൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. നീവരണവഗ്ഗോ

൧. ആവരണസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ആവരണവസേന ആവരണാ. നീവരണവസേന നീവരണാ. ചേതോ അജ്ഝാരുഹന്തീതി ചേതസോ അജ്ഝാരുഹാ. വിപസ്സനാപഞ്ഞഞ്ച മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ച ഉപ്പത്തിനിവാരണട്ഠേന ദുബ്ബലം കരോന്തീതി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. യാ വാ ഏതേഹി സദ്ധിം വോകിണ്ണാ പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തം ദുബ്ബലം കരോന്തീതിപി പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ. അബലായാതി പഞ്ചനീവരണപരിയോനദ്ധത്താ അപഗതബലായ. ഉത്തരി വാ മനുസ്സധമ്മാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസന്തി ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാ ഉത്തരി അരിയഭാവം കാതും സമത്ഥം ഞാണദസ്സനവിസേസം. ഹാരഹാരിനീതി ഹരിതബ്ബം ഹരിതും സമത്ഥാ. നങ്ഗലമുഖാനീതി മാതികാമുഖാനി. താനി ഹി നങ്ഗലസരിക്ഖകത്താ നങ്ഗലേഹി ച ഖതത്താ നങ്ഗലമുഖാനീതി വുച്ചന്തി.

ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ സോതം വിയ വിപസ്സനാഞാണം ദട്ഠബ്ബം, ഉഭതോ നങ്ഗലമുഖാനം വിവരണകാലോ വിയ ഛസു ദ്വാരേസു സംവരസ്സ വിസ്സട്ഠകാലോ, മജ്ഝേനദിയാ രുക്ഖപാദേ കോട്ടേത്വാ പലാലതിണമത്തികാഹി ആവരണേ കതേ ഉദകസ്സ വിക്ഖിത്തവിസടബ്യാദിണ്ണകാലോ വിയ പഞ്ചഹി നീവരണേഹി പരിയോനദ്ധകാലോ, ഏവം ആവരണേ കതേ വിഹതവേഗസ്സ ഉദകസ്സ തിണപലാലാദീനി പരികഡ്ഢിത്വാ സമുദ്ദം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വിയ വിപസ്സനാഞാണേന സബ്ബാകുസലേ വിദ്ധംസേത്വാ നിബ്ബാനസാഗരം പാപുണിതും അസമത്ഥകാലോ വേദിതബ്ബോ. സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപല്ലാസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. പധാനിയങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ പധാനിയങ്ഗാനീതി പധാനം വുച്ചതി പദഹനഭാവോ, പധാനമസ്സ അത്ഥീതി പധാനിയോ, പധാനിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗാനീതി പധാനിയങ്ഗാനി. സദ്ധോതി സദ്ധായ സമന്നാഗതോ. സദ്ധാ പനേസാ ആഗമസദ്ധാ അധിഗമസദ്ധാ ഓകപ്പനസദ്ധാ പസാദസദ്ധാതി ചതുബ്ബിധാ. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം സദ്ധാ, അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ ആഗതത്താ ആഗമസദ്ധാ നാമ. അരിയസാവകാനം പടിവേധേന അധിഗതത്താ അധിഗമസദ്ധാ നാമ. ബുദ്ധോ ധമ്മോ സങ്ഘോതി വുത്തേ അചലഭാവേന ഓകപ്പനം ഓകപ്പനസദ്ധാ നാമ. പസാദുപ്പത്തി പസാദസദ്ധാ നാമ. ഇധ ഓകപ്പനസദ്ധാ അധിപ്പേതാ. ബോധിന്തി ചതുമഗ്ഗഞാണം. തം സുപ്പടിവിദ്ധം തഥാഗതേനാതി സദ്ദഹതി. ദേസനാസീസമേവ ചേതം, ഇമിനാ പന അങ്ഗേന തീസുപി രതനേസു സദ്ധാ അധിപ്പേതാ. യസ്സ ഹി ബുദ്ധാദീസു പസാദോ ബലവാ, തസ്സ പധാനവീരിയം ഇജ്ഝതി.

അപ്പാബാധോതി അരോഗോ. അപ്പാതങ്കോതി നിദ്ദുക്ഖോ. സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാകിനിയാ. ഗഹണിയാതി കമ്മജതേജോധാതുയാ. നാതിസീതായ നാച്ചുണ്ഹായാതി അതിസീതലഗ്ഗഹണികോ ഹി സീതഭീരുകോ ഹോതി, അച്ചുണ്ഹഗ്ഗഹണികോ ഉണ്ഹഭീരുകോ, തേസം പധാനം ന ഇജ്ഝതി, മജ്ഝിമഗ്ഗഹണികസ്സ ഇജ്ഝതി. തേനാഹ – മജ്ഝിമായ പധാനക്ഖമായാതി. യഥാഭൂതം അത്താനം ആവികത്താതി യഥാഭൂതം അത്തനോ അഗുണം പകാസേതാ. ഉദയത്ഥഗാമിനിയാതി ഉദയഞ്ച അത്ഥഞ്ച ഗന്തും പരിച്ഛിന്ദിതും സമത്ഥായ. ഏതേന പഞ്ഞാസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകം ഉദയബ്ബയഞാണം വുത്തം. അരിയായാതി പരിസുദ്ധായ. നിബ്ബേധികായാതി അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബേ ലോഭക്ഖന്ധാദയോ നിബ്ബിജ്ഝിതും സമത്ഥായ. സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാതി തദങ്ഗവസേന കിലേസാനം പഹീനത്താ യം ദുക്ഖം ഖീയതി, തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഖയഗാമിനിയാ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പദേഹി വിപസ്സനാപഞ്ഞാവ കഥിതാ. ദുപ്പഞ്ഞസ്സ ഹി പധാനം ന ഇജ്ഝതി.

൪. സമയസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ പധാനായാതി വീരിയകരണത്ഥായ. ന സുകരം ഉഞ്ഛേന പഗ്ഗഹേന യാപേതുന്തി ന സക്കാ ഹോതി പത്തം ഗഹേത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ യാപേതും. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൫. മാതാപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. പഞ്ചമേ പരിയാദായ തിട്ഠതീതി പരിയാദിയിത്വാ ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ തിട്ഠതി. ഉഗ്ഘാതിതാതി ഉദ്ധുമാതാ.

