൪. ദേവദൂതവഗ്ഗോ

൧. സബ്രഹ്മകസുത്തവണ്ണനാ

൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അജ്ഝാഗാരേതി സകേ ഘരേ. പൂജിതാ ഹോന്തീതി യം ഘരേ അത്ഥി, തേന പടിജഗ്ഗിതാ ഗോപിതാ ഹോന്തി. ഇതി മാതാപിതുപൂജകാനി കുലാനി മാതാപിതൂഹി സബ്രഹ്മകാനീതി പകാസേത്വാ ഇദാനി നേസം സപുബ്ബാചരിയകാദിഭാവം പകാസേന്തോ സപുബ്ബാചരിയകാനീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബ്രഹ്മാതിആദീനി തേസം ബ്രഹ്മാദിഭാവസാധനത്ഥം വുത്താനി. ബഹുകാരാതി പുത്താനം ബഹൂപകാരാ. ആപാദകാതി ജീവിതസ്സ ആപാദകാ. പുത്തകാനം ഹി മാതാപിതൂഹി ജീവിതം ആപാദിതം പാലിതം ഘടിതം അനുപ്പബന്ധേന പവത്തിതം. പോസകാതി ഹത്ഥപാദേ വഡ്ഢേത്വാ ഹദയലോഹിതം പായേത്വാ പോസേതാരോ. ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോതി പുത്താനം ഹി ഇമസ്മിം ലോകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണസ്സ ദസ്സനം നാമ മാതാപിതരോ നിസ്സായ ജാതന്തി ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ നാമ.

ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോതി സേട്ഠാധിവചനം. യഥാ ബ്രഹ്മുനോ ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി മേത്താ കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാതി, ഏവമേവ മാതാപിതൂനം പുത്തകേസു ചതസ്സോ ഭാവനാ അവിജഹിതാ ഹോന്തി. താ തസ്മിം തസ്മിം കാലേ വേദിതബ്ബാ – കുച്ഛിഗതസ്മിം ഹി ദാരകേ ‘‘കദാ നു ഖോ പുത്തകം അരോഗം പരിപുണ്ണങ്ഗപച്ചങ്ഗം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മാതാപിതൂനം മേത്തചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. യദാ പനേസ മന്ദോ ഉത്താനസേയ്യകോ ഊകാഹി വാ മങ്കുലാദീഹി പാണകേഹി ദട്ഠോ ദുക്ഖസേയ്യായ വാ പന പീളിതോ പരോദതി വിരവതി, തദാസ്സ സദ്ദം സുത്വാ മാതാപിതൂനം കാരുഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതി, ആധാവിത്വാ വിധാവിത്വാ കീളനകാലേ പന ലോഭനീയവയസ്മിം വാ ഠിതകാലേ ദാരകം ഓലോകേത്വാ മാതാപിതൂനം ചിത്തം സപ്പിമണ്ഡേ പക്ഖിത്തസതവിഹതകപ്പാസപിചുപടലം വിയ മുദുകം ഹോതി ആമോദിതം പമോദിതം, തദാ തേസം മുദിതാ ലബ്ഭതി. യദാ പനേസ പുത്തോ ദാരാഭരണം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ പാടിയേക്കം അഗാരം അജ്ഝാവസതി, തദാ മാതാപിതൂനം ‘‘സക്കോതി ദാനി നോ പുത്തകോ അത്തനോ ധമ്മതായ യാപേതു’’ന്തി മജ്ഝത്തഭാവോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം കാലേ ഉപേക്ഖാ ലബ്ഭതീതി ഇമിനാ കാരണേന ‘‘ബ്രഹ്മാതി മാതാപിതരോ’’തി വുത്തം.

പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേതി മാതാപിതരോ ഹി ജാതകാലതോ പട്ഠായ ‘‘ഏവം നിസീദ, ഏവം തിട്ഠ, ഏവം ഗച്ഛ, ഏവം സയ, ഏവം ഖാദ, ഏവം ഭുഞ്ജ, അയം തേ, താതാതി വത്തബ്ബോ, അയം ഭാതികാതി, അയം ഭഗിനീതി, ഇദം നാമ കാതും വട്ടതി, ഇദം ന വട്ടതി, അസുകം നാമ ഉപസങ്കമിതും വട്ടതി, അസുകം ന വട്ടതീ’’തി ഗാഹാപേന്തി സിക്ഖാപേന്തി. അഥാപരഭാഗേ അഞ്ഞേ ആചരിയാ ഹത്ഥിസിപ്പഅസ്സസിപ്പരഥസിപ്പധനുസിപ്പഥരുസിപ്പമുദ്ദാഗണനാദീനി സിക്ഖാപേന്തി. അഞ്ഞോ സരണാനി ദേതി, അഞ്ഞോ സീലേസു പതിട്ഠാപേതി, അഞ്ഞോ പബ്ബാജേതി, അഞ്ഞോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേതി, അഞ്ഞോ ഉപസമ്പാദേതി, അഞ്ഞോ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദീനി പാപേതി. ഇതി സബ്ബേപി തേ പച്ഛാചരിയാ നാമ ഹോന്തി, മാതാപിതരോ പന സബ്ബപഠമാ, തേനാഹ – ‘‘പുബ്ബാചരിയാതി വുച്ചരേ’’തി. തത്ഥ വുച്ചരേതി വുച്ചന്തി കഥിയന്തി. ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താനന്തി പുത്താനം ആഹുതം പാഹുതം അഭിസങ്ഖതം അന്നപാനാദിം അരഹന്തി, അനുച്ഛവികാ തം പടിഗ്ഗഹേതും. തസ്മാ ‘‘ആഹുനേയ്യാ ച പുത്താന’’ന്തി വുത്തം. പജായ അനുകമ്പകാതി പരേസം പാണേ അച്ഛിന്ദിത്വാപി അത്തനോ പജം പടിജഗ്ഗന്തി ഗോപായന്തി. തസ്മാ ‘‘പജായ അനുകമ്പകാ’’തി വുത്തം.

