൪. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ നിദാനാനീതി കാരണാനി. കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനം. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാതി ലുബ്ഭനപലുബ്ഭനസഭാവോ ലോഭോ വട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയായ പിണ്ഡകരണത്ഥായ നിദാനം കാരണം പച്ചയോതി അത്ഥോ. ദോസോതി ദുസ്സനപദുസ്സനസഭാവോ ദോസോ. മോഹോതി മുയ്ഹനപമുയ്ഹനസഭാവോ മോഹോ.

ലോഭപകതന്തി ലോഭേന പകതം, ലോഭാഭിഭൂതേന ലുദ്ധേന ഹുത്വാ കതകമ്മന്തി അത്ഥോ. ലോഭതോ ജാതന്തി ലോഭജം. ലോഭോ നിദാനമസ്സാതി ലോഭനിദാനം. ലോഭോ സമുദയോ അസ്സാതി ലോഭസമുദയം. സമുദയോതി പച്ചയോ, ലോഭപച്ചയന്തി അത്ഥോ. യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതീതി യസ്മിം ഠാനേ അസ്സ ലോഭജകമ്മവതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി, ഖന്ധാ പാതുഭവന്തി. തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതീതി തേസു ഖന്ധേസു തം കമ്മം വിപച്ചതി. ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേതിആദി യസ്മാ തം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ ഹോതി ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ, തസ്മാ തം പഭേദം ദസ്സേതും വുത്തം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഖണ്ഡാനീതി അഭിന്നാനി. അപൂതീനീതി പൂതിഭാവേന അബീജത്തം അപ്പത്താനി. അവാതാതപഹതാനീതി ന വാതേന ന ച ആതപേന ഹതാനി. സാരാദാനീതി ഗഹിതസാരാനി സാരവന്താനി ന നിസ്സാരാനി. സുഖസയിതാനീതി സന്നിചയഭാവേന സുഖം സയിതാനി. സുഖേത്തേതി മണ്ഡഖേത്തേ. സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാതി നങ്ഗലകസനേന ചേവ അട്ഠദന്തകേന ച സുട്ഠു പരികമ്മകതായ ഖേത്തഭൂമിയാ. നിക്ഖിത്താനീതി ഠപിതാനി രോപിതാനി. അനുപ്പവേച്ഛേയ്യാതി അനുപ്പവേസേയ്യ. വുദ്ധിന്തിആദീസു ഉദ്ധഗ്ഗമനേന വുദ്ധിം, ഹേട്ഠാ മൂലപ്പതിട്ഠാനേന വിരൂള്ഹിം, സമന്താ വിത്ഥാരികഭാവേന വേപുല്ലം.

യം പനേത്ഥ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേതിആദി വുത്തം, തത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥം ഇമസ്മിം ഠാനേ കമ്മവിഭത്തി നാമ കഥേതബ്ബാ. സുത്തന്തികപരിയായേന ഹി ഏകാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി. സേയ്യഥിദം – ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായവേദനീയം, യഗ്ഗരുകം യബ്ബഹുലം യദാസന്നം കടത്താ വാ പന കമ്മം, ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭകം ഉപപീളകം ഉപഘാതകന്തി. തത്ഥ ഏകജവനവീഥിയം സത്തസു ചിത്തേസു കുസലാ വാ അകുസലാ വാ പഠമജവനചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം നാമ. തം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി കാകവളിയപുണ്ണസേട്ഠീനം വിയ കുസലം, നന്ദയക്ഖനന്ദമാണവകനന്ദഗോഘാതകകോകാലിയസുപ്പബുദ്ധദേവദത്തചിഞ്ചമാണവികാനം വിയ ച അകുസലം. തഥാ അസക്കോന്തം പന അഹോസികമ്മം നാമ ഹോതി, അവിപാകം സമ്പജ്ജതി. തം മിഗലുദ്ദകോപമായ സാധേതബ്ബം. യഥാ ഹി മിഗലുദ്ദകേന മിഗം ദിസ്വാ ധനും ആകഡ്ഢിത്വാ ഖിത്തോ സരോ സചേ ന വിരജ്ഝതി, തം മിഗം തത്ഥേവ പാതേതി, അഥ നം മിഗലുദ്ദകോ നിച്ചമ്മം കത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേത്വാ മംസം ആദായ പുത്തദാരം തോസേന്തോ ഗച്ഛതി. സചേ പന വിരജ്ഝതി, മിഗോ പലായിത്വാ പുന തം ദിസം ന ഓലോകേതി. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. സരസ്സ അവിരജ്ഝിത്വാ മിഗവിജ്ഝനം വിയ ഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകവാരപടിലാഭോ, അവിജ്ഝനം വിയ അവിപാകഭാവായ സമ്പജ്ജനന്തി.