അസിഹത്ഥേനാതി സീസച്ഛേദനത്ഥായ അസിം ആദായ ആഗതേനാപി. പിസാചേനാതി ഖാദിതും ആഗതയക്ഖേനാപി. ആസീദേതി ഘട്ടേയ്യ. മഞ്ജുനാതി മുദുകേന. കാമോഘവുള്ഹാനന്തി കാമോഘേന വുള്ഹാനം കഡ്ഢിതാനം. കാലം ഗതി ഭവാഭവന്തി വട്ടകാലം ഗതിഞ്ച പുനപ്പുനബ്ഭവേ ച. പുരക്ഖതാതി പുരേചാരികാ പുരതോ ഗതായേവ. യേ ച കാമേ പരിഞ്ഞായാതി യേ പണ്ഡിതാ ദുവിധേപി കാമേ തീഹി പരിഞ്ഞാഹി പരിജാനിത്വാ. ചരന്തി അകുതോഭയാതി ഖീണാസവാനം കുതോചി ഭയം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ തേ അകുതോഭയാ ഹുത്വാ ചരന്തി. പാരങ്ഗതാതി പാരം വുച്ചതി നിബ്ബാനം, തം ഉപഗതാ, സച്ഛികത്വാ ഠിതാതി അത്ഥോ. ആസവക്ഖയന്തി അരഹത്തം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. ഉപജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ മധുരകജാതോതി സഞ്ജാതഗരുഭാവോ. ദിസാ ച മേ ന പക്ഖായന്തീതി ചതസ്സോ ദിസാ ച അനുദിസാ ച മയ്ഹം ന ഉപട്ഠഹന്തീതി വദതി. ധമ്മാ ച മം നപ്പടിഭന്തീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മാപി മേ ന ഉപട്ഠഹന്തി. അനഭിരതോ ച ബ്രഹ്മചരിയം ചരാമീതി ഉക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസാമി. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി തസ്സ കഥം സുത്വാ ‘‘ബുദ്ധവേനേയ്യപുഗ്ഗലോ അയ’’ന്തി തം കാരണം ഭഗവതോ ആരോചേതും ഉപസങ്കമി. അവിപസ്സകസ്സ കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കുസലധമ്മേ അവിപസ്സന്തസ്സ, അനേസന്തസ്സ അഗവേസന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനന്തി സതിപട്ഠാനാദീനം സത്തതിംസധമ്മാനം.

൭. അഭിണ്ഹപച്ചവേക്ഖിതബ്ബഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൫൭. സത്തമേ ജരാധമ്മോമ്ഹീതി ജരാസഭാവോ അമ്ഹി. ജരം അനതീതോതി ജരം അനതിക്കന്തോ, അന്തോജരായ ഏവ ചരാമി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. കമ്മസ്സകോതിആദീസു കമ്മം മയ്ഹം സകം അത്തനോ സന്തകന്തി കമ്മസ്സകോ അമ്ഹി. കമ്മസ്സ ദായാദോതി കമ്മദായാദോ, കമ്മം മയ്ഹം ദായജ്ജം സന്തകന്തി അത്ഥോ. കമ്മം മയ്ഹം യോനി കാരണന്തി കമ്മയോനി. കമ്മം മയ്ഹം ബന്ധൂതി കമ്മബന്ധു, കമ്മഞാതകോതി അത്ഥോ. കമ്മം മയ്ഹം പടിസരണം പതിട്ഠാതി കമ്മപടിസരണോ. തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീതി തസ്സ കമ്മസ്സ ദായാദോ തേന ദിന്നഫലപടിഗ്ഗാഹകോ ഭവിസ്സാമീതി അത്ഥോ. യോബ്ബനമദോതി യോബ്ബനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നമദോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. മഗ്ഗോ സഞ്ജായതീതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ സഞ്ജായതി. സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തീതി ദസ സംയോജനാനി സബ്ബസോ പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീതി സത്ത അനുസയാ വിഗതന്താ പരിച്ഛിന്നാ പരിവടുമാ ഹോന്തി. ഏവമേത്ഥ ഹേട്ഠാ പഞ്ചസു ഠാനേസു വിപസ്സനാ കഥിതാ, ഇമേസു പഞ്ചസു ലോകുത്തരമഗ്ഗോ.

ഇദാനി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ ബ്യാധിധമ്മാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിന്തി ഉപധിരഹിതം അരഹത്തമഗ്ഗം ഞത്വാ. സബ്ബേ മദേ അഭിഭോസ്മീതി സബ്ബേ ഇമേ തയോപി മദേ അധിഭവിം, അതിക്കമ്മ ഠിതോസ്മീതി അത്ഥോ. നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോതി പബ്ബജ്ജം ഖേമതോ ദിസ്വാ. തസ്സ മേ അഹു ഉസ്സാഹോ, നിബ്ബാനം അഭിപസ്സതോതി തസ്സ മയ്ഹം നിബ്ബാനം അഭിപസ്സന്തസ്സ വായാമോ അഹോസി. അനിവത്തി ഭവിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജതോ അനിവത്തികോ ഭവിസ്സാമി, ബ്രഹ്മചരിയവാസതോ അനിവത്തികോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ അനിവത്തികോ ഭവിസ്സാമി. ബ്രഹ്മചരിയപരായണോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരായണോ. ഇമിനാ ലോകുത്തരോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ കഥിതോതി.

൮. ലിച്ഛവികുമാരകസുത്തവണ്ണനാ

൫൮. അട്ഠമേ സജ്ജാനി ധനൂനീതി സജിയാനി ആരോപിതധനൂനി. അദ്ദസൂതി അദ്ദസംസു. ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീതി വഡ്ഢിസ്സന്തി വജ്ജിരാജാനോ. അപാനുഭാതി അവഡ്ഢിനിസ്സിതാ മാനഥദ്ധാ. പച്ഛാലിയം ഖിപന്തീതി പച്ഛതോ ഗന്ത്വാ പിട്ഠിം പാദേന പഹരന്തി. രട്ഠികസ്സാതിആദീസു രട്ഠം ഭുഞ്ജതീതി രട്ഠികോ. പിതരാ ദത്തം സാപതേയ്യം ഭുഞ്ജതീതി പേത്തനികോ. സേനായ പതി ജേട്ഠകോതി സേനാപതികോ. ഗാമഗാമണികസ്സാതി ഗാമാനം ഗാമണികസ്സ, ഗാമസാമികസ്സാതി അത്ഥോ. പൂഗഗാമണികസ്സാതി ഗണജേട്ഠകസ്സ. കുലേസൂതി തേസു തേസു കുലേസു. പച്ചേകാധിപച്ചം കാരേന്തീതി പച്ചേകം ജേട്ഠകട്ഠാനം കാരേന്തി. കല്യാണേന മനസാ അനുകമ്പന്തീതി സുന്ദരേന ചിത്തേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. ഖേത്തകമ്മന്തസാമന്തസബ്യോഹാരേതി യേ ച അത്തനോ ഖേത്തകമ്മന്താനം സാമന്താ അനന്തരക്ഖേത്തസാമിനോ, തേ ച രജ്ജുദണ്ഡേഹി ഭൂമിപ്പമാണഗ്ഗാഹകേ സബ്ബോഹാരേ ച. ബലിപടിഗ്ഗാഹികാ ദേവതാതി കുലപ്പവേണിയാ ആഗതാ ആരക്ഖദേവതാ. സക്കരോതീതി താ ദേവതാ അഗ്ഗയാഗുഭത്താദീഹി സക്കരോതി.

