(൧൩) ൩. ഭയവഗ്ഗോ

൧. അത്താനുവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ അത്താനുവാദഭയന്തി അത്താനം അനുവദന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. പരാനുവാദഭയന്തി പരസ്സ അനുവാദതോ ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദണ്ഡഭയന്തി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ദുഗ്ഗതിഭയന്തി ചത്താരോ അപായേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയം. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അത്താനുവാദഭയന്തിആദീസു അത്താനുവാദഭയം താവ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്തം ഹിരീ സമുട്ഠാതി, സാസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി. പരാനുവാദഭയം പന പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബഹിദ്ധാ ഓത്തപ്പം സമുട്ഠാതി, തദസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി. ദുഗ്ഗതിഭയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അജ്ഝത്തം ഹിരീ സമുട്ഠാതി, സാസ്സ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം ജനേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി. സോ തസ്മിം സീലേ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാതി.

൨. ഊമിഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൨. ദുതിയേ ഉദകോരോഹന്തസ്സാതി ഉദകം ഓതരന്തസ്സ. പാടികങ്ഖിതബ്ബാനീതി ഇച്ഛിതബ്ബാനി. സുസുകാഭയന്തി ചണ്ഡമച്ഛഭയം. മുഖാവരണം മഞ്ഞേ കരോന്തീതി മുഖപിദഹനം വിയ കരോന്തി. ഓദരികത്തസ്സാതി മഹോദരതായ മഹഗ്ഘസഭാവസ്സ. അരക്ഖിതേനേവ കായേനാതിആദീസു കായദ്വാരേ തിവിധസ്സ സംവരസ്സ അഭാവതോ അരക്ഖിതേന കായേന. വചീദ്വാരേ ചതുബ്ബിധസ്സ സംവരസ്സ അഭാവതോ അരക്ഖിതായ വാചായ.

൩. പഠമനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൩. തതിയേ തദസ്സാദേതീതി തം ഝാനം സുഖസ്സാദേന അസ്സാദേതി. നികാമേതീതി പത്ഥേതി. വിത്തിം ആപജ്ജതീതി തുട്ഠിം ആപജ്ജതി. തദധിമുത്തോതി തസ്മിം അധിമുത്തോ, തം വാ അധിമുത്തോ. തബ്ബഹുലവിഹാരീതി തേന ഝാനേന ബഹുലം വിഹരന്തോ. സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീതി സഹഭാവം ഗച്ഛതി, തത്ഥ നിബ്ബത്തതീതി അത്ഥോ. കപ്പോ ആയുപ്പമാണന്തി ഏത്ഥ പഠമജ്ഝാനം അത്ഥി ഹീനം, അത്ഥി മജ്ഝിമം, അത്ഥി പണീതം. തത്ഥ ഹീനേന ഉപ്പന്നാനം കപ്പസ്സ തതിയോ കോട്ഠാസോ ആയുപ്പമാണം, മജ്ഝിമേന ഉപഡ്ഢകപ്പോ, പണീതേന കപ്പോ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. നിരയമ്പി ഗച്ഛതീതി നിരയഗമനീയസ്സ കമ്മസ്സ അപ്പഹീനത്താ അപരാപരം ഗച്ഛതി, ന അനന്തരമേവ. തസ്മിംയേവ ഭവേ പരിനിബ്ബായതീതി തസ്മിംയേവ രൂപഭവേ ഠത്വാ പരിനിബ്ബായതി, ന ഹേട്ഠാ ഓതരതി. യദിദം ഗതിയാ ഉപപത്തിയാ സതീതി യം ഇദം ഗതിയാ ച ഉപപത്തിയാ ച സതി സേഖസ്സ അരിയസാവകസ്സ പടിസന്ധിവസേന ഹേട്ഠാ അനോതരിത്വാ തസ്മിംയേവ രൂപഭവേ ഉപരി ദുതിയതതിയാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പരിനിബ്ബാനം, പുഥുജ്ജനസ്സ പന നിരയാദിഗമനം, ഇദം നാനാകരണന്തി അത്ഥോ.

