൪. സുമനവഗ്ഗോ

൧. സുമനസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സുമനാ രാജകുമാരീതി മഹാസക്കാരം കത്വാ പത്ഥനം പത്ഥേത്വാ ഏവം ലദ്ധനാമാ രാജകഞ്ഞാ. വിപസ്സിസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലസ്മിം ഹി നാഗരേസു ‘‘യുദ്ധമ്പി കത്വാ സത്ഥാരം അമ്ഹാകം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി സേനാപതിം നിസ്സായ ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം ലഭിത്വാ പടിപാടിയാ പുഞ്ഞാനി കാതും ആരദ്ധേസു സബ്ബപഠമദിവസോ സേനാപതിസ്സ വാരോ അഹോസി. തസ്മിം ദിവസേ സേനാപതി മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ ‘‘അജ്ജ യഥാ അഞ്ഞോ കോചി ഏകഭിക്ഖമ്പി ന ദേതി, ഏവം രക്ഖഥാ’’തി സമന്താ പുരിസേ ഠപേസി. തംദിവസം സേട്ഠിഭരിയാ രോദമാനാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി സദ്ധിം കീളിത്വാ ആഗതം ധീതരം ആഹ – ‘‘സചേ, അമ്മ, തവ പിതാ ജീവേയ്യ, അജ്ജാഹം പഠമം ദസബലം ഭോജേയ്യ’’ന്തി. സാ തം ആഹ – ‘‘അമ്മ, മാ ചിന്തയി, അഹം തഥാ കരിസ്സാമി, യഥാ ബുദ്ധപ്പമുഖോ സങ്ഘോ അമ്ഹാകം പഠമം ഭിക്ഖം ഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി. തതോ സതസഹസ്സഗ്ഘനികായ സുവണ്ണപാതിയാ നിരുദകപായാസം പൂരേത്വാ സപ്പിമധുസക്ഖരാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ പാതിയാ പടികുജ്ജിത്വാ തം സുമനമാലാഗുളേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ മാലാഗുളസദിസം കത്വാ ഭഗവതോ ഗാമം പവിസനവേലായ സയമേവ ഉക്ഖിപിത്വാ ധാതിഗണപരിവുതാ ഘരാ നിക്ഖമി.

അന്തരാമഗ്ഗേ സേനാപതിനോ ഉപട്ഠാകാ, ‘‘അമ്മ, മാ ഇതോ ആഗമാ’’തി വദന്തി. മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മനാപകഥാ ഹോന്തി, ന ച തേസം പുനപ്പുനം ഭണന്താനം കഥാ പടിക്ഖിപിതും സക്കാ ഹോതി. സാ ‘‘ചൂളപിത, മഹാപിത, മാതുല, കിസ്സ തുമ്ഹേ ഗന്തും ന ദേഥാ’’തി ആഹ. സേനാപതിനാ ‘‘അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി ഖാദനീയം ഭോജനീയം മാ ദേഥാ’’തി ഠപിതമ്ഹ, അമ്മാതി. കിം പന മമ ഹത്ഥേ ഖാദനീയം ഭോജനീയം പസ്സഥാതി? മാലാഗുളം പസ്സാമാതി. കിം തുമ്ഹാകം സേനാപതി മാലാപൂജമ്പി കാതും ന ദേതീതി? ദേതി, അമ്മാതി. തേന ഹി അപേഥാതി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘മാലാഗുളം ഗണ്ഹഥ ഭഗവാ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ഏകം സേനാപതിസ്സ ഉപട്ഠാകം ഓലോകേത്വാ മാലാഗുളം ഗണ്ഹാപേസി. സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭവാഭവാഭിനിബ്ബത്തിയം മേ സതി പരിതസ്സനജീവിതം നാമ മാ ഹോതു, അയം സുമനമാലാ വിയ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ പിയാവ ഹോമി, നാമേന ച സുമനായേവാ’’തി പത്ഥനം കത്വാ സത്ഥാരാ ‘‘സുഖിനീ ഹോഹീ’’തി വുത്താ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