കിച്ചകരോതി ഉപ്പന്നാനം കിച്ചാനം കാരകോ. യേ ചസ്സ അനുജീവിനോതി യേ ച ഏതം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തി. ഉഭിന്നഞ്ചേവ അത്ഥായാതി ഉഭിന്നമ്പി ഹിതത്ഥായ പടിപന്നോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പുബ്ബപേതാനന്തി പരലോകഗതാനം. ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച ജീവതന്തി യേ ച ദിട്ഠേ ധമ്മേ ജീവന്തി. ഇതി പദദ്വയേനാപി അതീതപച്ചുപ്പന്നേ ഞാതയോ ദസ്സേതി. വിത്തിസഞ്ജനനോതി തുട്ഠിജനനോ. ഘരമാവസന്തി ഘരാവാസം വസന്തോ. പുജ്ജോ ഹോതി പസംസിയോതി പൂജേതബ്ബോ ച പസംസിതബ്ബോ ച ഹോതീതി.

൯-൧൦. വുഡ്ഢപബ്ബജിതസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. നവമേ നിപുണോതി സണ്ഹോ സുഖുമകാരണഞ്ഞൂ. ആകപ്പസമ്പന്നോതി സമണാകപ്പേന സമ്പന്നോ. ദസമേ പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീതി ദിന്നോവാദം പദക്ഖിണതോ ഗണ്ഹന്തോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

നീവരണവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൭) ൨. സഞ്ഞാവഗ്ഗോ

൧-൨. സഞ്ഞാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൬൧-൬൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ മഹപ്ഫലാതി വിപാകഫലേന മഹപ്ഫലാ. വിപാകാനിസംസേനേവ മഹാനിസംസാ. അമതോഗധാതി നിബ്ബാനപതിട്ഠാ. സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞാതി സബ്ബസ്മിം തേധാതുസന്നിവേസേ ലോകേ ഉക്കണ്ഠിതസ്സ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ. ദുതിയം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩-൪. വഡ്ഢസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൬൩-൬൪. തതിയേ വരാദായീതി ഉത്തമസ്സ വരസ്സ ആദായകോ. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥേ ച ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൫. സാകച്ഛസുത്തവണ്ണനാ

൬൫. പഞ്ചമേ അലംസാകച്ഛോതി സാകച്ഛായ യുത്തോ. ആഗതം പഞ്ഹന്തി പുച്ഛിതം പഞ്ഹം. ബ്യാകത്താ ഹോതീതി വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി.

൬. സാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൬൬. ഛട്ഠേ അലംസാജീവോതി സാജീവായ യുത്തോ. സാജീവോതി പഞ്ഹപുച്ഛനഞ്ചേവ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഞ്ച. സബ്ബേപി ഹി സബ്രഹ്മചാരിനോ പഞ്ഹം ഉപജീവന്തി, തേനേതം പഞ്ഹപുച്ഛനവിസ്സജ്ജനം സമാനാജീവതായ സാജീവോതി വുത്തം. കതം പഞ്ഹന്തി അഭിസങ്ഖതം പഞ്ഹം.

൭-൧൦. പഠമഇദ്ധിപാദസുത്താദിവണ്ണനാ

൬൭-൭൦. സത്തമേ ഉസ്സോള്ഹീതി അധിമത്തവീരിയം. അട്ഠമേ അത്തനോ ബോധിമണ്ഡേ പടിവിദ്ധേ ആഗമനഇദ്ധിപാദേ കഥേത്വാ ഉപരി അത്തനോവ ഛ അഭിഞ്ഞാ കഥേസീതി. നവമദസമേസു വിപസ്സനാ കഥിതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സഞ്ഞാവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൮) ൩. യോധാജീവവഗ്ഗോ

൧. പഠമചേതോവിമുത്തിഫലസുത്തവണ്ണനാ

൭൧. തതിയസ്സ പഠമേ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇദാനി വണ്ണഭണനത്ഥം ഇദം ആരദ്ധം. തത്ഥ യതോ ഖോതി യദാ ഖോ. ഉക്ഖിത്തപലിഘോതി അവിജ്ജാപലിഘം ഉക്ഖിപിത്വാ അപനേത്വാ ഠിതോ. സംകിണ്ണപരിഖോതി സംസാരപരിഖം സംകിരിത്വാ വിനാസേത്വാ ഠിതോ. അബ്ബൂള്ഹേസികോതി തണ്ഹാസങ്ഖാതം ഏസികാഥമ്ഭം അബ്ബുയ്ഹ ലുഞ്ചിത്വാ ഠിതോ. നിരഗ്ഗളോതി നീവരണകവാടം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ഠിതോ. പന്നദ്ധജോ പന്നഭാരോതി മാനദ്ധജഞ്ച ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരകിലേസഭാരഞ്ച പാതേത്വാ ഓതാരേത്വാ ഠിതോ. വിസംയുത്തോതി വട്ടേന വിസംയുത്തോ. സേസം പാളിനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ ഭഗവതാ മഗ്ഗേന കിലേസേ ഖേപേത്വാ നിരോധസയനവരഗതസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ വിഹരതോ ഖീണാസവസ്സ കാലോ ദസ്സിതോ.

