൫. ചൂളവഗ്ഗോ

൧. സമ്മുഖീഭാവസുത്തവണ്ണനാ

൪൧. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സമ്മുഖീഭാവാതി സമ്മുഖീഭാവേന, വിജ്ജമാനതായാതി അത്ഥോ. പസവതീതി പടിലഭതി. സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാതി യദി ഹി സദ്ധാ ന ഭവേയ്യ, ദേയ്യധമ്മോ ന ഭവേയ്യ, ദക്ഖിണേയ്യസങ്ഖാതാ പടിഗ്ഗാഹകപുഗ്ഗലാ ന ഭവേയ്യും, കഥം പുഞ്ഞകമ്മം കരേയ്യ. തേസം പന സമ്മുഖീഭാവേന സക്കാ കാതുന്തി തസ്മാ ‘‘സദ്ധായ സമ്മുഖീഭാവാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച ദ്വേ ധമ്മാ സുലഭാ ദേയ്യധമ്മാ ചേവ ദക്ഖിണേയ്യാ ച, സദ്ധാ പന ദുല്ലഭാ. പുഥുജ്ജനസ്സ ഹി സദ്ധാ അഥാവരാ പദവാരേന നാനാ ഹോതി, തേനേവ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസദിസോപി അഗ്ഗസാവകോ പാടിഭോഗോ ഭവിതും അസക്കോന്തോ ആഹ – ‘‘ദ്വിന്നം ഖോ തേ അഹം, ആവുസോ, ധമ്മാനം പാടിഭോഗോ ഭോഗാനഞ്ച ജീവിതസ്സ ച, സദ്ധായ പന ത്വംയേവ പാടിഭോഗോ’’തി (ഉദാ. ൧൮).

൨. തിഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൨. ദുതിയേ വിഗതമലമച്ഛേരേനാതി വിഗതമച്ഛരിയമലേന. മുത്തചാഗോതി വിസ്സട്ഠചാഗോ. പയതപാണീതി ധോതഹത്ഥോ. അസ്സദ്ധോ ഹി സതക്ഖത്തും ഹത്ഥേ ധോവിത്വാപി മലിനഹത്ഥോവ ഹോതി, സദ്ധോ പന ദാനാഭിരതത്താ മലിനഹത്ഥോപി ധോതഹത്ഥോവ. വോസ്സഗ്ഗരതോതി വോസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതേ ദാനേ രതോ. യാചയോഗോതി യാചിതും യുത്തോ, യാചകേഹി വാ യോഗോ അസ്സാതിപി യാചയോഗോ. ദാനസംവിഭാഗരതോതി ദാനം ദദന്തോ സംവിഭാഗഞ്ച കരോന്തോ ദാനസംവിഭാഗരതോ നാമ ഹോതി.

ദസ്സനകാമോ സീലവതന്തി ദസപി യോജനാനി വീസമ്പി തിംസമ്പി യോജനസതമ്പി ഗന്ത്വാ സീലസമ്പന്നേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി പാടലിപുത്തകബ്രാഹ്മണോ വിയ സദ്ധാതിസ്സമഹാരാജാ വിയ ച. പാടലിപുത്തസ്സ കിര നഗരദ്വാരേ സാലായ നിസിന്നാ ദ്വേ ബ്രാഹ്മണാ കാളവല്ലിമണ്ഡപവാസിമഹാനാഗത്ഥേരസ്സ ഗുണകഥം സുത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി തം ഭിക്ഖും ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി ദ്വേപി ജനാ നിക്ഖമിംസു. ഏകോ അന്തരാമഗ്ഗേ കാലമകാസി. ഏകോ സമുദ്ദതീരം പത്വാ നാവായ മഹാതിത്ഥപട്ടനേ ഓരുയ്ഹ അനുരാധപുരം ആഗന്ത്വാ ‘‘കാളവല്ലിമണ്ഡപോ കുഹി’’ന്തി പുച്ഛി. രോഹണജനപദേതി. സോ അനുപുബ്ബേന ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പത്വാ ചൂളനഗരഗാമേ ധുരഘരേ നിവാസം ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ ആഹാരം സമ്പാദേത്വാ പാതോവ വുട്ഠായ ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ ജനപരിയന്തേ ഠിതോ ഥേരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സകിം തത്ഥേവ ഠിതോ വന്ദിത്വാ പുന ഉപസങ്കമിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ദള്ഹം ഗഹേത്വാ വന്ദന്തോ ‘‘ഉച്ചാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ച നാതിഉച്ചോ നാതിരസ്സോ പമാണയുത്തോവ, തേന നം പുന ആഹ – ‘‘നാതിഉച്ചാ തുമ്ഹേ, തുമ്ഹാകം പന ഗുണാ മേചകവണ്ണസ്സ സമുദ്ദസ്സ മത്ഥകേന ഗന്ത്വാ സകലജമ്ബുദീപതലം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗതാ, അഹമ്പി പാടലിപുത്തനഗരദ്വാരേ നിസിന്നോ തുമ്ഹാകം ഗുണകഥം അസ്സോസി’’ന്തി. സോ ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാഹാരം ദത്വാ അത്തനോ തിചീവരം പടിയാദേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തസ്സോവാദേ പതിട്ഠായ കതിപാഹേനേവ അരഹത്തം പാപുണി.