ഭഗവാപി സേനാപതിസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സേനാപതി യാഗും ഗഹേത്വാ ഉപഗഞ്ഛി, സത്ഥാ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. നിസിന്നോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി. അത്ഥി നോ ഏകോ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡപാതോ ലദ്ധോതി? മാലം അപനേത്വാ പിണ്ഡപാതം അദ്ദസ. ചൂളുപട്ഠാകോ ആഹ – ‘‘സാമി മാലാതി മം വത്വാ മാതുഗാമോ വഞ്ചേസീ’’തി. പായാസോ ഭഗവന്തം ആദിം കത്വാ സബ്ബഭിക്ഖൂനം പഹോസി. സേനാപതി അത്തനോ ദേയ്യധമ്മം അദാസി. സത്ഥാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ മങ്ഗലം വത്വാ പക്കാമി. സേനാപതി ‘‘കാ നാമ സാ പിണ്ഡപാതമദാസീ’’തി പുച്ഛി. സേട്ഠിധീതാ സാമീതി. സപ്പഞ്ഞാ ഇത്ഥീ, ഏവരൂപായ ഘരേ വസന്തിയാ പുരിസസ്സ സഗ്ഗസമ്പത്തി നാമ ന ദുല്ലഭാതി കം ആനേത്വാ ജേട്ഠകട്ഠാനേ ഠപേസി?

സാ പിതുഗേഹേ ച സേനാപതിഗേഹേ ച ധനം ഗഹേത്വാ യാവതായുകം തഥാഗതസ്സ ദാനം ദത്വാ പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ തതോ ചുതാ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ ജാണുപ്പമാണേന ഓധിനാ സകലം ദേവലോകം പരിപൂരയമാനം സുമനവസ്സം വസ്സി. ദേവതാ ‘‘അയം അത്തനാവ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതാ’’തി ‘‘സുമനാ ദേവധീതാ’’ത്വേവസ്സാ നാമം അകംസു. സാ ഏകനവുതികപ്പേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തീ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അവിജഹിതസുമനവസ്സാ ‘‘സുമനാ സുമനാ’’ത്വേവ നാമാ അഹോസി. ഇമസ്മിം പന കാലേ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. താപി പഞ്ചസതാ കുമാരികാ തംദിവസഞ്ഞേവ തസ്മിം തസ്മിം കുലേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ഏകദിവസേയേവ സബ്ബാ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിംസു. തംഖണംയേവ ജാണുപ്പമാണേന ഓധിനാ സുമനവസ്സം വസ്സി. തം ദിസ്വാ രാജാ ‘‘പുബ്ബേ കതാഭിനീഹാരാ ഏസാ ഭവിസ്സതീ’’തി തുട്ഠമാനസോ ‘‘ധീതാ മേ അത്തനാവ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതാ’’തി സുമനാത്വേവസ്സാ നാമം കത്വാ ‘‘മയ്ഹം ധീതാ ന ഏകികാവ നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി നഗരം വിചിനാപേന്തോ ‘പഞ്ച ദാരികാസതാനി ജാതാനീ’’തി സുത്വാ സബ്ബാ അത്തനാവ പോസാപേസി. മാസേ മാസേ സമ്പതേ ‘‘ആനേത്വാ മമ ധീതു ദസ്സേഥാ’’തി ആഹ. ഏവമേസാ മഹാസക്കാരം കത്വാ പത്ഥനം പത്ഥേത്വാ ഏവംലദ്ധനാമാതി വേദിതബ്ബാ.

തസ്സാ സത്തവസ്സികകാലേ അനാഥപിണ്ഡികേന വിഹാരം നിട്ഠാപേത്വാ തഥാഗതസ്സ ദൂതേ പേസിതേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിം അഗമാസി. അനാഥപിണ്ഡികോ ഗന്ത്വാ രാജാനം ഏവമാഹ – ‘‘മഹാരാജ, സത്ഥു ഇധാഗമനം അമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലം തുമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലമേവ, സുമനം രാജകുമാരിം പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം പുണ്ണഘടേ ച ഗന്ധമാലാദീനി ച ഗാഹാപേത്വാ ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം പേസേഥാ’’തി. രാജാ ‘‘സാധു മഹാസേട്ഠീ’’തി തഥാ അകാസി. സാപി രഞ്ഞാ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. അഞ്ഞാനിപി പഞ്ച ദാരികാസതാനി പഞ്ച മാതുഗാമസതാനി പഞ്ച ഉപാസകസതാനി തസ്മിംയേവ ഖണേ സോതാപത്തിഫലം പാപുണിംസു. ഏവം തസ്മിം ദിവസേ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ ദ്വേ സോതാപന്നസഹസ്സാനി ജാതാനി.

യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമീതി? പഞ്ഹം പുച്ഛിതുകാമതായ. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കിര സഹായകാ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഹേസും. തേസു ഏകോ സാരണീയധമ്മം പൂരേതി, ഏകോ ഭത്തഗ്ഗവത്തം. സാരണീയധമ്മപൂരകോ ഇതരം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, അദിന്നസ്സ ഫലം നാമ നത്ഥി, അത്തനാ ലദ്ധം പരേസം ദത്വാ ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി. ഇതരോ പന ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ത്വം ന ജാനാസി, ദേയ്യധമ്മം നാമ വിനിപാതേതും ന വട്ടതി, അത്തനോ യാപനമത്തമേവ ഗണ്ഹന്തേന ഭത്തഗ്ഗവത്തം പൂരേതും വട്ടതീ’’തി. തേസു ഏകോപി ഏകം അത്തനോ ഓവാദേ ഓതാരേതും നാസക്ഖി. ദ്വേപി അത്തനോ പടിപത്തിം പൂരേത്വാ തതോ ചുതാ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ സാരണീയധമ്മപൂരകോ ഇതരം പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി അധിഗണ്ഹി.

ഏവം തേ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്താ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ഖേപേത്വാ ഇമസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിയം നിബ്ബത്തിംസു. സാരണീയധമ്മപൂരകോ കോസലരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഇതരോ തസ്സായേവ ഉപട്ഠാകഇത്ഥിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തേ ദ്വേപി ജനാ ഏകദിവസേനേവ ജായിംസു. തേ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ന്ഹാപേത്വാ സിരിഗബ്ഭേ നിപജ്ജാപേത്വാ ദ്വിന്നമ്പി മാതരോ ബഹി സക്കാരം സംവിദഹിംസു. തേസു സാരണീയധമ്മപൂരകോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ മഹന്തം സേതച്ഛത്തം സുപഞ്ഞത്തം സിരിസയനം അലങ്കതപടിയത്തഞ്ച നിവേസനം ദിസ്വാ ‘‘ഏകസ്മിം രാജകുലേ നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി അഞ്ഞാസി. സോ ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ഇധ നിബ്ബത്തോസ്മീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സാരണീയധമ്മനിസ്സന്ദേനാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സഹായോ മേ കുഹിം നു ഖോ നിബ്ബത്തോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ നീചസയനേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഭത്തഗ്ഗവത്തം പൂരേമീതി മമ വചനം ന ഗണ്ഹി, ഇമസ്മിം ഇദാനി തം ഠാനേ നിഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി ‘‘സമ്മ മമ വചനം നാകാസീ’’തി ആഹ. അഥ കിം ജാതന്തി. പസ്സ മയ്ഹം സമ്പത്തിം, സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ സിരിസയനേ നിപന്നോസ്മി, ത്വം നീചമഞ്ചേ ഥദ്ധഅത്ഥരണമത്തേ നിപന്നോസീതി. കിം പന ത്വം ഏതം നിസ്സായ മാനം കരോസി, നനു വേളുസലാകാഹി കത്വാ പിലോതികായ പലിവേഠിതം സബ്ബമേതം പഥവീധാതുമത്തമേവാതി?

സുമനാ തേസം കഥം സുത്വാ ‘‘മമ ഭാതികാനം സന്തികേ കോചി നത്ഥീ’’തി തേസം സമീപം ഗച്ഛന്തീ ദ്വാരം നിസ്സായ ഠിതാ ‘‘ധാതൂ’’തി വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദം ധാതൂതി വചനം ബഹിദ്ധാ നത്ഥി. മമ ഭാതികാ സമണദേവപുത്താ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘സചാഹം ‘ഇമേ ഏവം കഥേന്തീ’തി മാതാപിതൂനം കഥേസ്സാമി, ‘അമനുസ്സാ ഏതേ’തി നീഹരാപേസ്സന്തി. ഇദം കാരണം അഞ്ഞസ്സ അകഥേത്വാ കങ്ഖച്ഛേദകം പുരിസഹേരഞ്ഞികം മമ പിതരം മഹാഗോതമദസബലംയേവ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഭുത്തപാതരാസാ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ പഞ്ച രഥസതാനി യോജാപേസി. ജമ്ബുദീപതലസ്മിഞ്ഹി തിസ്സോവ കുമാരിയോ പിതൂനം സന്തികാ പഞ്ച രഥസതാനി ലഭിംസു – ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ധീതാ ചുന്ദീ രാജകഞ്ഞാ, ധനഞ്ചയസ്സ സേട്ഠിസ്സ ധീതാ വിസാഖാ, അയം സുമനാ രാജകഞ്ഞാതി. സാ ഗന്ധമാലം ആദായ രഥേ ഠിതാ പഞ്ചരഥസതപരിവാരാ ‘‘ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി.

