൪. ചക്കവഗ്ഗോ

൧. ചക്കസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ചക്കാനീതി സമ്പത്തിയോ. ചതുചക്കം വത്തതീതി ചത്താരി സമ്പത്തിചക്കാനി വത്തന്തി ഘടിയന്തിയേവാതി അത്ഥോ. പതിരൂപദേസവാസോതി യത്ഥ ചതസ്സോ പരിസാ സന്ദിസ്സന്തി, ഏവരൂപേ അനുച്ഛവികേ ദേസേ വാസോ. സപ്പുരിസാവസ്സയോതി ബുദ്ധാദീനം സപ്പുരിസാനം അവസ്സയനം സേവനം ഭജനം, ന രാജാനം. അത്തസമ്മാപണിധീതി അത്തനോ സമ്മാ ഠപനം, സചേ പുബ്ബേ അസ്സദ്ധാദീഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, താനി പഹായ സദ്ധാദീസു പതിട്ഠാപനം. പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാതി പുബ്ബേ ഉപചിതകുസലതാ. ഇദമേവ ചേത്ഥ പമാണം. യേന ഹി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന കുസലകമ്മം കതം ഹോതി, തദേവ കുസലം തം പുരിസം പതിരൂപദേസേ ഉപനേതി, സപ്പുരിസേ ഭജാപേതി, സോ ഏവ ച പുഗ്ഗലോ അത്താനം സമ്മാ ഠപേതി. പുഞ്ഞകതോതി കതപുഞ്ഞോ. സുഖഞ്ചേതംധിവത്തതീതി സുഖഞ്ച ഏതം പുഗ്ഗലം അധിവത്തതി, അവത്ഥരതീതി അത്ഥോ.

൨. സങ്ഗഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ സങ്ഗഹവത്ഥൂനീതി സങ്ഗണ്ഹനകാരണാനി. ദാനഞ്ചാതിആദീസു ഏകച്ചോ ഹി ദാനേനേവ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ ഹോതി, തസ്സ ദാനമേവ ദാതബ്ബം. പേയ്യവജ്ജന്തി പിയവചനം. ഏകച്ചോ ഹി ‘‘അയം ദാതബ്ബം നാമ ദേതി, ഏകേകേന പന വചനേന സബ്ബം മക്ഖേത്വാ നാസേതി, കിം തസ്സ ദാന’’ന്തി വത്താ ഹോതി. ഏകച്ചോ ‘‘അയം കിഞ്ചാപി ദാനം ന ദേതി, കഥേന്തോ പന തേലേന വിയ മക്ഖേതി. ഏസ ദേതു വാ മാ വാ, വചനമേവസ്സ സഹസ്സം അഗ്ഘതീ’’തി വത്താ ഹോതി. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദാനം ന പച്ചാസീസതി, പിയവചനമേവ പച്ചാസീസതി. തസ്സ പിയവചനമേവ വത്തബ്ബം. അത്ഥചരിയാതി അത്ഥവഡ്ഢനകഥാ. ഏകച്ചോ ഹി നേവ ദാനം, ന പിയവചനം പച്ചാസീസതി, അത്തനോ ഹിതകഥം വഡ്ഢികഥമേവ പച്ചാസീസതി. ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘ഇദം തേ കാതബ്ബം, ഇദം ന കാതബ്ബം, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ ന സേവിതബ്ബോ’’തി ഏവം അത്ഥചരിയകഥാവ കഥേതബ്ബാ. സമാനത്തതാതി സമാനസുഖദുക്ഖഭാവോ. ഏകച്ചോ ഹി ദാനാദീസു ഏകമ്പി ന പച്ചാസീസതി, ഏകാസനേ നിസജ്ജം, ഏകപല്ലങ്കേ സയനം, ഏകതോ ഭോജനന്തി ഏവം സമാനസുഖദുക്ഖതം പച്ചാസീസതി. സോ സചേ ഗഹട്ഠസ്സ ജാതിയാ പബ്ബജിതസ്സ സീലേന സദിസോ ഹോതി, തസ്സായം സമാനത്തതാ കാതബ്ബാ. തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹന്തി തേസു തേസു ധമ്മേസു യഥാനുച്ഛവികം സമാനത്തതാതി അത്ഥോ. രഥസ്സാണീവ യായതോതി യഥാ രഥസ്സ ഗച്ഛതോ ആണി സങ്ഗഹോ നാമ ഹോതി, സാ രഥം സങ്ഗണ്ഹാതി, ഏവമിമേ സങ്ഗഹാ ലോകം സങ്ഗണ്ഹന്തി. ന മാതാ പുത്തകാരണാതി യദി മാതാ ഏതേ സങ്ഗഹേ പുത്തസ്സ ന കരേയ്യ, പുത്തകാരണാ മാനം വാ പൂജം വാ ന ലഭേയ്യ. സങ്ഗഹാ ഏതേതി ഉപയോഗവചനേ പച്ചത്തം. സങ്ഗഹേ ഏതേതി വാ പാഠോ. സമവേക്ഖന്തീതി സമ്മാ പേക്ഖന്തി. പാസംസാ ച ഭവന്തീതി പസംസനീയാ ച ഭവന്തി.

