൧. ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗോ

൧. അനുബുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൧. ചതുക്കനിപാതസ്സ പഠമേ അനനുബോധാതി അബുജ്ഝനേന അജാനനേന. അപ്പടിവേധാതി അപ്പടിവിജ്ഝനേന അപച്ചക്ഖകിരിയായ. ദീഘമദ്ധാനന്തി ചിരകാലം. സന്ധാവിതന്തി ഭവതോ ഭവം ഗമനവസേന സന്ധാവിതം. സംസരിതന്തി പുനപ്പുനം ഗമനാഗമനവസേന സംസരിതം. മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ചാതി മയാ ച തുമ്ഹേഹി ച. അഥ വാ സന്ധാവിതം സംസരിതന്തി സന്ധാവനം സംസരണം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച അഹോസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അരിയസ്സാതി നിദ്ദോസസ്സ. സീലം സമാധി പഞ്ഞാതി ഇമേ പന തയോ ധമ്മാ മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താവ വേദിതബ്ബാ, വിമുത്തിനാമേന ഫലമേവ നിദ്ദിട്ഠം. ഭവതണ്ഹാതി ഭവേസു തണ്ഹാ. ഭവനേത്തീതി ഭവരജ്ജു. തണ്ഹായ ഏവ ഏതം നാമം. തായ ഹി സത്താ ഗോണാ വിയ ഗീവായ ബന്ധിത്വാ തം തം ഭവം നീയന്തി, തസ്മാ ഭവനേത്തീതി വുച്ചതി.

അനുത്തരാതി ലോകുത്തരാ. ദുക്ഖസ്സന്തകരോതി വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തകരോ. ചക്ഖുമാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ഇദമസ്സ ബോധിമണ്ഡേ പഠമപരിനിബ്ബാനം, പച്ഛാ പന യമകസാലാനമന്തരേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതോതി യഥാനുസന്ധിനാ ദേസനം നിട്ഠാപേസി.

൨. പപതിതസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ പപതിതോതി പതിതോ ചുതോ. അപ്പപതിതോതി അപതിതോ പതിട്ഠിതോ. തത്ഥ ലോകിയമഹാജനോ പതിതോയേവ നാമ, സോതാപന്നാദയോ കിലേസുപ്പത്തിക്ഖണേ പതിതാ നാമ, ഖീണാസവോ ഏകന്തപതിട്ഠിതോ നാമ.

ചുതാ പതന്തീതി യേ ചുതാ, തേ പതന്തി നാമ. പതിതാതി യേ പതിതാ, തേ ചുതാ നാമ. ചുതത്താ പതിതാ, പതിതത്താ ചുതാതി അത്ഥോ. ഗിദ്ധാതി രാഗരത്താ. പുനരാഗതാതി പുന ജാതിം പുന ജരം പുന ബ്യാധിം പുന മരണം ആഗതാ നാമ ഹോന്തി. കതം കിച്ചന്തി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബകിച്ചം കതം. രതം രമ്മന്തി രമിതബ്ബയുത്തകേ ഗുണജാതേ രമിതം. സുഖേനാന്വാഗതം സുഖന്തി സുഖേന സുഖം അനുആഗതം സമ്പത്തം. മാനുസകസുഖേന ദിബ്ബസുഖം, ഝാനസുഖേന വിപസ്സനാസുഖം, വിപസ്സനാസുഖേന മഗ്ഗസുഖം, മഗ്ഗസുഖേന ഫലസുഖം, ഫലസുഖേന നിബ്ബാനസുഖം സമ്പത്തം അധിഗതന്തി അത്ഥോ.

