൨. സാരണീയവഗ്ഗോ

൧. പഠമസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ സാരണീയാതി സരിതബ്ബയുത്തകാ. മേത്തം കായകമ്മന്തി മേത്തേന ചിത്തേന കാതബ്ബം കായകമ്മം. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി ച പന ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി, ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തി. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി മേത്തേന ചിത്തേന ആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ബോധിവന്ദനത്ഥായ സങ്ഘനിമന്തനത്ഥായ ഗമനം, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം, പത്തപടിഗ്ഗഹണം, ആസനപഞ്ഞാപനം, അനുഗമനന്തി ഏവമാദികം മേത്തം കായകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം മേത്തേന ചിത്തേന ആചാരപണ്ണത്തിസിക്ഖാപനം, കമ്മട്ഠാനകഥനം, ധമ്മദേസനാ, തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘ചേതിയവന്ദനായ ഗച്ഛാമ, ബോധിവന്ദനായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമ, ദീപമാലാപുപ്ഫപൂജം കരിസ്സാമ, തീണി സുചരിതാനി സമാദായ വത്തിസ്സാമ, സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ദസ്സാമ, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ ദസ്സാമ, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഖാദനീയാദീനി സംവിദഹഥ, ആസനാനി പഞ്ഞാപേഥ, പാനീയം ഉപട്ഠാപേഥ, സങ്ഘം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ആനേഥ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ഉസ്സാഹജാതാ വേയ്യാവച്ചം കരോഥാ’’തിആദിവചനകാലേ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ.

ഭിക്ഖൂനം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി ച കത്വാ വിവിത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘അയ്യാ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ഝാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ആവി ചേവ രഹോ ചാതി സമ്മുഖാ ച പരമ്മുഖാ ച. തത്ഥ നവകാനം ചീവരകമ്മാദീസു സഹായഭാവഗമനം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ, ഥേരാനം പന പാദധോവനദാനാദിഭേദം സബ്ബമ്പി സാമീചികമ്മം സമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഉഭയേഹിപി ദുന്നിക്ഖിത്താനം ദാരുഭണ്ഡാദീനം തേസു അവഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനാ ദുന്നിക്ഖിത്താനം വിയ പടിസാമനം പരമ്മുഖാ മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ‘‘ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോ’’തി ഏവം പഗ്ഗയ്ഹ വചനം സമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. വിഹാരേ അസന്തം പന പടിപുച്ഛന്തസ്സ ‘‘കഹം അമ്ഹാകം ദേവത്ഥേരോ, കഹം അമ്ഹാകം തിസ്സത്ഥേരോ, കദാ നു ഖോ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഏവം മമായനവചനം പരമ്മുഖാ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനി പന നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനം സമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ‘‘ദേവത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരോ അരോഗോ ഹോതു അപ്പാബാധോ’’തി സമന്നാഹരണം പരമ്മുഖാ മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ലാഭാതി ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ. ധമ്മികാതി കുഹനാദിഭേദം മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന ഉപ്പന്നാ. അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പീതി പച്ഛിമകോടിയാ പത്തപരിയാപന്നം പത്തസ്സ അന്തോഗതം ദ്വത്തികടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി. അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീതി ഏത്ഥ ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമ ആമിസപടിവിഭത്തം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി, ഏത്തകം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന പടിവിഭജനം ആമിസപടിവിഭത്തം നാമ. ‘‘അസുകസ്സ ദസ്സാമി, അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തം നാമ. തദുഭയമ്പി അകത്വാ യോ അപ്പടിവിഭത്തം ഭുഞ്ജതി, അയം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ. സീലവന്തേഹി സബ്രഹ്മചാരീഹി സാധാരണഭോഗീതി ഏത്ഥ സാധാരണഭോഗിനോ ഇദം ലക്ഖണം – യം യം പണീതം ലഭതി, തം തം നേവ ലാഭേനലാഭം-നിജിഗീസനതാമുഖേന ഗിഹീനം ദേതി, ന അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഗഹേത്വാ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസന്തകം വിയ പസ്സതി.