൩. സീഹസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സീഹോതി ചത്താരോ സീഹാ – തിണസീഹോ, കാളസീഹോ, പണ്ഡുസീഹോ, കേസരസീഹോതി. തേസു തിണസീഹോ കപോതവണ്ണഗാവിസദിസോ തിണഭക്ഖോ ച ഹോതി. കാളസീഹോ കാളഗാവിസദിസോ തിണഭക്ഖോയേവ. പണ്ഡുസീഹോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണഗാവിസദിസോ മംസഭക്ഖോ. കേസരസീഹോ ലാഖാപരികമ്മകതേനേവ മുഖേന അഗ്ഗനങ്ഗുട്ഠേന ചതൂഹി ച പാദപരിയന്തേഹി സമന്നാഗതോ, മത്ഥകതോപിസ്സ പട്ഠായ ലാഖാതൂലികായ കതാ വിയ തിസ്സോ രാജിയോ പിട്ഠിമജ്ഝേന ഗന്ത്വാ അന്തരസത്ഥിമ്ഹി ദക്ഖിണാവത്താ ഹുത്വാ ഠിതാ. ഖന്ധേ പനസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനികകമ്ബലപരിക്ഖേപോ വിയ കേസരഭാരോ ഹോതി, അവസേസട്ഠാനം പരിസുദ്ധസാലിപിണ്ഡസങ്ഖചുണ്ണപിണ്ഡവണ്ണം ഹോതി. ഇമേസു ചതൂസു സീഹേസു അയം കേസരസീഹോ ഇധ അധിപ്പേതോ.

മിഗരാജാതി സബ്ബമിഗഗണസ്സ രാജാ. ആസയാതി വസനട്ഠാനതോ, സുവണ്ണഗുഹതോ വാ രജതമണിഫലികമനോസിലാഗുഹതോ വാ നിക്ഖമതീതി വുത്തം ഹോതി. നിക്ഖമമാനോ പനേസ ചതൂഹി കാരണേഹി നിക്ഖമതി അന്ധകാരപീളിതോ വാ ആലോകത്ഥായ, ഉച്ചാരപസ്സാവപീളിതോ വാ തേസം വിസ്സജ്ജനത്ഥായ, ജിഘച്ഛാപീളിതോ വാ ഗോചരത്ഥായ, സമ്ഭവപീളിതോ വാ അസ്സദ്ധമ്മപടിസേവനത്ഥായ. ഇധ പന ഗോചരത്ഥായ നിക്ഖമന്തോ അധിപ്പേതോ.

വിജമ്ഭതീതി സുവണ്ണതലേ വാ രജതമണിഫലികമനോസിലാതലാനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം ദ്വേ പച്ഛിമപാദേ സമം പതിട്ഠാപേത്വാ പുരിമപാദേ പുരതോ പസാരേത്വാ സരീരസ്സ പച്ഛാഭാഗം ആകഡ്ഢിത്വാ പുരിമഭാഗം അഭിഹരിത്വാ പിട്ഠിം നാമേത്വാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ അസനിസദ്ദം കരോന്തോ വിയ നാസപുടാനി പോഥേത്വാ സരീരലഗ്ഗം രജം വിധുനന്തോ വിജമ്ഭതി. വിജമ്ഭനഭൂമിയഞ്ച പന തരുണവച്ഛകോ വിയ അപരാപരം ജവതി, ജവതോ പനസ്സ സരീരം അന്ധകാരേ പരിബ്ഭമന്തം അലാതം വിയ ഖായതി.

അനുവിലോകേതീതി കസ്മാ അനുവിലോകേതി? പരാനുദ്ദയതായ. തസ്മിം കിര സീഹനാദം നദന്തേ പപാതാവാടാദീസു വിസമട്ഠാനേസു ചരന്താ ഹത്ഥിഗോകണ്ണമഹിംസാദയോ പാണാ പപാതേപി ആവാടേപി പതന്തി, തേസം അനുദ്ദയായ അനുവിലോകേതി. കിം പനസ്സ ലുദ്ദസ്സ പരമംസഖാദിനോ അനുദ്ദയാ നാമ അത്ഥീതി? ആമ അത്ഥി. തഥാ ഹി ‘‘കിം മേ ബഹൂഹി ഘാതിതേഹീ’’തി അത്തനോ ഗോചരത്ഥായാപി ഖുദ്ദകേ പാണേ ന ഗണ്ഹാതി. ഏവം അനുദ്ദയം കരോതി, വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘മാഹം ഖുദ്ദകേ പാണേ വിസമഗതേ സങ്ഘാതം ആപാദേസി’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൨൧).

സീഹനാദം നദതീതി തിക്ഖത്തും താവ അഭീതനാദം നദതി. ഏവഞ്ച പനസ്സ വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ നദന്തസ്സ സദ്ദോ സമന്താ തിയോജനപദേസം ഏകനിന്നാദം കരോതി, തമസ്സ നിന്നാദം സുത്വാ തിയോജനബ്ഭന്തരഗതാ ദ്വിപദചതുപ്പദഗണാ യഥാഠാനേ ഠാതും ന സക്കോന്തി. ഗോചരായ പക്കമതീതി ആഹാരത്ഥായ ഗച്ഛതി. കഥം? സോ ഹി വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ ദക്ഖിണതോ വാ വാമതോ വാ ഉപ്പതന്തോ ഉസഭമത്തം ഠാനം ഗണ്ഹാതി, ഉദ്ധം ഉപ്പതന്തോ ചത്താരിപി അട്ഠപി ഉസഭട്ഠാനാനി ഉപ്പതതി, സമേ ഠാനേ ഉജുകം പക്ഖന്ദന്തോ സോളസഉസഭമത്തമ്പി വീസതിഉസഭമത്തമ്പി ഠാനം പക്ഖന്ദതി, ഥലാ വാ പബ്ബതാ വാ പക്ഖന്ദന്തോ സട്ഠിഉസഭമത്തമ്പി അസീതിഉസഭമത്തമ്പി ഠാനം പക്ഖന്ദതി, അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖം വാ പബ്ബതം വാ ദിസ്വാ തം പരിഹരന്തോ വാമതോ വാ ദക്ഖിണതോ വാ ഉദ്ധം വാ ഉസഭമത്തം അപക്കമതി. തതിയം പന സീഹനാദം നദിത്വാ തേനേവ സദ്ധിം തിയോജനേ ഠാനേ പഞ്ഞായതി, തിയോജനം ഗന്ത്വാ നിവത്തിത്വാ ഠിതോ അത്തനോവ നാദസ്സ അനുനാദം സുണാതി. ഏവം സീഘേന ജവേന പക്കമതി.