൩. പഠമഖതസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയം ദുകനിപാതവണ്ണനായം വുത്തമേവ. ഗാഥാസു പന നിന്ദിയന്തി നിന്ദിതബ്ബയുത്തകം. നിന്ദതീതി ഗരഹതി. പസംസിയോതി പസംസിതബ്ബയുത്തോ. വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിന്തി യോ ഏവം പവത്തോ, തേന മുഖേന കലിം വിചിനാതി നാമ. കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതീതി തേന ച കലിനാ സുഖം ന പടിലഭതി. സബ്ബസ്സാപി സഹാപി അത്തനാതി സബ്ബേനപി സകേന ധനേന ചേവ അത്തനാ ച സദ്ധിം യോ പരാജയോ, സോ അപ്പമത്തകോവ കലീതി അത്ഥോ. യോ സുഗതേസൂതി യോ പന സമ്മഗ്ഗതേസു പുഗ്ഗലേസു ചിത്തം പദുസ്സേയ്യ, അയം ചിത്തപദോസോവ തതോ കലിതോ മഹന്തതരോ കലി. ഇദാനി തസ്സ മഹന്തതരഭാവം ദസ്സേന്തോ സതം സഹസ്സാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സതം സഹസ്സാനന്തി നിരബ്ബുദഗണനായ സതസഹസ്സം. ഛത്തിംസതീതി അപരാനി ച ഛത്തിംസതി നിരബ്ബുദാനി. പഞ്ച ചാതി അബ്ബുദഗണനായ ച പഞ്ച അബ്ബുദാനി. യമരിയഗരഹീതി യം അരിയേ ഗരഹന്തോ നിരയം ഉപപജ്ജതി, തത്ഥ ഏത്തകം ആയുപ്പമാണന്തി.

൪. ദുതിയഖതസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ മാതരി പിതരി ചാതിആദീസു മിത്തവിന്ദകോ മാതരി മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, അജാതസത്തു പിതരി മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, ദേവദത്തോ തഥാഗതേ മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ, കോകാലികോ തഥാഗതസാവകേ മിച്ഛാപടിപന്നോ നാമ. ബഹുഞ്ചാതി ബഹുകമേവ. പസവതീതി പടിലഭതി. തായാതി തായ മിച്ഛാപടിപത്തിസങ്ഖാതായ അധമ്മചരിയായ. പേച്ചാതി ഇതോ ഗന്ത്വാ. അപായം ഗച്ഛതീതി നിരയാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം നിബ്ബത്തതി. സുക്കപക്ഖേപി ഏസേവ നയോ.

൫. അനുസോതസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അനുസോതം ഗച്ഛതീതി അനുസോതഗാമീ. കിലേസസോതസ്സ പച്ചനീകപടിപത്തിയാ പടിസോതം ഗച്ഛതീതി പടിസോതഗാമീ. ഠിതത്തോതി ഠിതസഭാവോ. തിണ്ണോതി ഓഘം തരിത്വാ ഠിതോ. പാരങ്ഗതോതി പരതീരം ഗതോ. ഥലേ തിട്ഠതീതി നിബ്ബാനഥലേ തിട്ഠതി. ബ്രാഹ്മണോതി സേട്ഠോ നിദ്ദോസോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. കാമേ ച പടിസേവതീതി കിലേസകാമേഹി വത്ഥുകാമേ പടിസേവതി. പാപഞ്ച കമ്മം കരോതീതി പാപഞ്ച പാണാതിപാതാദികമ്മം കരോതി. പാപഞ്ച കമ്മം ന കരോതീതി പഞ്ചവേരകമ്മം ന കരോതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, ഠിതത്തോതി അയം അനാഗാമീ പുഗ്ഗലോ തസ്മാ ലോകാ പുന പടിസന്ധിവസേന അനാഗമനതോ ഠിതത്തോ നാമ.