യഥാ ഹി ദ്വേ നഗരാനി ഏകം ചോരനഗരം ഏകം ഖേമനഗരം. അഥ ഏകസ്സ മഹായോധസ്സ ഏവം ഭവേയ്യ – ‘‘യാവിമം ചോരനഗരം തിട്ഠതി, താവ ഖേമനഗരം ഭയതോ ന മുച്ചതി, ചോരനഗരം അനഗരം കരിസ്സാമീ’’തി സന്നാഹം കത്വാ ഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ചോരനഗരം ഉപസങ്കമിത്വാ നഗരദ്വാരേ ഉസ്സാപിതേ ഏസികാഥമ്ഭേ ഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിത്വാ സദ്ധിം ദ്വാരബാഹാഹി കവാടം ഭിന്ദിത്വാ പലിഘം ഉക്ഖിപിത്വാ പാകാരം ഭിന്ദിത്വാ പരിഖം വികിരിത്വാ നഗരസോഭത്ഥായ ഉസ്സിതേ ധജേ പാതേത്വാ നഗരം അഗ്ഗിനാ ഝാപേത്വാ ഖേമനഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ ഞാതിഗണപരിവുതോ സുരസഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ. ഏവം ചോരനഗരം വിയ സക്കായോ, ഖേമനഗരം വിയ നിബ്ബാനം, മഹായോധോ വിയ യോഗാവചരോ. തസ്സേവം ഹോതി – ‘‘യാവ സക്കായവട്ടം വട്ടതി, താവ ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണാഅട്ഠനവുതിരോഗപഞ്ചവീസതിമഹാഭയേഹി പരിമുച്ചനം നത്ഥീ’’തി. സോ മഹായോധോ സന്നാഹം വിയ സീലസന്നാഹം കത്വാ പഞ്ഞാഖഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ഖഗ്ഗേന ഏസികാഥമ്ഭേ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗേന തണ്ഹേസികം ലുഞ്ചിത്വാ, സോ യോധോ സദ്വാരബാഹകം നഗരകവാടം വിയ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസംയോജനഅഗ്ഗളം ഉഗ്ഘാടേത്വാ, സോ യോധോ പലിഘം വിയ അവിജ്ജാപലിഘം ഉക്ഖിപിത്വാ, സോ യോധോ പാകാരം ഭിന്ദന്തോ പരിഖം വിയ കമ്മാഭിസങ്ഖാരം ഭിന്ദന്തോ ജാതിസംസാരപരിഖം വികിരിത്വാ, സോ യോധോ നഗരം സോഭത്ഥായ ഉസ്സാപിതദ്ധജേ വിയ മാനദ്ധജേ പാതേത്വാ സക്കായനഗരം ഝാപേത്വാ, സോ യോധോ ഖേമനഗരേ ഉപരിപാസാദേ സുഭോജനം വിയ കിലേസപരിനിബ്ബാനനഗരം പവിസിത്വാ അമതം നിരോധാരമ്മണം ഫലസമാപത്തിസുഖം അനുഭവമാനോ കാലം വീതിനാമേതി.

൨. ദുതിയചേതോവിമുത്തിഫലസുത്തവണ്ണനാ

൭൨. ദുതിയേ അനിച്ചസഞ്ഞാതി ഖന്ധപഞ്ചകം ഹുത്വാ അഭാവാകാരേന അനിച്ചന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ. അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാതി യദനിച്ചം, തം പടിപീളനാകാരേന ദുക്ഖന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ. ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാതി യം ദുക്ഖം, തം അവസവത്തനാകാരേന അനത്താതി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ഇമേസു പന ദ്വീസുപി സുത്തേസു വിപസ്സനാഫലം നാമ കഥിതന്തി.

൩. പഠമധമ്മവിഹാരീസുത്തവണ്ണനാ

൭൩. തതിയേ ദിവസം അതിനാമേതീതി ദിവസം അതിക്കാമേതി. രിഞ്ചതി പടിസല്ലാനന്തി ഏകീഭാവം വിസ്സജ്ജേതി. ദേസേതീതി കഥേതി പകാസേതി. ധമ്മപഞ്ഞത്തിയാതി ധമ്മസ്സ പഞ്ഞാപനായ. ധമ്മം പരിയാപുണാതീതി നവങ്ഗവസേന ചതുസച്ചധമ്മം പരിയാപുണാതി വളഞ്ജേതി കഥേതി. ന രിഞ്ചതി പടിസല്ലാനന്തി ഏകീഭാവം ന വിസ്സജ്ജേതി. അനുയുഞ്ജതി അജ്ഝത്തം ചേതോസമഥന്തി നിയകജ്ഝത്തേ ചിത്തസമാധിം ആസേവതി ഭാവേതി, സമഥകമ്മട്ഠാനേ യുത്തപ്പയുത്തോ ഹോതി.

ഹിതേസിനാതി ഹിതം ഏസന്തേന. അനുകമ്പകേനാതി അനുകമ്പമാനേന. അനുകമ്പം ഉപാദായാതി അനുകമ്പം ചിത്തേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ, പടിച്ചാതിപി വുത്തം ഹോതി. കതം വോ തം മയാതി തം മയാ ഇമേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ ദേസേന്തേന തുമ്ഹാകം കതം. ഏത്തകമേവ ഹി അനുകമ്പകസ്സ സത്ഥു കിച്ചം യദിദം അവിപരീതധമ്മദേസനാ, ഇതോ പരം പന പടിപത്തി നാമ സാവകാനം കിച്ചം. തേനാഹ – ഏതാനി ഭിക്ഖു രുക്ഖമൂലാനി…പേ… അമ്ഹാകം അനുസാസനീതി. തത്ഥ ച രുക്ഖമൂലാനീതി ഇമിനാ രുക്ഖമൂലസേനാസനം ദസ്സേതി. സുഞ്ഞാഗാരാനീതി ഇമിനാ ജനവിവിത്തട്ഠാനം. ഉഭയേനാപി ച യോഗാനുരൂപം സേനാസനമാചിക്ഖതി, ദായജ്ജം നിയ്യാതേതി. ഝായഥാതി ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന അട്ഠതിംസാരമ്മണാനി, ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച അനിച്ചാദിതോ ഖന്ധായതനാദീനി ഉപനിജ്ഝായഥ, സമഥഞ്ച വിപസ്സനഞ്ച വഡ്ഢേഥാതി വുത്തം ഹോതി. മാ പമാദത്ഥാതി മാ പമജ്ജിത്ഥ. മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥാതി യേ ഹി പുബ്ബേ ദഹരകാലേ ആരോഗ്യകാലേ സത്തസപ്പായാദിസമ്പത്തികാലേ സത്ഥു സമ്മുഖീഭാവകാലേ ച യോനിസോമനസികാരവിരഹിതാ രത്തിന്ദിവം മങ്കുലഭത്താ ഹുത്വാ സേയ്യസുഖമിദ്ധസുഖമനുയുത്താ പമജ്ജന്തി, തേ പച്ഛാ ജരാകാലേ രോഗകാലേ മരണകാലേ വിപത്തികാലേ സത്ഥു പരിനിബ്ബാനകാലേ ച തം പുബ്ബേ പമാദവിഹാരം അനുസ്സരന്താ സപ്പടിസന്ധികാലകിരിയഞ്ച ഭാരിയം സമ്പസ്സമാനാ വിപ്പടിസാരിനോ ഹോന്തി. തുമ്ഹേ പന താദിസാ മാ അഹുവത്ഥാതി ഏതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനോ അഹുവത്ഥാ’’തി. അയം വോ അമ്ഹാകം അനുസാസനീതി അയം അമ്ഹാകം സന്തികാ ‘‘ഝായഥ മാ പമാദത്ഥാ’’തി തുമ്ഹാകം അനുസാസനീ, ഓവാദോതി വുത്തം ഹോതി.

