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ അപ്പമാണാഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ചത്താരോ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. പണീതം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ ആഭസ്സരാ നാമ ഹോന്തി, തേസം അട്ഠ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. ഇധ പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സബ്ബേവ തേ ഗഹിതാ. സബ്ബേസഞ്ഹി തേസം കായോ ഏകവിപ്ഫാരോവ ഹോതി, സഞ്ഞാ പന അവിതക്കവിചാരമത്താ വാ അവിതക്കഅവിചാരാ വാതി നാനാ.

സുഭകിണ്ഹാതി സുഭേന വോകിണ്ണാ വികിണ്ണാ, സുഭേന സരീരപ്പഭാവണ്ണേന ഏകഗ്ഘനാതി അത്ഥോ. ഏതേസഞ്ഹി ന ആഭസ്സരാനം വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി. പഞ്ചകനയേ പന പരിത്തമജ്ഝിമപണീതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ വസേന സോളസബാത്തിംസചതുസ്സട്ഠികപ്പായുകാ പരിത്തഅപ്പമാണസുഭകിണ്ഹാ നാമ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. ഇതി സബ്ബേപി തേ ഏകത്തകായാ ചേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനസഞ്ഞായ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ചാതി വേദിതബ്ബാ. വേഹപ്ഫലാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി. അസഞ്ഞസത്താ വിഞ്ഞാണാഭാവാ ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി, സത്താവാസേസു ഗച്ഛന്തി.

സുദ്ധാവാസാ വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ ന സബ്ബകാലികാ, കപ്പസതസഹസ്സമ്പി അസങ്ഖേയ്യമ്പി ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. സോളസകപ്പസഹസ്സഅബ്ഭന്തരേ ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസുയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. ധമ്മചക്കപ്പവത്തിസ്സ ഭഗവതോ ഖന്ധാവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി. തസ്മാ നേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ന സത്താവാസം ഭജന്തി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘ന ഖോ പന സോ, സാരിപുത്ത, ആവാസോ സുലഭരൂപോ, യോ മയാ അനാവുത്ഥപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അഞ്ഞത്ര സുദ്ധാവാസേഹി ദേവേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൦) ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ചതുത്ഥസത്താവാസഞ്ച ഭജന്തീതി വദതി, തം അപ്പതിബാഹിയത്താ സുത്തസ്സ അനുഞ്ഞാതം.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം യഥേവ സഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സാപി സുഖുമത്താ നേവ വിഞ്ഞാണം നാവിഞ്ഞാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു ന വുത്തം. ദുതിയേ സമാധിപരിക്ഖാരാതി മഗ്ഗസമാധിസ്സ സമ്ഭാരാ.

൩. പഠമഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. തതിയേ സബ്ബേപി രാഗാദയോ അനുഡഹനട്ഠേന അഗ്ഗീ. ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതിആദീസു പനേത്ഥ ആഹുനം വുച്ചതി സക്കാരോ, ആഹുനം അരഹന്തീതി ആഹുനേയ്യാ. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം ബഹുപകാരത്താ ആഹുനം അരഹന്തി, തേസു വിപ്പടിപജ്ജമാനാ പുത്താ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി മാതാപിതരോ ന അനുഡഹന്തി, അനുഡഹനസ്സ പന പച്ചയാ ഹോന്തി. ഇതി അനുഡഹനട്ഠേനേവ ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതി വുച്ചന്തി. ഗഹപതീതി പന ഗേഹസാമികോ വുച്ചതി, സോ മാതുഗാമസ്സ സയനവത്ഥാലങ്കാരാദിഅനുപ്പദാനേന ബഹുപകാരോ. തം അതിചരന്തോ മാതുഗാമോ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തതി. തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുഡഹനട്ഠേന ഗഹപതഗ്ഗീതി വുത്തോ. ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി ഏത്ഥ പന ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ദക്ഖിണേയ്യോ. സോ ഹി ഗിഹീനം തീസു സരണേസു പഞ്ചസു സീലേസു ദസസു സീലേസു മാതാപിതുപട്ഠാനേ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണുപട്ഠാനേതി ഏവമാദീസു കല്യാണധമ്മേസു നിയോജനേന ബഹുപകാരോ. തസ്മിം മിച്ഛാപടിപന്നാ ഗിഹീ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുഡഹനട്ഠേന ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി വുത്തോ. കട്ഠതോ നിബ്ബത്തോ പാകതികോവ അഗ്ഗി കട്ഠഗ്ഗി നാമ.

