൩. അനുത്തരിയവഗ്ഗോ

൧-൨. സാമകസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൧-൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ സാമഗാമകേതി സാമകാനം ഉസ്സന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമേ ഗാമകേ. പോക്ഖരണിയായന്തി പോക്ഖരണിയാനാമകേ വിഹാരേ. അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി രത്തിയാ പഠമയാമം അതിക്കമ്മ മജ്ഝിമയാമേ സമ്പത്തേ. അഭിക്കന്തവണ്ണാതി അഭിക്കന്തഅതിമനാപവണ്ണാ. കേവലകപ്പന്തി സകലകപ്പം. പോക്ഖരണിയം ഓഭാസേത്വാതി പോക്ഖരണിയാനാമകം മഹാവിഹാരം അത്തനോ ഓഭാസേന ഫരിത്വാ. സമനുഞ്ഞോതി സമാനഅനുഞ്ഞോ സമാനചിത്തോ. ദോവചസ്സതാതി ദുബ്ബചഭാവോ. പാപമിത്തതാതി ലാമകമിത്തതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പരിഹാനിയധമ്മാവ കഥിതാ. ദുതിയേ അപരിഹാനിയധമ്മാ ലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.

൩. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩. തതിയേ കാമരാഗരത്തായന്തി കാമരാഗരത്തോ അയം. ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോതി ഛന്ദരാഗേന വിനിബദ്ധോ. ഭയാതി ചിത്തുത്രാസഭയാ. പങ്കാതി കിലേസപങ്കതോ. സങ്ഗോ പങ്കോ ച ഉഭയന്തി സങ്ഗോ ച പങ്കോ ച ഇദമ്പി ഉഭയം. ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി, യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോതി യസ്മിം സങ്ഗേ ച പങ്കേ ച പുഥുജ്ജനോ സത്തോ ലഗ്ഗോ ലഗ്ഗിതോ പലിബുദ്ധോ. ഉപാദാനേതി ചതുബ്ബിധേ ഉപാദാനേ. ജാതിമരണസമ്ഭവേതി ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച സമ്ഭവേ പച്ചയഭൂതേ. അനുപാദാ വിമുച്ചന്തീതി അനുപാദിയിത്വാ വിമുച്ചന്തി. ജാതിമരണസങ്ഖയേതി ജാതിമരണാനം സങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ, നിബ്ബാനാരമ്മണായ വിമുത്തിയാ വിമുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം ഠാനേ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തമേവ പത്തോ ഏസ ഭിക്ഖു. ഇദാനി തം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ തേ ഖേമപ്പത്താതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഖേമപ്പത്താതി ഖേമഭാവം പത്താ. സുഖിനോതി ലോകുത്തരസുഖേന സുഖിതാ. ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാതി അബ്ഭന്തരേ കിലേസാഭാവേന ദിട്ഠധമ്മേയേവ അഭിനിബ്ബുതാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവടം കഥിതം.

൪. ഹിമവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪. ചതുത്ഥേ പദാലേയ്യാതി ഭിന്ദേയ്യ. ഛവായാതി ലാമികായ. സമാധിസ്സ സമാപത്തികുസലോ ഹോതീതി ആഹാരസപ്പായഉതുസപ്പായാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സമാധിം സമാപജ്ജിതും കുസലോ ഹോതി ഛേകോ സമത്ഥോ പടിബലോ. സമാധിസ്സ ഠിതികുസലോതി സമാധിസ്സ ഠിതിയം കുസലോ, സമാധിം ഠപേതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ വുട്ഠാനകുസലോതി സമാധിസ്സ വുട്ഠാനേ കുസലോ, യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ കല്ലിതകുസലോതി സമാധിസ്സ കല്ലതായ കുസലോ, സമാധിചിത്തം ഹാസേതും കല്ലം കാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോതി സമാധിസ്സ അസപ്പായേ അനുപകാരകേ ധമ്മേ വജ്ജേത്വാ സപ്പായേ ഉപകാരകേ സേവന്തോപി, ‘‘അയം സമാധിനിമിത്താരമ്മണോ അയം ലക്ഖണാരമ്മണോ’’തി ജാനന്തോപി സമാധിസ്സ ഗോചരകുസലോ നാമ ഹോതി. സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലോതി ഉപരിഉപരിസമാപത്തിസമാപജ്ജനത്ഥായ പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിം അഭിനീഹരിതും സക്കോന്തോ സമാധിസ്സ അഭിനീഹാരകുസലോ നാമ ഹോതി. സോ പഠമജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ദുതിയം സമാപജ്ജതി, ദുതിയജ്ഝാനാ…പേ… തതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠായ ചതുത്ഥം സമാപജ്ജതീതി.