ഇമം പന സാരണീയധമ്മം കോ പൂരേതി, കോ ന പൂരേതി? ദുസ്സീലോ താവ ന പൂരേതി. ന ഹി തസ്സ സന്തകം സീലവന്താ ഗണ്ഹന്തി. പരിസുദ്ധസീലോ പന വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ പൂരേതി. തത്രിദം വത്തം – യോ ഹി ഓദിസ്സകം കത്വാ മാതു വാ പിതു വാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ദേതി, സോ ദാതബ്ബം ദേതി. സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി, പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതി. സാരണീയധമ്മോ ഹി മുത്തപലിബോധസ്സ വട്ടതി. തേന പന ഓദിസ്സകം ദേന്തേന ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകആഗന്തുകഗമികാനഞ്ചേവ നവപബ്ബജിതസ്സ ച സങ്ഘാടിപത്തഗ്ഗഹണം അജാനന്തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏതേസം ദത്വാ അവസേസം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഥോകം ഥോകം അദത്വാ യോ യത്തകം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തത്തകം ദാതബ്ബം. അവസിട്ഠേ അസതി പുന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ യം യം പണീതം, തം തം ദത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം. ‘‘സീലവന്തേഹീ’’തി വചനതോ ദുസ്സീലസ്സ അദാതുമ്പി വട്ടതി.

അയം പന സാരണീയധമ്മോ സുസിക്ഖിതായ പരിസായ സുപൂരോ ഹോതി, സുസിക്ഖിതായ ഹി പരിസായ യോ അഞ്ഞതോ ലഭതി, സോ ന ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞതോ അലഭന്തോപി പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹതി, ന അതിരേകം. അയം പന സാരണീയധമ്മോ ഏവം പുനപ്പുനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ദേന്തസ്സാപി ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരേതി, ന തതോ ഓരം. സചേ ഹി ദ്വാദസമേ വസ്സേ സാരണീയധമ്മപൂരകോ പിണ്ഡപാതപൂരം പത്തം ആസനസാലായം ഠപേത്വാ ന്ഹായിതും ഗച്ഛതി, സങ്ഘത്ഥേരോ ച ‘‘കസ്സേസോ പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആഹരഥ ന’’ന്തി സബ്ബം പിണ്ഡപാതം വിചാരേത്വാവ ഭുഞ്ജിത്വാ രിത്തപത്തം ഠപേതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു രിത്തപത്തം ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം അസേസേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, സാരണീയധമ്മോ ഭിജ്ജതി, പുന ദ്വാദസ വസ്സാനി പൂരേതബ്ബോ ഹോതി. തിത്ഥിയപരിവാസസദിസോ ഹേസ, സകിം ഖണ്ഡേ ജാതേ പുന പൂരേതബ്ബോവ. യോ പന ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ പത്തഗതം അനാപുച്ഛാവ സബ്രഹ്മചാരീ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി സോമനസ്സം ജനേതി, തസ്സ പുണ്ണോ നാമ ഹോതി.

ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സ പന നേവ ഇസ്സാ ന മച്ഛരിയം ഹോതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി, സുലഭപച്ചയോ. പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനമ്പി ന ഖീയതി, ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി, ഭയേ വാ ഛാതകേ വാ പത്തേ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – സേനഗിരിവാസീ തിസ്സത്ഥേരോ കിര മഹാഗിരിഗാമം ഉപനിസ്സായ വസതി, പഞ്ഞാസ മഹാഥേരാ നാഗദീപം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ഗിരിഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ നിക്ഖമിംസു. ഥേരോ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛി – ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ’’തി? വിചരിമ്ഹാ, ആവുസോതി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി. മയം, ആവുസോ, പഞ്ഞാസ ജനാ പത്തതേമനമത്തമ്പി ന ലഭിമ്ഹാതി. ഭന്തേ, നേവാസികാ നാമ പടിബലാ ഹോന്തി, അലഭന്താപി ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗം ജാനന്തീതി. ഥേരാ ആഗമേസും. ഥേരോ ഗാമം പാവിസി. ധുരഗേഹേയേവ മഹാഉപാസികാ ഖീരഭത്തം സജ്ജേത്വാ ഥേരം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഥേരസ്സ ദ്വാരം സമ്പത്തസ്സേവ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തം ആദായ ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി സങ്ഘത്ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകേഹി കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, അയം സീഘമേവ ഗഹേത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ’’തി സേസാനം മുഖം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകനാകാരേനേവ ഞത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മേന സമേന ലദ്ധോ, നിക്കുക്കുച്ചാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം യാവദത്ഥം ദത്വാ അത്തനാപി യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജി.