യേഭുയ്യേനാതി പായേന. ഭയം സന്താസം സംവേഗന്തി സബ്ബം ചിത്തുത്രാസസ്സേവ നാമം. സീഹസ്സ ഹി സദ്ദം സുത്വാ ബഹൂ ഭായന്തി, അപ്പകാ ന ഭായന്തി. കേ പന തേതി? സമസീഹോ ഹത്ഥാജാനീയോ അസ്സാജാനീയോ ഉസഭാജാനീയോ പുരിസാജാനീയോ ഖീണാസവോതി. കസ്മാ പനേതേ ന ഭായന്തീതി? സമസീഹോ താവ ‘‘ജാതിഗോത്തകുലസൂരഭാവേഹി സമാനോസ്മീ’’തി ന ഭായതി, ഹത്ഥാജാനീയാദയോ അത്തനോ സക്കായദിട്ഠിബലവതായ ന ഭായന്തി, ഖീണാസവോ സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ ന ഭായതി.

ബിലാസയാതി ബിലേ സയന്താ ബിലവാസിനോ അഹിനകുലഗോധാദയോ. ഉദകാസയാതി ഉദകവാസിനോ മച്ഛകച്ഛപാദയോ. വനാസയാതി വനവാസിനോ ഹത്ഥിഅസ്സഗോകണ്ണമിഗാദയോ. പവിസന്തീതി ‘‘ഇദാനി ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹിസ്സതീ’’തി മഗ്ഗം ഓലോകേത്വാ പവിസന്തി. ദള്ഹേഹീതി ഥിരേഹി. വരത്തേഹീതി ചമ്മരജ്ജൂഹി. മഹിദ്ധികോതിആദീസു വിജമ്ഭനഭൂമിയം ഠത്വാ ദക്ഖിണപസ്സാദീഹി ഉസഭമത്തം, ഉജും വീസതിഉസഭമത്താദിലങ്ഘനവസേന മഹിദ്ധികതാ, സേസമിഗാനം അധിപതിഭാവേന മഹേസക്ഖതാ, സമന്താ തിയോജനട്ഠാനേ സദ്ദം സുത്വാ പലായന്താനം വസേന മഹാനുഭാവതാ വേദിതബ്ബാ.

ഏവമേവ ഖോതി ഭഗവാ തേസു തേസു സുത്തന്തേസു തഥാ തഥാ അത്താനം കഥേസി. ‘‘സീഹോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (അ. നി. ൫.൯൯; ൧൦.൨൧) ഇമസ്മിം താവ സുത്തേ സീഹസദിസം അത്താനം കഥേസി. ‘‘ഭിസക്കോ സല്ലകത്തോതി ഖോ, സുനക്ഖത്ത, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൬൫) ഇമസ്മിം വേജ്ജസദിസം, ‘‘ബ്രാഹ്മണോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൮.൮൫) ഇമസ്മിം ബ്രാഹ്മണസദിസം, ‘‘പുരിസോ മഗ്ഗകുസലോതി ഖോ, തിസ്സ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൮൪) ഇമസ്മിം മഗ്ഗദേസകപുരിസസദിസം, ‘‘രാജാഹമസ്മി, സേലാ’’തി (സു. നി. ൫൫൯; മ. നി. ൨.൩൯൯) ഇമസ്മിം രാജസദിസം. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീഹസദിസമേവ കത്വാ അത്താനം കഥേന്തോ ഏവമാഹ.

തത്രായം സദിസതാ – സീഹസ്സ കഞ്ചനഗുഹാദീസു വസനകാലോ വിയ ഹി തഥാഗതസ്സ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരസ്സ അപരിമിതകാലം പാരമിയോ പൂരേത്വാ പച്ഛിമഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേന ചേവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേന ച ദസസഹസ്സിലോകധാതും കമ്പേത്വാ വുദ്ധിമന്വായ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവമാനസ്സ തീസു പാസാദേസു നിവാസകാലോ ദട്ഠബ്ബോ. സീഹസ്സ കഞ്ചനഗുഹാദിതോ നിക്ഖന്തകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ഏകൂനതിംസസംവച്ഛരേ വിവടേന ദ്വാരേന കണ്ഡകം ആരുയ്ഹ ഛന്നസഹായസ്സ നിക്ഖമിത്വാ തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമിത്വാ അനോമാനദീതീരേ ബ്രഹ്മുനാ ദിന്നാനി കാസായാനി പരിദഹിത്വാ പബ്ബജിതസ്സ സത്തമേ ദിവസേ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവഗിരിപബ്ഭാരേ കതഭത്തകിച്ചസ്സ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമമേവ മഗധരട്ഠം ആഗമനത്ഥായ യാവ രഞ്ഞോ പടിഞ്ഞാദാനകാലോ.

സീഹസ്സ വിജമ്ഭനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ ദിന്നപടിഞ്ഞസ്സ ആളാരകാലാമഉപസങ്കമനം ആദിം കത്വാ യാവ സുജാതായ ദിന്നപായാസസ്സ ഏകൂനപണ്ണാസായ പിണ്ഡേഹി പരിഭുത്തകാലോ വേദിതബ്ബോ. സീഹസ്സ സരീരവിധുനനം വിയ സായന്ഹസമയേ സോത്തിയേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി ഥോമിയമാനസ്സ ഗന്ധാദീഹി പൂജിയമാനസ്സ തിക്ഖത്തും ബോധിം പദക്ഖിണം കത്വാ ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ ചുദ്ദസഹത്ഥുബ്ബേധേ ഠാനേ തിണസന്ഥരം അത്ഥരിത്വാ ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠായ നിസിന്നസ്സ തംഖണഞ്ഞേവ മാരബലം വിധമേത്വാ തീസു യാമേസു തിസ്സോ വിജ്ജാ വിസോധേത്വാ അനുലോമപ്പടിലോമം പടിച്ചസമുപ്പാദമഹാസമുദ്ദം യമകഞാണമന്ഥനേന മന്ഥേന്തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പടിവിദ്ധേ തദനുഭാവേന ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനം വേദിതബ്ബം.

