൪. ദേവതാവഗ്ഗോ

൧. സേഖസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സേഖസ്സാതി സത്തവിധസ്സ സേഖസ്സ. പുഥുജ്ജനേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പരിഹാനായാതി ഉപരൂപരിഗുണപരിഹാനായ.

൨-൩. അപരിഹാനസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൩൨-൩൩. ദുതിയേ സത്ഥുഗാരവതാതി സത്ഥരി ഗരുഭാവോ. ധമ്മഗാരവതാതി നവവിധേ ലോകുത്തരധമ്മേ ഗരുഭാവോ. സങ്ഘഗാരവതാതി സങ്ഘേ ഗരുഭാവോ. സിക്ഖാഗാരവതാതി തീസു സിക്ഖാസു ഗരുഭാവോ. അപ്പമാദഗാരവതാതി അപ്പമാദേ ഗരുഭാവോ. പടിസന്ഥാരഗാരവതാതി ധമ്മാമിസവസേന ദുവിധേ പടിസന്ഥാരേ ഗരുഭാവോ. സത്ഥാ ഗരു അസ്സാതി സത്ഥുഗരു. ധമ്മോ ഗരു അസ്സാതി ധമ്മഗരു. തിബ്ബഗാരവോതി ബഹലഗാരവോ. പടിസന്ഥാരേ ഗാരവോ അസ്സാതി പടിസന്ഥാരഗാരവോ. തതിയേ സപ്പതിസ്സോതി സജേട്ഠകോ സഗാരവോ. ഹിരോത്തപ്പം പനേത്ഥ മിസ്സകം കഥിതം.

൪. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ തിസ്സോ നാമ ഭിക്ഖൂതി ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികോ. മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോതി ഇജ്ഝനട്ഠേന മഹതീ ഇദ്ധി അസ്സാതി മഹിദ്ധികോ. അനുഫരണട്ഠേന മഹാ ആനുഭാവോ അസ്സാതി മഹാനുഭാവോ. ചിരസ്സം ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, ഇമം പരിയായമകാസീതി ഏവരൂപം ലോകേ പകതിയാ പിയസമുദാഹാരവചനം ഹോതി. ലോകിയാ ഹി ചിരസ്സം ആഗതമ്പി അനാഗതപുബ്ബമ്പി മനാപജാതിയം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഭവം ആഗതോ, ചിരസ്സം ഭവം ആഗതോ, കഥം തേ ഇധാഗമനമഗ്ഗോ ഞാതോ, കിം മഗ്ഗമൂള്ഹോസീ’’തിആദീനി വദന്തി. അയം പന ആഗതപുബ്ബത്തായേവ ഏവമാഹ. ഥേരോ ഹി കാലേന കാലം ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതിയേവ. തത്ഥ പരിയായമകാസീതി വാരം അകാസി. യദിദം ഇധാഗമനായാതി യോ അയം ഇധാഗമനായ വാരോ, തം ചിരസ്സം അകാസീതി വുത്തം ഹോതി. ഇദമാസനം പഞ്ഞത്തന്തി മഹാരഹം ബ്രഹ്മപല്ലങ്കം പഞ്ഞാപേത്വാ ഏവമാഹ. അവേച്ചപ്പസാദേനാതി അധിഗതേന അചലേന മഗ്ഗപ്പസാദേന. ഇമസ്മിം സുത്തേ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണം കഥിതം.

൫. വിജ്ജാഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ വിജ്ജാഭാഗിയാതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികാ. അനിച്ചസഞ്ഞാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാതി ദുക്ഖാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാതി അനത്താനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. പഹാനസഞ്ഞാതി പഹാനാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. വിരാഗസഞ്ഞാതി വിരാഗാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ. നിരോധസഞ്ഞാതി നിരോധാനുപസ്സനാഞാണേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാ.