ദ്വേ കപ്പാതി ഏത്ഥാപി ദുതിയജ്ഝാനം വുത്തനയേനേവ തിവിധം ഹോതി. തത്ഥ പണീതഭാവനേന നിബ്ബത്താനം അട്ഠകപ്പാ ആയുപ്പമാണം, മജ്ഝിമേന ചത്താരോ, ഹീനേന ദ്വേ. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ചത്താരോ കപ്പാതി ഏത്ഥ യം ഹേട്ഠാ വുത്തം ‘‘കപ്പോ, ദ്വേ കപ്പാ’’തി, തമ്പി ആഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കപ്പോതി ച ഗുണസ്സപി നാമം, തസ്മാ കപ്പോ ദ്വേ കപ്പാ ചത്താരോ കപ്പാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ പഠമം വുത്തോ കപ്പോ, സോ ദ്വേ വാരേ ഗണേത്വാ ഏകേന ഗുണേന ദ്വേ കപ്പാ ഹോന്തി, ദുതിയേന ചത്താരോ, പുന തേ ചത്താരോ കപ്പാതി ഇമേഹി ചതൂഹി ഗുണേഹി ഗുണിതാ ഏകേന ഗുണേന അട്ഠ ഹോന്തി, ദുതിയേന സോളസ, തതിയേന ദ്വത്തിംസ, ചതുത്ഥേന ചതുസട്ഠീതി. ഏവമിധ പണീതജ്ഝാനവസേന ചതുസട്ഠി കപ്പാ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. പഞ്ച കപ്പസതാനീതി ഇദം പണീതസ്സേവ ഉപപത്തിജ്ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം. വേഹപ്ഫലേസു വാ പഠമജ്ഝാനഭൂമിആദീസു വിയ തിണ്ണം ബ്രഹ്മലോകാനം അഭാവതോ ഏത്തകമേവ ആയുപ്പമാണം. തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

൪. ദുതിയനാനാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ചതുത്ഥേ രൂപമേവ രൂപഗതം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അനിച്ചതോതിആദീസു ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചതോ, ആബാധട്ഠേന രോഗതോ, അന്തോ പദുസ്സനട്ഠേന ഗണ്ഡതോ, അനുപവിട്ഠട്ഠേന സല്ലതോ, സദുക്ഖട്ഠേന അഘതോ, സമ്പീളനട്ഠേന ആബാധതോ, അവിധേയ്യട്ഠേന പരതോ, പലുജ്ജനട്ഠേന പലോകതോ, നിസ്സത്തട്ഠേന സുഞ്ഞതോ, അവസവത്തനട്ഠേന അനത്തതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അനിച്ചതോ പലോകതോ’’തി ദ്വീഹി പദേഹി അനിച്ചലക്ഖണം കഥിതം, ‘‘സുഞ്ഞതോ അനത്തതോ’’തി ദ്വീഹി അനത്തലക്ഖണം, സേസേഹി ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. സമനുപസ്സതീതി ഞാണേന പസ്സതി. ഏവം പഞ്ചക്ഖന്ധേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ പസ്സന്തോ തയോ മഗ്ഗേ തീണി ഫലാനി സച്ഛികരോതി. സുദ്ധാവാസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീതി തത്ഥ ഠിതോ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഭാവേത്വാ ഉപപജ്ജതി.

൫-൬. മേത്താസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൨൫-൧൨൬. പഞ്ചമേ പഠമജ്ഝാനവസേന മേത്താ, ദുതിയാദിവസേന കരുണാദയോ ദസ്സിതാ. ഛട്ഠം ചതുത്ഥേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൭. പഠമതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. സത്തമേ പാതുഭാവാതി പാതുഭാവേന. കുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഏത്ഥ കുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഓക്കന്തേ ഹി തസ്മിം ഏവം ഹോതി, ന ഓക്കമമാനേ. അപ്പമാണോതി വുഡ്ഢിപ്പമാണോ, വിപുലോതി അത്ഥോ. ഉളാരോതി തസ്സേവ വേവചനം. ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ഏത്ഥ ദേവാനം അയമാനുഭാവോ – നിവത്ഥവത്ഥസ്സ പഭാ ദ്വാദസ യോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ, തഥാ വിമാനസ്സ, തം അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ. ലോകന്തരികാതി തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരാ ഏകേകോ ലോകന്തരികോ ഹോതി, തിണ്ണം സകടചക്കാനം പത്താനം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച ഠപിതാനം മജ്ഝേ ഓകാസോ വിയ. സോ പന ലോകന്തരികനിരയോ പരിമാണതോ അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണോ ഹോതി. അഘാതി നിച്ചവിവടാ. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ. അന്ധകാരാതി തമഭൂതാ. അന്ധകാരതിമിസാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണതോ അന്ധഭാവകരണതിമിസായ സമന്നാഗതാ. തത്ഥ കിര ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി. ഏവംമഹിദ്ധികാനന്തി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തി, ഏവംമഹിദ്ധികാ. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകം ദസ്സേന്തി, ഏവംമഹാനുഭാവാ. ആഭാ നാനുഭോന്തീതി പഭാ നപ്പഹോന്തി. തേ കിര ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന ചരന്തി ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച അതിക്കമിത്വാ ലോകന്തരനിരയാ. തസ്മാ തേസം തത്ഥ ആഭാ നപ്പഹോന്തി.