അത്ഥസാധികാ പന സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. തം പനേതം കുസലപക്ഖേ അട്ഠസമാപത്തിവസേന, അകുസലപക്ഖേ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മവസേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഏകായ സമാപത്തിയാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതി. പഞ്ചന്നമ്പി ആനന്തരിയാനം കത്താ ഏകേന കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, സേസസമാപത്തിയോ ച കമ്മാനി ച അഹോസികമ്മഭാവംയേവ ആപജ്ജന്തി, അവിപാകാനി ഹോന്തി. അയമ്പി അത്ഥോ പുരിമഉപമായയേവ ദീപേതബ്ബോ.

ഉഭിന്നം അന്തരേ പന പഞ്ചജവനചേതനാ അപരപരിയായവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനാഗതേ യദാ ഓകാസം ലഭതി, തദാ വിപാകം ദേതി. സതി സംസാരപ്പവത്തിയാ അഹോസികമ്മം നാമ ന ഹോതി. തം സബ്ബം സുനഖലുദ്ദകേന ദീപേതബ്ബം. യഥാ ഹി സുനഖലുദ്ദകേന മിഗം ദിസ്വാ സുനഖോ വിസ്സജ്ജിതോ മിഗം അനുബന്ധിത്വാ യസ്മിം ഠാനേ പാപുണാതി, തസ്മിം യേവ ഡംസതി; ഏവമേവം ഇദം കമ്മം യസ്മിം ഠാനേ ഓകാസം ലഭതി, തസ്മിംയേവ വിപാകം ദേതി, തേന മുത്തോ സത്തോ നാമ നത്ഥി.

കുസലാകുസലേസു പന ഗരുകാഗരുകേസു യം ഗരുകം ഹോതി, തം യഗ്ഗരുകം നാമ. തദേതം കുസലപക്ഖേ മഹഗ്ഗതകമ്മം, അകുസലപക്ഖേ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം വേദിതബ്ബം. തസ്മിം സതി സേസാനി കുസലാനി വാ അകുസലാനി വാ വിപച്ചിതും ന സക്കോന്തി, തദേവ ദുവിധമ്പി പടിസന്ധിം ദേതി. യഥാ ഹി സാസപപ്പമാണാപി സക്ഖരാ വാ അയഗുളികാ വാ ഉദകരഹദേ പക്ഖിത്താ ഉദകപിട്ഠേ ഉപ്ലവിതും ന സക്കോതി, ഹേട്ഠാവ പവിസതി; ഏവമേവ കുസലേപി അകുസലേപി യം ഗരുകം, തദേവ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛതി.

കുസലാകുസലേസു പന യം ബഹുലം ഹോതി, തം യബ്ബഹുലം നാമ. തം ദീഘരത്തം ലദ്ധാസേവനവസേന വേദിതബ്ബം. യം വാ ബലവകുസലകമ്മേസു സോമനസ്സകരം, അകുസലകമ്മേസു സന്താപകരം, ഏതം യബ്ബഹുലം നാമ. തദേതം യഥാ നാമ ദ്വീസു മല്ലേസു യുദ്ധഭൂമിം ഓതിണ്ണേസു യോ ബലവാ, സോ ഇതരം പാതേത്വാ ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഇതരം ദുബ്ബലകമ്മം അവത്ഥരിത്വാ യം ആസേവനവസേന വാ ബഹുലം, ആസന്നവസേന വാ ബലവം, തം വിപാകം ദേതി, ദുട്ഠഗാമണിഅഭയരഞ്ഞോ കമ്മം വിയ.

സോ കിര ചൂളങ്ഗണിയയുദ്ധേ പരാജിതോ വളവം ആരുയ്ഹ പലായി. തസ്സ ചൂളുപട്ഠാകോ തിസ്സാമച്ചോ നാമ ഏകകോവ പച്ഛതോ അഹോസി. സോ ഏകം അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ജിഘച്ഛായ ബാധയമാനായ – ‘‘ഭാതിക തിസ്സ, അതിവിയ നോ ജിഘച്ഛാ ബാധതി, കിം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അത്ഥി, ദേവ, മയാ സാടകന്തരേ ഠപേത്വാ ഏകം സുവണ്ണസരകഭത്തം ആഭതന്തി. തേന ഹി ആഹരാതി. സോ നീഹരിത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ ഠപേസി. രാജാ ദിസ്വാ, ‘‘താത, ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കരോഹീ’’തി ആഹ. മയം തയോ ജനാ, കസ്മാ ദേവോ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരയതീതി? ഭാതിക തിസ്സ, യതോ പട്ഠായ അഹം അത്താനം സരാമി, ന മേ അയ്യാനം അദത്വാ ആഹാരോ പരിഭുത്തപുബ്ബോ അത്ഥി, സ്വാഹം അജ്ജപി അദത്വാ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി. സോ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ അകാസി. രാജാ ‘‘കാലം ഘോസേഹീ’’തി ആഹ. ഛഡ്ഡിതാരഞ്ഞേ കുതോ, അയ്യേ, ലഭിസ്സാമ ദേവാതി. ‘‘നായം തവ ഭാരോ. സചേ മമ സദ്ധാ അത്ഥി, അയ്യേ, ലഭിസ്സാമ, വിസ്സത്ഥോ കാലം ഘോസേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, കാലോ, ഭന്തേ’’തി തിക്ഖത്തും ഘോസേസി.