ഇധസ്സൂതി ഇധ ഭവേയ്യും. ഏകോ ദായകോതി ഏകോ അത്തനാ ലദ്ധലാഭതോ പരസ്സ ദത്വാ പരിഭുഞ്ജനകോ സാരണീയധമ്മപൂരകോ. ഏകോ അദായകോതി ഏകോ അത്തനാ ലദ്ധം പരസ്സ അദത്വാ പരിഭുഞ്ജനകോ ഭത്തഗ്ഗവത്തപൂരകോ. ദേവഭൂതാനം പന നേസന്തി ദേവഭൂതാനം ഏതേസം. അധിഗണ്ഹാതീതി അധിഭവിത്വാ ഗണ്ഹാതി അജ്ഝോത്ഥരതി അതിസേതി. ആധിപതേയ്യേനാതി ജേട്ഠകകാരണേന. ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഠാനേഹീതി സേസദേവേ സക്കോ ദേവരാജാ വിയ ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അധിഗണ്ഹാതി. മാനുസകേനാതിആദീസു ആയുനാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ വിയ ബാകുലത്ഥേരോ വിയ ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ ച, വണ്ണേന മഹാഗതിമ്ബഅഭയത്ഥേരോ വിയ ഭണ്ഡാഗാരഅമച്ചോ വിയ ച, സുഖേന രട്ഠപാലകുലപുത്തോ വിയ സോണസേട്ഠിപുത്തോ വിയ യസദാരകോ വിയ ച, യസേന ധമ്മാസോകോ വിയ, തഥാ ആധിപച്ചേനാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി അതിരേകോ ജേട്ഠകോ ഹോതി.

യാചിതോവ ബഹുലന്തി ബാകുലത്ഥേര-സീവലിത്ഥേര-ആനന്ദത്ഥേരാദയോ വിയ യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരാദീനി പരിഭുഞ്ജതീതി ഇമേഹി കാരണേഹി അതിരേകോ ഹോതി ജേട്ഠകോ. യദിദം വിമുത്തിയാ വിമുത്തിന്തി യം ഏകസ്സ വിമുത്തിയാ സദ്ധിം ഇതരസ്സ വിമുത്തിം ആരബ്ഭ നാനാകരണം വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, തം ന വദാമീതി അത്ഥോ. സത്തവസ്സികദാരകോ വാ ഹി വിമുത്തിം പടിവിജ്ഝതു വസ്സസതികത്ഥേരോ വാ ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ ഉപാസകോ വാ ഉപാസികാ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ, പടിവിദ്ധലോകുത്തരമഗ്ഗേ നാനത്തം നാമ നത്ഥി. അലമേവാതി യുത്തമേവ. യത്ര ഹി നാമാതി യാനി നാമ.

ഗച്ഛം ആകാസധാതുയാതി ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ. സദ്ധോതി രതനത്തയഗുണാനം സദ്ധാതാ. ഥനയന്തി ഗജ്ജന്തോ. വിജ്ജുമാലീതി മാലാസദിസായ മേഘമുഖേ ചരന്തിയാ വിജ്ജുലതായ സമന്നാഗതോ. സതക്കകൂതി സതകൂടോ, ഇതോ ചിതോ ച ഉട്ഠിതേന വലാഹകകൂടസതേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ദസ്സനസമ്പന്നോതി സോതാപന്നോ. ഭോഗപരിബ്യൂള്ഹോതി ഉദകോഘേന വിയ ദാനവസേന ദീയമാനേഹി ഭോഗേഹി പരിബ്യൂള്ഹോ, ദേവലോകം സമ്പാപിതോതി അത്ഥോ. പേച്ചാതി പരലോകേ. സഗ്ഗേ പമോദതീതി യസ്മിം സഗ്ഗേ ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥേവ മോദതീതി.

