൧. പഠമഉരുവേലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ ഉരുവേലായന്തി ഏത്ഥ ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉരൂതി വാലുകാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ. വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ദസസഹസ്സാ കുലപുത്താ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ഏകദിവസം സന്നിപതിത്വാ കതികവത്തം അകംസു – ‘‘കായകമ്മവചീകമ്മാനി നാമ പരേസമ്പി പാകടാനി ഹോന്തി, മനോകമ്മം പന അപാകടം. തസ്മാ യോ കാമവിതക്കം വാ ബ്യാപാദവിതക്കം വാ വിഹിംസാവിതക്കം വാ വിതക്കേതി, തസ്സ അഞ്ഞോ ചോദകോ നാമ നത്ഥി. സോ അത്തനാവ അത്താനം ചോദേത്വാ പത്തപുടേന വാലുകം ആഹരിത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ആകിരതു, ഇദമസ്സ ദണ്ഡകമ്മ’’ന്തി. തതോ പട്ഠായ യോ താദിസം വിതക്കം വിതക്കേതി, സോ തത്ഥ പത്തപുടേന വാലുകം ആകിരതി, ഏവം തത്ഥ അനുക്കമേന മഹാവാലുകരാസി ജാതോ. തതോ നം പച്ഛിമാ ജനതാ പരിക്ഖിപിത്വാ ചേതിയട്ഠാനമകാസി, തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഉരുവേലാതി മഹാവേലാ, മഹാവാലികരാസീതി അത്ഥോ’’തി. തമേവ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ വാ ഉരൂതി വാലുകാ വുച്ചതി, വേലാതി മരിയാദാ, വേലാതിക്കമനഹേതു ആഹടാ ഉരു ഉരുവേലാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി.

നജ്ജാ നേരഞ്ജരായ തീരേതി ഉരുവേലഗാമം നിസ്സായ നേരഞ്ജരാനദീതീരേ വിഹരാമീതി ദസ്സേതി. അജപാലനിഗ്രോധേതി അജപാലകാ തസ്സ നിഗ്രോധസ്സ ഛായായ നിസീദന്തിപി തിട്ഠന്തിപി, തസ്മാ സോ അജപാലനിഗ്രോധോത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ, തസ്സ ഹേട്ഠാതി അത്ഥോ. പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോതി സമ്ബുദ്ധോ ഹുത്വാ പഠമമേവ. ഉദപാദീതി അയം വിതക്കോ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ഉദപാദി. കസ്മാ ഉദപാദീതി? സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണത്താ ചേവ പുബ്ബാസേവനതായ ച. തത്ഥ പുബ്ബാസേവനായ പകാസനത്ഥം തിത്തിരജാതകം ആഹരിതബ്ബം. ഹത്ഥിവാനരതിത്തിരാ കിര ഏകസ്മിം പദേസേ വിഹരന്താ ‘‘യോ അമ്ഹാകം മഹല്ലകോ, തസ്മിം സഗാരവാ വിഹരിസ്സാമാ’’തി നിഗ്രോധം ദസ്സേത്വാ ‘‘കോ നു ഖോ അമ്ഹാകം മഹല്ലകോ’’തി വീമംസന്താ തിത്തിരസ്സ മഹല്ലകഭാവം ഞത്വാ തസ്സ ജേട്ഠാപചായനകമ്മം കത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ വിഹരിത്വാ സഗ്ഗപരായണാ അഹേസും. തം കാരണം ഞത്വാ രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യേ വുഡ്ഢമപചായന്തി, നരാ ധമ്മസ്സ കോവിദാ;

ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പാസംസാ, സമ്പരായേ ച സുഗ്ഗതീ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൩൭);

ഏവം അഹേതുകതിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോപി തഥാഗതോ സഗാരവവാസം രോചേസി, ഇദാനി കസ്മാ ന രോചേസ്സതീതി. അഗാരവോതി അഞ്ഞസ്മിം ഗാരവരഹിതോ, കഞ്ചി ഗരുട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. അപ്പതിസ്സോതി പതിസ്സയരഹിതോ, കഞ്ചി ജേട്ഠകട്ഠാനേ അട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാതി ഏത്ഥ സമിതപാപബാഹിതപാപായേവ സമണബ്രാഹ്മണാ അധിപ്പേതാ. സക്കത്വാ ഗരും കത്വാതി സക്കാരഞ്ചേവ കത്വാ ഗരുകാരഞ്ച ഉപട്ഠപേത്വാ.