൪. ദുതിയഅഗ്ഗിസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. ചതുത്ഥേ ഉഗ്ഗതസരീരസ്സാതി സോ കിര ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ അത്തഭാവേനപി ഭോഗേഹിപി ഉഗ്ഗതോ സാരപ്പത്തോ അഹോസി, തസ്മാ ഉഗ്ഗതസരീരോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ഉപക്ഖടോതി പച്ചുപട്ഠിതോ. ഥൂണൂപനീതാനീതി യൂപസങ്ഖാതം ഥൂണം ഉപനീതാനി. യഞ്ഞത്ഥായാതി വധിത്വാ യജനത്ഥായ. ഉപസങ്കമീതി സോ കിര സബ്ബം തം യഞ്ഞസമ്ഭാരം സജ്ജേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ മഹാപഞ്ഞോ, കിം നു ഖോ മേ യഞ്ഞസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സതി ഉദാഹു അവണ്ണം, പുച്ഛിത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. അഗ്ഗിസ്സ ആദാനന്തി യഞ്ഞയജനത്ഥായ നവസ്സ മങ്ഗലഗ്ഗിനോ ആദിയനം. സബ്ബേന സബ്ബന്തി സബ്ബേന സുതേന സബ്ബം സുതം സമേതി സംസന്ദതി, ഏകസദിസം ഹോതീതി ദസ്സേതി. സത്ഥാനീതി വിഹിംസനട്ഠേന സത്ഥാനി വിയാതി സത്ഥാനി. സയം പഠമം സമാരമ്ഭതീതി അത്തനാവ പഠമതരം ആരഭതി. ഹന്തുന്തി ഹനിതും.

പഹാതബ്ബാതി പരിഹരിതബ്ബാ. അതോഹയന്തി അതോ ഹി മാതാപിതിതോ അയം. ആഹുതോതി ആഗതോ. സമ്ഭൂതോതി ഉപ്പന്നോ. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഗഹപതഗ്ഗീതി അയം പുത്തദാരാദിഗണോ യസ്മാ, ഗഹപതി, വിയ ഗേഹസാമികോ വിയ ഹുത്വാ അഗ്ഗതി വിചരതി, തസ്മാ ഗഹപതഗ്ഗീതി വുച്ചതി. അത്താനന്തി ചിത്തം. ദമേന്തീതി ഇന്ദ്രിയദമനേന ദമേന്തി. സമേന്തീതി രാഗാദിസമനേന സമേന്തി. തേസഞ്ഞേവ പരിനിബ്ബാപനേന പരിനിബ്ബാപേന്തി. നിക്ഖിപിതബ്ബോതി യഥാ ന വിനസ്സതി, ഏവം ഠപേതബ്ബോ. ഉപവായതന്തി ഉപവായതു. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ബ്രാഹ്മണോ സബ്ബേസമ്പി തേസം പാണാനം ജീവിതം ദത്വാ യഞ്ഞസാലം വിദ്ധംസേത്വാ സത്ഥു സാസനേ ഓപാനഭൂതോ അഹോസീതി.