തണ്ഹാധിപന്നാതി തണ്ഹായ അധിപന്നാ അജ്ഝോത്ഥടാ, തണ്ഹം വാ അധിപന്നാ അജ്ഝോഗാള്ഹാ. പരിപുണ്ണസേഖോതി സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ ഠിതോ. അപരിഹാനധമ്മോതി അപരിഹീനസഭാവോ. ചേതോവസിപ്പത്തോതി ചിത്തവസീഭാവം പത്തോ. ഏവരൂപോ ഖീണാസവോ ഹോതി, ഇധ പന അനാഗാമീ കഥിതോ. സമാഹിതിന്ദ്രിയോതി സമാഹിതഛളിന്ദ്രിയോ. പരോപരാതി പരോവരാ ഉത്തമലാമകാ, കുസലാകുസലാതി അത്ഥോ. സമേച്ചാതി ഞാണേന സമാഗന്ത്വാ. വിധൂപിതാതി വിദ്ധംസിതാ ഝാപിതാ വാ. വുസിതബ്രഹ്മചരിയോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം വസിത്വാ ഠിതോ. ലോകന്തഗൂതി തിവിധസ്സാപി ലോകസ്സ അന്തം ഗതോ. പാരഗതോതി ഛഹാകാരേഹി പാരഗതോ. ഇധ ഖീണാസവോവ കഥിതോ. ഇതി സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൬. അപ്പസ്സുതസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ അനുപപന്നോതി അനുപാഗതോ. സുത്തന്തിആദീസു ഉഭതോവിഭങ്ഗനിദ്ദേസഖന്ധകപരിവാരസുത്തനിപാതമങ്ഗലസുത്തരതനസുത്ത- നാളകസുത്തതുവടകസുത്താനി, അഞ്ഞമ്പി ച സുത്തനാമകം തഥാഗതവചനം സുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബമ്പി സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യന്തി വേദിതബ്ബം, വിസേസേന സംയുത്തകേ സകലോപി സഗാഥാവഗ്ഗോ. സകലമ്പി അഭിധമ്മപിടകം, നിഗ്ഗാഥകസുത്തം, യഞ്ച അഞ്ഞമ്പി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി അസങ്ഗഹിതം ബുദ്ധവചനം, തം വേയ്യാകരണന്തി വേദിതബ്ബം. ധമ്മപദ-ഥേരഗാഥാ-ഥേരിഗാഥാ സുത്തനിപാതേ നോസുത്തനാമികാ സുദ്ധികഗാഥാ ച ഗാഥാതി വേദിതബ്ബാ. സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്താ ദ്വേഅസീതി സുത്തന്താ ഉദാനന്തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ ദസുത്തരസതസുത്തന്താ ഇതിവുത്തകന്തി വേദിതബ്ബാ. അപണ്ണകജാതകാദീനി പഞ്ഞാസാധികാനി പഞ്ച ജാതകസതാനി ജാതകന്തി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ ആനന്ദേ’’തിആദിനയപ്പവത്താ സബ്ബേപി അച്ഛരിയഅബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്താ സുത്തന്താ അബ്ഭുതധമ്മന്തി വേദിതബ്ബാ. ചൂളവേദല്ലമഹാവേദല്ലസമ്മാദിട്ഠിസക്കപഞ്ഹസങ്ഖാരഭാജനിയമഹാപുണ്ണമസുത്താദയോ സബ്ബേപി വേദഞ്ച തുട്ഠിഞ്ച ലദ്ധാ ലദ്ധാ പുച്ഛിതാ സുത്തന്താ വേദല്ലന്തി വേദിതബ്ബാ. ന അത്ഥമഞ്ഞായ ന ധമ്മമഞ്ഞായാതി അട്ഠകഥഞ്ച പാളിഞ്ച അജാനിത്വാ. ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോതി നവലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുരൂപധമ്മം സഹസീലം പുബ്ബഭാഗപടിപദം ന പടിപന്നോ ഹോതി. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പഠമവാരേ പനേത്ഥ അപ്പസ്സുതദുസ്സീലോ കഥിതോ, ദുതിയേ അപ്പസ്സുതഖീണാസവോ, തതിയേ ബഹുസ്സുതദുസ്സീലോ, ചതുത്ഥേ ബഹുസ്സുതഖീണാസവോ.