അഥ നം ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കദാ, ആവുസോ, ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝീ’’തി? നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ലോകുത്തരധമ്മോതി. ഝാനലാഭീസി, ആവുസോതി. ഏതമ്പി, ഭന്തേ, നത്ഥീതി? നനു, ആവുസോ, പാടിഹാരിയന്തി. സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ, തസ്സ മേ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ സചേപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഹോതി, പത്തഗതം ന ഖീയതീതി. സാധു സാധു, സപ്പുരിസ, അനുച്ഛവികമിദം തുയ്ഹന്തി. ഇദം താവ പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

അയമേവ പന ഥേരോ ചേതിയപബ്ബതേ ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായ ദാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ദാനേ കിം വരഭണ്ഡ’’ന്തി പുച്ഛി. ദ്വേ സാടകാ, ഭന്തേതി. ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീതി? തം സുത്വാ അമച്ചോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘ഏകോ ദഹരോ ഏവം വദതീ’’തി. ‘‘ദഹരസ്സ ഏവം ചിത്തം, മഹാഥേരാനം പന സുഖുമസാടകാ വട്ടന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാഥേരാനം ദസ്സാമീ’’തി ഠപേസി. തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപാടിയാ ഠിതേ ദേന്തസ്സ മത്ഥകേ ഠപിതാപി തേ സാടകാ ഹത്ഥം നാരോഹന്തി, അഞ്ഞേവ ആരോഹന്തി. ദഹരസ്സ ദാനകാലേ പന ഹത്ഥം ആരുള്ഹാ. സോ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ദഹരം നിസീദാപേത്വാ ദാനം ദത്വാ സങ്ഘം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദഹരസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘‘കദാ, ഭന്തേ, ഇമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിത്ഥാ’’തി ആഹ. സോ പരിയായേനപി അസന്തം അവദന്തോ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം, മഹാരാജ, ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ആഹ. നനു, ഭന്തേ, പുബ്ബേവ അവചുത്ഥാതി. ആമ, മഹാരാജ, സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹം, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി. ‘‘സാധു സാധു, ഭന്തേ, അനുച്ഛവികമിദം തുമ്ഹാക’’ന്തി വത്വാ പക്കാമി. ഇദം ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ പന ഭാതരഗാമവാസിനോ നാഗത്ഥേരിയാ അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു. ഥേരീ പച്ചൂസസമയേ ‘‘അതിവിയ അപ്പനിഗ്ഘോസോ ഗാമോ, ഉപധാരേഥ താവാ’’തി ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ആഹ. താ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരിയാ ആരോചേസും. സാ സുത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥ, അത്തനോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരേസുയേവ യോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം പാരുപിത്വാ അത്തദ്വാദസമാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ അട്ഠാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദ്വാദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുനീനം പിണ്ഡപാതം ദത്വാ, ‘‘അയ്യേ, അഞ്ഞത്ഥ മാ ഗച്ഛഥ, നിച്ചം ഇധേവ ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ഥേരിയാ പന കനിട്ഠഭാതാ നാഗത്ഥേരോ നാമ അത്ഥി. സോ ‘‘മഹന്തം ഭയം, ന സക്കാ യാപേതും, പരതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തദ്വാദസമോവ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖന്തോ ‘‘ഥേരിം ദിസ്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭാതരഗാമം ആഗതോ. ഥേരീ ‘‘ഥേരാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സാ ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം വിഹാരേവ വസിത്വാ സ്വേ ഗമിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ വിഹാരം അഗമിംസു.

ഥേരീ പുനദിവസേ രുക്ഖമൂലേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഥേരീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അട്ഠാസി. ധമ്മികോ, താത, പിണ്ഡപാതോ, കുക്കുച്ചം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാതി. വട്ടിസ്സതി ഥേരീതി? സാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഖിപി, പത്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോ ‘‘സത്തതാലമത്തേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖുനീഭത്തമേവ ഥേരീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭയം നാമ സബ്ബകാലം ന ഹോതി, ഭയേ വൂപസന്തേ അരിയവംസം കഥയമാനോ, ‘ഭോ പിണ്ഡപാതിക, ഭിക്ഖുനീഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീതിനാമയിത്ഥാ’തി ചിത്തേന അനുവദിയമാനോ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥ ഥേരിയോ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

രുക്ഖദേവതാപി ‘‘സചേ ഥേരോ ഥേരിയാ ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, ന തം നിവത്തേസ്സാമി. സചേ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ഗമനം ദിസ്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി വത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം രുക്ഖമൂലംയേവ ആനേത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വാദസ ച ഭിക്ഖൂ സത്ത വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഇദം ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ വത്ഥു. തത്ര ഹി ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി.