൨. ചുന്ദീസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ പഞ്ചഹി രഥസതേഹീതി ഭുത്തപാതരാസാ പിതു സന്തികം പേസേത്വാ പഞ്ച രഥസതാനി യോജാപേത്വാ തേഹി പരിവുതാതി അത്ഥോ. ഉപസങ്കമീതി ഭാതരാ സദ്ധിം പവത്തിതം പഞ്ഹസാകച്ഛം പുച്ഛിസ്സാമീതി ഗന്ധമാലചുണ്ണാദീനി ആദായ ഉപസങ്കമി. യദേവ സോ ഹോതീതി യദാ ഏവ സോ ഹോതി. അഥ വാ യോ ഏവ സോ ഹോതി. അരിയകന്താനി സീലാനീതി മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താനി സീലാനി. താനി ഹി അരിയാനം കന്താനി ഹോന്തി, ഭവന്തരേപി ന പരിച്ചജന്തി. സേസം ചതുക്കനിപാതേ അഗ്ഗപ്പസാദസുത്തേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩. ഉഗ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ ഭദ്ദിയേതി ഭദ്ദിയനഗരേ. ജാതിയാവനേതി സയംജാതേ അരോപിതേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധേ വനസണ്ഡേ, തം നഗരം ഉപനിസ്സായ തസ്മിം വനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. അത്തചതുത്ഥോതി അത്തനാ ചതുത്ഥോ. കസ്മാ പനേസ ഭഗവന്തം അത്തചതുത്ഥംയേവ നിമന്തേസി? ഗേഹേ കിരസ്സ മങ്ഗലം മഹന്തം, തത്ഥ മഹന്തേന സംവിധാനേന ബഹൂ മനുസ്സാ സന്നിപതിസ്സന്തി. തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസന്തേന ദുസ്സങ്ഗഹാ ഭവിസ്സന്തീതി അത്തചതുത്ഥംയേവ നിമന്തേസി. അപി ചസ്സ ഏവമ്പി അഹോസി – ‘‘ദഹരകുമാരികായോ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ സത്ഥരി ഓവദന്തേ ഓലീനമനാ ഓവാദം ഗഹേതും ന സക്കുണേയ്യു’’ന്തി. ഇമിനാപി കാരണേന അത്തചതുത്ഥമേവ നിമന്തേസി. ഓവദതു താസം, ഭന്തേതി, ഭന്തേ ഭഗവാ, ഏതാസം ഓവദതു, ഏതാ ഓവദതൂതി അത്ഥോ. ഉപയോഗത്ഥസ്മിഞ്ഹി ഏതം സാമിവചനം. യം താസന്തി യം ഓവാദാനുസാസനം ഏതാസം. ഏവഞ്ച പന വത്വാ സോ സേട്ഠി ‘‘ഇമാ മമ സന്തികേ ഓവാദം ഗണ്ഹമാനാ ഹരായേയ്യു’’ന്തി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കാമി.