സീഹസ്സ ചതുദിസാവിലോകനം വിയ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ വിഹരിത്വാ പരിഭുത്തമധുപിണ്ഡികാഹാരസ്സ അജപാലനിഗ്രോധമൂലേ മഹാബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായാചനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥ വിഹരന്തസ്സ ഏകാദസമേ ദിവസേ ‘‘സ്വേ ആസാള്ഹിപുണ്ണമാ ഭവിസ്സതീ’’തി പച്ചൂസസമയേ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ആളാരുദകാനം കാലകതഭാവം ഞത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥായ പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഓലോകനം ദട്ഠബ്ബം. സീഹസ്സ ഗോചരത്ഥായ തിയോജനം ഗമനകാലോ വിയ അത്തനോ പത്തചീവരം ആദായ ‘‘പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ധമ്മചക്കം പവത്തേസ്സാമീ’’തി പച്ഛാഭത്തേ അജപാലനിഗ്രോധതോ വുട്ഠിതസ്സ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗമനകാലോ.

സീഹസ്സ സീഹനാദകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ സഞ്ഞാപേത്വാ അചലപല്ലങ്കേ നിസിന്നസ്സ ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി സന്നിപതിതേന ദേവഗണേന പരിവുതസ്സ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തിആദിനാ നയേന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനകാലോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം ച പന പദേ ദേസിയമാനേ തഥാഗതസീഹസ്സ ധമ്മഘോസോ ഹേട്ഠാ അവീചിം ഉപരി ഭവഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും പടിച്ഛാദേസി. സീഹസ്സ സദ്ദേന ഖുദ്ദകപാണാനം സന്താസാപജ്ജനകാലോ വിയ തഥാഗതസ്സ തീണി ലക്ഖണാനി ദീപേത്വാ ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി വിഭജിത്വാ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ ദീഘായുകാനം ദേവാനം ഞാണസന്താസസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സീഹോ വിയ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ തഥാഗതോ, ആസയഭൂതായ കനകഗുഹായ നിക്ഖമനം വിയ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമനകാലോ, വിജമ്ഭനം വിയ ധമ്മസഭം ഉപസങ്കമനകാലോ, ദിസാവിലോകനം വിയ പരിസാവിലോകനം, സീഹനാദനദനം വിയ ധമ്മദേസനാകാലോ, ഗോചരായ പക്കമനം വിയ പരവാദനിമ്മദ്ദനത്ഥായ ഗമനം.

അപരോ നയോ – സീഹോ വിയ തഥാഗതോ, ഹിമവന്തനിസ്സിതായ കഞ്ചനഗുഹായ നിക്ഖമനം വിയ ആരമ്മണവസേന നിബ്ബാനനിസ്സിതായ ഫലസമാപത്തിയാ വുട്ഠാനം, വിജമ്ഭനം വിയ പച്ചവേക്ഖണഞാണം, ദിസാവിലോകനം വിയ വേനേയ്യസത്തവിലോകനം, സീഹനാദോ വിയ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മദേസനാ, ഗോചരായ പക്കമനം വിയ അസമ്പത്താനം വേനേയ്യസത്താനം സന്തികൂപസങ്കമനം വേദിതബ്ബം.

യദാതി യസ്മിം കാലേ. തഥാഗതോതി ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി തഥാഗതോ. ലോകേതി സത്തലോകേ. ഉപ്പജ്ജതീതി അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ യാവ ബോധിപല്ലങ്കാ വാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണാ വാ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലേ പന പത്തേ ഉപ്പന്നോ നാമ. അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൪ ആദയോ) ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഇതി സക്കായോതി അയം സക്കായോ, ഏത്തകോ സക്കായോ, ന ഇതോ ഭിയ്യോ സക്കായോ അത്ഥീതി. ഏത്താവതാ സഭാവതോ സരസതോ പരിയന്തതോ പരിച്ഛേദതോ പരിവടുമതോ സബ്ബേപി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. ഇതി സക്കായസമുദയോതി അയം സക്കായസ്സ സമുദയോ നാമ. ഏത്താവതാ ‘‘ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തിആദി സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി. ഇതി സക്കായസ്സ അത്ഥങ്ഗമോതി അയം സക്കായസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇമിനാപി ‘‘ആഹാരനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തിആദി സബ്ബം ദസ്സിതം ഹോതി.

വണ്ണവന്തോതി സരീരവണ്ണേന വണ്ണവന്തോ. ധമ്മദേസനം സുത്വാതി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പണ്ണാസലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതം തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ. യേഭുയ്യേനാതി ഇധ കേ ഠപേതി? അരിയസാവകേ ദേവേ. തേസം ഹി ഖീണാസവത്താ ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, സംവിഗ്ഗസ്സ യോനിസോ പധാനേന പത്തബ്ബം പത്തതായ ഞാണസംവേഗോപി. ഇതരാസം പന ദേവതാനം ‘‘താസോ ഹേസോ, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ച’’ന്തി മനസികരോന്താനം ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി, ബലവവിപസ്സനാകാലേ ഞാണഭയമ്പി ഉപ്പജ്ജതി. ഭോതി ധമ്മാലപനമത്തമേതം. സക്കായപരിയാപന്നാതി പഞ്ചക്ഖന്ധപരിയാപന്നാ. ഇതി തേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ വട്ടദോസം ദസ്സേത്വാ തിലക്ഖണാഹതം കത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഞാണഭയം നാമ ഓക്കമതി.