അഥസ്സ ബോധിമാതുമഹാതിസ്സത്ഥേരോ തം സദ്ദം ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സുത്വാ ‘കത്ഥായം സദ്ദോ’തി തം ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അജ്ജ ദുട്ഠഗാമണിഅഭയമഹാരാജാ യുദ്ധപരാജിതോ അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ഏകം സരകഭത്തം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരേത്വാ ‘ഏകകോവ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി കാലം ഘോസാപേസീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ മയാ രഞ്ഞോ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി മനോഗതിയാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ അട്ഠാസി. രാജാ ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘പസ്സ, ഭാതിക, തിസ്സാ’’തി വത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം നീഹരി. രാജാ അത്തനോ കോട്ഠാസേന സദ്ധിം ഥേരസ്സ കോട്ഠാസം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ആഹാരപരിസ്സയോ നാമ മാ കദാചി ഹോതൂ’’തി വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. തിസ്സാമച്ചോപി ‘‘മമ അയ്യപുത്തേ പസ്സന്തേ ഭുഞ്ജിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ പത്തേ ആകിരി. വളവാപി ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹമ്പി കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ ദാതും വട്ടതീ’’തി. രാജാ വളവം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയമ്പി അത്തനോ കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ പത്തേ പക്ഖിപനം പച്ചാസീസതീ’’തി ഞത്വാ തമ്പി തത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. ഥേരോ തം ഭത്തം ആദായ ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആലോപസങ്ഖേപേന അദാസി.

രാജാപി ചിന്തേസി – ‘‘അതിവിയമ്ഹാ ജിഘച്ഛിതാ, സാധു വതസ്സ സചേ അതിരേകഭത്തസിത്ഥാനി പഹിണേയ്യാ’’തി. ഥേരോ രഞ്ഞോ ചിത്തം ഞത്വാ അതിരേകഭത്തം ഏതേസം യാപനമത്തം കത്വാ പത്തം ആകാസേ ഖിപി, പത്തോ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാസി. ഭത്തം തിണ്ണമ്പി ജനാനം യാവദത്ഥം അഹോസി. അഥ രാജാ പത്തം ധോവിത്വാ ‘‘തുച്ഛപത്തം ന പേസിസ്സാമീ’’തി ഉത്തരിസാടകം മോചേത്വാ ഉദകം പുഞ്ഛിത്വാ സാടകം പത്തേ ഠപേത്വാ ‘‘പത്തോ ഗന്ത്വാ മമ അയ്യസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാതൂ’’തി ആകാസേ ഖിപി. പത്തോ ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാസി.

അപരഭാഗേ രഞ്ഞോ തഥാഗതസ്സ സരീരധാതൂനം അട്ഠമഭാഗം പതിട്ഠാപേത്വാ വീസരതനസതികം മഹാചേതിയം കാരേന്തസ്സ അപരിനിട്ഠിതേയേവ ചേതിയേ കാലകിരിയാസമയോ അനുപ്പത്തോ. അഥസ്സ മഹാചേതിയസ്സ ദക്ഖിണപസ്സേ നിപന്നസ്സ പഞ്ചനികായവസേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സജ്ഝായം കരോന്തേ ഛഹി ദേവലോകേഹി ഛ രഥാ ആഗന്ത്വാ പുരതോ ആകാസേ അട്ഠംസു. രാജാ ‘‘പുഞ്ഞപോത്ഥകം ആഹരഥാ’’തി ആദിതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞപോത്ഥകം വാചാപേസി. അഥ നം കിഞ്ചി കമ്മം ന പരിതോസേസി. സോ ‘‘പരതോ വാചേഥാ’’തി ആഹ. പോത്ഥകവാചകോ ‘‘ചൂളങ്ഗണിയയുദ്ധേ പരാജിതേന തേ ദേവ അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നേന ഏകം സരകഭത്തം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരേത്വാ ബോധിമാതുമഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാ ദിന്നാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഠപേഹീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛി, ‘‘ഭന്തേ, കതരോ ദേവലോകോ രമണീയോ’’തി? സബ്ബബോധിസത്താനം വസനട്ഠാനം തുസിതഭവനം മഹാരാജാതി. രാജാ കാലം കത്വാ തുസിതഭവനതോ ആഗതരഥേവ പതിട്ഠായ തുസിതഭവനം അഗമാസി. ഇദം ബലവകമ്മസ്സ വിപാകദാനേ വത്ഥു.