അഖണ്ഡാനീതിആദീസു യസ്സ സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു ആദിമ്ഹി വാ അന്തേ വാ സിക്ഖാപദം ഭിന്നം ഹോതി, തസ്സ സീലം പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയ ഖണ്ഡം നാമ. യസ്സ പന വേമജ്ഝേ ഭിന്നം, തസ്സ ഛിദ്ദസാടകോ വിയ ഛിദ്ദം നാമ ഹോതി. യസ്സ പടിപാടിയാ ദ്വേ തീണി ഭിന്നാനി, തസ്സ പിട്ഠിയം വാ കുച്ഛിയം വാ ഉട്ഠിതേന വിസഭാഗവണ്ണേന കാളരത്താദീനം അഞ്ഞതരവണ്ണാ ഗാവീ വിയ സബലം നാമ ഹോതി. യസ്സ അന്തരന്തരാ ഭിന്നാനി, തസ്സ അന്തരന്തരാ വിസഭാഗബിന്ദുവിചിത്രാ ഗാവീ വിയ കമ്മാസം നാമ ഹോതി. യസ്സ പന സബ്ബേന സബ്ബം അഭിന്നാനി, തസ്സ താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി നാമ ഹോന്തി. താനി പനേതാനി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ ഭുജിസ്സാനി, ബുദ്ധാദീഹി വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥത്താ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താ ‘‘ഇദം നാമ ത്വം ആപന്നപുബ്ബോ’’തി കേനചി പരാമട്ഠും അസക്കുണേയ്യത്താ ച അപരാമട്ഠാനി, ഉപചാരസമാധിം അപ്പനാസമാധിം വാ സംവത്തയന്തീതി സമാധിസംവത്തനികാനീതി വുച്ചന്തി.

സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീതി തേസു തേസു ദിസാഭാഗേസു വിഹരന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമാനഭാവൂപഗതസീലോ വിഹരതി. സോതാപന്നാദീനഞ്ഹി സീലം സമുദ്ദന്തരേപി ദേവലോകേപി വസന്താനം അഞ്ഞേസം സോതാപന്നാദീനം സീലേന സമാനമേവ ഹോതി, നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്തം. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

യായം ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാദിട്ഠി. അരിയാതി നിദ്ദോസാ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികാ. തക്കരസ്സാതി യോ തഥാകാരീ ഹോതി. ദുക്ഖക്ഖയായാതി സബ്ബദുക്ഖക്ഖയത്ഥം. ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോതി സമാനദിട്ഠിഭാവം ഉപഗതോ ഹുത്വാ വിഹരതീതി.

൨. ദുതിയസാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ യോ തേ ധമ്മേ പൂരേതി, തം സബ്രഹ്മചാരീനം പിയം കരോന്തീതി പിയകരണാ. ഗരും കരോന്തീതി ഗരുകരണാ. സങ്ഗഹായാതി സങ്ഗണ്ഹനത്ഥായ. അവിവാദായാതി അവിവദനത്ഥായ. സാമഗ്ഗിയാതി സമഗ്ഗഭാവത്ഥായ. ഏകീഭാവായാതി ഏകഭാവത്ഥായ നിന്നാനാകരണായ. സംവത്തന്തീതി വത്തന്തി പവത്തന്തി.