നമസ്സേയ്യാതി നമോ കരേയ്യ. സക്കരേയ്യാതി സക്കാരേന പടിമാനേയ്യ. ഇദാനി തം സക്കാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘അന്നേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അന്നേനാതി യാഗുഭത്തഖാദനീയേന. പാനേനാതി അട്ഠവിധപാനേന. വത്ഥേനാതി നിവാസനപാരുപനകേന വത്ഥേന. സയനേനാതി മഞ്ചപീഠാനുപ്പദാനേന. ഉച്ഛാദനേനാതി ദുഗ്ഗന്ധം പടിവിനോദേത്വാ സുഗന്ധകരണുച്ഛാദനേന. ന്ഹാപനേനാതി സീതേ ഉണ്ഹോദകേന, ഉണ്ഹേ സീതോദകേന ഗത്താനി പരിസിഞ്ചിത്വാ ന്ഹാപനേന. പാദാനം ധോവനേനാതി ഉണ്ഹോദകസീതോദകേഹി പാദധോവനേന ചേവ തേലമക്ഖനേന ച. പേച്ചാതി പരലോകം ഗന്ത്വാ. സഗ്ഗേ പമോദതീതി ഇധ താവ മാതാപിതൂസു പാരിചരിയം ദിസ്വാ പാരിചരിയകാരണാ തം പണ്ഡിതമനുസ്സാ ഇധേവ പസംസന്തി, പരലോകം പന ഗന്ത്വാ സഗ്ഗേ ഠിതോ സോ മാതാപിതുഉപട്ഠാകോ ദിബ്ബസമ്പത്തീഹി ആമോദതി പമോദതീതി.

൨. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൨. ദുതിയേ തഥാരൂപോതി തഥാജാതികോ. സമാധിപടിലാഭോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാലാഭോ. ഇമസ്മിം ച സവിഞ്ഞാണകേതി ഏത്ഥ അത്തനോ ച പരസ്സ ചാതി ഉഭയേസമ്പി കായോ സവിഞ്ഞാണകട്ഠേന ഏകതോ കത്വാ ഇമസ്മിന്തി വുത്തോ. അഹങ്കാരമമങ്കാരമാനാനുസയാതി അഹങ്കാരദിട്ഠി ച മമങ്കാരതണ്ഹാ ച മാനാനുസയോ ചാതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച കിലേസാ. നാസ്സൂതി ന ഭവേയ്യും. ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബനിമിത്തേസൂതി രൂപനിമിത്തം, സദ്ദനിമിത്തം, ഗന്ധനിമിത്തം, രസനിമിത്തം, ഫോട്ഠബ്ബനിമിത്തം, സസ്സതാദിനിമിത്തം, പുഗ്ഗലനിമിത്തം ധമ്മനിമിത്തന്തി ഏവരൂപേസു ച ബഹിദ്ധാ സബ്ബനിമിത്തേസു. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഫലസമാധിഞ്ചേവ ഫലഞാണഞ്ച. സിയാതി ഭവേയ്യ.

ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖുനോതി, ആനന്ദ, ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖുനോ. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതന്തി നിബ്ബാനം ദസ്സേന്തോ ആഹ. നിബ്ബാനം ഹി കിലേസാനം സന്തതായ സന്തം നാമ, നിബ്ബാനം സന്തന്തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാവ ദിവസമ്പി നിസിന്നസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ സന്തന്തേവ പവത്തതീതിപി സന്തം. പണീതന്തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സാപി ചിത്തുപ്പാദോ പണീതന്തേവ പവത്തതീതി നിബ്ബാനം പണീതം നാമ. സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദീനിപി തസ്സേവ വേവചനാനി. ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ’’തി സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഹി ദിവസഭാഗമ്പി ചിത്തുപ്പാദോ സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതേവ പവത്തതി…പേ… തഥാ തീസു ഭവേസു വാനസങ്ഖാതായ തണ്ഹായ അഭാവേന നിബ്ബാനന്തി ലദ്ധനാമേ തസ്മിം സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ചിത്തുപ്പാദോ നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തേവ പവത്തതീതി സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതിആദീനി നാമാനി ലഭതി. ഇമസ്മിം പന അട്ഠവിധേ ആഭോഗസമന്നാഹാരേ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകോപി ലബ്ഭതി, ദ്വേപി സബ്ബേപി ലബ്ഭന്തേവ.

സങ്ഖായാതി ഞാണേന ജാനിത്വാ. പരോപരാനീതി പരാനി ച ഓപരാനി ച. പരഅത്തഭാവസകഅത്തഭാവാനി ഹി പരാനി ച ഓപരാനി ചാതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സാതി യസ്സ അരഹതോ. ഇഞ്ജിതന്തി രാഗിഞ്ജിതം ദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസദുച്ചരിതിഞ്ജിതന്തി ഇമാനി സത്ത ഇഞ്ജിതാനി ചലിതാനി ഫന്ദിതാനി. നത്ഥി കുഹിഞ്ചീതി കത്ഥചി ഏകാരമ്മണേപി നത്ഥി. സന്തോതി പച്ചനീകകിലേസാനം സന്തതായ സന്തോ. വിധൂമോതി കായദുച്ചരിതാദിധൂമവിരഹിതോ. അനീഘോതി രാഗാദിഈഘവിരഹിതോ. നിരാസോതി നിത്തണ്ഹോ. അതാരീതി തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ സമതിക്കന്തോ. സോതി സോ അരഹം ഖീണാസവോ. ജാതിജരന്തി ഏത്ഥ ജാതിജരാഗഹണേനേവ ബ്യാധിമരണമ്പി ഗഹിതമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഇതി സുത്തന്തേപി ഗാഥായപി അരഹത്തഫലസമാപത്തിയേവ കഥിതാതി.

൩. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൩. തതിയേ സംഖിത്തേനാതി മാതികാഠപനേന. വിത്ഥാരേനാതി ഠപിതമാതികാവിഭജനേന. സംഖിത്തവിത്ഥാരേനാതി കാലേ സംഖിത്തേന കാലേ വിത്ഥാരേന. അഞ്ഞാതാരോ ച ദുല്ലഭാതി പടിവിജ്ഝനകപുഗ്ഗലാ പന ദുല്ലഭാ. ഇദം ഭഗവാ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഞാണം ഘട്ടേമീ’’തി അധിപ്പായേന കഥേസി. തം സുത്വാ ഥേരോ കിഞ്ചാപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ആജാനിസ്സാമീ’’തി ന വദതി, അധിപ്പായേന പന ‘‘വിസ്സത്ഥാ തുമ്ഹേ, ഭന്തേ, ദേസേഥ, അഹം തുമ്ഹേഹി ദേസിതം ധമ്മം നയസതേന നയസഹസ്സേന പടിവിജ്ഝിസ്സാമി, മമേസ ഭാരോ ഹോതൂ’’തി സത്ഥാരം ദേസനായ ഉസ്സാഹേന്തോ ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോതിആദിമാഹ.