യം പന കുസലാകുസലേസു ആസന്നമരണേ അനുസ്സരിതും സക്കോതി, തം യദാസന്നം നാമ. തദേതം യഥാ നാമ ഗോഗണപരിപുണ്ണസ്സ വജസ്സ ദ്വാരേ വിവടേ പരഭാഗേ ദമ്മഗവബലവഗവേസു സന്തേസുപി യോ വജദ്വാരസ്സ ആസന്നോ ഹോതി അന്തമസോ ദുബ്ബലജരഗ്ഗവോപി, സോ ഏവ പഠമതരം നിക്ഖമതി, ഏവമേവ അഞ്ഞേസു കുസലാകുസലേസു സന്തേസുപി മരണകാലസ്സ ആസന്നത്താ വിപാകം ദേതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – മധുഅങ്ഗണഗാമേ കിര ഏകോ ദമിളദോവാരികോ പാതോവ ബളിസം ആദായ ഗന്ത്വാ മച്ഛേ വധിത്വാ തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകേന തണ്ഡുലം ഗണ്ഹാതി, ഏകേന ദധിം, ഏകം പചതി. ഇമിനാ നീഹാരേന പഞ്ഞാസ വസ്സാനി പാണാതിപാതകമ്മം കത്വാ അപരഭാഗേ മഹല്ലകോ അനുട്ഠാനസേയ്യം ഉപഗച്ഛതി. തസ്മിം ഖണേ ഗിരിവിഹാരവാസീ ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘മാ അയം സത്തോ മയി പസ്സന്തേ നസ്സതൂ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. അഥസ്സ ഭരിയാ, ‘‘സാമി, ഥേരോ ആഗതോ’’തി ആരോചേസി. അഹം പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ഥേരസ്സ സന്തികം ന ഗതപുബ്ബോ, കതരേന മേ ഗുണേന ഥേരോ ആഗമിസ്സതി, ഗച്ഛാതി നം വദഥാതി. സാ ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഉപാസകസ്സ കാ സരീരപ്പവത്തീ’’തി പുച്ഛി. ദുബ്ബലോ, ഭന്തേതി. ഥേരോ ഘരം പവിസിത്വാ സതിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സീലം ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി ആഹ. ആമ, ഭന്തേ, ദേഥാതി. ഥേരോ തീണി സരണാനി ദത്വാ പഞ്ച സീലാനി ദാതും ആരഭി. തസ്സ പഞ്ച സീലാനീതി വചനകാലേയേവ ജിവ്ഹാ പപതി. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഏത്തക’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ. സോപി കാലം കത്വാ ചാതുമഹാരാജികഭവനേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ ച ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ മയാ ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ഥേരം നിസ്സായ ലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ദേവലോകതോ ആഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദമിളദോവാരികോ’’തി ആഹ. കുഹിം നിബ്ബത്തോസീതി? ചാതുമഹാരാജികേസു, ഭന്തേ, സചേ മേ അയ്യോ പഞ്ച സീലാനി അദസ്സ, ഉപരി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അസ്സം. അഹം കിം കരിസ്സാമി, ത്വം ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി, പുത്തകാതി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ. ഇദം താവ കുസലകമ്മേ വത്ഥു.

അന്തരഗങ്ഗായ പന മഹാവാചകാലഉപാസകോ നാമ അഹോസി. സോ തിംസ വസ്സാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായിത്വാ ‘‘അഹം ഏവം ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തോ ഓഭാസമത്തമ്പി നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖിം, ബുദ്ധസാസനം അനിയ്യാനികം ഭവിസ്സതീ’’തി ദിട്ഠിവിപല്ലാസം പത്വാ കാലകിരിയം കത്വാ മഹാഗങ്ഗായ നവഉസഭികോ സുസുമാരപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഏകം സമയം കച്ഛകതിത്ഥേന സട്ഠി പാസാണത്ഥമ്ഭസകടാനി അഗമംസു. സോ സബ്ബേപി തേ ഗോണേ ച പാസാണേ ച ഖാദി. ഇദം അകുസലകമ്മേ വത്ഥു.