സദേവകേ ലോകേതിആദീസു സദ്ധിം ദേവേഹി സദേവകേ. ദേവഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ മാരബ്രഹ്മേസു ഗഹിതേസുപി മാരോ നാമ വസവത്തീ സബ്ബേസം ഉപരി വസം വത്തേതി, ബ്രഹ്മാ നാമ മഹാനുഭാവോ, ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി, ദ്വീഹി ദ്വീസു, ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി. സോ ഇമിനാ സീലസമ്പന്നതരോതി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി സമാരകേ സബ്രഹ്മകേതി വിസും വുത്തം. തഥാ സമണാ നാമ ഏകനികായാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ സീലവന്തോ പണ്ഡിതാ, ബ്രാഹ്മണാപി വത്ഥുവിജ്ജാദിവസേന ബഹുസ്സുതാ പണ്ഡിതാ. തേ ഇമിനാ സമ്പന്നതരാതി വത്തും മാ ലഭന്തൂതി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായാതി വുത്തം. സദേവമനുസ്സായാതി ഇദം പന നിപ്പദേസതോ ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതമേവ ഗഹേത്വാ വുത്തം. അപിചേത്ഥ പുരിമാനി തീണി പദാനി ലോകവസേന വുത്താനി, പച്ഛിമാനി ദ്വേ പജാവസേന. സീലസമ്പന്നതരന്തി സീലേന സമ്പന്നതരം, അധികതരന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച സീലാദയോ ചത്താരോ ധമ്മാ ലോകിയലോകുത്തരാ കഥിതാ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം ലോകിയമേവ. പച്ചവേക്ഖണഞാണമേവ ഹേതം. പാതുരഹോസീതി ‘‘അയം സത്ഥാ അവീചിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ സീലാദീഹി അത്തനാ അധികതരം അപസ്സന്തോ ‘മയാ പടിവിദ്ധനവലോകുത്തരധമ്മമേവ സക്കത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരിസ്സാമീ’തി ചിന്തേതി, കാരണം ഭഗവാ ചിന്തേതി, അത്ഥം വുഡ്ഢിം വിസേസം ചിന്തേതി, ഗച്ഛാമിസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുരതോ പാകടോ അഹോസി, അഭിമുഖേ അട്ഠാസീതി അത്ഥോ.

വിഹംസു വിഹരന്തി ചാതി ഏത്ഥ യോ വദേയ്യ – ‘‘വിഹരന്തീതി വചനതോ പച്ചുപ്പന്നേപി ബഹൂ ബുദ്ധാ’’തി, സോ ‘‘ഭഗവാപി ഭന്തേ ഏതരഹി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഇമിനാ വചനേന പടിബാഹിതബ്ബോ.

‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’’തി. (മഹാവ. ൧൧; മ. നി. ൨.൩൪൧) –

ആദീഹി ചസ്സ സുത്തേഹി അഞ്ഞേസം ബുദ്ധാനം അഭാവോ ദീപേതബ്ബോ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബേപി ബുദ്ധാ സദ്ധമ്മഗരുനോ, തസ്മാ. മഹത്തമഭികങ്ഖതാതി മഹന്തഭാവം പത്ഥയമാനേന. സരം ബുദ്ധാന സാസനന്തി ബുദ്ധാനം സാസനം സരന്തേന.

യതോതി യസ്മിം കാലേ. മഹത്തേന സമന്നാഗതോതി രത്തഞ്ഞുമഹത്തം വേപുല്ലമഹത്തം ബ്രഹ്മചരിയമഹത്തം ലാഭഗ്ഗമഹത്തന്തി ഇമിനാ ചതുബ്ബിധേന മഹത്തേന സമന്നാഗതോ. അഥ മേ സങ്ഘേപി ഗാരവോതി അഥ മയ്ഹം സങ്ഘേപി ഗാരവോ ജാതോ. കിസ്മിം പന കാലേ ഭഗവതാ സങ്ഘേ ഗാരവോ കതോതി? മഹാപജാപതിയാ ദുസ്സയുഗദാനകാലേ. തദാ ഹി ഭഗവാ അത്തനോ ഉപനീതം ദുസ്സയുഗം ‘‘സങ്ഘേ, ഗോതമി, ദേഹി, സങ്ഘേ തേ ദിന്നേ അഹഞ്ചേവ പൂജിതോ ഭവിസ്സാമി സങ്ഘോ ചാ’’തി വദന്തോ സങ്ഘേ ഗാരവം അകാസി നാമ.