൫. രോഹിതസ്സവഗ്ഗോ

൧. സമാധിഭാവനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഞാണദസ്സനപ്പടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണദസ്സനസ്സ പടിലാഭായ. ദിവാസഞ്ഞം അധിട്ഠാതീതി ദിവാതി ഏവം സഞ്ഞം അധിട്ഠാതി. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാ ദിവാ ആലോകസഞ്ഞാ മനസി കതാ, തഥേവ തം രത്തിമ്പി മനസി കരോതി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. സപ്പഭാസന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണോഭാസേന സഹോഭാസം. കിഞ്ചാപി ആലോകസദിസം കതം, അത്ഥോ പനേത്ഥ ന ഏവം സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാലോകോ ഹി ഇധാധിപ്പേതോ.

വിദിതാതി പാകടാ ഹുത്വാ. കഥം പന വേദനാ വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീതി? ഇധ ഭിക്ഖു വത്ഥും പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആരമ്മണം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ പരിഗ്ഗഹിതവത്ഥാരമ്മണതായ താ വേദനാ ‘‘ഏവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഏവം ഠത്വാ ഏവം നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വിദിതാ ഉപ്പജ്ജന്തി, വിദിതാ തിട്ഠന്തി, വിദിതാ അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തി നാമ. സഞ്ഞാവിതക്കേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉദയബ്ബയാനുപസ്സീതി ഉദയഞ്ച വയഞ്ച പസ്സന്തോ. ഇതി രൂപന്തി ഏവം രൂപം ഏത്തകം രൂപം ന ഇതോ പരം രൂപം അത്ഥീതി. ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോതി ഏവം രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ. അത്ഥങ്ഗമോതി പന ഭേദോ അധിപ്പേതോ. വേദനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദഞ്ച പന മേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതന്തി, ഭിക്ഖവേ, യം മയാ ഏതം പുണ്ണകപഞ്ഹേ ‘‘സങ്ഖായ ലോകസ്മി’’ന്തിആദി ഭാസിതം, തം ഇദം ഫലസമാപത്തിം സന്ധായ ഭാസിതന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ സങ്ഖായാതി ഞാണേന ജാനിത്വാ. ലോകസ്മിന്തി സത്തലോകേ. പരോപരാനീതി ഉച്ചാവചാനി ഉത്തമാധമാനി. ഇഞ്ജിതന്തി ചലിതം. നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേതി ലോകസ്മിം കത്ഥചി ഏകക്ഖന്ധേപി ഏകായതനേപി ഏകധാതുയാപി ഏകാരമ്മണേപി നത്ഥി. സന്തോതി പച്ചനീകകിലേസവൂപസമേന സന്തോ. വിധൂമോതി കോധധൂമേന വിഗതധൂമോ. ഏവമേത്ഥ സുത്തന്തേ മഗ്ഗേകഗ്ഗതമ്പി കഥേത്വാ ഗാഥായ ഫലസമാപത്തിയേവ കഥിതാതി.

൨. പഞ്ഹബ്യാകരണസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ യോ ച തേസം തത്ഥ തത്ഥ, ജാനാതി അനുധമ്മതന്തി യോ ഏതേസം പഞ്ഹാനം തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ബ്യാകരണം ജാനാതി. ചതുപഞ്ഹസ്സ കുസലോ, ആഹു ഭിക്ഖും തഥാവിധന്തി തഥാവിധം ഭിക്ഖും തേസു ചതൂസു പഞ്ഹേസു കുസലോതി ഏവം വദന്തി. ദുരാസദോ ദുപ്പസഹോതി പരേഹി ഘട്ടേതും വാ അഭിഭവിതും വാ ന സക്കാ. ഗമ്ഭീരോതി സത്തസീദന്തരമഹാസമുദ്ദോ വിയ ഗമ്ഭീരോ. ദുപ്പധംസിയോതി ദുമ്മോചാപയോ, ഗഹിതഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജാപേതും ന സക്കാതി അത്ഥോ. അത്ഥേ അനത്ഥേ ചാതി വഡ്ഢിയഞ്ച അവഡ്ഢിയഞ്ച. അത്ഥാഭിസമയാതി അത്ഥസമാഗമേന. ധീരോ പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീതി ധിതിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ ‘‘പണ്ഡിതോ അയ’’ന്തി ഏവം പവുച്ചതി.