ഏതേഹി പന തീഹി മുത്തം അഞ്ഞാണവസേന കതം കടത്താ വാ പന കമ്മം നാമ. തം യഥാ നാമ ഉമ്മത്തകേന ഖിത്തദണ്ഡം യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗച്ഛതി, ഏവമേവ തേസം അഭാവേ യത്ഥ കത്ഥചി വിപാകം ദേതി.

ജനകം നാമ ഏകം പടിസന്ധിം ജനേത്വാ പവത്തിം ന ജനേതി, പവത്തേ അഞ്ഞം കമ്മം വിപാകം നിബ്ബത്തേതി. യഥാ ഹി മാതാ ജനേതിയേവ, ധാതിയേവ പന ജഗ്ഗതി; ഏവമേവം മാതാ വിയ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകം ജനകകമ്മം, ധാതി വിയ പവത്തേ സമ്പത്തകമ്മം. ഉപത്ഥമ്ഭകം നാമ കുസലേപി ലബ്ഭതി അകുസലേപി. ഏകച്ചോ ഹി കുസലം കത്വാ സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ പുനപ്പുനം കുസലം കത്വാ തം കമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനേകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനി സുഗതിഭവസ്മിംയേവ വിചരതി. ഏകച്ചോ അകുസലം കത്വാ ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ പുനപ്പുനം അകുസലം കത്വാ തം കമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ദുഗ്ഗതിഭവസ്മിംയേവ വിചരതി.

അപരോ നയോ – ജനകം നാമ കുസലമ്പി ഹോതി അകുസലമ്പി. തം പടിസന്ധിയമ്പി പവത്തേപി രൂപാരൂപവിപാകക്ഖന്ധേ ജനേതി. ഉപത്ഥമ്ഭകം പന വിപാകം ജനേതും ന സക്കോതി, അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അദ്ധാനം പവത്തേതി. ഉപപീളകം നാമ അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖം പീളേതി ബാധേതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതി. തത്രായം നയോ – കുസലകമ്മേ വിപച്ചമാനേ അകുസലകമ്മം ഉപപീളകം ഹുത്വാ തസ്സ വിപച്ചിതും ന ദേതി. അകുസലകമ്മേ വിപച്ചമാനേ കുസലകമ്മം ഉപപീളകം ഹുത്വാ തസ്സ വിപച്ചിതും ന ദേതി. യഥാ വഡ്ഢമാനകം രുക്ഖം വാ ഗച്ഛം വാ ലതം വാ കോചിദേവ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ ഭിന്ദേയ്യ വാ ഛിന്ദേയ്യ വാ, അഥ സോ രുക്ഖോ വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ വഡ്ഢിതും ന സക്കുണേയ്യ; ഏവമേവം കുസലം വിപച്ചമാനം അകുസലേന ഉപപീളിതം, അകുസലം വാ പന വിപച്ചമാനം കുസലേന ഉപപീളിതം വിപച്ചിതും ന സക്കോതി. തത്ഥ സുനക്ഖത്തസ്സ അകുസലകമ്മം കുസലം ഉപപീളേസി, ചോരഘാതകസ്സ കുസലകമ്മം അകുസലം ഉപപീളേസി.