അഥസ്സ സത്ഥാ തസ്മാതിഹാതി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ഇമസ്മിഞ്ച സവിഞ്ഞാണകേതിആദി വുത്തനയമേവ. അച്ഛേച്ഛി തണ്ഹന്തി മഗ്ഗഞാണസത്ഥേന തണ്ഹം ഛിന്ദി. വിവത്തയി സംയോജനന്തി ദസവിധമ്പി സംയോജനം സമൂലകം ഉബ്ബത്തേത്വാ ഛഡ്ഡേസി. സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാതി സമ്മാ ഉപായേന സമ്മാ പടിപത്തിയാ നവവിധസ്സ മാനസ്സ പഹാനാഭിസമയേന വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തമകാസി. ഇദഞ്ച പന മേതം, സാരിപുത്ത, സന്ധായ ഭാസിതന്തി, സാരിപുത്ത, മയാ പാരായനേ ഉദയപഞ്ഹേ ഇദം ഫലസമാപത്തിമേവ സന്ധായ ഏതം ഭാസിതം.

ഇദാനി യം തം ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം ദസ്സേന്തോ പഹാനം കാമസഞ്ഞാനന്തിആദി ആരദ്ധം. ഉദയപഞ്ഹേ ച ഏതം പദം ‘‘പഹാനം കാമച്ഛന്ദാന’’ന്തി (സു. നി. ൧൧൧൨; ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൭൫) ആഗതം, ഇധ പന അങ്ഗുത്തരഭാണകേഹി ‘‘കാമസഞ്ഞാന’’ന്തി ആരോപിതം. തത്ഥ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം, അത്ഥോ പന ഏകോയേവ. കാമസഞ്ഞാനന്തി കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസഞ്ഞാനം, അട്ഠഹി വാ ലോഭസഹഗതചിത്തേഹി സഹജാതസഞ്ഞാനം. ദോമനസ്സാന ചൂഭയന്തി ഏതാസഞ്ച കാമസഞ്ഞാനം ചേതസികദോമനസ്സാനഞ്ചാതി ഉഭിന്നമ്പി പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനസങ്ഖാതം അരഹത്തഫലം അഞ്ഞാവിമോക്ഖം പബ്രൂമീതി അത്ഥോ. നിദ്ദേസേ പന ‘‘കാമച്ഛന്ദസ്സ ച ദോമനസ്സസ്സ ച ഉഭിന്നം പഹാനം വൂപസമം പടിനിസ്സഗ്ഗം പടിപ്പസ്സദ്ധിം അമതം നിബ്ബാന’’ന്തി (ചൂളനി. ഉദയമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൭൫) വുത്തം, തം അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം. പഹാനന്തി ഹി ഖീണാകാരസങ്ഖാതോ വൂപസമോപി വുച്ചതി, കിലേസേ പടിനിസ്സജ്ജന്തോ മഗ്ഗോപി, കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിസങ്ഖാതം ഫലമ്പി, യം ആഗമ്മ കിലേസാ പഹീയന്തി, തം അമതം നിബ്ബാനമ്പി. തസ്മാ തത്ഥ താനി പദാനി ആഗതാനി. ‘‘അഞ്ഞാവിമോക്ഖം പബ്രൂമീ’’തി വചനതോ പന അരഹത്തഫലമേവ അധിപ്പേതം. ഥിനസ്സ ച പനൂദനന്തിപി ഥിനസ്സ ച പനൂദനന്തേ ഉപ്പന്നത്താ അരഹത്തഫലമേവ അധിപ്പേതം. കുക്കുച്ചാനം നിവാരണന്തി കുക്കുച്ചനിവാരണസ്സ മഗ്ഗസ്സ അനന്തരം ഉപ്പന്നത്താ ഫലമേവ അധിപ്പേതം.

ഉപേക്ഖാസതിസംസുദ്ധന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനികേ ഫലേ ഉപ്പന്നായ ഉപേക്ഖായ ച സതിയാ ച സംസുദ്ധം. ധമ്മതക്കപുരേജവന്തി ധമ്മതക്കോ വുച്ചതി സമ്മാസങ്കപ്പോ, സോ ആദിതോ ഹോതി, പുരതോ ഹോതി, പുബ്ബങ്ഗമോ ഹോതി അഞ്ഞാവിമോക്ഖസ്സാതി ധമ്മതക്കപുരേജവോ. തം ധമ്മതക്കപുരേജവം. അഞ്ഞാവിമോക്ഖന്തി അഞ്ഞിന്ദ്രിയപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നം വിമോക്ഖം, അഞ്ഞായ വാ വിമോക്ഖം അഞ്ഞാവിമോക്ഖം, പഞ്ഞാവിമുത്തന്തി അത്ഥോ. അവിജ്ജായ പഭേദനന്തി അവിജ്ജായ പഭേദനന്തേ ഉപ്പന്നത്താ, അവിജ്ജായ പഭേദനസങ്ഖാതം വാ നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നത്താ ഏവംലദ്ധനാമം അരഹത്തഫലമേവ. ഇതി സബ്ബേഹിപി ഇമേഹി പഹാനന്തിആദീഹി പദേഹി അരഹത്തഫലമേവ പകാസിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൪. നിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൪. ചതുത്ഥേ നിദാനാനീതി കാരണാനി. കമ്മാനന്തി വട്ടഗാമികമ്മാനം. ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാതി ലുബ്ഭനപലുബ്ഭനസഭാവോ ലോഭോ വട്ടഗാമികമ്മാനം സമുദയായ പിണ്ഡകരണത്ഥായ നിദാനം കാരണം പച്ചയോതി അത്ഥോ. ദോസോതി ദുസ്സനപദുസ്സനസഭാവോ ദോസോ. മോഹോതി മുയ്ഹനപമുയ്ഹനസഭാവോ മോഹോ.