സീലേസു അസമാഹിതോതി സീലേസു അപരിപൂരകാരീ. സീലതോ ച സുതേന ചാതി സീലഭാഗേന ച സുതഭാഗേന ച ‘‘അയം ദുസ്സീലോ അപ്പസ്സുതോ’’തി ഏവം തം ഗരഹന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സ സമ്പജ്ജതേ സുതന്തി തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ യസ്മാ തേന സുതേന സുതകിച്ചം കതം, തസ്മാ തസ്സ സുതം സമ്പജ്ജതി നാമ. നാസ്സ സമ്പജ്ജതേതി സുതകിച്ചസ്സ അകതത്താ ന സമ്പജ്ജതി. ധമ്മധരന്തി സുതധമ്മാനം ആധാരഭൂതം. സപ്പഞ്ഞന്തി സുപഞ്ഞം. നേക്ഖം ജമ്ബോനദസ്സേവാതി ജമ്ബുനദം വുച്ചതി ജാതിസുവണ്ണം, തസ്സ ജമ്ബുനദസ്സ നേക്ഖം വിയ, പഞ്ചസുവണ്ണപരിമാണം സുവണ്ണഘടികം വിയാതി അത്ഥോ.

൭. സോഭനസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ വിയത്താതി പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതാ. വിനീതാതി വിനയം ഉപേതാ സുവിനീതാ. വിസാരദാതി വേസാരജ്ജേന സോമനസ്സസഹഗതേന ഞാണേന സമന്നാഗതാ. ധമ്മധരാതി സുതധമ്മാനം ആധാരഭൂതാ. ഭിക്ഖു ച സീലസമ്പന്നോതി ഗാഥായ കിഞ്ചാപി ഏകേകസ്സേവ ഏകേകോ ഗുണോ കഥിതോ, സബ്ബേസം പന സബ്ബേപി വട്ടന്തീതി.

൮. വേസാരജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ വേസാരജ്ജാനീതി ഏത്ഥ സാരജ്ജപടിപക്ഖോ വേസാരജ്ജം, ചതൂസു ഠാനേസു സാരജ്ജാഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ, സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അസമ്പകമ്പിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ വവത്ഥാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി, അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. അയമത്ഥോ സീഹനാദസുത്തേന ദസ്സേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ സഹനതോ ച ഹനനതോ ച സീഹോതി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ പരപ്പവാദാനഞ്ച ഹനനതോ സീഹോതി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം സീഹനാദം. തത്ഥ യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസുദ്ധം. ചക്കസദ്ദോ പനായം –

‘‘സമ്പത്തിയം ലക്ഖണേ ച, രഥങ്ഗേ ഇരിയാപഥേ;

ദാനേ രതനധമ്മൂര-ചക്കാദീസു ച ദിസ്സതി;

ധമ്മചക്കേ ഇധ മതോ, തഞ്ച ദ്വേധാ വിഭാവയേ’’.

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൧) ഹി അയം സമ്പത്തിയം ദിസ്സതി. ‘‘പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫) ഏത്ഥ ലക്ഖണേ. ‘‘ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി (ധ. പ. ൧) ഏത്ഥ രഥങ്ഗേ. ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൯) ഏത്ഥ ഇരിയാപഥേ. ‘‘ദദം ഭുഞ്ജ മാ ച പമാദോ, ചക്കം വത്തയ സബ്ബപാണിന’’ന്തി (ജാ. ൧.൭.൧൪൯) ഏത്ഥ ദാനേ. ‘‘ദിബ്ബം ചക്കരതനം പാതുരഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൩; മ. നി. ൩.൨൫൬) ഏത്ഥ രതനചക്കേ. ‘‘മയാ പവത്തിതം ചക്ക’’ന്തി (സു. നി. ൫൬൨) ഏത്ഥ ധമ്മചക്കേ. ‘‘ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി (ജാ. ൧.൧.൧൦൪; ൧.൫.൧൦൩) ഏത്ഥ ഉരചക്കേ. ‘‘ഖുരപരിയന്തേന ചേപി ചക്കേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൬) ഏത്ഥ പഹരണചക്കേ. ‘‘അസനിവിചക്ക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൬൧; സം. നി. ൨.൧൬൨) ഏത്ഥ അസനിമണ്ഡലേ. ഇധ പനായം ധമ്മചക്കേ മതോ.