൪. ദുതിയധമ്മവിഹാരീസുത്തവണ്ണനാ

൭൪. ചതുത്ഥേ ഉത്തരി ചസ്സ പഞ്ഞായ അത്ഥം നപ്പജാനാതീതി തതോ പരിയത്തിതോ ഉത്തരി തസ്സ ധമ്മസ്സ സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അത്ഥം നപ്പജാനാതി, ചത്താരി സച്ചാനി ന പസ്സതി നപ്പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. സേസവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതേസു ദ്വീസുപി സുത്തേസു ബഹുസ്സുതഭിക്ഖു വിപസ്സനാകമ്മികോ സോതാപന്നോ സകദാഗാമീ അനാഗാമീ ഖീണാസവോതി ഛ ജനാ ധമ്മവിഹാരിനോ നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

൫. പഠമയോധാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൭൫. പഞ്ചമേ യോധാജീവാതി യുദ്ധൂപജീവിനോ. രജഗ്ഗന്തി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം പാദപ്പഹാരഭിന്നായ ഭൂമിയാ ഉഗ്ഗതം രജക്ഖന്ധം. ന സന്ഥമ്ഭതീതി സന്ഥമ്ഭിത്വാ ഠാതും ന സക്കോതി. സഹതി രജഗ്ഗന്തി രജക്ഖന്ധം ദിസ്വാപി അധിവാസേതി. ധജഗ്ഗന്തി ഹത്ഥിഅസ്സദീനം പിട്ഠേസു വാ രഥേസു വാ ഉസ്സാപിതാനം ധജാനം അഗ്ഗം. ഉസ്സാരണന്തി ഹത്ഥിഅസ്സരഥാനഞ്ചേവ ബലകായസ്സ ച ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദം. സമ്പഹാരേതി സമാഗതേ അപ്പമത്തകേപി പഹാരേ. ഹഞ്ഞതീതി വിഹഞ്ഞതി വിഘാതം ആപജ്ജതി. ബ്യാപജ്ജതീതി വിപത്തിം ആപജ്ജതി, പകതിഭാവം ജഹതി. സഹതി സമ്പഹാരന്തി ദ്വേ തയോ പഹാരേ പത്വാപി സഹതി അധിവാസേതി. തമേവ സങ്ഗാമസീസന്തി തംയേവ ജയക്ഖന്ധാവാരട്ഠാനം. അജ്ഝാവസതീതി സത്താഹമത്തം അഭിഭവിത്വാ ആവസതി. കിം കാരണാ? ലദ്ധപഹാരാനം പഹാരജഗ്ഗനത്ഥഞ്ചേവ കതകമ്മാനം വിസേസം ഞത്വാ ഠാനന്തരദാനത്ഥഞ്ച ഇസ്സരിയസുഖാനുഭവനത്ഥഞ്ച.

ഇദാനി യസ്മാ സത്ഥു യോധാജീവേഹി കിച്ചം നത്ഥി, ഇമസ്മിം പന സാസനേ തഥാരൂപേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ ദസ്സേതും ഇദം ഓപമ്മം ആഭതം. തസ്മാ തേ പുഗ്ഗലേ ദസ്സേന്തോ ഏവമേവ ഖോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സംസീദതീതി മിച്ഛാവിതക്കസ്മിം സംസീദതി അനുപ്പവിസതി. ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതുന്തി ബ്രഹ്മചരിയവാസം അനുപച്ഛിജ്ജമാനം ഗോപേതും ന സക്കോതി. സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാതി സിക്ഖായ ദുബ്ബലഭാവം പകാസേത്വാ. കിമസ്സ രജഗ്ഗസ്മിന്തി കിം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രജഗ്ഗം നാമാതി വദതി. അഭിരൂപാതി അഭിരൂപവതീ. ദസ്സനീയാതി ദസ്സനയോഗ്ഗാ. പാസാദികാതി ദസ്സനേനേവ ചിത്തപ്പസാദാവഹാ. പരമായാതി ഉത്തമായ. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി സരീരവണ്ണേന ചേവ അങ്ഗസണ്ഠാനേന ച. ഊഹസതീതി അവഹസതി. ഉല്ലപതീതി കഥേതി. ഉജ്ഝഗ്ഘതീതി പാണിം പഹരിത്വാ മഹാഹസിതം ഹസതി. ഉപ്പണ്ഡേതീതി ഉപ്പണ്ഡനകഥം കഥേതി. അഭിനിസീദതീതി അഭിഭവിത്വാ സന്തികേ വാ ഏകാസനേ വാ നിസീദതി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. അജ്ഝോത്ഥരതീതി അവത്ഥരതി. വിനിവേഠേത്വാ വിനിമോചേത്വാതി ഗഹിതട്ഠാനതോ തസ്സാ ഹത്ഥം വിനിബ്ബേഠേത്വാ ചേവ മോചേത്വാ ച. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. ദുതിയയോധാജീവസുത്തവണ്ണനാ

൭൬. ഛട്ഠേ അസിചമ്മം ഗഹേത്വാതി അസിഞ്ച ചമ്മഞ്ച ഗഹേത്വാ. ധനുകലാപം സന്നയ്ഹിത്വാതി ധനുഞ്ച സരകലാപഞ്ച സന്നയ്ഹിത്വാ. വിയൂള്ഹന്തി യുദ്ധസന്നിവേസവേസേന ഠിതം. സങ്ഗാമം ഓതരതീതി മഹായുദ്ധം ഓതരതി. ഉസ്സഹതി വായമതീതി ഉസ്സാഹഞ്ച വായാമഞ്ച കരോതി. ഹനന്തീതി ഘാതേന്തി. പരിയാപാദേന്തീതി പരിയാപാദയന്തി. ഉപലിക്ഖന്തീതി വിജ്ഝന്തി. അപനേന്തീതി സകസേനം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. അപനേത്വാ ഞാതകാനം നേന്തീതി സകസേനം നേത്വാ തതോ ഞാതകാനം സന്തികം നേന്തി. നീയമാനോതി അത്തനോ ഗേഹം വാ സേസഞാതിസന്തികം വാ നിയ്യമാനോ. ഉപട്ഠഹന്തി പരിചരന്തീതി പഹാരസോധനവണകപ്പനാദീനി കരോന്താ ജഗ്ഗന്തി ഗോപയന്തി.