ലോഭപകതന്തി ലോഭേന പകതം, ലോഭാഭിഭൂതേന ലുദ്ധേന ഹുത്വാ കതകമ്മന്തി അത്ഥോ. ലോഭതോ ജാതന്തി ലോഭജം. ലോഭോ നിദാനമസ്സാതി ലോഭനിദാനം. ലോഭോ സമുദയോ അസ്സാതി ലോഭസമുദയം. സമുദയോതി പച്ചയോ, ലോഭപച്ചയന്തി അത്ഥോ. യത്ഥസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതീതി യസ്മിം ഠാനേ അസ്സ ലോഭജകമ്മവതോ പുഗ്ഗലസ്സ അത്തഭാവോ നിബ്ബത്തതി, ഖന്ധാ പാതുഭവന്തി. തത്ഥ തം കമ്മം വിപച്ചതീതി തേസു ഖന്ധേസു തം കമ്മം വിപച്ചതി. ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേതിആദി യസ്മാ തം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ ഹോതി ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ, തസ്മാ തം പഭേദം ദസ്സേതും വുത്തം. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

അഖണ്ഡാനീതി അഭിന്നാനി. അപൂതീനീതി പൂതിഭാവേന അബീജത്തം അപ്പത്താനി. അവാതാതപഹതാനീതി ന വാതേന ന ച ആതപേന ഹതാനി. സാരാദാനീതി ഗഹിതസാരാനി സാരവന്താനി ന നിസ്സാരാനി. സുഖസയിതാനീതി സന്നിചയഭാവേന സുഖം സയിതാനി. സുഖേത്തേതി മണ്ഡഖേത്തേ. സുപരികമ്മകതായ ഭൂമിയാതി നങ്ഗലകസനേന ചേവ അട്ഠദന്തകേന ച സുട്ഠു പരികമ്മകതായ ഖേത്തഭൂമിയാ. നിക്ഖിത്താനീതി ഠപിതാനി രോപിതാനി. അനുപ്പവേച്ഛേയ്യാതി അനുപ്പവേസേയ്യ. വുദ്ധിന്തിആദീസു ഉദ്ധഗ്ഗമനേന വുദ്ധിം, ഹേട്ഠാ മൂലപ്പതിട്ഠാനേന വിരൂള്ഹിം, സമന്താ വിത്ഥാരികഭാവേന വേപുല്ലം.

യം പനേത്ഥ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേതിആദി വുത്തം, തത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥം ഇമസ്മിം ഠാനേ കമ്മവിഭത്തി നാമ കഥേതബ്ബാ. സുത്തന്തികപരിയായേന ഹി ഏകാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി. സേയ്യഥിദം – ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഉപപജ്ജവേദനീയം അപരപരിയായവേദനീയം, യഗ്ഗരുകം യബ്ബഹുലം യദാസന്നം കടത്താ വാ പന കമ്മം, ജനകം ഉപത്ഥമ്ഭകം ഉപപീളകം ഉപഘാതകന്തി. തത്ഥ ഏകജവനവീഥിയം സത്തസു ചിത്തേസു കുസലാ വാ അകുസലാ വാ പഠമജവനചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയകമ്മം നാമ. തം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി കാകവളിയപുണ്ണസേട്ഠീനം വിയ കുസലം, നന്ദയക്ഖനന്ദമാണവകനന്ദഗോഘാതകകോകാലിയസുപ്പബുദ്ധദേവദത്തചിഞ്ചമാണവികാനം വിയ ച അകുസലം. തഥാ അസക്കോന്തം പന അഹോസികമ്മം നാമ ഹോതി, അവിപാകം സമ്പജ്ജതി. തം മിഗലുദ്ദകോപമായ സാധേതബ്ബം. യഥാ ഹി മിഗലുദ്ദകേന മിഗം ദിസ്വാ ധനും ആകഡ്ഢിത്വാ ഖിത്തോ സരോ സചേ ന വിരജ്ഝതി, തം മിഗം തത്ഥേവ പാതേതി, അഥ നം മിഗലുദ്ദകോ നിച്ചമ്മം കത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛേത്വാ മംസം ആദായ പുത്തദാരം തോസേന്തോ ഗച്ഛതി. സചേ പന വിരജ്ഝതി, മിഗോ പലായിത്വാ പുന തം ദിസം ന ഓലോകേതി. ഏവം സമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. സരസ്സ അവിരജ്ഝിത്വാ മിഗവിജ്ഝനം വിയ ഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകവാരപടിലാഭോ, അവിജ്ഝനം വിയ അവിപാകഭാവായ സമ്പജ്ജനന്തി.

അത്ഥസാധികാ പന സത്തമജവനചേതനാ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനന്തരേ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. തം പനേതം കുസലപക്ഖേ അട്ഠസമാപത്തിവസേന, അകുസലപക്ഖേ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മവസേന വേദിതബ്ബം. തത്ഥ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഏകായ സമാപത്തിയാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തതി. പഞ്ചന്നമ്പി ആനന്തരിയാനം കത്താ ഏകേന കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തതി, സേസസമാപത്തിയോ ച കമ്മാനി ച അഹോസികമ്മഭാവംയേവ ആപജ്ജന്തി, അവിപാകാനി ഹോന്തി. അയമ്പി അത്ഥോ പുരിമഉപമായയേവ ദീപേതബ്ബോ.

ഉഭിന്നം അന്തരേ പന പഞ്ചജവനചേതനാ അപരപരിയായവേദനീയകമ്മം നാമ. തം അനാഗതേ യദാ ഓകാസം ലഭതി, തദാ വിപാകം ദേതി. സതി സംസാരപ്പവത്തിയാ അഹോസികമ്മം നാമ ന ഹോതി. തം സബ്ബം സുനഖലുദ്ദകേന ദീപേതബ്ബം. യഥാ ഹി സുനഖലുദ്ദകേന മിഗം ദിസ്വാ സുനഖോ വിസ്സജ്ജിതോ മിഗം അനുബന്ധിത്വാ യസ്മിം ഠാനേ പാപുണാതി, തസ്മിം യേവ ഡംസതി; ഏവമേവം ഇദം കമ്മം യസ്മിം ഠാനേ ഓകാസം ലഭതി, തസ്മിംയേവ വിപാകം ദേതി, തേന മുത്തോ സത്തോ നാമ നത്ഥി.