൫. അനുസ്സതിട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പഞ്ചമേ അനുസ്സതിട്ഠാനാനീതി അനുസ്സതികാരണാനി. ഇതിപി സോ ഭഗവാതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩ ആദയോ) വിത്ഥാരിതാനേവ. ഇദമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആരമ്മണം കരിത്വാതി ഇദം ബുദ്ധാനുസ്സതികമ്മട്ഠാനം ആരമ്മണം കരിത്വാ. വിസുജ്ഝന്തീതി പരമവിസുദ്ധിം നിബ്ബാനം പാപുണന്തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൬. മഹാകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬. ഛട്ഠേ സമ്ബാധേതി പഞ്ചകാമഗുണസമ്ബാധേ. ഓകാസാധിഗമോതി ഏത്ഥ ഓകാസാ വുച്ചന്തി ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, തേസം അധിഗമോ. വിസുദ്ധിയാതി വിസുജ്ഝനത്ഥായ. സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാതി സോകാനഞ്ച പരിദേവാനഞ്ച സമതിക്കമത്ഥായ. അത്ഥങ്ഗമായാതി അത്ഥം ഗമനത്ഥായ. ഞായസ്സ അധിഗമായാതി സഹവിപസ്സനകസ്സ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമനത്ഥായ. നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകിരിയത്ഥായ.

സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന. ആകാസസമേനാതി അലഗ്ഗനട്ഠേന ചേവ അപലിബുദ്ധട്ഠേന ച ആകാസസദിസേന. വിപുലേനാതി ന പരിത്തകേന. മഹഗ്ഗതേനാതി മഹന്തഭാവം ഗതേന, മഹന്തേഹി വാ അരിയസാവകേഹി ഗതേന, പടിപന്നേനാതി അത്ഥോ. അപ്പമാണേനാതി ഫരണഅപ്പമാണതായ അപ്പമാണേന. അവേരേനാതി അകുസലവേരപുഗ്ഗലവേരരഹിതേന. അബ്യാപജ്ഝേനാതി കോധദുക്ഖവജ്ജിതേന. സബ്ബമേതം ബുദ്ധാനുസ്സതിചിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. പരതോപി ഏസേവ നയോ. വിസുദ്ധിധമ്മാതി വിസുജ്ഝനസഭാവാ. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി മിസ്സകാനേവ കഥിതാനീതി.

൭. പഠമസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭. സത്തമേ മനോഭാവനീയസ്സാതി ഏത്ഥ മനം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി മനോഭാവനീയോ. ദസ്സനായാതി ദസ്സനത്ഥം. നിസ്സരണന്തി നിഗ്ഗമനം വൂപസമനം. ധമ്മം ദേസേതീതി കാമരാഗപ്പജഹനത്ഥായ അസുഭകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. ദുതിയവാരാദീസു ബ്യാപാദപ്പഹാനായ മേത്താകമ്മട്ഠാനം, ഥിനമിദ്ധപ്പഹാനായ ഥിനമിദ്ധവിനോദനകമ്മട്ഠാനം, ആലോകസഞ്ഞം വാ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനം വാ അഞ്ഞതരം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപ്പഹാനായ സമഥകമ്മട്ഠാനം, വിചികിച്ഛാപഹാനായ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണകഥം കഥേന്തോ ധമ്മം ദേസേതീതി വേദിതബ്ബോ. ആഗമ്മാതി ആരബ്ഭ. മനസികരോതോതി ആരമ്മണവസേന ചിത്തേ കരോന്തസ്സ. അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീതി അനന്തരായേന ആസവാനം ഖയോ ഹോതി.