സദ്ധാതിസ്സമഹാരാജാപി, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം വന്ദിതബ്ബയുത്തകം ഏകം അയ്യം ആചിക്ഖഥാ’’തി പുച്ഛി. ഭിക്ഖൂ ‘‘മങ്ഗലവാസീ കുട്ടതിസ്സത്ഥേരോ’’തി ആഹംസു. രാജാ മഹാപരിവാരേന പഞ്ചയോജനമഗ്ഗം അഗമാസി. ഥേരോ ‘‘കിം സദ്ദോ ഏസോ, ആവുസോ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛി. ‘‘രാജാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതോ’’തി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘കിം മയ്ഹം മഹല്ലകകാലേ രാജഗേഹേ കമ്മ’’ന്തി ദിവാട്ഠാനേ മഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ ഭൂമിയം ലേഖം ലിഖന്തോ അച്ഛി. രാജാ ‘‘കഹം ഥേരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദിവാട്ഠാനേ’’തി സുത്വാ തത്ഥ ഗച്ഛന്തോ ഥേരം ഭൂമിയം ലേഖം ലിഖന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഖീണാസവസ്സ നാമ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം നത്ഥി, നായം ഖീണാസവോ’’തി അവന്ദിത്വാവ നിവത്തി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏവംവിധസ്സ സദ്ധസ്സ പസന്നസ്സ രഞ്ഞോ കസ്മാ വിപ്പടിസാരം കരിത്ഥാ’’തി. ‘‘ആവുസോ, രഞ്ഞോ പസാദരക്ഖനം ന തുമ്ഹാകം ഭാരോ, മഹല്ലകത്ഥേരസ്സ ഭാരോ’’തി വത്വാ അപരഭാഗേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം കൂടാഗാരമ്ഹി അഞ്ഞമ്പി പല്ലങ്കം അത്ഥരഥാ’’തി. തസ്മിം അത്ഥതേ ഥേരോ – ‘‘ഇദം കൂടാഗാരം അന്തരേ അപ്പതിട്ഠഹിത്വാ രഞ്ഞാ ദിട്ഠകാലേയേവ ഭൂമിയം പതിട്ഠാതൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ പരിനിബ്ബായി. കൂടാഗാരം പഞ്ചയോജനമഗ്ഗം ആകാസേന അഗമാസി. പഞ്ചയോജനമഗ്ഗേ ധജം ധാരേതും സമത്ഥാ രുക്ഖാ ധജപഗ്ഗഹിതാവ അഹേസും. ഗച്ഛാപി ഗുമ്ബാപി സബ്ബേ കൂടാഗാരാഭിമുഖാ ഹുത്വാ അട്ഠംസു.