കുസലാകുസലേസു പന ഗരുകാഗരുകേസു യം ഗരുകം ഹോതി, തം യഗ്ഗരുകം നാമ. തദേതം കുസലപക്ഖേ മഹഗ്ഗതകമ്മം, അകുസലപക്ഖേ പഞ്ചാനന്തരിയകമ്മം വേദിതബ്ബം. തസ്മിം സതി സേസാനി കുസലാനി വാ അകുസലാനി വാ വിപച്ചിതും ന സക്കോന്തി, തദേവ ദുവിധമ്പി പടിസന്ധിം ദേതി. യഥാ ഹി സാസപപ്പമാണാപി സക്ഖരാ വാ അയഗുളികാ വാ ഉദകരഹദേ പക്ഖിത്താ ഉദകപിട്ഠേ ഉപ്ലവിതും ന സക്കോതി, ഹേട്ഠാവ പവിസതി; ഏവമേവ കുസലേപി അകുസലേപി യം ഗരുകം, തദേവ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛതി.

കുസലാകുസലേസു പന യം ബഹുലം ഹോതി, തം യബ്ബഹുലം നാമ. തം ദീഘരത്തം ലദ്ധാസേവനവസേന വേദിതബ്ബം. യം വാ ബലവകുസലകമ്മേസു സോമനസ്സകരം, അകുസലകമ്മേസു സന്താപകരം, ഏതം യബ്ബഹുലം നാമ. തദേതം യഥാ നാമ ദ്വീസു മല്ലേസു യുദ്ധഭൂമിം ഓതിണ്ണേസു യോ ബലവാ, സോ ഇതരം പാതേത്വാ ഗച്ഛതി; ഏവമേവ ഇതരം ദുബ്ബലകമ്മം അവത്ഥരിത്വാ യം ആസേവനവസേന വാ ബഹുലം, ആസന്നവസേന വാ ബലവം, തം വിപാകം ദേതി, ദുട്ഠഗാമണിഅഭയരഞ്ഞോ കമ്മം വിയ.

സോ കിര ചൂളങ്ഗണിയയുദ്ധേ പരാജിതോ വളവം ആരുയ്ഹ പലായി. തസ്സ ചൂളുപട്ഠാകോ തിസ്സാമച്ചോ നാമ ഏകകോവ പച്ഛതോ അഹോസി. സോ ഏകം അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ജിഘച്ഛായ ബാധയമാനായ – ‘‘ഭാതിക തിസ്സ, അതിവിയ നോ ജിഘച്ഛാ ബാധതി, കിം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹ. അത്ഥി, ദേവ, മയാ സാടകന്തരേ ഠപേത്വാ ഏകം സുവണ്ണസരകഭത്തം ആഭതന്തി. തേന ഹി ആഹരാതി. സോ നീഹരിത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ ഠപേസി. രാജാ ദിസ്വാ, ‘‘താത, ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കരോഹീ’’തി ആഹ. മയം തയോ ജനാ, കസ്മാ ദേവോ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരയതീതി? ഭാതിക തിസ്സ, യതോ പട്ഠായ അഹം അത്താനം സരാമി, ന മേ അയ്യാനം അദത്വാ ആഹാരോ പരിഭുത്തപുബ്ബോ അത്ഥി, സ്വാഹം അജ്ജപി അദത്വാ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി. സോ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ അകാസി. രാജാ ‘‘കാലം ഘോസേഹീ’’തി ആഹ. ഛഡ്ഡിതാരഞ്ഞേ കുതോ, അയ്യേ, ലഭിസ്സാമ ദേവാതി. ‘‘നായം തവ ഭാരോ. സചേ മമ സദ്ധാ അത്ഥി, അയ്യേ, ലഭിസ്സാമ, വിസ്സത്ഥോ കാലം ഘോസേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, കാലോ, ഭന്തേ’’തി തിക്ഖത്തും ഘോസേസി.

അഥസ്സ ബോധിമാതുമഹാതിസ്സത്ഥേരോ തം സദ്ദം ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ സുത്വാ ‘കത്ഥായം സദ്ദോ’തി തം ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അജ്ജ ദുട്ഠഗാമണിഅഭയമഹാരാജാ യുദ്ധപരാജിതോ അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ഏകം സരകഭത്തം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരേത്വാ ‘ഏകകോവ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി കാലം ഘോസാപേസീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അജ്ജ മയാ രഞ്ഞോ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി മനോഗതിയാ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ പുരതോ അട്ഠാസി. രാജാ ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ‘‘പസ്സ, ഭാതിക, തിസ്സാ’’തി വത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം നീഹരി. രാജാ അത്തനോ കോട്ഠാസേന സദ്ധിം ഥേരസ്സ കോട്ഠാസം പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ആഹാരപരിസ്സയോ നാമ മാ കദാചി ഹോതൂ’’തി വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. തിസ്സാമച്ചോപി ‘‘മമ അയ്യപുത്തേ പസ്സന്തേ ഭുഞ്ജിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ പത്തേ ആകിരി. വളവാപി ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹമ്പി കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ ദാതും വട്ടതീ’’തി. രാജാ വളവം ഓലോകേത്വാ ‘‘അയമ്പി അത്തനോ കോട്ഠാസം ഥേരസ്സേവ പത്തേ പക്ഖിപനം പച്ചാസീസതീ’’തി ഞത്വാ തമ്പി തത്ഥേവ പക്ഖിപിത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഉയ്യോജേസി. ഥേരോ തം ഭത്തം ആദായ ഗന്ത്വാ ആദിതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആലോപസങ്ഖേപേന അദാസി.

രാജാപി ചിന്തേസി – ‘‘അതിവിയമ്ഹാ ജിഘച്ഛിതാ, സാധു വതസ്സ സചേ അതിരേകഭത്തസിത്ഥാനി പഹിണേയ്യാ’’തി. ഥേരോ രഞ്ഞോ ചിത്തം ഞത്വാ അതിരേകഭത്തം ഏതേസം യാപനമത്തം കത്വാ പത്തം ആകാസേ ഖിപി, പത്തോ ആഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാസി. ഭത്തം തിണ്ണമ്പി ജനാനം യാവദത്ഥം അഹോസി. അഥ രാജാ പത്തം ധോവിത്വാ ‘‘തുച്ഛപത്തം ന പേസിസ്സാമീ’’തി ഉത്തരിസാടകം മോചേത്വാ ഉദകം പുഞ്ഛിത്വാ സാടകം പത്തേ ഠപേത്വാ ‘‘പത്തോ ഗന്ത്വാ മമ അയ്യസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാതൂ’’തി ആകാസേ ഖിപി. പത്തോ ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠാസി.