൬. വിവാദമൂലസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ വിവാദമൂലാനീതി വിവാദസ്സ മൂലാനി. കോധനോതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന സമന്നാഗതോ. ഉപനാഹീതി വേരഅപ്പടിനിസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന ഉപനാഹേന സമന്നാഗതോ. അഹിതായ ദുക്ഖായ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ കഥം ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തതി? കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ വിയ ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസു വിവാദം ആപന്നേസു തസ്മിം വിഹാരേ തേസം അന്തേവാസികാ വിവദന്തി, തേസം ഓവാദം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ വിവദതി. തതോ തേസം ഉപട്ഠാകാ വിവദന്തി, അഥ മനുസ്സാനം ആരക്ഖദേവതാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. തഥാ ധമ്മവാദീനം ആരക്ഖദേവതാ ധമ്മവാദിനിയോ ഹോന്തി, അധമ്മവാദീനം അധമ്മവാദിനിയോ. തതോ ആരക്ഖദേവതാനം മിത്താ ഭുമ്മദേവതാ ഭിജ്ജന്തി. ഏവം പരമ്പരായ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബേ ദേവമനുസ്സാ ദ്വേ കോട്ഠാസാ ഹോന്തി. ധമ്മവാദീഹി പന അധമ്മവാദിനോവ ബഹുതരാ ഹോന്തി. തതോ യം ബഹുകേഹി ഗഹിതം, തം ഗച്ഛന്തി. ധമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹുതരാവ അധമ്മം ഗണ്ഹന്തി. തേ അധമ്മം പുരക്ഖത്വാ വിഹരന്താ അപായേ നിബ്ബത്തന്തി. ഏവം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം വിവാദോ ദേവമനുസ്സാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ ഹോതി. അജ്ഝത്തം വാതി തുമ്ഹാകം അബ്ഭന്തരപരിസായ. ബഹിദ്ധാതി പരേസം പരിസായ.

മക്ഖീതി പരേസം ഗുണമക്ഖനലക്ഖണേന മക്ഖേന സമന്നാഗതോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ. ഇസ്സുകീതി പരസ്സ സക്കാരാദീനി ഇസ്സായനലക്ഖണായ ഇസ്സായ സമന്നാഗതോ. മച്ഛരീതി ആവാസമച്ഛരിയാദീഹി സമന്നാഗതോ. സഠോതി കേരാടികോ. മായാവീതി കതപടിച്ഛാദകോ. പാപിച്ഛോതി അസന്തസമ്ഭാവനിച്ഛകോ ദുസ്സീലോ. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥികവാദീ, അഹേതുവാദീ, അകിരിയവാദീ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതി സയം ദിട്ഠമേവ പരാമസതി. ആധാനഗ്ഗാഹീതി ദള്ഹഗ്ഗാഹീ. ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീതി ന സക്കാ ഹോതി ഗഹിതം വിസ്സജ്ജാപേതും. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ വേളുകണ്ഡകീതി വേളുകണ്ഡകനഗരവാസിനീ. ഛളങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ഛഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപേതീതി ദാനം ദേതി. പുബ്ബേവ ദാനാ സുമനോതി ദാനം ദസ്സാമീതി മാസഡ്ഢമാസതോ പട്ഠായ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി പുബ്ബേചേതനാ ദസ്സാമീതി ചിത്തുപ്പാദകാലതോ പട്ഠായ ‘‘ഇതോ ഉട്ഠിതേന ദാനം ദസ്സാമീ’’തി ഖേത്തഗ്ഗഹണം ആദിം കത്വാ ചിന്തേന്തസ്സ ലബ്ഭതി. ദദം ചിത്തം പസാദേതീതി ഏവം വുത്താ മുഞ്ചചേതനാ പന ദാനകാലേയേവ ലബ്ഭതി. ദത്വാ അത്തമനോ ഹോതീതി അയം പന അപരചേതനാ അപരാപരം അനുസ്സരന്തസ്സ ലബ്ഭതി. വീതരാഗാതി വിഗതരാഗാ ഖീണാസവാ. രാഗവിനയായ വാ പടിപന്നാതി രാഗവിനയപടിപദം പടിപന്നാ. ഉക്കട്ഠദേസനാ ചേസാ, ന കേവലം പന ഖീണാസവാനം, അനാഗാമി-സകദാഗാമി-സോതാപന്നാനമ്പി അന്തമസോ തദഹുപബ്ബജിതസ്സ ഭണ്ഡഗാഹകസാമണേരസ്സാപി ദിന്നാ ദക്ഖിണാ ഛളങ്ഗസമന്നാഗതാവ ഹോതി. സോപി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥമേവ പബ്ബജിതോ.

യഞ്ഞസ്സ സമ്പദാതി ദാനസ്സ പരിപുണ്ണതാ. സഞ്ഞതാതി സീലസഞ്ഞമേന സഞ്ഞതാ. സയം ആചമയിത്വാനാതി അത്തനാവ ഹത്ഥപാദേ ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ. സകേഹി പാണിഭീതി അത്തനോ ഹത്ഥേഹി. സയേഹീതിപി പാഠോ. സദ്ധോതി രതനത്തയഗുണേ സദ്ദഹന്തോ. മുത്തേന ചേതസാതി ലാഭമച്ഛരിയാദീഹി വിമുത്തേന ചിത്തേന. അബ്യാപജ്ഝം സുഖം ലോകന്തി നിദ്ദുക്ഖം ഉളാരസുഖസോമനസ്സം ദേവലോകം.