൩-൪. കോധഗരുസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൪൩-൪൪. തതിയേ കോധഗരു ന സദ്ധമ്മഗരൂതി കോധം ഗാരവേന ഗരും കത്വാ ഗണ്ഹാതി, ന സദ്ധമ്മം, സദ്ധമ്മം പന അഗാരവേന ലാമകം കത്വാ ഗണ്ഹാതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

വിരൂഹന്തീതി വഡ്ഢന്തി, സഞ്ജാതമൂലായ വാ സദ്ധായ പതിട്ഠഹന്തി അചലാ ഭവന്തി. ചതുത്ഥേ കോധഗരുതാതി കോധമ്ഹി സഗാരവതാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൫. രോഹിതസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. പഞ്ചമേ യത്ഥാതി ചക്കവാളലോകസ്സ ഏകോകാസേ ഭുമ്മം. ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതീതി ഇദം അപരാപരം ചുതിപടിസന്ധിവസേന ഗഹിതം. ഗമനേനാതി പദഗമനേന. ലോകസ്സ അന്തന്തി സത്ഥാ സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം സന്ധായ വദതി. ഞാതേയ്യന്തിആദീസു ഞാതബ്ബം ദട്ഠബ്ബം പത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഇതി ദേവപുത്തേന ചക്കവാളലോകസ്സ അന്തോ പുച്ഛിതോ, സത്ഥാരാ സങ്ഖാരലോകസ്സ കഥിതോ. സോ പന ‘‘അത്തനോ പഞ്ഹേന സദ്ധിം സത്ഥു ബ്യാകരണം സമേതീ’’തി സഞ്ഞായ സമ്പഹംസന്തോ അച്ഛരിയന്തിആദിമാഹ.

ദള്ഹധമ്മാതി ദള്ഹധനു ഉത്തമപ്പമാണേന ധനുനാ സമന്നാഗതോ. ധനുഗ്ഗഹോതി ധനുആചരിയോ. സിക്ഖിതോതി ദ്വാദസ വസ്സാനി ധനുസിപ്പം സിക്ഖിതോ. കതഹത്ഥോതി ഉസഭപ്പമാണേപി വാലഗ്ഗം വിജ്ഝിതും സമത്ഥഭാവേന കതഹത്ഥോ. കതൂപാസനോതി കതസരക്ഖേപോ ദസ്സിതസിപ്പോ. അസനേനാതി കണ്ഡേന. അതിപാതേയ്യാതി അതിക്കമേയ്യ. യാവതാ സോ താലച്ഛാദിം അതിക്കമേയ്യ, താവതാ കാലേന ഏകം ചക്കവാളം അതിക്കമാമീതി അത്തനോ ജവസമ്പത്തിം ദസ്സേതി.

പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാ പച്ഛിമോതി യഥാ പുരത്ഥിമാ സമുദ്ദാ പച്ഛിമസമുദ്ദോ ദൂരേ, ഏവം മേ ദൂരേ പദവീതിഹാരോ അഹോസീതി വദതി. സോ കിര പാചീനചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഠിതോ പാദം പസാരേത്വാ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിം അതിക്കമതി, പുന ദുതിയപാദം പസാരേത്വാ പരചക്കവാളമുഖവട്ടിം അതിക്കമതി. ഇച്ഛാഗതന്തി ഇച്ഛാ ഏവ. അഞ്ഞത്രേവാതി നിപ്പപഞ്ചതം ദസ്സേതി. ഭിക്ഖാചാരകാലേ കിരേസ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഖാദിത്വാ അനോതത്തേ മുഖം ധോവിത്വാ കാലേ സമ്പത്തേ ഉത്തരകുരുമ്ഹി പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം നിസിന്നോ ഭത്തകിച്ചം കരോതി, തത്ഥ മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ പുന ജവതി. വസ്സസതായുകോതി തദാ ദീഘായുകകാലോ ഹോതി, അയം പന വസ്സസതാവസിട്ഠേ ആയുമ്ഹി ഗമനം ആരഭി. വസ്സസതജീവീതി തം വസ്സസതം അനന്തരായേന ജീവന്തോ. അന്തരായേവ കാലങ്കതോതി ചക്കവാളലോകസ്സ അന്തം അപ്പത്വാ അന്തരാവ മതോ. സോ പന തത്ഥ കാലം കത്വാപി ആഗന്ത്വാ ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ നിബ്ബത്തി.