അപരഭാഗേ രഞ്ഞോ തഥാഗതസ്സ സരീരധാതൂനം അട്ഠമഭാഗം പതിട്ഠാപേത്വാ വീസരതനസതികം മഹാചേതിയം കാരേന്തസ്സ അപരിനിട്ഠിതേയേവ ചേതിയേ കാലകിരിയാസമയോ അനുപ്പത്തോ. അഥസ്സ മഹാചേതിയസ്സ ദക്ഖിണപസ്സേ നിപന്നസ്സ പഞ്ചനികായവസേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേ സജ്ഝായം കരോന്തേ ഛഹി ദേവലോകേഹി ഛ രഥാ ആഗന്ത്വാ പുരതോ ആകാസേ അട്ഠംസു. രാജാ ‘‘പുഞ്ഞപോത്ഥകം ആഹരഥാ’’തി ആദിതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞപോത്ഥകം വാചാപേസി. അഥ നം കിഞ്ചി കമ്മം ന പരിതോസേസി. സോ ‘‘പരതോ വാചേഥാ’’തി ആഹ. പോത്ഥകവാചകോ ‘‘ചൂളങ്ഗണിയയുദ്ധേ പരാജിതേന തേ ദേവ അടവിം പവിസിത്വാ നിസിന്നേന ഏകം സരകഭത്തം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കാരേത്വാ ബോധിമാതുമഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ ഭിക്ഖാ ദിന്നാ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ഠപേഹീ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛി, ‘‘ഭന്തേ, കതരോ ദേവലോകോ രമണീയോ’’തി? സബ്ബബോധിസത്താനം വസനട്ഠാനം തുസിതഭവനം മഹാരാജാതി. രാജാ കാലം കത്വാ തുസിതഭവനതോ ആഗതരഥേവ പതിട്ഠായ തുസിതഭവനം അഗമാസി. ഇദം ബലവകമ്മസ്സ വിപാകദാനേ വത്ഥു.

യം പന കുസലാകുസലേസു ആസന്നമരണേ അനുസ്സരിതും സക്കോതി, തം യദാസന്നം നാമ. തദേതം യഥാ നാമ ഗോഗണപരിപുണ്ണസ്സ വജസ്സ ദ്വാരേ വിവടേ പരഭാഗേ ദമ്മഗവബലവഗവേസു സന്തേസുപി യോ വജദ്വാരസ്സ ആസന്നോ ഹോതി അന്തമസോ ദുബ്ബലജരഗ്ഗവോപി, സോ ഏവ പഠമതരം നിക്ഖമതി, ഏവമേവ അഞ്ഞേസു കുസലാകുസലേസു സന്തേസുപി മരണകാലസ്സ ആസന്നത്താ വിപാകം ദേതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – മധുഅങ്ഗണഗാമേ കിര ഏകോ ദമിളദോവാരികോ പാതോവ ബളിസം ആദായ ഗന്ത്വാ മച്ഛേ വധിത്വാ തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകേന തണ്ഡുലം ഗണ്ഹാതി, ഏകേന ദധിം, ഏകം പചതി. ഇമിനാ നീഹാരേന പഞ്ഞാസ വസ്സാനി പാണാതിപാതകമ്മം കത്വാ അപരഭാഗേ മഹല്ലകോ അനുട്ഠാനസേയ്യം ഉപഗച്ഛതി. തസ്മിം ഖണേ ഗിരിവിഹാരവാസീ ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘മാ അയം സത്തോ മയി പസ്സന്തേ നസ്സതൂ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. അഥസ്സ ഭരിയാ, ‘‘സാമി, ഥേരോ ആഗതോ’’തി ആരോചേസി. അഹം പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ഥേരസ്സ സന്തികം ന ഗതപുബ്ബോ, കതരേന മേ ഗുണേന ഥേരോ ആഗമിസ്സതി, ഗച്ഛാതി നം വദഥാതി. സാ ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ഉപാസകസ്സ കാ സരീരപ്പവത്തീ’’തി പുച്ഛി. ദുബ്ബലോ, ഭന്തേതി. ഥേരോ ഘരം പവിസിത്വാ സതിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘സീലം ഗണ്ഹിസ്സസീ’’തി ആഹ. ആമ, ഭന്തേ, ദേഥാതി. ഥേരോ തീണി സരണാനി ദത്വാ പഞ്ച സീലാനി ദാതും ആരഭി. തസ്സ പഞ്ച സീലാനീതി വചനകാലേയേവ ജിവ്ഹാ പപതി. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഏത്തക’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ. സോപി കാലം കത്വാ ചാതുമഹാരാജികഭവനേ നിബ്ബത്തി. നിബ്ബത്തക്ഖണേയേവ ച ‘‘കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ മയാ ഇദം ലദ്ധ’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ഥേരം നിസ്സായ ലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ദേവലോകതോ ആഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏസോ’’തി ച വുത്തേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദമിളദോവാരികോ’’തി ആഹ. കുഹിം നിബ്ബത്തോസീതി? ചാതുമഹാരാജികേസു, ഭന്തേ, സചേ മേ അയ്യോ പഞ്ച സീലാനി അദസ്സ, ഉപരി ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അസ്സം. അഹം കിം കരിസ്സാമി, ത്വം ഗണ്ഹിതും നാസക്ഖി, പുത്തകാതി. സോ ഥേരം വന്ദിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ. ഇദം താവ കുസലകമ്മേ വത്ഥു.

അന്തരഗങ്ഗായ പന മഹാവാചകാലഉപാസകോ നാമ അഹോസി. സോ തിംസ വസ്സാനി സോതാപത്തിമഗ്ഗത്ഥായ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായിത്വാ ‘‘അഹം ഏവം ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തോ ഓഭാസമത്തമ്പി നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖിം, ബുദ്ധസാസനം അനിയ്യാനികം ഭവിസ്സതീ’’തി ദിട്ഠിവിപല്ലാസം പത്വാ കാലകിരിയം കത്വാ മഹാഗങ്ഗായ നവഉസഭികോ സുസുമാരപേതോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ഏകം സമയം കച്ഛകതിത്ഥേന സട്ഠി പാസാണത്ഥമ്ഭസകടാനി അഗമംസു. സോ സബ്ബേപി തേ ഗോണേ ച പാസാണേ ച ഖാദി. ഇദം അകുസലകമ്മേ വത്ഥു.