രഞ്ഞോപി പണ്ണം പഹിണിംസു ‘‘ഥേരോ പരിനിബ്ബുതോ, കൂടാഗാരം ആകാസേന ആഗച്ഛതീ’’തി. രാജാ ന സദ്ദഹി. കൂടാഗാരം ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഥൂപാരാമം പദക്ഖിണം കത്വാ സിലാചേതിയട്ഠാനം അഗമാസി. ചേതിയം സഹ വത്ഥുനാ ഉപ്പതിത്വാ കൂടാഗാരമത്ഥകേ അട്ഠാസി, സാധുകാരസഹസ്സാനി പവത്തിംസു. തസ്മിം ഖണേ മഹാബ്യഗ്ഘത്ഥേരോ നാമ ലോഹപാസാദേ സത്തമകൂടാഗാരേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖൂനം വിനയകമ്മം കരോന്തോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം സദ്ദോ ഏസോ’’തി പടിപുച്ഛി. ഭന്തേ, മങ്ഗലവാസീ കുട്ടതിസ്സത്ഥേരോ പരിനിബ്ബുതോ, കൂടാഗാരം പഞ്ചയോജനമഗ്ഗം ആകാസേന ആഗതം, തത്ഥ സോ സാധുകാരസദ്ദോതി. ആവുസോ, പുഞ്ഞവന്തേ നിസ്സായ സക്കാരം ലഭിസ്സാമാതി അന്തേവാസികേ ഖമാപേത്വാ ആകാസേനേവ ആഗന്ത്വാ തം കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ ദുതിയമഞ്ചേ നിസീദിത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. രാജാ ഗന്ധപുപ്ഫചുണ്ണാനി ആദായ ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠിതം കൂടാഗാരം ദിസ്വാ കൂടാഗാരം പൂജേസി. തസ്മിം ഖണേ കൂടാഗാരം ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠിതം. രാജാ മഹാസക്കാരേന സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം അകാസി. ഏവരൂപാ സീലവന്താനം ദസ്സനകാമാ നാമ ഹോന്തി.

സദ്ധമ്മം സോതുമിച്ഛതീതി തഥാഗതപ്പവേദിതം സദ്ധമ്മം സോതുകാമോ ഹോതി പിണ്ഡപാതികത്ഥേരാദയോ വിയ. ഗങ്ഗാവനവാലിഅങ്ഗണമ്ഹി കിര തിംസ ഭിക്ഖൂ വസ്സം ഉപഗതാ അന്വദ്ധമാസം ഉപോസഥദിവസേ ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമമഹാഅരിയവംസഞ്ച (അ. നി. ൪.൨൮) കഥേന്തി. ഏകോ പിണ്ഡപാതികത്ഥേരോ പച്ഛാഭാഗേന ആഗന്ത്വാ പടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നിസീദി. അഥ നം ഏകോ ഗോനസോ ജങ്ഘപിണ്ഡിമംസം സണ്ഡാസേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഡംസി. ഥേരോ ഓലോകേന്തോ ഗോനസം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ ധമ്മസ്സവനന്തരായം ന കരിസ്സാമീ’’തി ഗോനസം ഗഹേത്വാ ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ഥവികാമുഖം ബന്ധിത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഠപേത്വാ ധമ്മം സുണന്തോവ നിസീദി. അരുണുഗ്ഗമനഞ്ച വിസം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഥേരസ്സ തിണ്ണം ഫലാനം പാപുണനഞ്ച വിസസ്സ ദട്ഠട്ഠാനേനേവ ഓതരിത്വാ പഥവിപവിസനഞ്ച ധമ്മകഥികത്ഥേരസ്സ ധമ്മകഥാനിട്ഠാപനഞ്ച ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി. തതോ ഥേരോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ ഏകോ മേ ചോരോ ഗഹിതോ’’തി ഥവികം മുഞ്ചിത്വാ ഗോനസം വിസ്സജ്ജേസി. ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ ‘‘കായ വേലായ ദട്ഠത്ഥ, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛിംസു. ഹിയ്യോ സായന്ഹസമയേ, ആവുസോതി. കസ്മാ, ഭന്തേ, ഏവം ഭാരിയം കമ്മം കരിത്ഥാതി. ആവുസോ, സചാഹം ദീഘജാതികേന ദട്ഠോതി വദേയ്യം, നയിമം ഏത്തകം ആനിസംസം ലഭേയ്യന്തി. ഇദം താവ പിണ്ഡപാതികത്ഥേരസ്സ വത്ഥു.