അപ്പത്വാതി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തം അപ്പത്വാ. ദുക്ഖസ്സാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ. അന്തകിരിയന്തി പരിയന്തകരണം. കളേവരേതി അത്തഭാവേ. സസഞ്ഞിമ്ഹി സമനകേതി സസഞ്ഞേ സചിത്തകേ. ലോകന്തി ദുക്ഖസച്ചം. ലോകസമുദയന്തി സമുദയസച്ചം. ലോകനിരോധന്തി നിരോധസച്ചം. പടിപദന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ഇതി ‘‘നാഹം, ആവുസോ, ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി തിണകട്ഠാദീസു പഞ്ഞപേമി, ഇമസ്മിം പന ചതുമഹാഭൂതികേ കായസ്മിംയേവ പഞ്ഞപേമീ’’തി ദസ്സേതി. സമിതാവീതി സമിതപാപോ. നാസീസതീതി ന പത്ഥേതി. ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൭. സുവിദൂരസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. സത്തമേ സുവിദൂരവിദൂരാനീതി കേനചി പരിയായേന അനാസന്നാനി ഹുത്വാ സുവിദൂരാനേവ വിദൂരാനി. നഭഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഥവീ ചാതി ആകാസഞ്ച മഹാപഥവീ ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പഥവിതോ ആകാസം നാമ ന ദൂരേ, ദ്വങ്ഗുലമത്തേപി ഹോതി. അഞ്ഞമഞ്ഞം അലഗ്ഗനട്ഠേന പന ‘‘സുവിദൂരവിദൂരേ’’തി വുത്തം. വേരോചനോതി സൂരിയോ. സതഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോതി ചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദോ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മോ. അസതഞ്ച ധമ്മോതി ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭേദോ അസ്സദ്ധമ്മോ.

പഭങ്കരോതി ആലോകകരോ. അബ്യായികോ ഹോതീതി അവിഗച്ഛനസഭാവോ ഹോതി. സതം സമാഗമോതി പണ്ഡിതാനം മിത്തസന്ഥവവസേന സമാഗമോ. യാവാപി തിട്ഠേയ്യാതി യത്തകം അദ്ധാനം തിട്ഠേയ്യ. തഥേവ ഹോതീതി താദിസോവ ഹോതി, പകതിം ന ജഹതി. ഖിപ്പം ഹി വേതീതി സീഘം വിഗച്ഛതി.

൮. വിസാഖസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. അട്ഠമേ പഞ്ചാലപുത്തോതി പഞ്ചാലബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോ. പോരിയാ വാചായാതി പരിപുണ്ണവാചായ. വിസ്സട്ഠായാതി അപലിബുദ്ധായ. അനേലഗലായാതി നിദ്ദോസായ ചേവ അഗളിതായ ച അപതിതപദബ്യഞ്ജനായ. പരിയാപന്നായാതി വിവട്ടപരിയാപന്നായ. അനിസ്സിതായാതി വട്ടം അനിസ്സിതായ. വിവട്ടനിസ്സിതമേവ കത്വാ കഥേതി, വട്ടനിസ്സിതം കത്വാ ന കഥേതീതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

നാഭാസമാനന്തി ന അകഥേന്തം. അമതം പദന്തി നിബ്ബാനപദം. ഭാസയേതി ഓഭാസേയ്യ. ജോതയേതി തസ്സേവ വേവചനം. പഗ്ഗണ്ഹേ ഇസിനം ധജന്തി അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന നവലോകുത്തരധമ്മോ ഇസീനം ധജോ നാമ വുച്ചതി, തമേവ പഗ്ഗണ്ഹേയ്യ ഉക്ഖിപേയ്യ, ഉച്ചം കത്വാ കഥേയ്യാതി അത്ഥോ. നവലോകുത്തരധമ്മദീപകം സുഭാസിതം ധജോ ഏതേസന്തി സുഭാസിതധജാ. ഇസയോതി ബുദ്ധാദയോ അരിയാ. ധമ്മോ ഹി ഇസിനം ധജോതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ലോകുത്തരധമ്മോ ഇസീനം ധജോ നാമാതി.