അഭിഞ്ഞായാതി ജാനിത്വാ. ധമ്മചക്കന്തി പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പി. പടിവേധഞാണം നാമ യേന ഞാണേന ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചത്താരി സച്ചാനി സോളസഹാകാരേഹി സട്ഠിയാ ച നയസഹസ്സേഹി പടിവിജ്ഝി. ദേസനാഞാണം നാമ യേന ഞാണേന തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. ഉഭയമ്പേതം ദസബലസ്സ ഉരേ ജാതഞാണമേവ. തേസു ധമ്മദേസനാഞാണം ഗഹേതബ്ബം. തം പനേസ യാവ അട്ഠാരസബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം അഞ്ഞാകോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരസ്സ സോതാപത്തിഫലം ന ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്തേതി നാമ. തസ്മിം ഉപ്പന്നേ പവത്തിതം നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി സദിസപുഗ്ഗലരഹിതോ. യസസ്സിനോതി പരിവാരസമ്പന്നാ. താദിനോതി ലാഭാലാഭാദീഹി ഏകസദിസസ്സ.

൪. പസാദസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ അഗ്ഗേസു പസാദാ, അഗ്ഗാ വാ പസാദാതി അഗ്ഗപ്പസാദാ. യാവതാതി യത്തകാ. അപദാതി നിപ്പദാ അഹിമച്ഛാദയോ. ദ്വിപദാതി മനുസ്സപക്ഖിആദയോ. ചതുപ്പദാതി ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ. ബഹുപ്പദാതി സതപദിആദയോ. നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിനോതി ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തസത്താ. അഗ്ഗമക്ഖായതീതി ഗുണേഹി അഗ്ഗോ ഉത്തമോ സേട്ഠോതി അക്ഖായതി. അസങ്ഖതാതി നിബ്ബാനമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. വിരാഗോതിആദീനി നിബ്ബാനസ്സേവ നാമാനി. തഞ്ഹി ആഗമ്മ സബ്ബകിലേസാ വിരജ്ജന്തി, സബ്ബേ രാഗമദാദയോ മദാ നിമ്മദാ ഹോന്തി, അഭാവം ഗച്ഛന്തി, സബ്ബാ പിപാസാ വിനയം ഉപേന്തി, സബ്ബേ ആലയാ സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛന്തി, വട്ടാനി ഉപച്ഛിജ്ജന്തി, തണ്ഹാ ഖീയന്തി, വട്ടദുക്ഖാ നിരുജ്ഝന്തി, സബ്ബേ പരിളാഹാ നിബ്ബായന്തി. തസ്മാ ഏതാനി നാമാനി ലഭതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൫. വസ്സകാരസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ അനുസ്സരിതാതി അനുഗന്ത്വാ സരിതാ, അപരാപരം സരിതും സമത്ഥോതി അത്ഥോ. ദക്ഖോതി ഛേകോ. തത്രുപായായാതി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇമം നാമ കത്തബ്ബ’’ന്തി ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ഉപായഭൂതായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. അനുമോദിതബ്ബന്തി അഭിനന്ദിതബ്ബം. പടിക്കോസിതബ്ബന്തി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. നേവ ഖോ ത്യാഹന്തി നേവ ഖോ തേ അഹം. കസ്മാ പനേതം ഭഗവാ നാഭിനന്ദതി, നപ്പടിക്ഖിപതീതി? ലോകിയത്താ നാഭിനന്ദതി, ലോകിയം അത്ഥം ഗഹേത്വാ ഠിതത്താ നപ്പടിക്കോസതി. ബഹുസ്സ ജനതാതി ബഹു അസ്സ ജനതാ. ഇദഞ്ച കരണത്ഥേ സാമിവചനം വേദിതബ്ബം. അരിയേ ഞായേതി സഹവിപസ്സനകേ മഗ്ഗേ. കല്യാണധമ്മതാ കുസലധമ്മതാതിപി തസ്സേവ നാമാനി. യം വിതക്കന്തി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദീസു അഞ്ഞതരം. ന തം വിതക്കം വിതക്കേതീതി കാമവിതക്കാദീസു ഏകമ്പി ന വിതക്കേതി. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. വിതക്കപഥേതി ഏത്ഥ വിതക്കോയേവ വിതക്കപഥോ. അഹഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണാതിആദീസു പഠമനയേന ഖീണാസവസ്സ സീലഞ്ചേവ ബാഹുസച്ചഞ്ച കഥിതം, ദുതിയതതിയേഹി ഖീണാസവസ്സ കിരിയവിതക്കാനി ചേവ കിരിയജ്ഝാനാനി ച, ചതുത്ഥേന ഖീണാസവഭാവോ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

മച്ചുപാസപ്പമോചനന്തി മച്ചുപാസാ പമോചനകം മഗ്ഗം. ഞായം ധമ്മന്തി സഹവിപസ്സനകം മഗ്ഗം. ദിസ്വാ ച സുത്വാ ചാതി ഞാണേനേവ പസ്സിത്വാ ച സുണിത്വാ ച. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൬. ദോണസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ അന്തരാ ച ഉക്കട്ഠം അന്തരാ ച സേതബ്യന്തി ഏത്ഥ ഉക്കട്ഠാതി ഉക്കാഹി ധാരീയമാനാഹി മാപിതത്താ ഏവംലദ്ധവോഹാരം നഗരം. സേതബ്യന്തി അതീതേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ജാതനഗരം. അന്തരാസദ്ദോ പന കാരണഖണചിത്തവേമജ്ഝവിവരാദീസു വത്തതി. ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫) ച, ‘‘ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി ച ആദീസു (സം. നി. ൧.൨൨൮) കാരണേ. ‘‘അദ്ദസാ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ‘‘അന്തരാവോസാനമാപാദീ’’തിആദീസു വേമജ്ഝേ. ‘‘അപിചായം തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ. സ്വായമിധ വിവരേ വത്തതി. തസ്മാ ഉക്കട്ഠായ ച സേതബ്യസ്സ ച വിവരേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അന്തരാസദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച യാതീ’’തി ഏവം ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുഞ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി, അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി. ഇധ പന യോജേത്വാ ഏവ വുത്തോ.

അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി അദ്ധാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം പടിപന്നോ ഹോതി, ദീഘമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. കസ്മാ പടിപന്നോതി? തം ദിവസം കിര ഭഗവാ ഇദം അദ്ദസ ‘‘മയി തം മഗ്ഗം പടിപന്നേ ദോണോ ബ്രാഹ്മണോ മമ പദചേതിയാനി പസ്സിത്വാ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ മമ നിസിന്നട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി. അഥസ്സാഹം ഏകം സച്ചധമ്മം ദേസേസ്സാമി. ബ്രാഹ്മണോ തീണി സാമഞ്ഞഫലാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ ദ്വാദസപദസഹസ്സപരിമാണം ദോണഗജ്ജിതം നാമ വണ്ണം വത്വാ മയി പരിനിബ്ബുതേ സകലജമ്ബുദീപേ ഉപ്പന്നം മഹാകലഹം വൂപസമേത്വാ ധാതുയോ ഭാജേസ്സതീ’’തി. ഇമിനാ കാരണേന പടിപന്നോ. ദോണോപി സുദം ബ്രാഹ്മണോതി ദോണോ ബ്രാഹ്മണോപി തയോ വേദേ പഗുണേ കത്വാ പഞ്ചസതേ മാണവകേ സിപ്പം വാചേന്തോ തംദിവസം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ സതഗ്ഘനകം നിവാസേത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനകം ഏകംസവരഗതം കത്വാ ആമുത്തയഞ്ഞസുത്തോ രത്തവട്ടികാ ഉപാഹനാ ആരോഹിത്വാ പഞ്ചസതമാണവകപരിവാരോ തമേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

പാദേസൂതി പാദേഹി അക്കന്തട്ഠാനേസു. ചക്കാനീതി ലക്ഖണചക്കാനി. കിം പന ഭഗവതോ ഗച്ഛന്തസ്സ അക്കന്തട്ഠാനേ പദം പഞ്ഞായതീതി? ന പഞ്ഞായതി. കസ്മാ? സുഖുമത്താ മഹാബലത്താ മഹാജനാനുഗ്ഗഹേന ച. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സുഖുമച്ഛവിതായ അക്കന്തട്ഠാനം തൂലപിചുനോ പതിട്ഠിതട്ഠാനം വിയ ഹോതി, പദവളഞ്ജോ ന പഞ്ഞായതി. യഥാ ച ബലവതോ വാതജവസിന്ധവസ്സ പദുമിനിപത്തേപി അക്കന്തമത്തമേവ ഹോതി, ഏവം മഹാബലതായ തഥാഗതേന അക്കന്തട്ഠാനം അക്കന്തമത്തമേവ ഹോതി, ന തത്ഥ പദവളഞ്ജോ പഞ്ഞായതി. ബുദ്ധാനഞ്ച അനുപദം മഹാജനകായോ ഗച്ഛതി, തസ്സ സത്ഥു പദവളഞ്ജം ദിസ്വാ മദ്ദിതും അവിസഹന്തസ്സ ഗമനവിച്ഛേദോ ഭവേയ്യ. തസ്മാ അക്കന്തഅക്കന്തട്ഠാനേ യോപി പദവളഞ്ജോ ഭവേയ്യ, സോ അന്തരധായതേവ. ദോണോ പന ബ്രാഹ്മണോ തഥാഗതസ്സ അധിട്ഠാനവസേന പസ്സി. ഭഗവാ ഹി യസ്സ പദചേതിയം ദസ്സേതുകാമോ ഹോതി, തം ആരബ്ഭ ‘‘അസുകോ നാമ പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠാതി. തസ്മാ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണോ വിയ അയമ്പി ബ്രാഹ്മണോ തഥാഗതസ്സ അധിട്ഠാനവസേന അദ്ദസ.

പാസാദികന്തി പസാദജനകം. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ഉത്തമദമഥസമഥമനുപ്പത്തന്തി ഏത്ഥ ഉത്തമദമഥോ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗോ, ഉത്തമസമഥോ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗസമാധി, തദുഭയം പത്തന്തി അത്ഥോ. ദന്തന്തി നിബ്ബിസേവനം. ഗുത്തന്തി ഗോപിതം. സംയതിന്ദ്രിയന്തി രക്ഖിതിന്ദ്രിയം. നാഗന്തി ഛന്ദാദീഹി അഗച്ഛനതോ, പഹീനകിലേസേ പുന അനാഗച്ഛനതോ, ആഗും അകരണതോ, ബലവന്തട്ഠേനാതി ചതൂഹി കാരണേഹി നാഗം.