൫-൬. സഞ്ഞാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൪൮-൪൯. പഞ്ചമേ അമതോഗധാതി നിബ്ബാനപതിട്ഠാ. അമതപരിയോസാനാതി നിബ്ബാനാവസാനാ. ഛട്ഠേ മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാതി മേഥുനധമ്മേന സമങ്ഗിഭാവതോ. ന്ഹാരുദദ്ദുലന്തി ന്ഹാരുഖണ്ഡം ന്ഹാരുവിലേഖനം വാ. അനുസന്ദതീതി പവത്തതി. നത്ഥി മേ പുബ്ബേനാപരം വിസേസോതി നത്ഥി മയ്ഹം പുബ്ബേന അഭാവിതകാലേന സദ്ധിം അപരം ഭാവിതകാലേ വിസേസോ. ലോകചിത്രേസൂതി തിധാതുകലോകസന്നിവാസസങ്ഖാതേസു ലോകചിത്രേസു. ആലസ്യേതി ആലസിയഭാവേ. വിസ്സട്ഠിയേതി വിസ്സട്ഠഭാവേ. അനനുയോഗേതി യോഗസ്സ അനനുയുഞ്ജനേ. അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാപഗതന്തി അഹങ്കാരദിട്ഠിതോ ച മമങ്കാരതണ്ഹാതോ ച നവവിധമാനതോ ച അപഗതം. വിധാസമതിക്കന്തന്തി തിസ്സോ വിധാ അതിക്കന്തം. സന്തന്തി തപ്പച്ചനീകകിലേസേഹി സന്തം. സുവിമുത്തന്തി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി സുട്ഠു വിമുത്തം.

൭. മേഥുനസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. സത്തമേ ഉപസങ്കമീതി ഭുത്തപാതരാസോ ദാസകമ്മകരപരിവുതോ ഉപസങ്കമി. ഭവമ്പിനോതി ഭവമ്പി നു. ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനാതീതി ‘‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’’തി ഏവം ബ്രഹ്മചരിയവാസം പടിജാനാതീതി പുച്ഛതി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ബ്രാഹ്മണസമയേ വേദം ഉഗ്ഗണ്ഹന്താ അട്ഠചത്താലീസ വസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി. സമണോ പന ഗോതമോ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ തീസു പാസാദേസു തിവിധനാടകരതിയാ അഭിരമി, ഇദാനി കിം നു ഖോ വക്ഖതീ’’തി ഇമമത്ഥം സന്ധായേവം പുച്ഛതി. തതോ ഭഗവാ മന്തേന കണ്ഹസപ്പം ഗണ്ഹന്തോ വിയ അമിത്തം ഗീവായ പാദേന അക്കമന്തോ വിയ അത്തനോ സംകിലേസകാലേ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനചരിയായ രജ്ജസുഖം വാ പാസാദേസു നാടകസമ്പത്തിം വാ ആരബ്ഭ വിതക്കമത്തസ്സാപി അനുപ്പന്നഭാവം സന്ധായ സീഹനാദം നദന്തോ യഞ്ഹി തം ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിന്തി ദ്വീഹി ദ്വീഹി സമാപജ്ജിതബ്ബഭാവം. ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ. സഞ്ജഗ്ഘതീതി ഹസിതകഥം കഥേതി. സംകീളതീതി കേളിം കരോതി. സംകേളായതീതി മഹാഹസിതം ഹസതി. ചക്ഖുനാ ചക്ഖുന്തി അത്തനോ ചക്ഖുനാ തസ്സാ ചക്ഖും പടിവിജ്ഝിത്വാ ഉപനിജ്ഝായതി. തിരോകുട്ടം വാ തിരോപാകാരം വാതി പരകുട്ടേ വാ പരപാകാരേ വാ. ദേവോതി ഏകോ ദേവരാജാ. ദേവഞ്ഞതരോതി അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തഞ്ചേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച.

