൨. ചരവഗ്ഗോ

൧. ചരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ അധിവാസേതീതി ചിത്തം അധിരോപേത്വാ വാസേതി. നപ്പജഹതീതി ന പരിച്ചജതി. ന വിനോദേതീതി ന നീഹരതി. ന ബ്യന്തീകരോതീതി ന വിഗതന്തം പരിച്ഛിന്നപരിവടുമം കരോതി. ന അനഭാവം ഗമേതീതി ന അനുഅഭാവം അവഡ്ഢിം വിനാസം ഗമേതി. ചരമ്പീതി ചരന്തോപി. അനാതാപീതി നിബ്ബീരിയോ. അനോത്താപീതി ഉപവാദഭയരഹിതോ. സതതന്തി നിച്ചം. സമിതന്തി നിരന്തരം. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥം ഞത്വാ സുക്കപക്ഖേ വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗാഥാസു ഗേഹനിസ്സിതന്തി കിലേസനിസ്സിതം. മോഹനേയ്യേസൂതി മോഹജനകേസു ആരമ്മണേസു. അഭബ്ബോതി അഭാജനഭൂതോ. ഫുട്ഠും സമ്ബോധിമുത്തമന്തി അരഹത്തമഗ്ഗസങ്ഖാതം ഉത്തമഞാണം ഫുസിതും.

൨. സീലസുത്തവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ സമ്പന്നസീലാതി പരിപുണ്ണസീലാ. സമ്പന്നപാതിമോക്ഖാതി പരിപുണ്ണപാതിമോക്ഖാ. പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതാതി പാതിമോക്ഖസംവരസീലേന സംവുതാ പിഹിതാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വിഹരഥ. ആചാരഗോചരസമ്പന്നാതി ആചാരേന ച ഗോചരേന ച സമ്പന്നാ സമുപാഗതാ ഭവഥ. അണുമത്തേസു വജ്ജേസൂതി അണുപ്പമാണേസു ദോസേസു. ഭയദസ്സാവിനോതി താനി അണുമത്താനി വജ്ജാനി ഭയതോ ദസ്സനസീലാ. സമാദായ സിക്ഖഥ സിക്ഖാപദേസൂതി സബ്ബസിക്ഖാകോട്ഠാസേസു സമാദാതബ്ബം സമാദായ ഗഹേത്വാ സിക്ഖഥ. ‘‘സമ്പന്നസീലാനം…പേ… സിക്ഖാപദേസൂ’’തി ഏത്തകേന ധമ്മക്ഖാനേന സിക്ഖത്തയേ സമാദാപേത്വാ ചേവ പടിലദ്ധഗുണേസു ച വണ്ണം കഥേത്വാ ഇദാനി ഉത്തരി കാതബ്ബം ദസ്സേന്തോ കിമസ്സാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കിമസ്സാതി കിം ഭവേയ്യ.

യതം ചരേതി യഥാ ചരന്തോ യതോ ഹോതി സംയതോ, ഏവം ചരേയ്യ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അച്ഛേതി നിസീദേയ്യ. യതമേനം പസാരയേതി യം അങ്ഗപച്ചങ്ഗം പസാരേയ്യ, തം യതം സംയതമേവ കത്വാ പസാരേയ്യ. ഉദ്ധന്തി ഉപരി. തിരിയന്തി മജ്ഝം. അപാചീനന്തി അധോ. ഏത്താവതാ അതീതാ പച്ചുപ്പന്നാ അനാഗതാ ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ കഥിതാ. യാവതാതി പരിച്ഛേദവചനം. ജഗതോ ഗതീതി ലോകസ്സ നിപ്ഫത്തി. സമവേക്ഖിതാ ച ധമ്മാനം, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയന്തി ഏതേസം സബ്ബലോകേ അതീതാദിഭേദാനം പഞ്ചക്ഖന്ധധമ്മാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച സമവേക്ഖിതാ. ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാനം ഉദയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതി, വയം പസ്സന്തോ പഞ്ചവീസതി ലക്ഖണാനി പസ്സതീ’’തി വുത്തേഹി സമപഞ്ഞാസായ ലക്ഖണേഹി സമ്മാ അവേക്ഖിതാ ഹോതി. ചേതോസമഥസാമീചിന്തി ചിത്തസമഥസ്സ അനുച്ഛവികം പടിപദം. സിക്ഖമാനന്തി പടിപജ്ജമാനം, പൂരയമാനന്തി അത്ഥോ. പഹിതത്തോതി പേസിതത്തോ. ആഹൂതി കഥയന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ സീലം മിസ്സകം കഥേത്വാ ഗാഥാസു ഖീണാസവോ കഥിതോ.