ദേവോ നോ ഭവം ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥ ‘‘ദേവോ നോ ഭവ’’ന്തി ഏത്താവതാപി പുച്ഛാ നിട്ഠിതാ ഭവേയ്യ, അയം പന ബ്രാഹ്മണോ ‘‘അനാഗതേ മഹേസക്ഖോ ഏകോ ദേവരാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി അനാഗതവസേന പുച്ഛാസഭാഗേനേവ കഥേന്തോ ഏവമാഹ. ഭഗവാപിസ്സ പുച്ഛാസഭാഗേനേവ കഥേന്തോ ന ഖോ അഹം, ബ്രാഹ്മണ, ദേവോ ഭവിസ്സാമീതി ആഹ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ആസവാനന്തി കാമാസവാദീനം ചതുന്നം. പഹീനാതി ബോധിപല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാധിഗമേനേവ പഹീനാ. അനുപലിത്തോ ലോകേനാതി തണ്ഹാദിട്ഠിലേപാനം പഹീനത്താ സങ്ഖാരലോകേന അനുപലിത്തോ. ബുദ്ധോതി ചതുന്നം സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ ബുദ്ധോ ഇതി മം ധാരേഹി.

യേനാതി യേന ആസവേന. ദേവൂപപത്യസ്സാതി ദേവൂപപത്തി അസ്സ മയ്ഹം ഭവേയ്യ. വിഹങ്ഗമോതി ആകാസചരോ ഗന്ധബ്ബകായികദേവോ. വിദ്ധസ്താതി വിധമിതാ. വിനളീകതാതി വിഗതനളാ വിഗതബന്ധനാ കതാ. വഗ്ഗൂതി സുന്ദരം. തോയേന നുപലിപ്പതീതി ഉദകതോ രതനമത്തം അച്ചുഗ്ഗമ്മ ഠിതം സരം സോഭയമാനം ഭമരഗണം ഹാസയമാനം തോയേന ന ലിപ്പതി. തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മി ബ്രാഹ്മണാതി ദേസനാപരിയോസാനേ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പാപുണിത്വാ ദ്വാദസഹി പദസഹസ്സേഹി ദോണഗജ്ജിതം നാമ വണ്ണം കഥേസി, തഥാഗതേ ച പരിനിബ്ബുതേ ജമ്ബുദീപതലേ ഉപ്പന്നം മഹാകലഹം വൂപസമേത്വാ ധാതുയോ ഭാജേസീതി.

൭. അപരിഹാനിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ നിബ്ബാനസ്സേവ സന്തികേതി നിബ്ബാനസന്തികേയേവ ചരതി. സീലേ പതിട്ഠിതോതി പാതിമോക്ഖസീലേ പതിട്ഠിതോ. ഏവം വിഹാരീതി ഏവം വിഹരന്തോ. ആതാപീതി ആതാപേന വീരിയേന സമന്നാഗതോ. യോഗക്ഖേമസ്സാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ബാനസ്സ. പമാദേ ഭയദസ്സിവാതി പമാദം ഭയതോ പസ്സന്തോ.

൮. പതിലീനസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. അട്ഠമേ പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോതി ‘‘ഇദമേവ ദസ്സനം സച്ചം, ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഏവം പാടിഏക്കം ഗഹിതത്താ പച്ചേകസങ്ഖാതാനി ദിട്ഠിസച്ചാനി പനുണ്ണാനി നീഹടാനി പഹീനാനി അസ്സാതി പനുണ്ണപച്ചേകസച്ചോ. സമവയസട്ഠേസനോതി ഏത്ഥ അവയാതി അനൂനാ, സട്ഠാതി വിസ്സട്ഠാ, സമ്മാ അവയാ സട്ഠാ ഏസനാ അസ്സാതി സമവയസട്ഠേസനോ, സമ്മാ വിസ്സട്ഠസബ്ബഏസനോതി അത്ഥോ. പതിലീനോതി നിലീനോ ഏകീഭാവം ഉപഗതോ. പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനന്തി ബഹൂനം സമണബ്രാഹ്മണാനം. ഏത്ഥ ച സമണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗതാ, ബ്രാഹ്മണാതി ഭോവാദിനോ. പുഥുപച്ചേകസച്ചാനീതി ബഹൂനി പാടേക്കസച്ചാനി. നുണ്ണാനീതി നീഹടാനി. പനുണ്ണാനീതി സുട്ഠു നീഹടാനി. ചത്താനീതി വിസ്സട്ഠാനി. വന്താനീതി വമിതാനി. മുത്താനീതി ഛിന്നബന്ധനാനി കതാനി. പഹീനാനീതി പജഹിതാനി. പടിനിസ്സട്ഠാനീതി യഥാ ന പുന ചിത്തം ആരോഹന്തി, ഏവം പടിനിസ്സജ്ജിതാനി. സബ്ബാനേവേതാനി ഗഹിതഗഹണസ്സ വിസ്സട്ഠഭാവവേവചനാനി.

കാമേസനാ പഹീനാ ഹോതീതി അനാഗാമിമഗ്ഗേന പഹീനാ. ഭവേസനാ പന അരഹത്തമഗ്ഗേന പഹീയതി. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയം ഏസിസ്സാമി ഗവേസിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തജ്ഝാസയസങ്ഖാതാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാപി അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ പടിപ്പസ്സദ്ധിം വൂപസമം ഗച്ഛതി. ദിട്ഠിബ്രഹ്മചരിയേസനാ പന സോതാപത്തിമഗ്ഗേനേവ പടിപ്പസമ്ഭതീതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ചതുത്ഥജ്ഝാനേന പസ്സദ്ധകായസങ്ഖാരോ വൂപസന്തഅസ്സാസപസ്സാസോ നാമ ഹോതി. അസ്മിമാനോതി അസ്മീതി ഉപ്പജ്ജനകോ നവവിധമാനോ.