അരക്ഖിതേനേവ കായേനാതി അരക്ഖിതേന കായദ്വാരേന. അരക്ഖിതായ വാചായാതി അരക്ഖിതേന വചീദ്വാരേന. അരക്ഖിതേന ചിത്തേനാതി അരക്ഖിതേന മനോദ്വാരേന. അനുപട്ഠിതായ സതിയാതി സതിം സുപട്ഠിതം അകത്വാ. അസംവുതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹീതി മനച്ഛട്ഠേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അപിഹിതേഹി അഗോപിതേഹി. രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതീതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോവ സമഥവിപസ്സനാചിത്തം ധംസേതി, ദൂരേ ഖിപതി. രാഗപരിയുട്ഠിതോമ്ഹി, ആവുസോ, രാഗപരേതോതി അഹം, ആവുസോ, രാഗേന രത്തോ, രാഗേന അനുഗതോ.

അട്ഠികങ്കലൂപമാതിആദീസു അട്ഠികങ്കലൂപമാ അപ്പസ്സാദട്ഠേന. മംസപേസൂപമാ ബഹുസാധാരണട്ഠേന. തിണുക്കൂപമാ അനുദഹനട്ഠേന. അങ്ഗാരകാസൂപമാ മഹാഭിതാപട്ഠേന. സുപിനകൂപമാ ഇത്തരപച്ചുപട്ഠാനട്ഠേന. യാചിതകൂപമാ താവകാലികട്ഠേന. രുക്ഖഫലൂപമാ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനട്ഠേന. അസിസൂനൂപമാ അധികുട്ടനട്ഠേന. സത്തിസൂലൂപമാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന. സപ്പസിരൂപമാ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന. ഉസ്സഹിസ്സാമീതി ഉസ്സാഹം കരിസ്സാമി. ധാരയിസ്സാമീതി സമണഭാവം ധാരയിസ്സാമി. അഭിരമിസ്സാമീതി അഭിരതിം ഉപ്പാദേസ്സാമി ന ഉക്കണ്ഠിസ്സാമി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

൭. പഠമഅനാഗതഭയസുത്തവണ്ണനാ

൭൭. സത്തമേ ആരഞ്ഞകേനാതി അരഞ്ഞവാസിനാ. അപ്പത്തസ്സാതി അസമ്പത്തസ്സ ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലപ്പഭേദസ്സ വിസേസസ്സ പത്തിയാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സോ മമസ്സ അന്തരായോതി സോ മമ ജീവിതന്തരായോ ച ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ ച, പുഥുജ്ജനകാലകിരിയം കരോന്തസ്സ സഗ്ഗന്തരായോ ച മഗ്ഗന്തരായോ ച ഭവേയ്യ. ഹന്ദാതി വവസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ. വീരിയം ആരഭാമീതി ദുവിധമ്പി വീരിയം കരോമി. സത്ഥകാതി സത്ഥം വിയ സന്ധിബന്ധനച്ഛേദകവാതാ. വാളേഹീതി കക്ഖളേഹി. മാണവേഹീതി ചോരേഹി. കതകമ്മേഹി വാ അകതകമ്മേഹി വാതി ഏത്ഥ ചോരികം കത്വാ നിക്ഖന്താ കതകമ്മാ നാമ, ചോരികം കാതും ഗച്ഛന്താ അകതകമ്മാ നാമ. തത്ഥ കതകമ്മാ കമ്മസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ സത്താനം ഗലലോഹിതം ഗഹേത്വാ ദേവതാനം ബലിം കരോന്തി, അകതകമ്മാ ‘‘ഏവം നോ കമ്മം നിപ്ഫജ്ജിസ്സതീ’’തി പഠമതരം കരോന്തി. ഇദം സന്ധായ തേ മം ജീവിതാ വോരോപേയ്യുന്തി വുത്തം. വാളാ അമനുസ്സാതി കക്ഖളാ ദുട്ഠാ യക്ഖാദയോ അമനുസ്സാ.

൮. ദുതിയഅനാഗതഭയസുത്തവണ്ണനാ

൭൮. അട്ഠമേ പുരാ മം സോ ധമ്മോ ആഗച്ഛതീതി യാവ സോ ധമ്മോ മം ന ഉപഗച്ഛതി, താവ അഹം പുരേതരമേവ വീരിയം ആരഭാമീതി അത്ഥോ. ഖീരോദകീഭൂതാതി ഖീരോദകം വിയ ഭൂതാ ഏകീഭാവം ഉപഗതാ. പിയചക്ഖൂഹീതി മേത്തചക്ഖൂഹി.

൯. തതിയഅനാഗതഭയസുത്തവണ്ണനാ

൭൯. നവമേ ധമ്മസന്ദോസാ വിനയസന്ദോസോതി ധമ്മസന്ദോസേന വിനയസന്ദോസോ ഹോതി. കഥം പന ധമ്മസ്മിം ദുസ്സന്തേ വിനയോ ദുസ്സതി നാമ? സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു ഗബ്ഭം അഗ്ഗണ്ഹന്തേസു പഞ്ചവിധോ വിനയോ ന ഹോതി, ഏവം ധമ്മേ ദുസ്സന്തേ വിനയോ ദുസ്സതി. ദുസ്സീലസ്സ പന സംവരവിനയോ നാമ ന ഹോതി, തസ്മിം അസതി സമഥവിപസ്സനാ ഗബ്ഭം ന ഗണ്ഹാതി. ഏവം വിനയസന്ദോസേനപി ധമ്മസന്ദോസോ വേദിതബ്ബോ. അഭിധമ്മകഥന്തി സീലാദിഉത്തമധമ്മകഥം. വേദല്ലകഥന്തി വേദപടിസംയുത്തം ഞാണമിസ്സകകഥം. കണ്ഹധമ്മം ഓക്കമമാനാതി രന്ധഗവേസിതായ ഉപാരമ്ഭപരിയേസനവസേന കാളകധമ്മം ഓക്കമമാനാ. അപിച ദുട്ഠചിത്തേന പുഗ്ഗലം ഘട്ടേന്താപി തം കണ്ഹധമ്മം അത്തനോ ദഹന്താപി ലാഭസക്കാരത്ഥം കഥേന്താപി കണ്ഹധമ്മം ഓക്കമന്തിയേവ.

ഗമ്ഭീരാതി പാളിഗമ്ഭീരാ. ഗമ്ഭീരത്ഥാതി അത്ഥഗമ്ഭീരാ. ലോകുത്തരാതി ലോകുത്തരധമ്മദീപകാ. സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്താതി ഖന്ധധാതുആയതനപച്ചയാകാരപടിസംയുത്താ. ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേസ്സന്തീതി ജാനനത്ഥായ ചിത്തം ന ഠപേസ്സന്തി. ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിയാപുണിതബ്ബന്തി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബേ ച വളഞ്ജേതബ്ബേ ച. കവിതാതി സിലോകാദിബന്ധനവസേന കവീഹി കതാ. കാവേയ്യാതി തസ്സേവ വേവചനം. ബാഹിരകാതി സാസനതോ ബഹിദ്ധാ ഠിതാ. സാവകഭാസിതാതി ബാഹിരസാവകേഹി ഭാസിതാ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ച ഉത്താനത്ഥമേവ.