൩. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ സമ്മപ്പധാനാനീതി സുന്ദരപധാനാനി ഉത്തമവീരിയാനി. സമ്മപ്പധാനാതി പരിപുണ്ണവീരിയാ. മാരധേയ്യാഭിഭൂതാതി തേഭൂമകവട്ടസങ്ഖാതം മാരധേയ്യം അഭിഭവിത്വാ സമതിക്കമിത്വാ ഠിതാ. തേ അസിതാതി തേ ഖീണാസവാ അനിസ്സിതാ നാമ. ജാതിമരണഭയസ്സാതി ജാതിഞ്ച മരണഞ്ച പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഭയസ്സ, ജാതിമരണസങ്ഖാതസ്സേവ വാ ഭയസ്സ. പാരഗൂതി പാരങ്ഗതാ. തേ തുസിതാതി തേ ഖീണാസവാ തുട്ഠാ നാമ. ജേത്വാ മാരം സവാഹിനിന്തി സസേനകം മാരം ജിനിത്വാ ഠിതാ. തേ അനേജാതി തേ ഖീണാസവാ തണ്ഹാസങ്ഖാതായ ഏജായ അനേജാ നിച്ചലാ നാമ. നമുചിബലന്തി മാരബലം. ഉപാതിവത്താതി അതിക്കന്താ. തേ സുഖിതാതി തേ ഖീണാസവാ ലോകുത്തരസുഖേന സുഖിതാ നാമ. തേനേവാഹ –

‘‘സുഖിതാ വത അരഹന്തോ, തണ്ഹാ നേസം ന വിജ്ജതി;

അസ്മിമാനോ സമുച്ഛിന്നോ, മോഹജാലം പദാലിത’’ന്തി. (സം. നി. ൩.൭൬);

൪. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ പധാനാനീതി വീരിയാനി. സംവരപ്പധാനന്തി ചക്ഖാദീനി സംവരന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. പഹാനപ്പധാനന്തി കാമവിതക്കാദയോ പജഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. ഭാവനാപ്പധാനന്തി സമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം. അനുരക്ഖണാപ്പധാനന്തി സമാധിനിമിത്തം അനുരക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നവീരിയം.

വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു വിവേകോ, വിരാഗോ, നിരോധോതി തീണിപി നിബ്ബാനസ്സ നാമാനി. നിബ്ബാനം ഹി ഉപധിവിവേകത്താ വിവേകോ, തം ആഗമ്മ രാഗാദയോ വിരജ്ജന്തീതി വിരാഗോ, നിരുജ്ഝന്തീതി നിരോധോ. തസ്മാ വിവേകനിസ്സിതന്തിആദീസു ആരമ്മണവസേന വാ അധിഗന്തബ്ബവസേന വാ നിബ്ബാനനിസ്സിതന്തി അത്ഥോ.

വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഏത്ഥ ദ്വേ വോസ്സഗ്ഗാ – പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ച. തത്ഥ വിപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന കിലേസേ ച ഖന്ധേ ച രാഗം പരിച്ചജതീതി പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ. മഗ്ഗോ ആരമ്മണവസേന നിബ്ബാനം പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ. തസ്മാ വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി യഥാ ഭാവിയമാനോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗത്ഥായ പരിണമതി, വിപസ്സനാഭാവഞ്ച മഗ്ഗഭാവഞ്ച പാപുണാതി, ഏവം തം ഭാവേതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഭദ്ദകന്തി ലദ്ധകം. സമാധിനിമിത്തം വുച്ചതി അട്ഠികസഞ്ഞാദിവസേന അധിഗതോ സമാധിയേവ. അനുരക്ഖതീതി സമാധിപാരിപന്ഥികധമ്മേ രാഗദോസമോഹേ സോധേന്തോ രക്ഖതി. ഏത്ഥ ച അട്ഠികസഞ്ഞാദികാ പഞ്ചേവ സഞ്ഞാ വുത്താ, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ദസപി അസുഭാനി വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതബ്ബാനി. തേസം വിത്ഥാരോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦൨ ആദയോ) വുത്തോയേവ. ഗാഥായ സംവരാദിനിപ്ഫാദകം വീരിയമേവ വുത്തം. ഖയം ദുക്ഖസ്സ പാപുണേതി ദുക്ഖക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പാപുണേയ്യാതി.