ഏതേഹി പന തീഹി മുത്തം അഞ്ഞാണവസേന കതം കടത്താ വാ പന കമ്മം നാമ. തം യഥാ നാമ ഉമ്മത്തകേന ഖിത്തദണ്ഡം യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗച്ഛതി, ഏവമേവ തേസം അഭാവേ യത്ഥ കത്ഥചി വിപാകം ദേതി.

ജനകം നാമ ഏകം പടിസന്ധിം ജനേത്വാ പവത്തിം ന ജനേതി, പവത്തേ അഞ്ഞം കമ്മം വിപാകം നിബ്ബത്തേതി. യഥാ ഹി മാതാ ജനേതിയേവ, ധാതിയേവ പന ജഗ്ഗതി; ഏവമേവം മാതാ വിയ പടിസന്ധിനിബ്ബത്തകം ജനകകമ്മം, ധാതി വിയ പവത്തേ സമ്പത്തകമ്മം. ഉപത്ഥമ്ഭകം നാമ കുസലേപി ലബ്ഭതി അകുസലേപി. ഏകച്ചോ ഹി കുസലം കത്വാ സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ പുനപ്പുനം കുസലം കത്വാ തം കമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനേകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനി സുഗതിഭവസ്മിംയേവ വിചരതി. ഏകച്ചോ അകുസലം കത്വാ ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ ഠിതോ പുനപ്പുനം അകുസലം കത്വാ തം കമ്മം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ബഹൂനി വസ്സസതസഹസ്സാനി ദുഗ്ഗതിഭവസ്മിംയേവ വിചരതി.

അപരോ നയോ – ജനകം നാമ കുസലമ്പി ഹോതി അകുസലമ്പി. തം പടിസന്ധിയമ്പി പവത്തേപി രൂപാരൂപവിപാകക്ഖന്ധേ ജനേതി. ഉപത്ഥമ്ഭകം പന വിപാകം ജനേതും ന സക്കോതി, അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അദ്ധാനം പവത്തേതി. ഉപപീളകം നാമ അഞ്ഞേന കമ്മേന ദിന്നായ പടിസന്ധിയാ ജനിതേ വിപാകേ ഉപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖം പീളേതി ബാധേതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതി. തത്രായം നയോ – കുസലകമ്മേ വിപച്ചമാനേ അകുസലകമ്മം ഉപപീളകം ഹുത്വാ തസ്സ വിപച്ചിതും ന ദേതി. അകുസലകമ്മേ വിപച്ചമാനേ കുസലകമ്മം ഉപപീളകം ഹുത്വാ തസ്സ വിപച്ചിതും ന ദേതി. യഥാ വഡ്ഢമാനകം രുക്ഖം വാ ഗച്ഛം വാ ലതം വാ കോചിദേവ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ ഭിന്ദേയ്യ വാ ഛിന്ദേയ്യ വാ, അഥ സോ രുക്ഖോ വാ ഗച്ഛോ വാ ലതാ വാ വഡ്ഢിതും ന സക്കുണേയ്യ; ഏവമേവം കുസലം വിപച്ചമാനം അകുസലേന ഉപപീളിതം, അകുസലം വാ പന വിപച്ചമാനം കുസലേന ഉപപീളിതം വിപച്ചിതും ന സക്കോതി. തത്ഥ സുനക്ഖത്തസ്സ അകുസലകമ്മം കുസലം ഉപപീളേസി, ചോരഘാതകസ്സ കുസലകമ്മം അകുസലം ഉപപീളേസി.

രാജഗഹേ കിര വാതകാളകോ പഞ്ഞാസ വസ്സാനി ചോരഘാതകമ്മം അകാസി. അഥ നം രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘ദേവ, വാതകാളകോ മഹല്ലകോ ചോരേ ഘാതേതും ന സക്കോതീ’’തി. ‘‘അപനേഥ നം തസ്മാ ഠാനന്തരാതി. അമച്ചാ നം അപനേത്വാ അഞ്ഞം തസ്മിം ഠാനേ ഠപയിംസു. വാതകാളകോപി യാവ തം കമ്മം അകാസി, താവ അഹതവത്ഥാനി വാ അച്ഛാദിതും സുരഭിപുപ്ഫാനി വാ പിളന്ധിതും പായാസം വാ ഭുഞ്ജിതും ഉച്ഛാദനന്ഹാപനം വാ പച്ചനുഭോതും നാലത്ഥ. സോ ‘‘ദീഘരത്തം മേ കിലിട്ഠവേസേന ചരിത’’ന്തി ‘‘പായാസം മേ പചാഹീ’’തി ഭരിയം ആണാപേത്വാ ന്ഹാനീയസമ്ഭാരാനി ഗാഹാപേത്വാ ന്ഹാനതിത്ഥം ഗന്ത്വാ സീസം ന്ഹത്വാ അഹതവത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ ഗന്ധേ വിലിമ്പിത്വാ പുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ ഘരം ആഗച്ഛന്തോ സാരിപുത്തത്ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘സംകിലിട്ഠകമ്മതോ ചമ്ഹി അപഗതോ, അയ്യോ ച മേ ദിട്ഠോ’’തി തുട്ഠമാനസോ ഥേരം ഘരം നേത്വാ നവസപ്പിസക്കരചുണ്ണാഭിസങ്ഖതേന പായാസേന പരിവിസി. ഥേരോ തസ്സ അനുമോദനമകാസി. സോ അനുമോദനം സുത്വാ അനുലോമികഖന്തിം പടിലഭിത്വാ ഥേരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തമാനോ അന്തരാമഗ്ഗേ തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ മദ്ദിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപിതോ ഗന്ത്വാ താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തി. ഭിക്ഖൂ തഥാഗതം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭന്തേ, ചോരഘാതകോ അജ്ജേവ കിലിട്ഠകമ്മതോ അപനീതോ, അജ്ജേവ കാലങ്കതോ, കഹം നു ഖോ നിബ്ബത്തോ’’തി? താവതിംസഭവനേ, ഭിക്ഖവേതി. ഭന്തേ, ചോരഘാതകോ ദീഘരത്തം പുരിസേ ഘാതേസി, തുമ്ഹേ ച ഏവം വദേഥ, നത്ഥി നു ഖോ പാപകമ്മസ്സ ഫലന്തി. മാ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം അവചുത്ഥ, ബലവകല്യാണമിത്തൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ അനുമോദനം സുത്വാ അനുലോമികഖന്തിം പടിലഭിത്വാ സോ തത്ഥ നിബ്ബത്തോതി.