൧൦. ചതുത്ഥഅനാഗതഭയസുത്തവണ്ണനാ

൮൦. ദസമേ കല്യാണകാമാതി സുന്ദരകാമാ. രസഗ്ഗാനീതി ഉത്തമരസാനി. സംസട്ഠാ വിഹരിസ്സന്തീതി പഞ്ചവിധേന സംസഗ്ഗേന സംസട്ഠാ വിഹരിസ്സന്തി. സന്നിധികാരപരിഭോഗന്തി സന്നിധികതസ്സ പരിഭോഗം. ഓളാരികമ്പി നിമിത്തന്തി ഏത്ഥ പഥവിം ഖണന്തോപി ഖണാഹീതി ആണാപേന്തോപി പഥവിയം ഓളാരികം നിമിത്തം കരോതി നാമ. തിണകട്ഠസാഖാപലാസം ഛിന്ദന്തോപി ഛിന്ദാതി ആണാപേന്തോപി ഹരിതഗ്ഗേ ഓളാരികം നിമിത്തം കരോതി നാമ. ആജീവത്ഥായ പണ്ണനിവാപആദീനി ഗാഹാപേന്തോ ഫലാനി ഓചിനന്തേ വാ ഓചിനാപേന്തേന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. ഇമേസു ചതൂസു സുത്തേസു സത്ഥാരാ സാസനേ വുദ്ധിപരിഹാനി കഥിതാതി.

യോധാജീവവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൯) ൪. ഥേരവഗ്ഗോ

൧. രജനീയസുത്തവണ്ണനാ

൮൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ രജനീയേസൂതി രാഗസ്സ പച്ചയേസു ആരമ്മണേസു. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

൨. വീതരാഗസുത്തവണ്ണനാ

൮൨. ദുതിയേ മക്ഖീതി ഗുണമക്ഖകോ. പളാസീതി യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന സമന്നാഗതോ.

൩. കുഹകസുത്തവണ്ണനാ

൮൩. തതിയേ കുഹകോതി തീഹി കുഹനവത്ഥൂഹി സമന്നാഗതോ. ലപകോതി ലാഭസന്നിസ്സിതായ ലപനായ സമന്നാഗതോ. നേമിത്തികോതി നിമിത്തകിരിയകാരകോ. നിപ്പേസികോതി നിപ്പേസനകതായ സമന്നാഗതോ. ലാഭേന ച ലാഭം നിജിഗീസിതാതി ലാഭേന ലാഭഗവേസകോ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപല്ലാസവസേന വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥം ഉത്താനമേവ.

൫. അക്ഖമസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. പഞ്ചമേ അക്ഖമോ ഹോതി രൂപാനന്തി രൂപാരമ്മണാനം അനധിവാസകോ ഹോതി, തദാരമ്മണേഹി രാഗാദീഹി അഭിഭുയ്യതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൬. പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ഛട്ഠേ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോതി പഞ്ചസു അത്ഥേസു പഭേദഗതം ഞാണം പത്തോ. ധമ്മപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോതി ചതുബ്ബിധേ ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം പത്തോ. നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോതി ധമ്മനിരുത്തീസു പഭേദഗതം ഞാണം പത്തോ. പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോതി തേസു തീസു ഞാണേസു പഭേദഗതം ഞാണം പത്തോ. സോ പന താനി തീണി ഞാണാനേവ ജാനാതി, ന തേസം കിച്ചം കരോതി. ഉച്ചാവചാനീതി മഹന്തഖുദ്ദകാനി. കിംകരണീയാനീതി ഇതി കത്തബ്ബാനി.

൭. സീലവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സത്തമം ഉത്താനത്ഥമേവ. സീലം പനേത്ഥ ഖീണാസവസീലമേവ, ബാഹുസച്ചമ്പി ഖീണാസവബാഹുസച്ചമേവ, വാചാപി ഖീണാസവസ്സ കല്യാണവാചാവ, ഝാനാനിപി കിരിയജ്ഝാനാനേവ കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൮. ഥേരസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. അട്ഠമേ ഥേരോതി ഥിരഭാവപ്പത്തോ. രത്തഞ്ഞൂതി പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ അതിക്കന്താനം ബഹൂനം രത്തീനം ഞാതാ. ഞാതോതി പഞ്ഞാതോ പാകടോ. യസസ്സീതി യസനിസ്സിതോ. മിച്ഛാദിട്ഠികോതി അയാഥാവദിട്ഠികോ. സദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേത്വാതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മതോ വുട്ഠാപേത്വാ. അസദ്ധമ്മേ പതിട്ഠാപേതീതി അകുസലകമ്മപഥേസു പതിട്ഠാപേതി.

൯. പഠമസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. നവമേ സേഖസ്സാതി സിക്ഖകസ്സ സകരണീയസ്സ. പരിഹാനായാതി ഉപരിഗുണേഹി പരിഹാനത്ഥായ. കമ്മാരാമതാതി നവകമ്മേ രമനകഭാവോ. ഭസ്സാരാമതാതി ആലാപസല്ലാപേ രമനകഭാവോ. നിദ്ദാരാമതാതി നിദ്ദായനേ രമനകഭാവോ. സങ്ഗണികാരാമതാതി ഗണസങ്ഗണികായ രമനകഭാവോ. യഥാവിമുത്തം ചിത്തം ന പച്ചവേക്ഖതീതി യഥാ യം ചിത്തം വിമുത്തം, യേ ച ദോസാ പഹീനാ, ഗുണാ ച പടിലദ്ധാ, തേ പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപരിഗുണപടിലാഭായ വായാമം ന കരോതീതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ സത്തന്നം സേഖാനം ഉപരിഗുണേഹി പരിഹാനികാരണഞ്ച വുദ്ധികാരണഞ്ച കഥിതം. യഞ്ച നാമ സേഖസ്സ പരിഹാനകാരണം, തം പുഥുജ്ജനസ്സ പഠമമേവ ഹോതീതി.