ഭത്തൂതി സാമികസ്സ. അനുകമ്പം ഉപാദായാതി അനുദ്ദയം പടിച്ച. പുബ്ബുട്ഠായിനിയോതി സബ്ബപഠമം ഉട്ഠാനസീലാ. പച്ഛാനിപാതിനിയോതി സബ്ബപച്ഛാ നിപജ്ജനസീലാ. ഇത്ഥിയാ ഹി പഠമതരം ഭുഞ്ജിത്വാ സയനം ആരുയ്ഹ നിപജ്ജിതും ന വട്ടതി, സബ്ബേ പന ഗേഹപരിജനേ ഭോജേത്വാ ഉപകരണഭണ്ഡം സംവിധായ ഗോരൂപാദീനി ആഗതാനാഗതാനി ഞത്വാ സ്വേ കത്തബ്ബകമ്മം വിചാരേത്വാ കുഞ്ചികാമുദ്ദികം ഹത്ഥേ കത്വാ സചേ ഭോജനം അത്ഥി, ഭുഞ്ജിത്വാ, നോ ചേ അത്ഥി, അഞ്ഞം പചാപേത്വാ സബ്ബേ സന്തപ്പേത്വാ പച്ഛാ നിപജ്ജിതും വട്ടതി. നിപന്നായപി യാവ സൂരിയുഗ്ഗമനാ നിദ്ദായിതും ന വട്ടതി, സബ്ബപഠമം പന ഉട്ഠായ ദാസകമ്മകരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കമ്മം കരോഥാ’’തി കമ്മന്തം വിചാരേത്വാ ധേനുയോ ദുഹാപേത്വാ സബ്ബം ഗേഹേ കത്തബ്ബകിച്ചം അത്തനോ പച്ചക്ഖംയേവ കാതും വട്ടതി. ഏതമത്ഥം സന്ധായ ‘‘പുബ്ബുട്ഠായിനിയോ പച്ഛാനിപാതിനിയോ’’തി ആഹ. ‘‘കിംകാരപടിസ്സാവിനിയോതി കിം കരോമ കിം കരോമാ’’തി മുഖം ഓലോകേത്വാ വിചരണസീലാ. മനാപചാരിനിയോതി മനാപംയേവ കിരിയം കരണസീലാ. പിയവാദിനിയോതി പിയമേവ വചനം വാദനസീലാ. പൂജേസ്സാമാതി ചതുപച്ചയപൂജായ പൂജയിസ്സാമ.

അബ്ഭാഗതേതി അത്തനോ സന്തികം ആഗതേ. ആസനോദകേന പടിപൂജേസ്സാമാതി ആസനേന ച പാദധോവനഉദകേന ച പൂജയിസ്സാമ. ഏത്ഥ ച മാതാപിതൂനം ദേവസികം സക്കാരോ കാതബ്ബോ. സമണബ്രാഹ്മണാനം പന അബ്ഭാഗതാനം ആസനം ദത്വാ പാദധോവനഞ്ച ദാതബ്ബം, സക്കാരോ ച കാതബ്ബോ.

ഉണ്ണാതി ഏളകലോമം. തത്ഥ ദക്ഖാ ഭവിസ്സാമാതി ഏളകലോമാനം വിജടനധോവനരജനവേണികരണാദീസു കപ്പാസസ്സ ച വട്ടനപിസനഫോടനകന്തനാദീസു ഛേകാ ഭവിസ്സാമ. തത്രുപായായാതി തസ്മിം ഉണ്ണാകപ്പാസസംവിധാനേ ഉപായഭൂതായ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ഏവം പവത്തായ വീമംസായ സമന്നാഗതാ. അലം കാതും അലം സംവിധാതുന്തി അത്തനാ കാതുമ്പി പരേഹി കാരാപേതുമ്പി യുത്താ ചേവ സമത്ഥാ ച ഭവിസ്സാമാതി അത്ഥോ.

കതഞ്ച കതതോ ജാനിസ്സാമ, അകതഞ്ച അകതതോതി സകലദിവസം ഇദം നാമ കമ്മം കത്വാ ആഗതാനം, ഉപഡ്ഢദിവസം ഇദം നാമ കമ്മം കത്വാ ആഗതാനം, നിക്കമ്മാനം ഗേഹേ നിസിന്നാനം ഇദം നാമ ദാതുഞ്ച ഏവഞ്ച കാതും വട്ടതീതി ഏവം ജാനിസ്സാമ. ഗിലാനകാനഞ്ച ബലാബലന്തി സചേ ഹി ഗിലാനകാലേ തേസം ഭേസജ്ജഭോജനാദീനി ദത്വാ രോഗം ഫാസും ന കരോന്തി, ‘‘ഇമേ അരോഗകാലേ അമ്ഹേ യം ഇച്ഛന്തി, തം കാരേന്തി. ഗിലാനകാലേ അത്ഥി ഭാവമ്പി നോ ന ജാനന്തീ’’തി വിരത്തരൂപാ പച്ഛാ കിച്ചാനി ന കരോന്തി, ദുക്കടാനി വാ കരോന്തി. തസ്മാ നേസം ബലാബലം ഞത്വാ ദാതബ്ബഞ്ച കാതബ്ബഞ്ച ജാനിസ്സാമാതി ഏവം തുമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഖാദനീയം ഭോജനീയഞ്ചസ്സാതി ഖാദനീയഞ്ച ഭോജനീയഞ്ച അസ്സ അന്തോജനസ്സ. പച്ചംസേനാതി പടിലഭിതബ്ബേന അംസേന, അത്തനോ അത്തനോ ലദ്ധബ്ബകോട്ഠാസാനുരൂപേനാതി അത്ഥോ. സംവിഭജിസ്സാമാതി ദസ്സാമ. സമ്പാദേസ്സാമാതി സമ്പാദയിസ്സാമ.