ദീഘവാപിയമ്പി ‘‘മഹാജാതകഭാണകത്ഥേരോ ഗാഥാസഹസ്സം മഹാവേസ്സന്തരം കഥേസ്സതീ’’തി തിസ്സമഹാഗാമേ തിസ്സമഹാവിഹാരവാസീ ഏകോ ദഹരോ സുത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ ഏകാഹേനേവ നവയോജനമഗ്ഗം ആഗതോ. തസ്മിംയേവ ഖണേ ഥേരോ ധമ്മകഥം ആരഭി. ദഹരോ ദൂരമഗ്ഗാഗമനേന സഞ്ജാതകായദരഥത്താ പട്ഠാനഗാഥായ സദ്ധിം അവസാനഗാഥംയേവ വവത്ഥപേസി. തതോ ഥേരസ്സ ‘‘ഇദമവോചാ’’തി വത്വാ ഉട്ഠായ ഗമനകാലേ ‘‘മയ്ഹം ആഗമനകമ്മം മോഘം ജാത’’ന്തി രോദമാനോ അട്ഠാസി. ഏകോ മനുസ്സോ തം കഥം സുത്വാ ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ആരോചേസി, ‘‘ഭന്തേ, ‘തുമ്ഹാകം ധമ്മകഥം സോസ്സാമീ’തി ഏകോ ദഹരഭിക്ഖു തിസ്സമഹാവിഹാരാ ആഗതോ, സോ ‘കായദരഥഭാവേന മേ ആഗമനം മോഘം ജാത’ന്തി രോദമാനോ ഠിതോ’’തി. ഗച്ഛഥ സഞ്ഞാപേഥ നം ‘‘പുന സ്വേ കഥേസ്സാമാ’’തി. സോ പുനദിവസേ ഥേരസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലം പാപുണി.

അപരാപി ഉല്ലകോലികണ്ണിവാസികാ ഏകാ ഇത്ഥീ പുത്തകം പായമാനാ ‘‘ദീഘഭാണകമഹാഅഭയത്ഥേരോ നാമ അരിയവംസപടിപദം കഥേതീ’’തി സുത്വാ പഞ്ചയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ദിവാകഥികത്ഥേരസ്സ നിസിന്നകാലേയേവ വിഹാരം പവിസിത്വാ ഭൂമിയം പുത്തം നിപജ്ജാപേത്വാ ദിവാകഥികത്ഥേരസ്സ ഠിതകാവ ധമ്മം അസ്സോസി. സരഭാണകേ ഥേരേ ഉട്ഠിതേ ദീഘഭാണകമഹാഅഭയത്ഥേരോ ചതുപച്ചയസന്തോസഭാവനാരാമമഹാഅരിയവംസം ആരഭി. സാ ഠിതകാവ പഗ്ഗണ്ഹാതി. ഥേരോ തയോ ഏവ പച്ചയേ കഥേത്വാ ഉട്ഠാനാകാരം അകാസി. സാ ഉപാസികാ ആഹ – ‘‘അയ്യോ, ‘അരിയവംസം കഥേസ്സാമീ’തി സിനിദ്ധഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ മധുരപാനകം പിവിത്വാ യട്ഠിമധുകതേലാദീഹി ഭേസജ്ജം കത്വാ കഥേതും യുത്തട്ഠാനേയേവ ഉട്ഠഹതീ’’തി. ഥേരോ ‘‘സാധു, ഭഗിനീ’’തി വത്വാ ഉപരി ഭാവനാരാമം പട്ഠപേസി. അരുണുഗ്ഗമനഞ്ച ഥേരസ്സ ‘‘ഇദമവോചാ’’തി വചനഞ്ച ഉപാസികായ സോതാപത്തിഫലുപ്പത്തി ച ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി.

അപരാപി കളമ്പരവാസികാ ഇത്ഥീ അങ്കേന പുത്തം ആദായ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി ചിത്തലപബ്ബതം ഗന്ത്വാ ഏകം രുക്ഖം നിസ്സായ ദാരകം നിപജ്ജാപേത്വാ സയം ഠിതകാവ ധമ്മം സുണാതി. രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ഏകോ ദീഘജാതികോ തസ്സാ പസ്സന്തിയായേവ സമീപേ നിപന്നദാരകം ചതൂഹി ദാഠാഹി ഡംസിത്വാ അഗമാസി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ‘പുത്തോ മേ സപ്പേന ദട്ഠോ’തി വക്ഖാമി, ധമ്മസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതി. അനേകക്ഖത്തും ഖോ പന മേ അയം സംസാരവട്ടേ വട്ടന്തിയാ പുത്തോ അഹോസി, ധമ്മമേവ ചരിസ്സാമീ’’തി തിയാമരത്തിം ഠിതകാവ ധമ്മം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ സച്ചകിരിയായ പുത്തസ്സ വിസം നിമ്മഥേത്വാ പുത്തം ഗഹേത്വാ ഗതാ. ഏവരൂപാ പുഗ്ഗലാ ധമ്മം സോതുകാമാ നാമ ഹോന്തി.