൮. ദുതിയസമയസുത്തവണ്ണനാ

൨൮. അട്ഠമേ മണ്ഡലമാളേതി ഭോജനസാലായ. ചാരിത്തകിലമഥോതി പിണ്ഡപാതചരിയായ ഉപ്പന്നകിലമഥോ. ഭത്തകിലമഥോതി ഭത്തദരഥോ. വിഹാരപച്ഛായായന്തി വിഹാരപച്ചന്തേ ഛായായ. യദേവസ്സ ദിവാ സമാധിനിമിത്തം മനസികതം ഹോതീതി യം ഏവ തസ്സ തതോ പുരിമദിവസഭാഗേ സമഥനിമിത്തം ചിത്തേ കതം ഹോതി. തദേവസ്സ തസ്മിം സമയേ സമുദാചരതീതി തംയേവ ഏതസ്സ തസ്മിം സമയേ ദിവാവിഹാരേ നിസിന്നസ്സ മനോദ്വാരേ സഞ്ചരതി. ഓജട്ഠായീതി ഓജായ ഠിതോ പതിട്ഠിതോ. ഫാസുകസ്സ ഹോതീതി ഫാസുകം അസ്സ ഹോതി. സമ്മുഖാതി കഥേന്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ. സുതന്തി സോതേന സുതം. പടിഗ്ഗഹിതന്തി ചിത്തേന പടിഗ്ഗഹിതം.

൯. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൯. നവമേ ഉദായിന്തി ലാളുദായിത്ഥേരം. സുണോമഹം, ആവുസോതി, ആവുസോ, നാഹം ബധിരോ, സുണാമി ഭഗവതോ വചനം, പഞ്ഹം പന ഉപപരിക്ഖാമീതി. അധിചിത്തന്തി സമാധിവിപസ്സനാചിത്തം. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനന്തി ഇദം ഝാനത്തയസങ്ഖാതം അനുസ്സതികാരണം. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതീതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ പവത്തതി. ആലോകസഞ്ഞന്തി ആലോകനിമിത്തേ ഉപ്പന്നസഞ്ഞം. ദിവാ സഞ്ഞം അധിട്ഠാതീതി ദിവാതി സഞ്ഞം ഠപേതി. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാനേന ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ മനസികതാ, രത്തിമ്പി തഥേവ തം മനസി കരോതി. യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ വാനേന രത്തിം ആലോകസഞ്ഞാ മനസികതാ, ദിവാപി തം തഥേവ മനസി കരോതി. വിവടേനാതി പാകടേന. അപരിയോനദ്ധേനാതി നീവരണേഹി അനോനദ്ധേന. സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതീതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥായ സഹോഭാസകം ചിത്തം ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി. യം പന ‘‘ആലോകസഞ്ഞം മനസി കരോതീ’’തി വുത്തം, തം ഥിനമിദ്ധവിനോദനാലോകസഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം, ന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാലോകന്തി വേദിതബ്ബം. ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതസ്സ ഞാണദസ്സനസ്സ പടിലാഭായ.