തം പനേതം ധമ്മചക്കം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ച ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം, കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരതോ പട്ഠായ വാ യാവ ബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോതി ‘‘അഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബേ ധമ്മാ മയാ അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം പടിജാനതോ തവ. അനഭിസമ്ബുദ്ധാതി ഇമേ നാമ ധമ്മാ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ. തത്ര വതാതി തേസു ‘‘അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം ദസ്സിതധമ്മേസു. സഹധമ്മേനാതി സഹേതുനാ സകാരണേന വചനേന. നിമിത്തമേതന്തി ഏത്ഥ പുഗ്ഗലോപി ധമ്മോപി നിമിത്തന്തി അധിപ്പേതോ. തം പുഗ്ഗലം ന പസ്സാമി, യോ മം പടിചോദേസ്സതി. തം ധമ്മം ന പസ്സാമി, യം ദസ്സേത്വാ ‘‘അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി മം പടിചോദേസ്സതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഖേമപ്പത്തോതി ഖേമം പത്തോ. സേസപദദ്വയം ഇമസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബമ്പേതം വേസാരജ്ജഞാണമേവ സന്ധായ വുത്തം. ദസബലസ്സ ഹി ‘‘അയം നാമ ധമ്മോ തയാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി ചോദകം പുഗ്ഗലം വാ ചോദനാകാരണം അനഭിസമ്ബുദ്ധധമ്മം വാ അപസ്സതോ ‘‘സഭാവബുദ്ധോയേവ വത സമാനോ അഹം ബുദ്ധോസ്മീതി വദാമീ’’തി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ബലവതരം സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, തേന സമ്പയുത്തം ഞാണം വേസാരജ്ജം നാമ. തം സന്ധായ ‘‘ഖേമപ്പത്തോ’’തിആദിമാഹ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അന്തരായികാ ധമ്മാതി ഏത്ഥ പന അന്തരായം കരോന്തീതി അന്തരായികാ. തേ അത്ഥതോ സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്താ സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ. സഞ്ചിച്ച വീതിക്കന്തം ഹി അന്തമസോ ദുക്കടദുബ്ഭാസിതമ്പി മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരോതി. ഇധ പന മേഥുനധമ്മോ അധിപ്പേതോ. മേഥുനം സേവതോ ഹി യസ്സ കസ്സചി നിസ്സംസയമേവ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായോ ഹോതി.

യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായാതി രാഗക്ഖയാദീസു യസ്സ അത്ഥായ. ധമ്മോ ദേസിതോതി അസുഭഭാവനാദിധമ്മോ കഥിതോ. തത്ര വത മന്തി തസ്മിം അനിയ്യാനികധമ്മേ മം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വാദപഥാതി വാദായേവ. പുഥൂതി ബഹൂ. സിതാതി ഉപനിബദ്ധാ അഭിസങ്ഖതാ. അഥ വാ പുഥുസ്സിതാതി പുഥുഭാവം സിതാ ഉപഗതാ, പുഥൂഹി വാ സിതാതിപി പുഥുസ്സിതാ. യം നിസ്സിതാതി ഏതരഹിപി യം വാദപഥം നിസ്സിതാ. ന തേ ഭവന്തീതി തേ വാദപഥാ ന ഭവന്തി ഭിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി. ധമ്മചക്കന്തി ദേസനാഞാണസ്സപി പടിവേധഞാണസ്സപി ഏതം നാമം. തേസു ദേസനാഞാണം ലോകിയം, പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം. കേവലീതി സകലഗുണസമന്നാഗതോ. താദിസന്തി തഥാവിധം.