൩. അത്ഥവസസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. തതിയേ തയോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥവസേ സമ്പസ്സമാനേനാതി തയോ അത്ഥേ തീണി കാരണാനി പസ്സന്തേന. അലമേവാതി യുത്തമേവ. യോ ധമ്മം ദേസേതീതി യോ പുഗ്ഗലോ ചതുസച്ചധമ്മം പകാസേതി. അത്ഥപ്പടിസംവേദീതി അട്ഠകഥം ഞാണേന പടിസംവേദീ. ധമ്മപ്പടിസംവേദീതി പാളിധമ്മം പടിസംവേദീ.

൪. കഥാപവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. ചതുത്ഥേ ഠാനേഹീതി കാരണേഹി. പവത്തിനീതി അപ്പടിഹതാ നിയ്യാനികാ.

൫. പണ്ഡിതസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. പഞ്ചമേ പണ്ഡിതപഞ്ഞത്താനീതി പണ്ഡിതേഹി പഞ്ഞത്താനി കഥിതാനി പസത്ഥാനി. സപ്പുരിസപഞ്ഞത്താനീതി സപ്പുരിസേഹി മഹാപുരിസേഹി പഞ്ഞത്താനി കഥിതാനി പസത്ഥാനി. അഹിംസാതി കരുണാ ചേവ കരുണാപുബ്ബഭാഗോ ച. സംയമോതി സീലസംയമോ. ദമോതി ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ഉപോസഥവസേന വാ അത്തദമനം, പുണ്ണോവാദേ (മ. നി. ൩.൩൯൫ ആദയോ; സം. നി. ൪.൮൮ ആദയോ) ദമോതി വുത്താ ഖന്തിപി ആളവകേ (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൩ ആദയോ) വുത്താ പഞ്ഞാപി ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടതിയേവ. മാതാപിതു ഉപട്ഠാനന്തി മാതാപിതൂനം രക്ഖനം ഗോപനം പടിജഗ്ഗനം. സന്താനന്തി അഞ്ഞത്ഥ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാ സന്തോ നാമ, ഇധ പന മാതാപിതുഉപട്ഠാകാ അധിപ്പേതാ. തസ്മാ ഉത്തമട്ഠേന സന്താനം, സേട്ഠചരിയട്ഠേന ബ്രഹ്മചാരീനം. ഇദം മാതാപിതുഉപട്ഠാനം സബ്ഭി ഉപഞ്ഞാതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സതം ഏതാനി ഠാനാനീതി സന്താനം ഉത്തമപുരിസാനം ഏതാനി ഠാനാനി കാരണാനി. അരിയോ ദസ്സനസമ്പന്നോതി ഇധ ഇമേസംയേവ തിണ്ണം ഠാനാനം കാരണേന അരിയോ ചേവ ദസ്സനസമ്പന്നോ ച വേദിതബ്ബോ, ന ബുദ്ധാദയോ ന സോതാപന്നാ. അഥ വാ സതം ഏതാനി ഠാനാനീതി മാതുപട്ഠാനം പിതുപട്ഠാനന്തി ഏതാനി ഠാനാനി സന്താനം ഉത്തമപുരിസാനം കാരണാനീതി ഏവം മാതാപിതുഉപട്ഠാകവസേന ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മാതാപിതുഉപട്ഠാകോയേവ ഹി ഇധ ‘‘അരിയോ ദസ്സനസമ്പന്നോ’’തി വുത്തോ. സ ലോകം ഭജതേ സിവന്തി സോ ഖേമം ദേവലോകം ഗച്ഛതീതി.