൮. സംയോഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. അട്ഠമേ സംയോഗവിസംയോഗന്തി സംയോഗവിസംയോഗസാധകം. ധമ്മപരിയായന്തി ധമ്മകാരണം. അജ്ഝത്തം ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തി നിയകജ്ഝത്തേ ഇത്ഥിഭാവം. ഇത്ഥികുത്തന്തി ഇത്ഥികിരിയം. ഇത്ഥാകപ്പന്തി നിവാസനപാരുപനാദിഇത്ഥിആകപ്പം. ഇത്ഥിവിധന്തി ഇത്ഥിയാ മാനവിധം. ഇത്ഥിഛന്ദന്തി ഇത്ഥിയാ അജ്ഝാസയച്ഛന്ദം. ഇത്ഥിസ്സരന്തി ഇത്ഥിസദ്ദം. ഇത്ഥാലങ്കാരന്തി ഇത്ഥിയാ പസാധനഭണ്ഡം. പുരിസിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ബഹിദ്ധാ സംയോഗന്തി പുരിസേന സദ്ധിം സമാഗമം. അതിവത്തതീതി അനഭിരതാതി ഏവം വുത്തായ ബലവവിപസ്സനായ അരിയമഗ്ഗം പത്വാ അതിവത്തതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൯. ദാനമഹപ്ഫലസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. നവമേ സാപേഖോതി സതണ്ഹോ. പടിബദ്ധചിത്തോതി വിപാകേ ബദ്ധചിത്തോ. സന്നിധിപേഖോതി നിധാനപേഖോ ഹുത്വാ. പേച്ചാതി പരലോകം ഗന്ത്വാ. തം കമ്മം ഖേപേത്വാതി തം കമ്മവിപാകം ഖേപേത്വാ. ഇദ്ധിന്തി വിപാകിദ്ധിം. യസന്തി പരിവാരസമ്പദം. ആധിപച്ചന്തി ജേട്ഠഭാവകാരണം. ആഗന്താ ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥഭാവം ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ പുന ആഗന്താ, ന തത്രൂപപത്തികോ ന ഉപരൂപപത്തികോ, ഹേട്ഠാഗാമീയേവ ഹോതീതി അത്ഥോ. സാഹു ദാനന്തി ദാനം നാമേതം സാധു ഭദ്ദകം സുന്ദരം. താനി മഹായഞ്ഞാനീതി താനി സപ്പിനവനീതദധിമധുഫാണിതാദീഹി നിട്ഠാനം ഗതാനി മഹാദാനാനി. ചിത്താലങ്കാരചിത്തപരിക്ഖാരന്തി സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരഭൂതഞ്ചേവ പരിവാരഭൂതഞ്ച. ബ്രഹ്മകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതന്തി ന സക്കാ തത്ഥ ദാനേന ഉപപജ്ജിതും. യസ്മാ പന തം സമഥവിപസ്സനാചിത്തസ്സ അലങ്കാരഭൂതം, തസ്മാ തേന ദാനാലങ്കതേന ചിത്തേന ഝാനഞ്ചേവ അരിയമഗ്ഗഞ്ച നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനേന തത്ഥ ഉപപജ്ജതി. അനാഗാമീ ഹോതീതി ഝാനാനാഗാമീ നാമ ഹോതി. അനാഗന്താ ഇത്ഥത്തന്തി പുന ഇത്ഥഭാവം ന ആഗന്താ, ഉപരൂപപത്തികോ വാ തത്രൂപപത്തികോ വാ ഹുത്വാ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബായതി. ഇതി ഇമേസു ദാനേസു പഠമം തണ്ഹുത്തരിയദാനം, ദുതിയം ചിത്തീകാരദാനം, തതിയം ഹിരോത്തപ്പദാനം, ചതുത്ഥം നിരവസേസദാനം, പഞ്ചമം ദക്ഖിണേയ്യദാനം, ഛട്ഠം സോമനസ്സുപവിചാരദാനം, സത്തമം അലങ്കാരപരിവാരദാനം നാമാതി.