൯. വിപല്ലാസസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ സഞ്ഞാവിപല്ലാസാതി സഞ്ഞായ വിപല്ലത്ഥഭാവാ, ചതസ്സോ വിപരീതസഞ്ഞായോതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. അനിച്ചേ, ഭിക്ഖവേ, നിച്ചന്തി സഞ്ഞാവിപല്ലാസോതി അനിച്ചേ വത്ഥുസ്മിം ‘‘നിച്ചം ഇദ’’ന്തി ഏവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ, സഞ്ഞാവിപല്ലാസോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അനത്തനി ച അത്താതി അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി ഏവംസഞ്ഞിനോതി അത്ഥോ. മിച്ഛാദിട്ഠിഹതാതി ന കേവലം സഞ്ഞിനോവ, സഞ്ഞായ വിയ ഉപ്പജ്ജമാനായ മിച്ഛാദിട്ഠിയാപി ഹതാ. ഖിത്തചിത്താതി തേ സഞ്ഞാദിട്ഠിയോ വിയ ഉപ്പജ്ജമാനേന ഖിത്തേന ചിത്തേന സമന്നാഗതാ. വിസഞ്ഞിനോതി ദേസനാമത്തമേതം, വിപരീതസഞ്ഞാചിത്തദിട്ഠിനോതി അത്ഥോ. തേ യോഗയുത്താ മാരസ്സാതി തേ മാരസ്സ യോഗേ യുത്താ നാമ ഹോന്തി. അയോഗക്ഖേമിനോതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ബാനം അപ്പത്താ. സത്താതി പുഗ്ഗലാ. ബുദ്ധാതി ചതുസച്ചബുദ്ധാ. ഇമം ധമ്മന്തി ചതുസച്ചധമ്മം. സചിത്തം പച്ചലദ്ധാതി സകം ചിത്തം പടിലഭിത്വാ. അനിച്ചതോ ദക്ഖുന്തി അനിച്ചഭാവേന അദ്ദസംസു. അസുഭതദ്ദസുന്തി അസുഭം അസുഭതോയേവ അദ്ദസംസു. സമ്മാദിട്ഠിസമാദാനാതി ഗഹിതസമ്മാദസ്സനാ. സബ്ബം ദുക്ഖം ഉപച്ചഗുന്തി സകലം വട്ടദുക്ഖം സമതിക്കന്താ.

൧൦. ഉപക്കിലേസസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ ഉപക്കിലേസാതി വിരോചിതും അദത്വാ ഉപക്കിലിട്ഠഭാവകരണേന ഉപക്കിലേസാ. മഹികാതി ഹിമം. ധൂമോ രജോതി ധൂമോ ച രജോ ച. രാഹൂതി പുരിമാ തയോ അസമ്പത്തഉപക്കിലേസാ, രാഹു പന സമ്പത്തഉപക്കിലേസവസേന കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ. സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി ന ഭാസന്തി ന വിരോചന്തീതി ഗുണപ്പതാപേന ന തപന്തി, ഗുണോഭാസേന ന ഭാസന്തി, ഗുണവിരോചനേന ന വിരോചന്തി. സുരാമേരയപാനാ അപ്പടിവിരതാതി പഞ്ചവിധായ സുരായ ചതുബ്ബിധസ്സ മേരയസ്സ ച പാനതോ അവിരതാ.

അവിജ്ജാനിവുതാതി അവിജ്ജായ നിവാരിതാ പിഹിതാ. പിയരൂപാഭിനന്ദിനോതി പിയരൂപം സാതരൂപം അഭിനന്ദമാനാ തുസ്സമാനാ. സാദിയന്തീതി ഗണ്ഹന്തി. അവിദ്ദസൂതി അന്ധബാലാ. സനേത്തികാതി തണ്ഹായോത്തേനേവ സയോത്താ. കടസിന്തി അത്തഭാവം. ഘോരന്തി കക്ഖളം. ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടമേവ കഥിതന്തി.

രോഹിതസ്സവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.