൯. തണ്ഹുപ്പാദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ഉപ്പജ്ജതി ഏതേസൂതി ഉപ്പാദാ. കാ ഉപ്പജ്ജതി? തണ്ഹാ. തണ്ഹായ ഉപ്പാദാ തണ്ഹുപ്പാദാ, തണ്ഹാവത്ഥൂനി തണ്ഹാകാരണാനീതി അത്ഥോ. ചീവരഹേതൂതി ‘‘കത്ഥ മനാപം ചീവരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ചീവരകാരണാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതിഭവാഭവഹേതൂതി ഏത്ഥ ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. യഥാ ചീവരാദിഹേതു, ഏവം ഭവാഭവഹേതുപീതി അത്ഥോ. ഭവാഭവോതി ചേത്ഥ പണീതതരാനി സപ്പിനവനീതാദീനി അധിപ്പേതാനി. സമ്പത്തിഭവേസു പണീതതരപണീതതമഭവോതിപി വദന്തിയേവ.

തണ്ഹാദുതിയോതി അയഞ്ഹി സത്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ സംസരന്തോ ന ഏകകോവ സംസരതി, തണ്ഹം പന ദുതിയികം ലഭന്തോവ സംസരതി. തേന വുത്തം ‘‘തണ്ഹാദുതിയോ’’തി. ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവന്തി ഏത്ഥ ഇത്ഥഭാവോ നാമ അയം അത്തഭാവോ, അഞ്ഞഥാഭാവോ നാമ അനാഗതത്തഭാവോ. ഏവരൂപോ വാ അഞ്ഞോപി അത്തഭാവോ ഇത്ഥഭാവോ നാമ, ന ഏവരൂപോ അഞ്ഞഥാഭാവോ നാമ. തം ഇത്ഥഭാവഞ്ഞഥാഭാവം. സംസാരന്തി ഖന്ധധാതുആയതനാനം പടിപാടിം. നാതിവത്തതീതി നാതിക്കമതി. ഏവമാദീനവം ഞത്വാതി ഏവം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു ആദീനവം ജാനിത്വാ. തണ്ഹം ദുക്ഖസ്സ സമ്ഭവന്തി തണ്ഹം ച ‘‘അയം വട്ടദുക്ഖസമ്ഭൂതോ സഭാവോ കാരണ’’ന്തി ഏവം ജാനിത്വാ. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തഭാവോ ദസ്സിതോ. ഇദാനി തം ഖീണാസവം ഥോമേന്തോ വീതതണ്ഹോതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനാദാനോതി നിഗ്ഗഹണോ. സതോ ഭിക്ഖു പരിബ്ബജേതി സതിസമ്പജഞ്ഞേ വേപുല്ലപ്പത്തോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സതോ സമ്പജാനോ ചരേയ്യ വിഹരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇതി സുത്തന്തേ വട്ടം കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

൧൦. യോഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ. കാമയോഗോതിആദീസു പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമയോഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഭവയോഗോ, തഥാ ഝാനനികന്തി. സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ ച രാഗോ ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ച ദിട്ഠിയോഗോ. ചതൂസു സച്ചേസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജായോഗോ. കാമേസു വാ യോജേതീതി കാമയോഗോ. ഭവേസു യോജേതീതി ഭവയോഗോ. ദിട്ഠീസു യോജേതീതി ദിട്ഠിയോഗോ. അവിജ്ജായ യോജേതീതി അവിജ്ജായോഗോതി ഹേട്ഠാ വുത്തധമ്മാനംയേവേതം അധിവചനം.