൬. സീലവന്തസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. ഛട്ഠേ തീഹി ഠാനേഹീതി തീഹി കാരണേഹി. കായേനാതിആദീസു ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോന്താ ഗച്ഛന്തേ അനുഗച്ഛന്താ ആസനസാലായ സമ്മജ്ജനഉപലേപനാദീനി കരോന്താ ആസനാനി പഞ്ഞാപേന്താ പാനീയം പച്ചുപട്ഠാപേന്താ കായേന പുഞ്ഞം പസവന്തി നാമ. ഭിക്ഖുസങ്ഘം പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘യാഗും ദേഥ, ഭത്തം ദേഥ, സപ്പിനവനീതാദീനി ദേഥ, ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജേഥ, ഉപോസഥം ഉപവസഥ, ധമ്മം സുണാഥ, ചേതിയം വന്ദഥാ’’തിആദീനി വദന്താ വാചായ പുഞ്ഞം പസവന്തി നാമ. ഭിക്ഖൂ പിണ്ഡായ ചരന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ലഭന്തൂ’’തി ചിന്തേന്താ മനസാ പുഞ്ഞം പസവന്തി നാമ. പസവന്തീതി പടിലഭന്തി. പുഞ്ഞം പനേത്ഥ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം കഥിതം.

൭. സങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. സത്തമേ സങ്ഖതസ്സാതി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതസ്സ. സങ്ഖതലക്ഖണാനീതി സങ്ഖതം ഏതന്തി സഞ്ജാനനകാരണാനി നിമിത്താനി. ഉപ്പാദോതി ജാതി. വയോതി ഭേദോ. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം നാമ ജരാ. തത്ഥ സങ്ഖതന്തി തേഭൂമകാ ധമ്മാ. മഗ്ഗഫലാനി പന അസമ്മസനൂപഗത്താ ഇധ ന കഥീയന്തി. ഉപ്പാദാദയോ സങ്ഖതലക്ഖണാ നാമ. തേസു ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പാദോ, ഠാനക്ഖണേ ജരാ, ഭേദക്ഖണേ വയോ. ലക്ഖണം ന സങ്ഖതം, സങ്ഖതം ന ലക്ഖണം, ലക്ഖണേന പന സങ്ഖതം പരിച്ഛിന്നം. യഥാ ഹത്ഥിഅസ്സഗോമഹിംസാദീനം സത്തിസൂലാദീനി സഞ്ജാനനലക്ഖണാനി ന ഹത്ഥിആദയോ, നപി ഹത്ഥിആദയോ ലക്ഖണാനേവ, ലക്ഖണേഹി പന തേ ‘‘അസുകസ്സ ഹത്ഥീ, അസുകസ്സ അസ്സോ, അസുകഹത്ഥീ, അസുകഅസ്സോ’’തി വാ പഞ്ഞായന്തി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

൮. അസങ്ഖതലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. അട്ഠമേ അസങ്ഖതസ്സാതി പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ അകതസ്സ. അസങ്ഖതലക്ഖണാനീതി അസങ്ഖതം ഏതന്തി സഞ്ജാനനകാരണാനി നിമിത്താനി. ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതീതിആദീഹി ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗാനം അഭാവോ വുത്തോ. ഉപ്പാദാദീനഞ്ഹി അഭാവേന അസങ്ഖതന്തി പഞ്ഞായതി.

൯. പബ്ബതരാജസുത്തവണ്ണനാ

൪൯. നവമേ മഹാസാലാതി മഹാരുക്ഖാ. കുലപതിന്തി കുലജേട്ഠകം. സേലോതി സിലാമയോ. അരഞ്ഞസ്മിന്തി അഗാമകട്ഠാനേ. ബ്രഹ്മാതി മഹന്തോ. വനേതി അടവിയം. വനപ്പതീതി വനജേട്ഠകാ. ഇധ ധമ്മം ചരിത്വാന, മഗ്ഗം സുഗതിഗാമിനന്തി സുഗതിഗാമികമഗ്ഗസങ്ഖാതം ധമ്മം ചരിത്വാ.