അധുത്തീതി പുരിസധുത്തസുരാധുത്തതാവസേന അധുത്തിയോ. അഥേനീതി അഥേനിയോ അചോരിയോ. അസോണ്ഡീതി സുരാസോണ്ഡതാദിവസേന അസോണ്ഡിയോ.

ഏവം സുത്തന്തം നിട്ഠപേത്വാ ഇദാനി ഗാഥാഹി കൂടം ഗണ്ഹന്തോ യോ നം ഭരതി സബ്ബദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭരതീതി പോസതി പടിജഗ്ഗതി. സബ്ബകാമഹരന്തി സബ്ബകാമദദം. സോത്ഥീതി സുഇത്ഥീ. ഏവം വത്തതീതി ഏത്തകം വത്തം പൂരേത്വാ വത്തതി. മനാപാ നാമ തേ ദേവാതി നിമ്മാനരതീ ദേവാ. തേ ഹി ഇച്ഛിതിച്ഛിതം രൂപം മാപേത്വാ അഭിരമണതോ നിമ്മാനരതീതി ച മനാപാതി ച വുച്ചന്തീതി.

൪. സീഹസേനാപതിസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ സന്ദിട്ഠികന്തി സാമം പസ്സിതബ്ബകം. ദായകോതി ദാനസൂരോ. ന സോ സദ്ധാമത്തകേനേവ തിട്ഠതി, പരിച്ചജിതുമ്പി സക്കോതീതി അത്ഥോ. ദാനപതീതി യം ദാനം ദേതി, തസ്സ പതി ഹുത്വാ ദേതി, ന ദാസോ, ന സഹായോ. യോ ഹി അത്തനാ മധുരം ഭുഞ്ജതി, പരേസം അമധുരം ദേതി, സോ ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ യം അത്തനാ ഭുഞ്ജതി, തദേവ ദേതി, സോ സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ പന അത്തനാ യേന കേനചി യാപേതി, പരേസം മധുരം ദേതി, സോ പതി ജേട്ഠകോ സാമീ ഹുത്വാ ദേതി. താദിസം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ദാനപതീ’’തി.

അമങ്കുഭൂതോതി ന നിത്തേജഭൂതോ. വിസാരദോതി ഞാണസോമനസ്സപ്പത്തോ. സഹബ്യതം ഗതാതി സഹഭാവം ഏകീഭാവം ഗതാ. കതാവകാസാതി യേന കമ്മേന തത്ഥ അവകാസോ ഹോതി, തസ്സ കതത്താ കതാവകാസാ. തം പന യസ്മാ കുസലമേവ ഹോതി, തസ്മാ കതകുസലാതി വുത്തം. മോദരേതി മോദന്തി പമോദന്തി. അസിതസ്സാതി അനിസ്സിതസ്സ തഥാഗതസ്സ. താദിനോതി താദിലക്ഖണം പത്തസ്സ.

൫. ദാനാനിസംസസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ഗിഹിധമ്മാ അനപഗതോ ഹോതീതി അഖണ്ഡപഞ്ചസീലോ ഹോതി. സതം ധമ്മം അനുക്കമന്തി സപ്പുരിസാനം മഹാപുരിസാനം ധമ്മം അനുക്കമന്തോ. സന്തോ നം ഭജന്തീതി സപ്പുരിസാ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധതഥാഗതസാവകാ ഏതം ഭജന്തി.