രാജഗഹേ കിര വാതകാളകോ പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ചോരഘാതകമ്മം അകാസി. അഥ നം രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘ദേവ, വാതകാളകോ മഹല്ലകോ ചോരേ ഘാതേതും ന സക്കോതീ’’തി. ‘‘അപനേഥ നം തസ്മാ ഠാനന്തരാതി. അമച്ചാ നം അപനേത്വാ അഞ്ഞം തസ്മിം ഠാനേ ഠപയിംസു. വാതകാളകോപി യാവ തം കമ്മം അകാസി, താവ അഹതവത്ഥാനി വാ അച്ഛാദിതും സുരഭിപുപ്ഫാനി വാ പിളന്ധിതും പായാസം വാ ഭുഞ്ജിതും ഉച്ഛാദനന്ഹാപനം വാ പച്ചനുഭോതും നാലത്ഥ. സോ ‘‘ദീഘരത്തം മേ കിലിട്ഠവേസേന ചരിത’’ന്തി ‘‘പായാസം മേ പചാഹീ’’തി ഭരിയം ആണാപേത്വാ ന്ഹാനീയസമ്ഭാരാനി ഗാഹാപേത്വാ ന്ഹാനതിത്ഥം ഗന്ത്വാ സീസം ന്ഹത്വാ അഹതവത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ ഗന്ധേ വിലിമ്പിത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ ഘരം ആഗച്ഛന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘സംകിലിട്ഠകമ്മതോ ചമ്ഹി അപഗതോ, അയ്യോ ച മേ ദിട്ഠോ’’തി തുട്ഠമാനസോ ഥേരം ഘരം നേത്വാ നവസപ്പിസക്കരചുണ്ണാഭിസങ്ഖതേന പായാസേന പരിവിസി. ഥേരോ തസ്സ അനുമോദനമകാസി. സോ അനുമോദനം സുത്വാ അനുലോമികഖന്തിം പടിലഭിത്വാ ഥേരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തമാനോ അന്തരാമഗ്ഗേ തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ മദ്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപിതോ ഗന്ത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, ചോരഘാതകോ അജ്ജേവ കിലിട്ഠകമ്മതോ അപനീതോ, അജ്ജേവ കാലങ്കതോ, കഹം നു ഖോ നിബ്ബത്തോ’’തി? താവതിംസഭവനേ, ഭിക്ഖവേതി. ഭന്തേ, ചോരഘാതകോ ദീഘരത്തം പുരിസേ ഘാതേസി, തുമ്ഹേ ച ഏവം വദേഥ, നത്ഥി നു ഖോ പാപകമ്മസ്സ ഫലന്തി. മാ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം അവചുത്ഥ, ബലവകല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ അനുമോദനം സുത്വാ അനുലോമികഖന്തിം പടിലഭിത്വാ സോ തത്ഥ നിബ്ബത്തോതി.

‘‘സുഭാസിതം സുണിത്വാന, നാഗരിയോ ചോരഘാതകോ;

അനുലോമഖന്തിം ലദ്ധാന, മോദതീ തിദിവം ഗതോ’’തി.

ഉപഘാതകം പന സയം കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമാനം അഞ്ഞം ദുബ്ബലകമ്മം ഘാതേത്വാ തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി. ഏവം പന കമ്മേന കതേ ഓകാസേ തം വിപാകം ഉപ്പന്നം നാമ വുച്ചതി. ഉപച്ഛേദകന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം. തത്രായം നയോ – കുസലകമ്മസ്സ വിപച്ചനകാലേ ഏകം അകുസലകമ്മം ഉട്ഠായ തം കമ്മം ഛിന്ദിത്വാ പാതേതി. അകുസലകമ്മസ്സപി വിപച്ചനകാലേ ഏകം കുസലകമ്മം ഉട്ഠായ തം കമ്മം ഛിന്ദിത്വാ പാതേതി. ഇദം ഉപച്ഛേദകം നാമ. തത്ഥ അജാതസത്തുനോ കമ്മം കുസലച്ഛേദകം അഹോസി, അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരസ്സ അകുസലച്ഛേദകന്തി. ഏവം സുത്തന്തികപരിയായേന ഏകാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

അഭിധമ്മപരിയായേന പന സോളസ കമ്മാനി വിഭത്താനി, സേയ്യഥിദം – ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി കാലസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി പയോഗസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി, ഉപധിവിപത്തിം, കാലവിപത്തിം, പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി കല്യാണാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, ഉപധിവിപത്തി, കാലവിപത്തി, പയോഗവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി കല്യാണാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി, ഉപധിസമ്പത്തിം, കാലസമ്പത്തിം, പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീ’’തി (വിഭ. ൮൧൦).

തത്ഥ പാപകാനീതി ലാമകാനി. കമ്മസമാദാനാനീതി കമ്മഗ്ഗഹണാനി. ഗഹിതസമാദിന്നാനം കമ്മാനമേതം അധിവചനം. ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതിആദീസു അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാരഹേ കമ്മേ വിജ്ജമാനേയേവ സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ തം കമ്മം ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. ഗതിസമ്പത്തിയാ പതിബാഹിതം ഹുത്വാ ന വിപച്ചതീതി അത്ഥോ. യോ പന പാപകമ്മേന ദാസിയാ വാ കമ്മകാരിയാ വാ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപധിസമ്പന്നോ ഹോതി, അത്തഭാവസമിദ്ധിയം തിട്ഠതി. അഥസ്സ സാമികാ തസ്സ രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘നായം കിലിട്ഠകമ്മസ്സാനുച്ഛവികോ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ അത്തനോ ജാതപുത്തം വിയ ഭണ്ഡാഗാരികാദിട്ഠാനേസു ഠപേത്വാ സമ്പത്തിം യോജേത്വാ പരിഹരന്തി. ഏവരൂപസ്സ കമ്മം ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പഠമകപ്പികകാലസദിസേ സുലഭസമ്പന്നരസഭോജനേ സുഭിക്ഖകാലേ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ വിജ്ജമാനമ്പി പാപകമ്മം കാലസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന സമ്മാപയോഗം നിസ്സായ ജീവതി, ഉപസങ്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ ഉപസങ്കമതി, പടിക്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ പടിക്കമതി, പലായിതബ്ബയുത്തകാലേ പലായതി. ലഞ്ജദാനയുത്തകാലേ ലഞ്ജം ദേതി, ചോരികയുത്തകാലേ ചോരികം കരോതി, ഏവരൂപസ്സ പാപകമ്മം പയോഗസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ.

ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ പന പാപകമ്മം ഗതിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദാസിയാ വാ കമ്മകാരിയാ വാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി ദുസ്സണ്ഠാനോ, ‘‘യക്ഖോ നു ഖോ മനുസ്സോ നു ഖോ’’തി വിമതിം ഉപ്പാദേതി. സോ സചേ പുരിസോ ഹോതി, അഥ നം ‘‘നായം അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ അനുച്ഛവികോ’’തി ഹത്ഥിം വാ രക്ഖാപേന്തി അസ്സം വാ ഗോണേ വാ, തിണകട്ഠാദീനി വാ ആഹരാപേന്തി, ഖേളസരകം വാ ഗണ്ഹാപേന്തി. സചേ ഇത്ഥീ ഹോതി, അഥ നം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം ഭത്തമാസാദീനി വാ പചാപേന്തി, കചവരം വാ ഛഡ്ഡാപേന്തി, അഞ്ഞം വാ പന ജിഗുച്ഛനീയകമ്മം കാരേന്തി. ഏവരൂപസ്സ പാപകമ്മം ഉപധിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ വാ പരിഹീനസമ്പത്തികാലേ വാ അന്തരകപ്പേ വാ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ പാപകമ്മം കാലവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പയോഗം സമ്പാദേതും ന ജാനാതി, ഉപസങ്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ ഉപസങ്കമിതും ന ജാനാതി…പേ… ചോരികയുത്തകാലേ ചോരികം കാതും ന ജാനാതി, തസ്സ പാപകമ്മം പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ.

യോ പന ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാരഹേ കമ്മേ വിജ്ജമാനേയേവ ഗന്ത്വാ ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ തം കമ്മം ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പുഞ്ഞാനുഭാവേന രാജരാജമഹാമത്താദീനം ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ കാണോ വാ ഹോതി കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, തസ്സ ഓപരജ്ജസേനാപതിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനാദീനി ന അനുച്ഛവികാനീതി ന ദേന്തി. ഇച്ചസ്സ തം പുഞ്ഞം ഉപധിവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ വാ പരിഹീനസമ്പത്തികാലേ വാ അന്തരകപ്പേ വാ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തതി, തസ്സ തം കല്യാണകമ്മം കാലവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പയോഗം സമ്പാദേതും ന ജാനാതി, തസ്സ കല്യാണകമ്മം പയോഗവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ.

കല്യാണകമ്മേന പന സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ തം കമ്മം ഗതിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. രാജരാജമഹാമത്താദീനം കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപധിസമ്പത്തിം പത്തസ്സ അത്തഭാവസമിദ്ധിയം ഠിതസ്സ ദേവനഗരേ സമുസ്സിതരതനതോരണസദിസം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഓപരജ്ജസേനാപതിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനാദീനി അനുച്ഛവികാനീ’’തി ദഹരസ്സേവ സതോ താനി ഠാനന്തരാനി ദേന്തി, ഏവരൂപസ്സ കല്യാണകമ്മം ഉപധിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പഠമകപ്പികേസു വാ സുലഭന്നപാനകാലേ വാ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ കല്യാണകമ്മം കാലസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ വുത്തനയേനേവ പയോഗം സമ്പാദേതും ജാനാതി, തസ്സ കമ്മം പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. ഏവം അഭിധമ്മപരിയായേന സോളസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

അപരാനിപി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന ദ്വാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪).

തത്ഥ യം കമ്മം അതീതേ ആയൂഹിതം അതീതേയേവ വിപാകവാരം ലഭി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം ജനേസി, രൂപജനകം രൂപം, തം അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും നാസക്ഖി, തം അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന അതീതേ ആയൂഹിതം ഏതരഹി ലദ്ധവിപാകവാരം പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം ജനേത്വാ രൂപജനകം രൂപം ജനേത്വാ ഠിതം, തം അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം അലദ്ധവിപാകവാരം പടിസന്ധിജനകം വാ പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും നാസക്ഖി, തം അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന അതീതേ ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം അനാഗതേ വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും ന സക്ഖിസ്സതി, തം അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം.

യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിതം ഏതരഹിയേവ വിപാകവാരം ലഭതി, തം അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന ഏതരഹി വിപാകവാരം ന ലഭതി, തം അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം.

യം പനാനാഗതേ ആയൂഹിസ്സതി, അനാഗതേയേവ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേസ്സതി, തം ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും ന സക്ഖിസ്സതി, തം ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന ദ്വാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

ഇതി ഇമാനി ചേവ ദ്വാദസ അഭിധമ്മപരിയായേന വിഭത്താനി ച സോളസ കമ്മാനി അത്തനോ ഠാനാ ഓസക്കിത്വാ സുത്തന്തികപരിയായേന വുത്താനി ഏകാദസ കമ്മാനിയേവ ഭവന്തി. താനിപി തതോ ഓസക്കിത്വാ തീണിയേവ കമ്മാനി ഹോന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, ഉപപജ്ജവേദനീയം, അപരപരിയായവേദനീയന്തി. തേസം സങ്കമനം നത്ഥി, യഥാഠാനേയേവ തിട്ഠന്തി. യദി ഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ. സചേപി ഉപപജ്ജവേദനീയം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘ഉപപജ്ജ വാ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ. അഥാപി അപരപരിയായവേദനീയം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘അപരേ വാ പരിയായേ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ.

സുക്കപക്ഖേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ പന ലോഭേ വിഗതേതി ലോഭേ അപഗതേ നിരുദ്ധേ. താലവത്ഥുകതന്തി താലവത്ഥു വിയ കതം, മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ പുന അവിരുള്ഹിസഭാവം കതന്തി അത്ഥോ. അനഭാവം കതന്തി അനുഅഭാവം കതം, യഥാ പുന നുപ്പജ്ജതി, ഏവം കതന്തി അത്ഥോ. ഏവസ്സൂതി ഏവം ഭവേയ്യും. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ബീജാനി വിയ കുസലാകുസലം കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, താനി അഗ്ഗിനാ ഡഹനപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, അഗ്ഗി വിയ മഗ്ഗഞാണം, അഗ്ഗിം ദത്വാ ബീജാനം ഡഹനകാലോ വിയ മഗ്ഗഞാണേന കിലേസാനം ദഡ്ഢകാലോ, മസികതകാലോ വിയ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഛിന്നമൂലകേ കത്വാ ഠപിതകാലോ, മഹാവാതേ ഓപുനിത്വാ നദിയാ വാ പവാഹേത്വാ അപ്പവത്തികതകാലോ വിയ ഉപാദിന്നകസന്താനസ്സ നിരോധേന ഛിന്നമൂലകാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പടിസന്ധികഭാവേന നിരുജ്ഝിത്വാ പുന ഭവസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹിതകാലോ വേദിതബ്ബോ.

മോഹജഞ്ചാപവിദ്ദസൂതി മോഹജഞ്ചാപി അവിദ്ദസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം സോ അവിദൂ അന്ധബാലോ ലോഭജഞ്ച ദോസജഞ്ച മോഹജഞ്ചാതി കമ്മം കരോതി, ഏവം കരോന്തേന യം തേന പകതം കമ്മം അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും. ഇധേവ തം വേദനിയന്തി തം കമ്മം തേന ബാലേന ഇധ സകേ അത്തഭാവേയേവ വേദനീയം, തസ്സേവ തം അത്തഭാവേ വിപച്ചതീതി അത്ഥോ. വത്ഥും അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീതി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനത്ഥായ അഞ്ഞം വത്ഥു നത്ഥി. ന ഹി അഞ്ഞേന കതം കമ്മം അഞ്ഞസ്സ അത്തഭാവേ വിപച്ചതി. തസ്മാ ലോഭഞ്ച ദോസഞ്ച, മോഹജഞ്ചാപി വിദ്ദസൂതി തസ്മാ യോ വിദൂ മേധാവീ പണ്ഡിതോ തം ലോഭജാദിഭേദം കമ്മം ന കരോതി, സോ വിജ്ജം ഉപ്പാദയം ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ, അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ തം വാ പന വിജ്ജം ഉപ്പാദേന്തോ സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹതി. ദേസനാസീസമേവേതം, സുഗതിയോപി പന സോ ഖീണാസവോ ജഹതിയേവ. യമ്പി ചേതം ‘‘തസ്മാ ലോഭഞ്ച ദോസഞ്ചാ’’തി വുത്തം, ഏത്ഥാപി ലോഭദോസസീസേന ലോഭജഞ്ച ദോസജഞ്ച കമ്മമേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം സുത്തന്തേസുപി ഗാഥായപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതന്തി.