ഇദാനി തേ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുദയന്തി ഉപ്പത്തിം. അത്ഥങ്ഗമന്തി ഭേദം. അസ്സാദന്തി മധുരഭാവം. ആദീനവന്തി അമധുരഭാവം ദോസം. നിസ്സരണന്തി നിസ്സടഭാവം. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. കാമരാഗോതി കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നരാഗോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അനുസേതീതി നിബ്ബത്തതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കാമയോഗോതി, ഭിക്ഖവേ, ഇദം കാമേസു യോജനകാരണം ബന്ധനകാരണം വുച്ചതീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഫസ്സായതനാനന്തി ചക്ഖാദീനം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദികാരണാനം. അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണന്തി ഞാണപടിപക്ഖഭാവേന അഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ അവിജ്ജാ. ഇതി കാമയോഗോതി ഏത്ഥ ഇതി സദ്ദോ ചതൂഹിപി യോഗേഹി സദ്ധിം യോജേതബ്ബോ ‘‘ഏവം കാമയോഗോ, ഏവം ഭവയോഗോ’’തി. സംയുത്തോതി പരിവാരിതോ. പാപകേഹീതി ലാമകേഹി. അകുസലേഹീതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതേഹി. സംകിലേസികേഹീതി സംകിലേസനകേഹി, പസന്നസ്സ ചിത്തസ്സ പസന്നഭാവദൂസകേഹീതി അത്ഥോ. പോനോബ്ഭവികേഹീതി പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തകേഹി. സദരേഹീതി സദരഥേഹി. ദുക്ഖവിപാകേഹീതി വിപാകകാലേ ദുക്ഖുപ്പാദകേഹി. ആയതിം ജാതിജരാമരണികേഹീതി അനാഗതേ പുനപ്പുനം ജാതിജരാമരണനിബ്ബത്തകേഹി. തസ്മാ അയോഗക്ഖേമീതി വുച്ചതീതി യസ്മാ അപ്പഹീനയോഗോ പുഗ്ഗലോ ഏതേഹി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ബാനം അനധിഗതത്താ ന യോഗക്ഖേമീതി വുച്ചതി.

വിസംയോഗോതി വിസംയോജനകാരണാനി. കാമയോഗവിസംയോഗോതി കാമയോഗതോ വിസംയോജനകാരണം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അസുഭജ്ഝാനം കാമയോഗവിസംയോഗോ, തം പാദകം കത്വാ അധിഗതോ അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഏകന്തേനേവ കാമയോഗവിസംയോഗോ നാമ. അരഹത്തമഗ്ഗോ ഭവയോഗവിസംയോഗോ നാമ, സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ദിട്ഠിയോഗവിസംയോഗോ നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗോ അവിജ്ജായോഗവിസംയോഗോ നാമ. ഇദാനി തേ വിത്ഥാരവസേന ദസ്സേന്തോ കതമോ ച, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഭവയോഗേന ചൂഭയന്തി ഭവയോഗേന ച സംയുത്താ, കിഞ്ചി ഭിയ്യോ ഉഭയേനാപി സമ്പയുത്താ, യേന കേനചി യോഗേന സമന്നാഗതാതി അത്ഥോ. പുരക്ഖതാതി പുരതോ കതാ, പരിവാരിതാ വാ. കാമേ പരിഞ്ഞായാതി ദുവിധേപി കാമേ പരിജാനിത്വാ. ഭവയോഗഞ്ച സബ്ബസോതി ഭവയോഗഞ്ച സബ്ബമേവ പരിജാനിത്വാ. സമൂഹച്ചാതി സമൂഹനിത്വാ. വിരാജയന്തി വിരാജേന്തോ, വിരാജേത്വാ വാ. ‘‘വിരാജേന്തോ’’തി ഹി വുത്തേ മഗ്ഗോ കഥിതോ ഹോതി, ‘‘വിരാജേത്വാ’’തി വുത്തേ ഫലം. മുനീതി ഖീണാസവമുനി. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേപി ഗാഥാസുപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതന്തി.

ഭണ്ഡഗാമവഗ്ഗോ പഠമോ.