൩. നിസ്സാരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ നിസ്സാരണീയാ ധാതുയോതി നിസ്സരണധാതുയോവ. മേത്താ ഹി ഖോ മേ ചേതോവിമുത്തീതി ഏത്ഥ പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ തികചതുക്കജ്ഝാനികാ മേത്താവ മേത്താചേതോവിമുത്തി നാമ. ഭാവിതാതി വഡ്ഢിതാ. ബഹുലീകതാതി പുനപ്പുനം കതാ. യാനീകതാതി യുത്തയാനസദിസാ കതാ. വത്ഥുകതാതി പതിട്ഠാ കതാ. അനുട്ഠിതാതി അധിട്ഠിതാ. പരിചിതാതി സമന്തതോ ചിതാ ആചിതാ ഉപചിതാ. സുസമാരദ്ധാതി സുപ്പഗുണകരണേന സുട്ഠു സമാരദ്ധാ. പരിയാദായ തിട്ഠതീതി പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോതി യസ്മാ അഭൂതബ്യാകരണം ബ്യാകരോതി, തസ്മാ ‘‘മാ ഏവം ഭണീ’’തി വത്തബ്ബോ. യദിദം മേത്താചേതോവിമുത്തീതി യാ അയം മേത്താചേതോവിമുത്തി, ഇദം നിസ്സരണം ബ്യാപാദസ്സ, ബ്യാപാദതോ നിസ്സടാതി അത്ഥോ. യോ പന മേത്തായ തികചതുക്കജ്ഝാനതോ വുട്ഠിതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ തതിയമഗ്ഗം പത്വാ ‘‘പുന ബ്യാപാദോ നത്ഥീ’’തി തതിയഫലേന നിബ്ബാനം പസ്സതി, തസ്സ ചിത്തം അച്ചന്തനിസ്സരണം ബ്യാപാദസ്സ. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അനിമിത്താചേതോവിമുത്തീതി ബലവവിപസ്സനാ. ദീഘഭാണകാ പന അരഹത്തഫലസമാപത്തീതി വദന്തി. സാ ഹി രാഗനിമിത്താദീനഞ്ചേവ രൂപനിമിത്താദീനഞ്ച നിച്ചനിമിത്താദീനഞ്ച അഭാവാ അനിമിത്താതി വുത്താ. നിമിത്താനുസാരീതി വുത്തപ്പഭേദം നിമിത്തം അനുസരണസഭാവം.

അസ്മീതി അസ്മിമാനോ. അയമഹമസ്മീതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അയം നാമ അഹം അസ്മീതി. ഏത്താവതാ അരഹത്തം ബ്യാകതം ഹോതി. വിചികിച്ഛാകഥംകഥാസല്ലന്തി വിചികിച്ഛാഭൂതം കഥംകഥാസല്ലം. മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോതി സചേ തേ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ വിചികിച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, അരഹത്തബ്യാകരണം മിച്ഛാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘മാ അഭൂതം ഗണ്ഹീ’’തി വാരേതബ്ബോ. അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോതി അരഹത്തമഗ്ഗോ. അരഹത്തമഗ്ഗഫലവസേന ഹി നിബ്ബാനേ ദിട്ഠേ പുന അസ്മിമാനോ നത്ഥീതി അരഹത്തമഗ്ഗോ ‘‘അസ്മീതി മാനസമുഗ്ഘാതോ’’തി വുത്തോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ അഭൂതബ്യാകരണം നാമ കഥിതം.

൪. ഭദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ന ഭദ്ദകന്തി ന ലദ്ധകം. തത്ഥ യോ ഹി ഭീതഭീതോ മരതി, തസ്സ ന ഭദ്ദകം മരണം ഹോതി. യോ അപായേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ന ഭദ്ദികാ കാലകിരിയാ ഹോതി. കമ്മാരാമോതിആദീസു ആരമണം ആരാമോ, അഭിരതീതി അത്ഥോ. വിഹാരകരണാദിമ്ഹി നവകമ്മേ ആരാമോ അസ്സാതി കമ്മാരാമോ. തസ്മിംയേവ കമ്മേ രതോതി കമ്മരതോ. തദേവ കമ്മാരാമതം പുനപ്പുനം യുത്തോതി അനുയുത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏത്ഥ ച ഭസ്സന്തി ആലാപസല്ലാപോ. നിദ്ദാതി സോപ്പം. സങ്ഗണികാതി ഗണസങ്ഗണികാ. സാ ‘‘ഏകസ്സ ദുതിയോ ഹോതി, ദ്വിന്നം ഹോതി തതിയകോ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബാ. സംസഗ്ഗോതി ദസ്സനസവനസമുല്ലാപസമ്ഭോഗകായസംസഗ്ഗവസേന പവത്തോ സംസട്ഠഭാവോ. പപഞ്ചോതി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവസേന പവത്തോ മദനാകാരസണ്ഠിതോ കിലേസപപഞ്ചോ. സക്കായന്തി തേഭൂമകവട്ടം. സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാതി ഹേതുനാ നയേന സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ പരിവടുമപരിച്ഛേദകരണത്ഥം. മഗോതി മഗസദിസോ. നിപ്പപഞ്ചപദേതി നിബ്ബാനപദേ. ആരാധയീതി പരിപൂരയി തം സമ്പാദേസീതി.