ഗാഥാസു കാമേസനാ ഭവേസനാതി ഏതാ ദ്വേ ഏസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ സഹാതി താഹിയേവ സഹ ബ്രഹ്മചരിയേസനാതി തിസ്സോപി ഏതാ. ഇധ ഠത്വാ ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാതി ഇമിനാ പദേന സദ്ധിം യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇതി സച്ചപരാമാസോ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമുസ്സയാതി ‘‘ഇതി സച്ചം ഇതി സച്ച’’ന്തി ഗഹണപരാമാസോ ച ദിട്ഠിസങ്ഖാതായേവ ദിട്ഠിട്ഠാനാ ച യേ സമുസ്സിതത്താ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഠിതത്താ സമുസ്സയാതി വുച്ചന്തി, തേ സബ്ബേപി. ഇധ ഠത്വാ ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമൂഹതാതി ഇമിനാ പദേന സദ്ധിം യോജനാ കാതബ്ബാ. കസ്സ പന ഏതാ ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാ, ഏതേ ച ദിട്ഠിട്ഠാനാ സമൂഹതാതി? സബ്ബരാഗവിരത്തസ്സ തണ്ഹാക്ഖയവിമുത്തിനോ. യോ ഹി സബ്ബരാഗേഹിപി വിരത്തോ, തണ്ഹാക്ഖയേ ച നിബ്ബാനേ പവത്തായ അരഹത്തഫലവിമുത്തിയാ സമന്നാഗതോ, ഏതസ്സ ഏസനാ പടിനിസ്സട്ഠാ, ദിട്ഠിട്ഠാനാ ച സമൂഹതാ. സ വേ സന്തോതി സോ ഏവരൂപോ കിലേസസന്തതായ സന്തോ. പസ്സദ്ധോതി ദ്വീഹി കായചിത്തപസ്സദ്ധീഹി പസ്സദ്ധോ. അപരാജിതോതി സബ്ബകിലേസേ ജിനിത്വാ ഠിതത്താ കേനചി അപരാജിതോ. മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ പഹാനാഭിസമയേന. ബുദ്ധോതി ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝിത്വാ ഠിതോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി ഖീണാസവോവ കഥിതോതി.

൯. ഉജ്ജയസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ സങ്ഘാതം ആപജ്ജന്തീതി വധം മരണം ആപജ്ജന്തി. നിച്ചദാനന്തി സലാകഭത്തം. അനുകുലയഞ്ഞന്തി അമ്ഹാകം പിതൂഹി പിതാമഹേഹി ദിന്നത്താ ഏവം കുലാനുകുലവസേന യജിതബ്ബം, ദാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അസ്സമേധന്തിആദീസു അസ്സമേത്ഥ മേധന്തീതി അസ്സമേധോ, ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തീതി പുരിസമേധോ, ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസന്തീതി സമ്മാപാസോ, ദിവസേ ദിവസേ സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതിനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സബ്ബയാഗസ്സേതം അധിവചനം. വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യം, ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേലുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേതം അധിവചനം. മഹാരമ്ഭാതി മഹാകിച്ചാ മഹാകരണീയാ. അപിച പാണാതിപാതസമാരമ്ഭസ്സ മഹന്തതായപി മഹാരമ്ഭായേവ. ന തേ ഹോന്തി മഹപ്ഫലാതി ഏത്ഥ നിരവസേസത്ഥേ സാവസേസരൂപനം കതം. തസ്മാ ഇട്ഠഫലേന നിപ്ഫലാവ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച പാണാതിപാതസമാരമ്ഭമേവ സന്ധായ വുത്തം. യം പന തത്ഥ അന്തരന്തരാ ദാനം ദിയ്യതി, തം ഇമിനാ സമാരമ്ഭേന ഉപഹതത്താ മഹപ്ഫലം ന ഹോതി, മന്ദഫലം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഹഞ്ഞരേതി ഹഞ്ഞന്തി. യജന്തി അനുകുലം സദാതി യേ അഞ്ഞേ അനുകുലം യജന്തി, പുബ്ബപുരിസേഹി യിട്ഠത്താ പച്ഛിമപുരിസാപി യജന്തീതി അത്ഥോ. സേയ്യോ ഹോതീതി വിസേസോവ ഹോതി. ന പാപിയോതി പാപം കിഞ്ചി ന ഹോതി.

൧൦. ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ അഭിസങ്ഖതന്തി രാസികതം. നിരാരമ്ഭന്തി പാണസമാരമ്ഭരഹിതം. യഞ്ഞന്തി ദേയ്യധമ്മം. തഞ്ഹി യജിതബ്ബത്താ യഞ്ഞന്തി വുച്ചതി. കാലേനാതി യുത്തപ്പത്തകാലേന. ഉപസംയന്തീതി ഉപഗച്ഛന്തി. കുലം ഗതിന്തി വട്ടകുലഞ്ചേവ വട്ടഗതിഞ്ച അതിക്കന്താ. യഞ്ഞസ്സ കോവിദാതി ചതുഭൂമകയഞ്ഞേ കുസലാ. യഞ്ഞേതി പകതിദാനേ. സദ്ധേതി മതകദാനേ. ഹബ്യം കത്വാതി ഹുനിതബ്ബം ദേയ്യധമ്മം ഉപകപ്പേത്വാ. സുഖേത്തേ ബ്രഹ്മചാരിസൂതി ബ്രഹ്മചാരിസങ്ഖാതേ സുഖേത്തമ്ഹീതി അത്ഥോ. സുപ്പത്തന്തി സുട്ഠു പത്തം. ദക്ഖിണേയ്യേസു യം കതന്തി യം ദക്ഖിണായ അനുച്ഛവികേസു ഉപകപ്പിതം, തം സുഹുതം സുയിട്ഠം സുപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. സദ്ധോതി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘഗുണാനം സദ്ദഹനതായ സദ്ധോ. മുത്തേന ചേതസാതി വിസ്സട്ഠേന ചിത്തേന. ഇമിനാസ്സ മുത്തചാഗം ദീപേതീതി.

ചക്കവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.