യേപി തത്ഥ സത്താതി യേപി തസ്മിം ലോകന്തരമഹാനിരയേ സത്താ ഉപപന്നാ. കിം പന കമ്മം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ഭാരിയം ദാരുണം മാതാപിതൂനം ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ഉപരി അപരാധം, അഞ്ഞഞ്ച ദിവസേ ദിവസേ പാണവധാദിസാഹസികകമ്മം കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി തമ്ബപണ്ണിദീപേ അഭയചോരനാഗചോരാദയോ വിയ. തേസം അത്തഭാവോ തിഗാവുതികോ ഹോതി, വഗ്ഗുലീനം വിയ ദീഘനഖാ ഹോന്തി. തേ രുക്ഖേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ നഖേഹി ചക്കവാളപബ്ബതപാദേ ലഗ്ഗന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ ബ്യാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകഉദകേ പതന്തി, വാതേ പഹരന്തേപി മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി, പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ വിലീയന്തി. അഞ്ഞേപി കിര ഭോ സന്തി സത്താതി ഭോ യഥാ മയം മഹാദുക്ഖം അനുഭവാമ, ഏവം അഞ്ഞേപി കിര സത്താ ഇദം ദുക്ഖം അനുഭവനത്ഥായ ഇധൂപപന്നാതി തംദിവസം പസ്സന്തി. അയം പന ഓഭാസോ ഏകയാഗുപാനമത്തമ്പി ന തിട്ഠതി. യാവതാ നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ ആരമ്മണം വിഭാവേതി, തത്തകം കാലം ഹോതി. ദീഘഭാണകാ പന ‘‘അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമേവ വിജ്ജുഓഭാസോ വിയ നിച്ഛരിത്വാ കിം ഇദന്തി ഭണന്താനംയേവ അന്തരധായതീ’’തി വദന്തി.

൮. ദുതിയതഥാഗതഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. അട്ഠമേ തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അല്ലീയിതബ്ബട്ഠേന ആലയോതി പഞ്ച കാമഗുണാ, സകലമേവ വാ വട്ടം. ആരമന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ, ആലയോ ആരാമോ ഏതിസ്സാതി ആലയാരാമാ. ആലയേ രതാതി ആലയരതാ. ആലയേ സമ്മുദിതാതി ആലയസമ്മുദിതാ. അനാലയേ ധമ്മേതി ആലയപടിപക്ഖേ വിവട്ടൂപനിസ്സിതേ അരിയധമ്മേ. സുസ്സൂസതീതി സോതുകാമോ ഹോതി. സോതം ഓദഹതീതി സോതം ഠപേതി. അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേതീതി ആജാനനത്ഥായ ചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേതി. മാനോതി മഞ്ഞനാ, മഞ്ഞിതബ്ബട്ഠേന വാ സകലം വട്ടമേവ. മാനവിനയേ ധമ്മേതി മാനവിനയധമ്മേ. ഉപസമപടിപക്ഖോ അനുപസമോ, അനുപസന്തട്ഠേന വാ വട്ടമേവ അനുപസമോ നാമ. ഓപസമികേതി ഉപസമകരേ വിവട്ടൂപനിസ്സിതേ. അവിജ്ജായ ഗതാ സമന്നാഗതാതി അവിജ്ജാഗതാ. അവിജ്ജണ്ഡകോസേന പരിയോനദ്ധത്താ അണ്ഡം വിയ ഭൂതാതി അണ്ഡഭൂതാ. സമന്തതോ ഓനദ്ധാതി പരിയോനദ്ധാ. അവിജ്ജാവിനയേതി അവിജ്ജാവിനയോ വുച്ചതി അരഹത്തം, തംനിസ്സിതേ ധമ്മേ ദേസിയമാനേതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതൂസു ഠാനേസു വട്ടം, ചതൂസു വിവട്ടം കഥിതം.