൫. പഞ്ഞത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ അഗ്ഗപഞ്ഞത്തിയോതി ഉത്തമപഞ്ഞത്തിയോ. അത്തഭാവീനന്തി അത്തഭാവവന്താനം. യദിദം രാഹു അസുരിന്ദോതി യോ ഏസ രാഹു അസുരിന്ദോ അയം അഗ്ഗോതി. ഏത്ഥ രാഹു കിര അസുരിന്ദോ ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി അട്ഠ ച യോജനസതാനി ഉച്ചോ, ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി, ഹത്ഥതലപാദതലാനം പുഥുലതാ തീണി യോജനസതാനി. അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസ യോജനാനി, ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം, നലാടം തിയോജനസതം, സീസം നവയോജനസതം. കാമഭോഗീനം യദിദം രാജാ മന്ധാതാതി യോ ഏസ രാജാ മന്ധാതാ നാമ, അയം ദിബ്ബേപി മാനുസകേപി കാമേ പരിഭുഞ്ജനകാനം സത്താനം അഗ്ഗോ നാമ. ഏസ ഹി അസങ്ഖേയ്യായുകേസു മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഹിരഞ്ഞവസ്സം വസ്സാപേന്തോ മാനുസകേ കാമേ ദീഘരത്തം പരിഭുഞ്ജി. ദേവലോകേ പന യാവ ഛത്തിംസായ ഇന്ദാനം ആയുപ്പമാണം, താവ പണീതേ കാമേ പരിഭുഞ്ജീതി കാമഭോഗീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ആധിപതേയ്യാനന്തി അധിപതിട്ഠാനം ജേട്ഠകട്ഠാനം കരോന്താനം. തഥാഗതോ അഗ്ഗമക്ഖായതീതി ലോകിയലോകുത്തരേഹി ഗുണേഹി തഥാഗതോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ ഉത്തമോ അക്ഖായതി.

ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലന്തി ദിബ്ബസമ്പത്തിസമിദ്ധിയാ ച പരിവാരസങ്ഖാതേന യസസാ ച ജലന്താനം. ഉദ്ധം തിരിയം അപാചീനന്തി ഉപരി ച മജ്ഝേ ച ഹേട്ഠാ ച. യാവതാ ജഗതോ ഗതീതി യത്തകാ ലോകനിപ്ഫത്തി.

൬. സോഖുമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ സോഖുമ്മാനീതി സുഖുമലക്ഖണപടിവിജ്ഝനകാനി ഞാണാനി. രൂപസോഖുമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതീതി രൂപേ സണ്ഹസുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. പരമേനാതി ഉത്തമേന. തേന ച രൂപസോഖുമ്മേനാതി തേന യാവ അനുലോമഭാവം പത്തേന സുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകഞാണേന. ന സമനുപസ്സതീതി നത്ഥിഭാവേനേവ ന പസ്സതി. ന പത്ഥേതീതി നത്ഥിഭാവേനേവ ന പത്ഥേതി. വേദനാസോഖുമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

രൂപസോഖുമ്മതം ഞത്വാതി രൂപക്ഖന്ധസ്സ സണ്ഹസുഖുമലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകേന ഞാണേന സുഖുമതം ജാനിത്വാ. വേദനാനഞ്ച സമ്ഭവന്തി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ ച പഭവം ജാനിത്വാ. സഞ്ഞാ യതോ സമുദേതീതി യസ്മാ കാരണാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സമുദേതി നിബ്ബത്തതി, തഞ്ച ജാനിത്വാ. അത്ഥം ഗച്ഛതി യത്ഥ ചാതി യസ്മിം ഠാനേ നിരുജ്ഝതി, തഞ്ച ജാനിത്വാ. സങ്ഖാരേ പരതോ ഞത്വാതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധം അനിച്ചതായ ലുജ്ജനഭാവേന പരതോ ജാനിത്വാ. ഇമിനാ ഹി പദേന അനിച്ചാനുപസ്സനാ കഥിതാ. ദുക്ഖതോ നോ ച അത്തതോതി ഇമിനാ ദുക്ഖാനത്താനുപസ്സനാ. സന്തോതി കിലേസസന്തതായ സന്തോ. സന്തിപദേ രതോതി നിബ്ബാനേ രതോ. ഇതി സുത്തന്തേ ചതൂസു ഠാനേസു വിപസ്സനാവ കഥിതാ, ഗാഥാസു ലോകുത്തരധമ്മോപീതി.

൭. പഠമഅഗതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൭-൧൯. സത്തമേ അഗതിഗമനാനീതി നഗതിഗമനാനി. ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി ഛന്ദേന അഗതിം ഗച്ഛതി, അകത്തബ്ബം കരോതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഛന്ദാ ദോസാ ഭയാ മോഹാതി ഛന്ദേന, ദോസേന, ഭയേന, മോഹേന. അതിവത്തതീതി അതിക്കമതി. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. നവമേ തഥാബുജ്ഝനകാനം വസേന ദ്വീഹിപി നയേഹി കഥിതം.

൧൦. ഭത്തുദ്ദേസകസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ ഭത്തുദ്ദേസകോതി സലാകഭത്താദീനം ഉദ്ദേസകോ. കാമേസു അസംയതാതി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമേഹി അസംയതാ. പരിസാകസടോ ച പനേസ വുച്ചതീതി അയഞ്ച പന സോ ഏവരൂപാ പരിസാകചവരോ നാമ വുച്ചതീതി അത്ഥോ. സമണേനാതി ബുദ്ധസമണേന. പരിസായ മണ്ഡോ ച പനേസ വുച്ചതീതി അയം ഏവരൂപാ പരിസാ വിപ്പസന്നേന പരിസാമണ്ഡോതി വുച്ചതീതി.

ചരവഗ്ഗോ ദുതിയോ.