ഇമമേവ കായന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം സബ്ബാകാരേന വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കായഗതാസതികമ്മട്ഠാനേ വുത്തം. കാമരാഗപ്പഹാനായാതി പഞ്ചകാമഗുണികസ്സ രാഗസ്സ പഹാനത്ഥായ. സേയ്യഥാപി പസ്സേയ്യാതി യഥാ പസ്സേയ്യ. സരീരന്തി മതസരീരം. സിവഥികായ ഛഡ്ഡിതന്തി സുസാനേ അപവിദ്ധം. ഏകാഹം മതസ്സ അസ്സാതി ഏകാഹമതം. ദ്വീഹം മതസ്സ അസ്സാതി ദ്വീഹമതം. തീഹം മതസ്സ അസ്സാതി തീഹമതം. ഭസ്താ വിയ വായുനാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ യഥാനുക്കമം സമുഗ്ഗതേന സൂനഭാവേന ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം, ഉദ്ധുമാതമേവ ഉദ്ധുമാതകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം ഉദ്ധുമാതന്തി ഉദ്ധുമാതകം. വിനീലം വുച്ചതി വിപരിഭിന്നവണ്ണം, വിനീലമേവ വിനീലകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകം. മംസുസ്സദട്ഠാനേസു രത്തവണ്ണസ്സ പുബ്ബസന്നിചയട്ഠാനേസു സേതവണ്ണസ്സ യേഭുയ്യേന ച നീലവണ്ണസ്സ നീലട്ഠാനേ നീലസാടകപാരുതസ്സേവ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം. പരിഭിന്നട്ഠാനേഹി നവഹി വാ വണമുഖേഹി വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബം വിപുബ്ബം, വിപുബ്ബമേവ വിപുബ്ബകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിപുബ്ബന്തി വിപുബ്ബകം. വിപുബ്ബകം ജാതം തഥാഭാവം ഗതന്തി വിപുബ്ബകജാതം.

സോ ഇമമേവ കായന്തി സോ ഭിക്ഖു ഇമം അത്തനോ കായം തേന കായേന സദ്ധിം ഞാണേന ഉപസംഹരതി ഉപനേതി. കഥം? അയമ്പി ഖോ കായോ ഏവംധമ്മോ ഏവംഭാവീ ഏവംഅനതീതോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആയു ഉസ്മാ വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേസം തിണ്ണം ധമ്മാനം അത്ഥിതായ അയം കായോ ഠാനഗമനാദിഖമോ ഹോതി, ഇമേസം പന വിഗമാ അയമ്പി ഏവംധമ്മോ ഏവംപൂതികസഭാവോയേവാതി. ഏവംഭാവീതി ഏവമേവം ഉദ്ധുമാതാദിഭേദോ ഭവിസ്സതി. ഏവം അനതീതോതി ഏവം ഉദ്ധുമാതാദിഭാവം അനതിക്കന്തോ.

ഖജ്ജമാനന്തി ഉദരാദീസു നിസീദിത്വാ ഉദരമംസഓട്ഠമംസഅക്ഖികമംസാദീനി ലുഞ്ചിത്വാ ലുഞ്ചിത്വാ ഖാദിയമാനം. സമംസലോഹിതന്തി സേസാവസേസമംസലോഹിതയുത്തം. നിമ്മംസലോഹിതമക്ഖിതന്തി മംസേ ഖീണേപി ലോഹിതം ന സുസ്സതി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘നിമ്മംസലോഹിതമക്ഖിത’’ന്തി. അഞ്ഞേനാതി അഞ്ഞേന ദിസാഭാഗേന. ഹത്ഥട്ഠികന്തി ചതുസട്ഠിഭേദമ്പി ഹത്ഥട്ഠികം പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം വിപ്പകിണ്ണം. പാദട്ഠികാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേരോവസ്സികാനീതി അതിക്കന്തസംവച്ഛരാനി. പൂതീനീതി അബ്ഭോകാസേ ഠിതാനി വാതാതപവുട്ഠിസമ്ഫസ്സേന തേരോവസ്സികാനേവ പൂതീനി ഹോന്തി, അന്തോഭൂമിഗതാനി പന ചിരതരം തിട്ഠന്തി. ചുണ്ണകജാതാനീതി ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹുത്വാ വിപ്പകിണ്ണാനി. സബ്ബത്ഥ സോ ഇമമേവാതി വുത്തനയേന ഖജ്ജമാനാദീനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായാതി അസ്മീതി പവത്തസ്സ നവവിധസ്സ മാനസ്സ സമുഗ്ഘാതത്ഥായ. അനേകധാതുപടിവേധായാതി അനേകധാതൂനം പടിവിജ്ഝനത്ഥായ. സതോവ അഭിക്കമതീതി ഗച്ഛന്തോ സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോവ ഗച്ഛതി. സതോവ പടിക്കമതീതി പടിനിവത്തന്തോപി സതിപഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോവ നിവത്തതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സതിസമ്പജഞ്ഞായാതി സതിയാ ച ഞാണസ്സ ച അത്ഥായ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സതിഞാണാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി.