൧൦. നന്ദമാതാസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. ദസമം അത്ഥുപ്പത്തിവസേന ദേസിതം. സത്ഥാ കിര വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ഓഹായ ‘‘ദക്ഖിണാഗിരിം ചാരികം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമി, രാജാ പസേനദി കോസലോ, അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി, വിസാഖാ മഹാഉപാസികാ, അഞ്ഞേ ച ബഹുജനാ ദസബലം നിവത്തേതും നാസക്ഖിംസു. അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ‘‘സത്ഥാരം നിവത്തേതും നാസക്ഖി’’ന്തി രഹോ ചിന്തയമാനോ നിസീദി. അഥ നം പുണ്ണാ നാമ ദാസീ ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ തേ, സാമി, ന പുബ്ബേ വിയ ഇന്ദ്രിയാനി വിപ്പസന്നാനീ’’തി പുച്ഛി. ആമ, പുണ്ണേ, സത്ഥാ ചാരികം പക്കന്തോ, തമഹം നിവത്തേതും നാസക്ഖിം. ന ഖോ പന സക്കാ ജാനിതും പുന സീഘം ആഗച്ഛേയ്യ വാ ന വാ, തേനാഹം ചിന്തയമാനോ നിസിന്നോതി. സചാഹം ദസബലം നിവത്തേയ്യം, കിം മേ കരേയ്യാസീതി? ഭുജിസ്സം തം കരിസ്സാമീതി. സാ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘നിവത്തഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. മമ നിവത്തനപച്ചയാ ത്വം കിം കരിസ്സസീതി? തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, മമ പരാധീനഭാവം ജാനാഥ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി കാതും ന സക്കോമി, സരണേസു പന പതിട്ഠായ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖിസ്സാമീതി. സാധു സാധു പുണ്ണേതി, സത്ഥാ ധമ്മഗാരവേന ഏകപദസ്മിഞ്ഞേവ നിവത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ധമ്മഗരു, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ധമ്മഗാരവോ’’തി (അ. നി. ൫.൯൯).

സത്ഥാ നിവത്തിത്വാ ജേതവനമഹാവിഹാരം പാവിസി. മഹാജനോ പുണ്ണായ സാധുകാരസഹസ്സാനി അദാസി. സത്ഥാ തസ്മിം സമാഗമേ ധമ്മം ദേസേസി, ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. പുണ്ണാപി സേട്ഠിനാ അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ആമന്തേത്വാ ‘‘അഹം യം ദിസം ചാരികായ നിക്ഖന്തോ, തത്ഥ ന ഗച്ഛാമി. തുമ്ഹേ തുമ്ഹാകം പരിസായ സദ്ധിം തം ദിസം ചാരികം ഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. ഇമിസ്സം അത്ഥുപ്പത്തിയം ഏകം സമയം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ വേളുകണ്ഡകീതി വേളുകണ്ടകനഗരവാസിനീ. തസ്സ കിര നഗരസ്സ പാകാരഗുത്തത്ഥായ പാകാരപരിയന്തേന വേളൂ രോപിതാ, തേനസ്സ വേളുകണ്ടകന്തേവ നാമം ജാതം. പാരായനന്തി നിബ്ബാനസങ്ഖാതപാരം അയനതോ പാരായനന്തി ലദ്ധവോഹാരം ധമ്മം. സരേന ഭാസതീതി സത്തഭൂമികസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിമതലേ സുസംവിഹിതാരക്ഖട്ഠാനേ നിസിന്നാ സമാപത്തിബലേന രത്തിഭാഗം വീതിനാമേത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘ഇമം രത്താവസേസം കതരായ രതിയാ വീതിനാമേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ധമ്മരതിയാ’’തി കതസന്നിട്ഠാനാ തീണി ഫലാനി പത്താ അരിയസാവികാ അഡ്ഢതേയ്യഗാഥാസതപരിമാണം പാരായനസുത്തം മധുരേന സരഭഞ്ഞേന ഭാസതി. അസ്സോസി ഖോതി ആകാസട്ഠകവിമാനാനി പരിഹരിത്വാ തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിഭാഗം ഗതേന മഗ്ഗേന നരവാഹനയാനം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛമാനോ അസ്സോസി. കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസീതി ‘‘കിം സദ്ദോ ഏസ ഭണേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘നന്ദമാതായ ഉപാസികായ സരഭഞ്ഞസദ്ദോ’’തി വുത്തേ ഓതരിത്വാ ‘‘ഇദമവോചാ’’തി ഇദം ദേസനാപരിയോസാനം ഓലോകേന്തോ അവിദൂരട്ഠാനേ ആകാസേ അട്ഠാസി.