൮. അത്തകാരീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അദ്ദസം വാ അസ്സോസിം വാതി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മാ അദ്ദസം, അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ വസതീതി മാ അസ്സോസിം, കഥേന്തസ്സ വാ വചനം മാ അസ്സോസിം. കഥഞ്ഹി നാമാതി കേന നാമ കാരണേന. ആരമ്ഭധാതൂതി ആരഭനവസേന പവത്തവീരിയം. നിക്കമധാതൂതി കോസജ്ജതോ നിക്ഖമനസഭാവം വീരിയം. പരക്കമധാതൂതി പരക്കമസഭാവോ. ഥാമധാതൂതി ഥാമസഭാവോ. ഠിതിധാതൂതി ഠിതിസഭാവോ. ഉപക്കമധാതൂതി ഉപക്കമസഭാവോ. സബ്ബം ചേതം തേന തേനാകാരേന പവത്തസ്സ വീരിയസ്സേവ നാമം.

൯-൧൦. നിദാനസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൯-൪൦. നവമേ കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനം. സമുദയായാതി പിണ്ഡകരണത്ഥായ. നിദാനന്തി പച്ചയോ. ലോഭജേനാതി ലോഭതോ ജാതേന. ന പഞ്ഞായന്തീതി ‘‘ഏവരൂപേന കമ്മേന നിബ്ബത്താ’’തി ന ദിസ്സന്തി. സുക്കപക്ഖേ കമ്മാനന്തി വിവട്ടഗാമികമ്മാനം. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദസമേ നിചുലവനേതി മഹാമുചലിന്ദവനേ. സദ്ധമ്മോതി സാസനസദ്ധമ്മോ.

൧൧. ദാരുക്ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. ഏകാദസമേ ചേതോവസിപ്പത്തോതി ചിത്തവസിഭാവം പത്തോ. പഥവീത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യാതി ഥദ്ധാകാരം പഥവീധാതൂതി സല്ലക്ഖേയ്യ. യം നിസ്സായാതി യം വിജ്ജമാനം ഥദ്ധാകാരം പഥവീധാതും നിസ്സായ അമും ദാരുക്ഖന്ധം പഥവീത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യ, സാ ഏത്ഥ പഥവീധാതു അത്ഥീതി. ഇമിനാ നയേന സേസപദാനിപി വേദിതബ്ബാനി. യഥേവ ഹി തസ്മിം ഥദ്ധാകാരാ പഥവീധാതു അത്ഥി, ഏവം യൂസാകാരാ ആപോധാതു, ഉണ്ഹാകാരാ തേജോധാതു, വിത്ഥമ്ഭനാകാരാ വായോധാതു, രത്തവണ്ണമ്ഹി സാരേ പദുമപുപ്ഫവണ്ണാ സുഭധാതു, പൂതിഭൂതേ ചുണ്ണേ ചേവ ഫേഗ്ഗുപപടികാസു ച അമനുഞ്ഞവണ്ണാ അസുഭധാതു, തം നിസ്സായ അമും ദാരുക്ഖന്ധം അസുഭന്ത്വേവ അധിമുച്ചേയ്യ സല്ലക്ഖേയ്യാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ മിസ്സകവിഹാരോ നാമ കഥിതോ.

൧൨. നാഗിതസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദ്വാദസമേ ഗാമന്തവിഹാരിന്തി ഗാമന്തസേനാസനവാസിം. സമാഹിതം നിസിന്നന്തി തസ്മിം ഗാമന്തസേനാസനേ സമാധിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നം. ഇദാനിമന്തി ഇദാനി ഇമം. സമാധിമ്ഹാ ചാവേസ്സതീതി സമാധിതോ ഉട്ഠാപേസ്സതി. ന അത്തമനോ ഹോമീതി ന സകമനോ ഹോമി. പചലായമാനന്തി നിദ്ദായമാനം. ഏകത്തന്തി ഏകസഭാവം, ഏകഗ്ഗതാഭൂതം അരഞ്ഞസഞ്ഞംയേവ ചിത്തേ കരിസ്സതീതി അത്ഥോ. അനുരക്ഖിസ്സതീതി അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സതി. അവിമുത്തം വാ ചിത്തം വിമോചേസ്സതീതി അഞ്ഞസ്മിം കാലേ അവിമുത്തം ചിത്തം ഇദാനി പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമോചയിസ്സതി. രിഞ്ചതീതി വജ്ജേതി വിസ്സജ്ജേതി. പടിപണാമേത്വാതി പനുദിത്വാ വിസ്സജ്ജേത്വാ. ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മായാതി ഉച്ചാരപസ്സാവകരണത്ഥായ. ഇമിനാ ഏത്തകേന ഠാനേന സത്ഥാരാ അരഞ്ഞസേനാസനസ്സ വണ്ണോ കഥിതോ. സുത്തസ്സ പന പഠമകോട്ഠാസേ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി.

ദേവതാവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.