൫. അനുതപ്പിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അനുതപ്പാതി അനുസോചിതബ്ബാ അനുതാപകാരീ. ഇമേസു ദ്വീസുപി സുത്തേസു ഗാഥാസു ച വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ബാള്ഹഗിലാനോതി അധിമത്തഗിലാനോ. ഏതദവോചാതി സാമികസ്സ ഭേസജ്ജം കത്വാ ബ്യാധിം വൂപസമേതും അസക്കോന്തീ ഇദാനി സീഹനാദം നദിത്വാ സച്ചകിരിയായ ബ്യാധിം വൂപസമേതും സന്തികേ നിസീദിത്വാ ഏതം ‘‘മാ ഖോ ത്വ’’ന്തിആദിവചനം അവോച. സാപേക്ഖോതി സതണ്ഹോ. ന നകുലമാതാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ ന സക്ഖതീതി ഏവം പരപദേന യോജേതബ്ബോ. സന്ഥരിതുന്തി നിച്ഛിദ്ദം കാതും, സണ്ഠപേതുന്തി അത്ഥോ. വേണിം ഓലിഖിതുന്തി ഏളകലോമാനി കപ്പേത്വാ വിജടേത്വാ വേണിം കാതും.

അഞ്ഞം ഘരം ഗമിസ്സതീതി അഞ്ഞം സാമികം ഗണ്ഹിസ്സതി. സോളസ വസ്സാനി ഗഹട്ഠകം ബ്രഹ്മചരിയം സമാചിണ്ണന്തി ഇതോ സോളസവസ്സമത്ഥകേ ഗഹട്ഠബ്രഹ്മചരിയവാസോ സമാചിണ്ണോ. ദസ്സനകാമതരാതി അതിരേകേന ദസ്സനകാമാ. ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി സീഹനാദം നദിത്വാ ‘‘ഇമിനാ സച്ചേന തവ സരീരേ ബ്യാധി ഫാസു ഹോതൂ’’തി സച്ചകിരിയം അകാസി.

ഇദാനി ഭഗവന്തം സക്ഖിം കത്വാ അത്തനോ സീലാദിഗുണേഹിപി സച്ചകിരിയം കാതും സിയാ ഖോ പന തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിപൂരകാരിനീതി സമത്തകാരിനീ. ചേതോസമഥസ്സാതി സമാധികമ്മട്ഠാനസ്സ. ഓഗാധപ്പത്താതി ഓഗാധം അനുപ്പവേസം പത്താ. പതിഗാധപ്പത്താതി പതിഗാധം പതിട്ഠം പത്താ. അസ്സാസപ്പത്താതി അസ്സാസം അവസ്സയം പത്താ. വേസാരജ്ജപ്പത്താതി സോമനസ്സഞാണം പത്താ. അപരപ്പച്ചയാതി പരപ്പച്ചയോ വുച്ചതി പരസദ്ധാ പരപത്തിയായനാ, തായ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ഇമേഹി തീഹി അങ്ഗേഹി അത്തനോ ഗുണേ ആരബ്ഭ സച്ചകിരിയം അകാസി. ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോ. യാവതാതി യത്തികായോ. താസം അഞ്ഞതരാതി താസം അന്തരേ ഏകാ. അനുകമ്പികാതി ഹിതാനുകമ്പികാ. ഓവാദികാതി ഓവാദദായികാ. അനുസാസികാതി അനുസിട്ഠിദായികാ.