സാധു ഭഗിനി, സാധു ഭഗിനീതി ‘‘സുഗ്ഗഹിതാ തേ ഭഗിനി ധമ്മദേസനാ സുകഥിതാ, പാസാണകചേതിയേ നിസീദിത്വാ സോളസന്നം പാരായനികബ്രാഹ്മണാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കഥിതദിവസേ ച അജ്ജ ച ന കിഞ്ചി അന്തരം പസ്സാമി, മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ തേ സത്ഥു കഥിതേന സദ്ധിം സദിസമേവ കഥിത’’ന്തി വത്വാ സാധുകാരം ദദന്തോ ഏവമാഹ. കോ പനേസോ ഭദ്രമുഖാതി ഇമസ്മിം സുസംവിഹിതാരക്ഖട്ഠാനേ ഏവം മഹന്തേന സദ്ദേന കോ നാമേസ, ഭദ്രമുഖ, ലദ്ധമുഖ, കിം നാഗോ സുപണ്ണോ ദേവോ മാരോ ബ്രഹ്മാതി സുവണ്ണപട്ടവണ്ണം വാതപാനം വിവരിത്വാ വിഗതസാരജ്ജാ തീണി ഫലാനി പത്താ അരിയസാവികാ വേസ്സവണേന സദ്ധിം കഥയമാനാ ഏവമാഹ. അഹം തേ ഭഗിനി ഭാതാതി സയം സോതാപന്നത്താ അനാഗാമിഅരിയസാവികം ജേട്ഠികം മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭഗിനീ’’തി വത്വാ പുന തം പഠമവയേ ഠിതത്താ അത്തനോ കനിട്ഠം, അത്താനം പന നവുതിവസ്സസതസഹസ്സായുകത്താ മഹല്ലകതരം മഞ്ഞമാനോ ‘‘ഭാതാ’’തി ആഹ. സാധു ഭദ്രമുഖാതി, ഭദ്രമുഖ, സാധു സുന്ദരം, സ്വാഗമനം തേ ആഗമനം, ആഗന്തും യുത്തട്ഠാനമേവസി ആഗതോതി അത്ഥോ. ഇദം തേ ഹോതു ആതിഥേയ്യന്തി ഇദമേവ ധമ്മഭണനം തവ അതിഥിപണ്ണാകാരോ ഹോതു, ന ഹി തേ അഞ്ഞം ഇതോ ഉത്തരിതരം ദാതബ്ബം പസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ചേവ മേ ഭവിസ്സതി ആതിഥേയ്യന്തി ഏവം അത്തനോ പത്തിദാനം യാചിത്വാ ‘‘അയം തേ ധമ്മകഥികസക്കാരോ’’തി അഡ്ഢതേളസാനി കോട്ഠസതാനി രത്തസാലീനം പൂരേത്വാ ‘‘യാവായം ഉപാസികാ ചരതി, താവ മാ ഖയം ഗമിംസൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പക്കാമി. യാവ ഉപാസികാ അട്ഠാസി, താവ കോട്ഠാനം ഹേട്ഠിമതലം നാമ ദട്ഠും നാസക്ഖിംസു. തതോ പട്ഠായ ‘‘നന്ദമാതായ കോട്ഠാഗാരം വിയാ’’തി വോഹാരോ ഉദപാദി.

അകതപാതരാസോതി അഭുത്തപാതരാസോ. പുഞ്ഞന്തി പുബ്ബചേതനാ ച മുഞ്ചനചേതനാ ച. പുഞ്ഞമഹീതി അപരചേതനാ. സുഖായ ഹോതൂതി സുഖത്ഥായ ഹിതത്ഥായ ഹോതു. ഏവം അത്തനോ ദാനേ വേസ്സവണസ്സ പത്തിം അദാസി.

പകരണേതി കാരണേ. ഓക്കസ്സ പസയ്ഹാതി ആകഡ്ഢിത്വാ അഭിഭവിത്വാ. യക്ഖയോനിന്തി ഭുമ്മദേവതാഭാവം. തേനേവ പുരിമേന അത്തഭാവേന ഉദ്ദസ്സേതീതി പുരിമസരീരസദിസമേവ സരീരം മാപേത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ സിരിഗബ്ഭസയനതലേ അത്താനം ദസ്സേതി. ഉപാസികാ പടിദേസിതാതി ഉപാസികാ അഹന്തി ഏവം ഉപാസികാഭാവം ദേസേസിം. യാവദേതി യാവദേവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

മഹായഞ്ഞവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.