൬. കാലദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ കാലദാനാനീതി യുത്തദാനാനി, പത്തദാനാനി അനുച്ഛവികദാനാനീതി അത്ഥോ. നവസസ്സാനീതി അഗ്ഗസസ്സാനി. നവഫലാനീതി ആരാമതോ പഠമുപ്പന്നാനി അഗ്ഗഫലാനി. പഠമം സീലവന്തേസു പതിട്ഠാപേതീതി പഠമം സീലവന്താനം ദത്വാ പച്ഛാ അത്തനാ പരിഭുഞ്ജതി. വദഞ്ഞൂതി ഭാസിതഞ്ഞൂ. കാലേന ദിന്നന്തി യുത്തപ്പത്തകാലേന ദിന്നം. അനുമോദന്തീതി ഏകമന്തേ ഠിതാ അനുമോദന്തി. വേയ്യാവച്ചന്തി കായേന വേയ്യാവടികകമ്മം കരോന്തി. അപ്പടിവാനചിത്തോതി അനുക്കണ്ഠിതചിത്തോ. യത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫലന്തി യസ്മിം ഠാനേ ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതി, തത്ഥ ദദേയ്യ.

൭. ഭോജനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ ആയും ദേതീതി ആയുദാനം ദേതി. വണ്ണന്തി സരീരവണ്ണം. സുഖന്തി കായികചേതസികസുഖം. ബലന്തി സരീരഥാമം. പടിഭാനന്തി യുത്തമുത്തപ്പടിഭാനം.

൮. സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ അനുകമ്പന്തീതി അനുഗ്ഗണ്ഹന്തി. ഖന്ധിമാവ മഹാദുമോതി ഖന്ധസമ്പന്നോ മഹാരുക്ഖോ വിയ. മനോരമേ ആയതനേതി രമണീയേ സമോസരണട്ഠാനേ. ഛായം ഛായത്ഥികാ യന്തീതി ഛായായ അത്ഥികാവ ഛായം ഉപഗച്ഛന്തി. നിവാതവുത്തിന്തി നീചവുത്തിം. അത്ഥദ്ധന്തി കോധമാനഥദ്ധതായ രഹിതം. സോരതന്തി സോരച്ചേന സുചിസീലേന സമന്നാഗതം. സഖിലന്തി സമ്മോദകം.

൯. പുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ ഭതോ വാ നോ ഭരിസ്സതീതി അമ്ഹേഹി ഥഞ്ഞപായനഹത്ഥപാദവഡ്ഢനാദീഹി ഭതോ പടിജഗ്ഗിതോ അമ്ഹേ മഹല്ലകകാലേ ഹത്ഥപാദധോവന-ന്ഹാപനയാഗുഭത്തദാനാദീഹി ഭരിസ്സതി. കിച്ചം വാ നോ കരിസ്സതീതി അത്തനോ കമ്മം ഠപേത്വാ അമ്ഹാകം രാജകുലാദീസു ഉപ്പന്നം കിച്ചം ഗന്ത്വാ കരിസ്സതി. കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതീതി അമ്ഹാകം സന്തകം ഖേത്തവത്ഥുഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിം അവിനാസേത്വാ രക്ഖന്തേ പുത്തേ കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതി, അമ്ഹേഹി വാ പവത്തിതാനി സലാകഭത്താദീനി അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തേസ്സതി, ഏവമ്പി നോ കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതി. ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സതീതി കുലവംസാനുരൂപായ പടിപത്തിയാ അത്താനം ദായജ്ജാരഹം കരോന്തോ അമ്ഹാകം സന്തകം ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സതി. ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സതീതി പത്തിദാനം കത്വാ തതിയദിവസതോ പട്ഠായ ദാനം അനുപ്പദസ്സതി.

സന്തോ സപ്പുരിസാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ മാതാപിതൂസു സമ്മാ പടിപത്തിയാ സന്തോ സപ്പുരിസാതി വേദിതബ്ബാ. പുബ്ബേ കതമനുസ്സരന്തി മാതാപിതൂഹി പഠമതരം കതഗുണം അനുസ്സരന്താ. ഓവാദകാരീതി മാതാപിതൂഹി ദിന്നസ്സ ഓവാദസ്സ കത്താ. ഭതപോസീതി യേഹി ഭതോ, തേസം പോസകോ. പസംസിയോതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ മഹാജനേന പസംസിതബ്ബോ ഹോതി.

൧൦. മഹാസാലപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ. സാഖാപത്തപലാസേന വഡ്ഢന്തീതി ഖുദ്ദകസാഖാഹി ച പത്തസങ്ഖാതേന ച പലാസേന വഡ്ഢന്തി. അരഞ്ഞസ്മിന്തി അഗാമകേ പദേസേ. ബ്രഹാവനേതി മഹാവനേ അടവിയം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.