൯. ആനന്ദഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. നവമേ ഭിക്ഖുപരിസാ ആനന്ദം ദസ്സനായാതി യേ ഭഗവന്തം പസ്സിതുകാമാ ഥേരം ഉപസങ്കമന്തി, യേ വാ ‘‘ആയസ്മാ കിരാനന്ദോ സമന്തപാസാദികോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ ബഹുസ്സുതോ സങ്ഘസോഭനോ’’തി ഥേരസ്സ ഗുണേ സുത്വാ ആഗച്ഛന്തി, തേ സന്ധായ ‘‘ഭിക്ഖുപരിസാ ആനന്ദം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അത്തമനാതി ‘‘സവനേന നോ ദസ്സനം സമേതീ’’തി സകമനാ തുട്ഠചിത്താ. ധമ്മന്തി ‘‘കച്ചി, ആവുസോ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി യോനിസോമനസികാരകമ്മം കരോഥ, ആചരിയുപജ്ഝായവത്തം പൂരേഥാ’’തി ഏവരൂപം പടിസന്ഥാരധമ്മം. തത്ഥ ഭിക്ഖുനീസു ‘‘കച്ചി, ഭഗിനിയോ, അട്ഠ ഗരുധമ്മേ സമാദായ വത്തഥാ’’തി ഇദമ്പി നാനാകരണം ഹോതി. ഉപാസകേസു ‘‘സ്വാഗതം, ഉപാസക, ന തേ കിഞ്ചി സീസം വാ അങ്ഗം വാ രുജ്ജതി, അരോഗാ തേ പുത്തഭാതരോ’’തി ന ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി, ഏവം പന കരോതി – ‘‘കഥം, ഉപാസകാ, തീണി സരണാനി പഞ്ച സീലാനി രക്ഖഥ, മാസസ്സ അട്ഠ ഉപോസഥേ കരോഥ, മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനവത്തം പൂരേഥ, ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണേ പടിജഗ്ഗഥാ’’തി. ഉപാസികാസുപി ഏസേവ നയോ.

൧൦. ചക്കവത്തിഅച്ഛരിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. ദസമേ ഖത്തിയപരിസാതി അഭിസിത്താ അനഭിസിത്താ ച ഖത്തിയാ. തേ ഹി കിര ‘‘രാജാ ചക്കവത്തീ നാമ അഭിരൂപോ പാസാദികോ ഹോതി, ആകാസേന വിചരന്തോ രജ്ജം അനുസാസതി, ധമ്മികോ ധമ്മരാജാ’’തി തസ്സ ഗുണകഥം സുത്വാ സവനേന ദസ്സനമ്ഹി സമേന്തേ അത്തമനാ ഹോന്തി. ഭാസതീതി ‘‘കഥം, താതാ, രാജധമ്മം പൂരേഥ, പവേണിം രക്ഖഥാ’’തി പടിസന്ഥാരം കരോതി. ബ്രാഹ്മണേസു പന ‘‘കഥഞ്ച, ആചരിയാ, മന്തേ വാചേഥ, അന്തേവാസികാ മന്തേ ഗണ്ഹന്തി, ദക്ഖിണം വാ വത്ഥാനി വാ സീലം വാ ലഭഥാ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി. ഗഹപതീസു ‘‘കഥം, താതാ, ന വോ രാജകുലതോ ദണ്ഡേന വാ ബന്ധനേന വാ പീളാ അത്ഥി, സമ്മാ ദേവോ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛതി, സസ്സാനി സമ്പജ്ജന്തീ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതി. സമണേസു ‘‘കഥം, ഭന്തേ, കച്ചി പബ്ബജിതപരിക്ഖാരാ സുലഭാ, സമണധമ്മേ നപ്പമജ്ജഥാ’’തി ഏവം പടിസന്ഥാരം കരോതീതി.

ഭയവഗ്ഗോ തതിയോ.