൧൦. അനുത്തരിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൦. ദസമേ ഉച്ചാവചന്തി യം കിഞ്ചി മഹന്തഖുദ്ദകം, ഉച്ചനീചം വാ. ഹീനന്തി നിഹീനം. ഗമ്മന്തി ഗാമവാസികാനം ദസ്സനം. പോഥുജ്ജനികന്തി പുഥുജ്ജനാനം സന്തകം. അനരിയന്തി ന അരിയം ന ഉത്തമം ന പരിസുദ്ധം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന അത്ഥസന്നിസ്സിതം. ന നിബ്ബിദായാതി ന വട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. ന വിരാഗായാതി ന രാഗാദീനം വിരജ്ജനത്ഥായ. ന നിരോധായാതി ന രാഗാദീനം അപ്പവത്തിനിരോധായ. ന ഉപസമായാതി ന രാഗാദീനം വൂപസമനത്ഥായ. ന അഭിഞ്ഞായാതി ന അഭിജാനനത്ഥായ. ന സമ്ബോധായാതി ന സമ്ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ചതുമഗ്ഗഞാണസ്സ പടിവിജ്ഝനത്ഥായ. ന നിബ്ബാനായാതി ന നിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയായ.

നിവിട്ഠസദ്ധോതി പതിട്ഠിതസദ്ധോ. നിവിട്ഠപേമോതി പതിട്ഠിതപേമോ. ഏകന്തഗതോതി ഏകന്തം ഗതോ, അചലപ്പത്തോതി അത്ഥോ. അഭിപ്പസന്നോതി അതിവിയ പസന്നോ. ഏതദാനുത്തരിയന്തി ഏതം അനുത്തരം. ഹത്ഥിസ്മിമ്പി സിക്ഖതീതി ഹത്ഥിനിമിത്തം സിക്ഖിതബ്ബം ഹത്ഥിസിപ്പം സിക്ഖതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഉച്ചാവചന്തി മഹന്തഖുദ്ദകം സിപ്പം സിക്ഖതി.

ഉപട്ഠിതാ പാരിചരിയേതി പാരിചരിയായ പച്ചുപട്ഠിതാ. ഭാവയന്തി അനുസ്സതിന്തി അനുത്തരം അനുസ്സതിം ഭാവേന്തി. വിവേകപ്പടിസംയുത്തന്തി നിബ്ബാനനിസ്സിതം കത്വാ. ഖേമന്തി നിരുപദ്ദവം. അമതഗാമിനന്തി നിബ്ബാനഗാമിനം, അരിയമഗ്ഗം ഭാവേന്തീതി അത്ഥോ. അപ്പമാദേ പമോദിതാതി സതിയാ അവിപ്പവാസസങ്ഖാതേ അപ്പമാദേ ആമോദിതാ പമോദിതാ. നിപകാതി നേപക്കേന സമന്നാഗതാ. സീലസംവുതാതി സീലേന സംവുതാ പിഹിതാ. തേ വേ കാലേന പച്ചേന്തീതി തേ വേ യുത്തപ്പയുത്തകാലേ ജാനന്തി. യത്ഥ ദുക്ഖം നിരുജ്ഝതീതി യസ്മിം ഠാനേ സകലം വട്ടദുക്ഖം നിരുജ്ഝതി, തം അമതം മഹാനിബ്ബാനം തേ ഭിക്ഖൂ ജാനന്തീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ ഛ അനുത്തരിയാനി മിസ്സകാനി കഥിതാനീതി.

അനുത്തരിയവഗ്ഗോ തതിയോ.