൭. സോപ്പസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏകീഭാവായ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിതോ ഫലസമാപത്തിവിഹാരതോ വുട്ഠിതോ. യഥാവിഹാരന്തി അത്തനോ അത്തനോ വസനവിഹാരം. നവാതി പബ്ബജ്ജായ നവകാ. തേ പഞ്ചസതമത്താ അഹേസും. കാകച്ഛമാനാതി കാകസദ്ദം കരോന്താ ദന്തേ ഖാദന്താ. ഥേരാതി ഥിരഭാവം പത്താ. തേന നോതി തേന നു. സേയ്യസുഖാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. രട്ഠികോതി യോ രട്ഠം ഭുഞ്ജതി. പേത്തണികോതി യോ പിതരാ ഭുത്താനുഭുത്തം ഭുഞ്ജതി. സേനാപതികോതി സേനായ ജേട്ഠകോ. ഗാമഗാമണികോതി ഗാമഭോജകോ. പൂഗഗാമണികോതി ഗണജേട്ഠകോ. അവിപസ്സകോ കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുസലാനം ധമ്മാനം അനേസകോ അഗവേസകോ ഹുത്വാ. ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനന്തി സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം.

൮. മച്ഛബന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧൮. അട്ഠമേ മച്ഛികന്തി മച്ഛഘാതകം. ഹത്ഥിനാ യാതീതി ഹത്ഥിയായീ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. വജ്ഝേതി വധിതബ്ബേ. വധായനീതേതി വധായ ഉപനീതേ. പാപകേന മനസാതി ലാമകേന വധകചിത്തേന. പാളിയം പന വധായുപനീതേതി ലിഖന്തി. മാഗവികോതി മിഗഘാതകോ. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതന്തി യോ മനുസ്സഭൂതം പാപകേന മനസാ അനുപേക്ഖതി, തസ്സ സമ്പത്തിയാ അഭാവേ കിമേവ വത്തബ്ബം. ഇദം പാപകസ്സ കമ്മുനോ അനിട്ഠഫലഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. യേസം പന താദിസം കമ്മം കരോന്താനമ്പി യസപടിലാഭോ ഹോതി, തേസം തം അകുസലം നിസ്സായ കുസലം വിപച്ചതീതി വേദിതബ്ബം. തേന പനസ്സ അകുസലകമ്മേന ഉപഹതത്താ വിപാകോ ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ അകുസലപക്ഖോവ കഥിതോ.

൯. പഠമമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൯. നവമേ നാതികേതി ഏവംനാമകേ ഗാമേ. ഗിഞ്ജകാവസഥേതി ഇട്ഠകാമയേ പാസാദേ. അമതോഗധാതി നിബ്ബാനോഗധാ, നിബ്ബാനപതിട്ഠാതി അത്ഥോ. ഭാവേഥ നോതി ഭാവേഥ നു. മരണസ്സതിന്തി മരണസ്സതികമ്മട്ഠാനം. അഹോ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. ബഹും വത മേ കതം അസ്സാതി തുമ്ഹാകം സാസനേ മമ കിച്ചം ബഹു കതം അസ്സ. തദന്തരന്തി തം അന്തരം ഖണം ഓകാസം. അസ്സസിത്വാ വാ പസ്സസാമീതി ഏത്ഥ അസ്സാസോ വുച്ചതി അന്തോ പവിസനവാതോ, പസ്സാസോ ബഹി നിക്ഖമനവാതോ. ഇതി അയം ഭിക്ഖു യാവ അന്തോ പവിട്ഠവാതോ ബഹി നിക്ഖമതി, ബഹി നിക്ഖന്തോ വാതോ അന്തോ പവിസതി, താവ ജീവിതം പത്ഥേന്തോ ഏവമാഹ. ദന്ധന്തി മന്ദം ഗരുകം അസീഘപ്പവത്തം. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തഫലത്ഥായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ മരണസ്സതി അരഹത്തം പാപേത്വാ കഥിതാതി.

൧൦. ദുതിയമരണസ്സതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ പതിഗതായാതി പടിപന്നായ. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി ഏത്ഥ തിവിധോ അന്തരായോ ജീവിതന്തരായോ, സമണധമ്മന്തരായോ, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കരോന്തസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ ചേവ മഗ്ഗന്തരായോ ചാതി. തം സബ്ബമ്പി സന്ധായേവമാഹ. ബ്യാപജ്ജേയ്യാതി അജിണ്ണകാദിവസേന വിപജ്ജേയ്യ. അധിമത്തോതി ബലവാ. ഛന്ദോതി കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ. വായാമോതി പയോഗവീരിയം. ഉസ്സാഹോതി ഉസ്സാപനവീരിയം. ഉസ്സോള്ഹീതി സമ്പാദനവീരിയം. അപ്പടിവാനീതി അനുക്കണ്ഠനാ അപ്പടിസങ്ഘരണാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സാരണീയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.