൧൦. ആതപ്പകരണീയസുത്തവണ്ണനാ

൫൦. ദസമേ ആതപ്പം കരണീയന്തി വീരിയം കാതും യുത്തം. അനുപ്പാദായാതി അനുപ്പാദത്ഥായ, അനുപ്പാദം സാധേസ്സാമീതി ഇമിനാ കാരണേന കത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. പരതോപി ഏസേവ നയോ. സാരീരികാനന്തി സരീരസമ്ഭവാനം. ദുക്ഖാനന്തി ദുക്ഖമാനം. തിബ്ബാനന്തി ബഹലാനം, താപനവസേന വാ തിബ്ബാനം. ഖരാനന്തി ഫരുസാനം. കടുകാനന്തി തിഖിണാനം. അസാതാനന്തി അമധുരാനം. അമനാപാനന്തി മനം വഡ്ഢേതും അസമത്ഥാനം. പാണഹരാനന്തി ജീവിതഹരാനം. അധിവാസനായാതി അധിവാസനത്ഥായ സഹനത്ഥായ ഖമനത്ഥായ.

ഏത്തകേ ഠാനേ സത്ഥാ ആണാപേത്വാ ആണത്തിം പവത്തേത്വാ ഇദാനി സമാദപേന്തോ യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യതോതി യദാ. ആതാപീതി വീരിയവാ. നിപകോതി സപ്പഞ്ഞോ. സതോതി സതിയാ സമന്നാഗതോ. ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാതി വട്ടദുക്ഖസ്സ പരിച്ഛേദപരിവടുമകിരിയായ. ഇമേ ച പന ആതാപാദയോ തയോപി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.

൧൧. മഹാചോരസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഏകാദസമേ മഹാചോരോതി മഹന്തോ ബലവചോരോ. സന്ധിന്തി ഘരസന്ധിം. നില്ലോപന്തി മഹാവിലോപം. ഏകാഗാരികന്തി ഏകമേവ ഗേഹം പരിവാരേത്വാ വിലുമ്പനം. പരിപന്ഥേപി തിട്ഠതീതി പന്ഥദൂഹനകമ്മം കരോതി. നദീവിദുഗ്ഗന്തി നദീനം ദുഗ്ഗമട്ഠാനം അന്തരദീപകം, യത്ഥ സക്കാ ഹോതി ദ്വീഹിപി തീഹിപി ജങ്ഘസഹസ്സേഹി സദ്ധിം നിലീയിതും. പബ്ബതവിസമന്തി പബ്ബതാനം വിസമട്ഠാനം പബ്ബതന്തരം, യത്ഥ സക്കാ ഹോതി സത്തഹി വാ അട്ഠഹി വാ ജങ്ഘസഹസ്സേഹി സദ്ധിം നിലീയിതും. തിണഗഹനന്തി തിണേന വഡ്ഢിത്വാ സഞ്ഛന്നം ദ്വത്തിയോജനട്ഠാനം. രോധന്തി ഘനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസട്ഠസാഖം ഏകാബദ്ധം മഹാവനസണ്ഡം. പരിയോധായ അത്ഥം ഭണിസ്സന്തീതി പരിയോദഹിത്വാ തം തം കാരണം പക്ഖിപിത്വാ അത്ഥം കഥയിസ്സന്തി. ത്യാസ്സാതി തേ അസ്സ. പരിയോധായ അത്ഥം ഭണന്തീതി കിസ്മിഞ്ചി കിഞ്ചി വത്തും ആരദ്ധേയേവ ‘‘മാ ഏവം അവചുത്ഥ, മയം ഏതം കുലപരമ്പരായ ജാനാമ, ന ഏസ ഏവരൂപം കരിസ്സതീ’’തി തം തം കാരണം പക്ഖിപിത്വാ മഹന്തമ്പി ദോസം ഹരന്താ അത്ഥം ഭണന്തി. അഥ വാ പരിയോധായാതി പടിച്ഛാദേത്വാതിപി അത്ഥോ. തേ ഹി തസ്സപി ദോസം പടിച്ഛാദേത്വാ അത്ഥം ഭണന്തി. ഖതം ഉപഹതന്തി ഗുണഖനനേന ഖതം, ഗുണുപഘാതേന ഉപഹതം. വിസമേന കായകമ്മേനാതി സമ്പക്ഖലനട്ഠേന വിസമേന കായദ്വാരികകമ്മേന. വചീമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തഗ്ഗാഹികായാതി ദസവത്ഥുകായ അന്തം ഗഹേത്വാ ഠിതദിട്ഠിയാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ചൂളവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.