൧൦. ദുതിയസേഖസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. ദസമേ വിയത്തോതി ബ്യത്തോ ഛേകോ. കിംകരണീയേസൂതി ഇതി കത്തബ്ബേസു. ചേതോസമഥന്തി സമാധികമ്മട്ഠാനം. അനനുലോമികേനാതി സാസനസ്സ അനനുച്ഛവികേന. അതികാലേനാതി അതിപാതോവ. അതിദിവാതി ദിവാ വുച്ചതി മജ്ഝന്ഹികോ, തം അതിക്കമിത്വാ. ആഭിസല്ലേഖികാതി അതിവിയ കിലേസസല്ലേഖികാ. ചേതോവിവരണസപ്പായാതി ചിത്തവിവരണസങ്ഖാതാനം സമഥവിപസ്സനാനം സപ്പായാ. അപ്പിച്ഛകഥാതി അപ്പിച്ഛാ ഹോഥാതി കഥനകഥാ. സന്തുട്ഠികഥാതി ചതൂഹി പച്ചയേഹി സന്തുട്ഠാ ഹോഥാതി കഥനകഥാ. പവിവേകകഥാതി തീഹി വിവേകേഹി വിവിത്താ ഹോഥാതി കഥനകഥാ. അസംസഗ്ഗകഥാതി പഞ്ചവിധേന സംസഗ്ഗേന അസംസട്ഠാ ഹോഥാതി കഥനകഥാ. വീരിയാരമ്ഭകഥാതി ദുവിധം വീരിയം ആരഭഥാതി കഥനകഥാ. സീലകഥാദീസു സീലം ആരബ്ഭ കഥാ സീലകഥാ. സമാധിം ആരബ്ഭ, പഞ്ഞം ആരബ്ഭ, പഞ്ചവിധം വിമുത്തിം ആരബ്ഭ, ഏകൂനവീസതിപച്ചവേക്ഖണസങ്ഖാതം വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ആരബ്ഭ കഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ. ന നികാമലാഭീതിആദീസു ന ഇച്ഛിതിച്ഛിതലാഭീ, ദുക്ഖലാഭീ ന വിപുലലാഭീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഥേരവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൦) ൫. കകുധവഗ്ഗോ

൧-൨. സമ്പദാസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൯൧-൯൨. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ പഞ്ച സമ്പദാ മിസ്സികാ കഥിതാ. ദുതിയേ പുരിമാ ചതസ്സോ മിസ്സികാ, പഞ്ചമീ ലോകികാവ.

൩. ബ്യാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൯൩. തതിയേ അഞ്ഞാബ്യാകരണാനീതി അരഹത്തബ്യാകരണാനി. മന്ദത്താതി മന്ദഭാവേന അഞ്ഞാണേന. മോമൂഹത്താതി അതിമൂള്ഹഭാവേന. അഞ്ഞം ബ്യാകരോതീതി അരഹത്തം പത്തോസ്മീതി കഥേതി. ഇച്ഛാപകതോതി ഇച്ഛായ അഭിഭൂതോ. അധിമാനേനാതി അധിഗതമാനേന. സമ്മദേവാതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേനേവ.

൪-൫. ഫാസുവിഹാരസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൪-൯൫. ചതുത്ഥേ ഫാസുവിഹാരാതി സുഖവിഹാരാ. പഞ്ചമേ അകുപ്പന്തി അരഹത്തം.

൬. സുതധരസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ഛട്ഠേ അപ്പട്ഠോതി അപ്പസമാരമ്ഭോ. അപ്പകിച്ചോതി അപ്പകരണീയോ. സുഭരോതി സുഖേന ഭരിതബ്ബോ സുപോസോ. സുസന്തോസോതി തീഹി സന്തോസേഹി സുട്ഠു സന്തോസോ. ജീവിതപരിക്ഖാരേസൂതി ജീവിതസമ്ഭാരേസു. അപ്പാഹാരോതി മന്ദാഹാരോ. അനോദരികത്തന്തി ന ഓദരികഭാവം അമഹഗ്ഘസഭാവം അനുയുത്തോ. അപ്പമിദ്ധോതി ന ബഹുനിദ്ദോ. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനി.

൯. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. നവമേ സക്കച്ചഞ്ഞേവ ദേതി നോ അസക്കച്ചന്തി അനവഞ്ഞായ അവിരജ്ഝിത്വാവ ദേതി, നോ അവഞ്ഞായ വിരജ്ഝിത്വാ. മാ മേ യോഗ്ഗപഥോ നസ്സാതി മയാ കതയോഗ്ഗപഥോ മയ്ഹം മാ നസ്സതു, ‘‘ഏകോ സീഹോ ഉട്ഠായ ബിളാരം പഹരന്തോ വിരജ്ഝിത്വാ പഹരീ’’തി ഏവം വത്താരോ മാ ഹോന്തൂതി അത്ഥോ. അന്നഭാരനേസാദാനന്തി ഏത്ഥ അന്നം വുച്ചതി യവഭത്തം, തം ഭാരോ ഏതേസന്തി അന്നഭാരാ. യാചകാനം ഏതം നാമം. നേസാദാ വുച്ചന്തി സാകുണികാ. ഇതി സബ്ബപച്ഛിമായ കോടിയാ ഏതേസം യാചകനേസാദാനമ്പി സക്കച്ചമേവ ദേസേതി.

൧൦. കകുധഥേരസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ദസമേ അത്തഭാവപടിലാഭോതി സരീരപടിലാഭോ. ദ്വേ വാ തീണി വാ മാഗധകാനി ഗാമക്ഖേത്താനീതി ഏത്ഥ മാഗധികം ഗാമക്ഖേത്തം അത്ഥി ഖുദ്ദകം, അത്ഥി മജ്ഝിമം, അത്ഥി മഹന്തം. ഖുദ്ദകം ഗാമക്ഖേത്തം ഇതോ ചത്താലീസം ഉസഭാനി, ഇതോ ചത്താലീസന്തി ഗാവുതം ഹോതി, മജ്ഝിമം ഇതോ ഗാവുതം, ഇതോ ഗാവുതന്തി അഡ്ഢയോജനം ഹോതി, മഹന്തം ഇതോ ദിയഡ്ഢഗാവുതം, ഇതോ ദിയഡ്ഢഗാവുതന്തി തിഗാവുതം ഹോതി. തേസു ഖുദ്ദകേന ഗാമക്ഖേത്തേന തീണി, ഖുദ്ദകേന ച മജ്ഝിമേന ച ദ്വേ ഗാമക്ഖേത്താനി തസ്സ അത്തഭാവോ. തിഗാവുതഞ്ഹിസ്സ സരീരം. പരിഹരിസ്സാമീതി പടിജഗ്ഗിസ്സാമി ഗോപയിസ്സാമി. രക്ഖസ്സേതന്തി രക്ഖസ്സു ഏതം. മോഘപുരിസോതി തുച്ഛപുരിസോ. നാസ്സസ്സാതി ന ഏതസ്സ ഭവേയ്യ. സമുദാചരേയ്യാമാതി കഥേയ്യാമ. സമ്മന്നതീതി സമ്മാനം കരോതി. യം തുമോ കരിസ്സതി തുമോവ തേന പഞ്ഞായിസ്സതീതി യം ഏസ കരിസ്സതി, ഏസോവ തേന കമ്മേന പാകടോ ഭവിസ്സതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

കകുധവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.