‘‘സുഭാസിതം സുണിത്വാന, നാഗരിയോ ചോരഘാതകോ;

അനുലോമഖന്തിം ലദ്ധാന, മോദതീ തിദിവം ഗതോ’’തി.

ഉപഘാതകം പന സയം കുസലമ്പി അകുസലമ്പി സമാനം അഞ്ഞം ദുബ്ബലകമ്മം ഘാതേത്വാ തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി. ഏവം പന കമ്മേന കതേ ഓകാസേ തം വിപാകം ഉപ്പന്നം നാമ വുച്ചതി. ഉപച്ഛേദകന്തിപി ഏതസ്സേവ നാമം. തത്രായം നയോ – കുസലകമ്മസ്സ വിപച്ചനകാലേ ഏകം അകുസലകമ്മം ഉട്ഠായ തം കമ്മം ഛിന്ദിത്വാ പാതേതി. അകുസലകമ്മസ്സപി വിപച്ചനകാലേ ഏകം കുസലകമ്മം ഉട്ഠായ തം കമ്മം ഛിന്ദിത്വാ പാതേതി. ഇദം ഉപച്ഛേദകം നാമ. തത്ഥ അജാതസത്തുനോ കമ്മം കുസലച്ഛേദകം അഹോസി, അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരസ്സ അകുസലച്ഛേദകന്തി. ഏവം സുത്തന്തികപരിയായേന ഏകാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

അഭിധമ്മപരിയായേന പന സോളസ കമ്മാനി വിഭത്താനി, സേയ്യഥിദം – ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി കാലസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി പയോഗസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി, ഉപധിവിപത്തിം, കാലവിപത്തിം, പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി കല്യാണാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി, ഉപധിവിപത്തി, കാലവിപത്തി, പയോഗവിപത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തി. അത്ഥേകച്ചാനി കല്യാണാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തി, ഉപധിസമ്പത്തിം, കാലസമ്പത്തിം, പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചന്തീ’’തി (വിഭ. ൮൧൦).

തത്ഥ പാപകാനീതി ലാമകാനി. കമ്മസമാദാനാനീതി കമ്മഗ്ഗഹണാനി. ഗഹിതസമാദിന്നാനം കമ്മാനമേതം അധിവചനം. ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീതിആദീസു അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാരഹേ കമ്മേ വിജ്ജമാനേയേവ സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ തം കമ്മം ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. ഗതിസമ്പത്തിയാ പതിബാഹിതം ഹുത്വാ ന വിപച്ചതീതി അത്ഥോ. യോ പന പാപകമ്മേന ദാസിയാ വാ കമ്മകാരിയാ വാ കുച്ഛിയം നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപധിസമ്പന്നോ ഹോതി, അത്തഭാവസമിദ്ധിയം തിട്ഠതി. അഥസ്സ സാമികാ തസ്സ രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘നായം കിലിട്ഠകമ്മസ്സാനുച്ഛവികോ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ അത്തനോ ജാതപുത്തം വിയ ഭണ്ഡാഗാരികാദിട്ഠാനേസു ഠപേത്വാ സമ്പത്തിം യോജേത്വാ പരിഹരന്തി. ഏവരൂപസ്സ കമ്മം ഉപധിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പഠമകപ്പികകാലസദിസേ സുലഭസമ്പന്നരസഭോജനേ സുഭിക്ഖകാലേ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ വിജ്ജമാനമ്പി പാപകമ്മം കാലസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന സമ്മാപയോഗം നിസ്സായ ജീവതി, ഉപസങ്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ ഉപസങ്കമതി, പടിക്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ പടിക്കമതി, പലായിതബ്ബയുത്തകാലേ പലായതി. ലഞ്ജദാനയുത്തകാലേ ലഞ്ജം ദേതി, ചോരികയുത്തകാലേ ചോരികം കരോതി, ഏവരൂപസ്സ പാപകമ്മം പയോഗസമ്പത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ.

ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ പന പാപകമ്മം ഗതിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദാസിയാ വാ കമ്മകാരിയാ വാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി ദുസ്സണ്ഠാനോ, ‘‘യക്ഖോ നു ഖോ മനുസ്സോ നു ഖോ’’തി വിമതിം ഉപ്പാദേതി. സോ സചേ പുരിസോ ഹോതി, അഥ നം ‘‘നായം അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ അനുച്ഛവികോ’’തി ഹത്ഥിം വാ രക്ഖാപേന്തി അസ്സം വാ ഗോണേ വാ, തിണകട്ഠാദീനി വാ ആഹരാപേന്തി, ഖേളസരകം വാ ഗണ്ഹാപേന്തി. സചേ ഇത്ഥീ ഹോതി, അഥ നം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം ഭത്തമാസാദീനി വാ പചാപേന്തി, കചവരം വാ ഛഡ്ഡാപേന്തി, അഞ്ഞം വാ പന ജിഗുച്ഛനീയകമ്മം കാരേന്തി. ഏവരൂപസ്സ പാപകമ്മം ഉപധിവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ വാ പരിഹീനസമ്പത്തികാലേ വാ അന്തരകപ്പേ വാ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ പാപകമ്മം കാലവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പയോഗം സമ്പാദേതും ന ജാനാതി, ഉപസങ്കമിതബ്ബയുത്തകാലേ ഉപസങ്കമിതും ന ജാനാതി…പേ… ചോരികയുത്തകാലേ ചോരികം കാതും ന ജാനാതി, തസ്സ പാപകമ്മം പയോഗവിപത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ.

യോ പന ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനാരഹേ കമ്മേ വിജ്ജമാനേയേവ ഗന്ത്വാ ദുഗ്ഗതിഭവേ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ തം കമ്മം ഗതിവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന പുഞ്ഞാനുഭാവേന രാജരാജമഹാമത്താദീനം ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ കാണോ വാ ഹോതി കുണീ വാ ഖഞ്ജോ വാ പക്ഖഹതോ വാ, തസ്സ ഓപരജ്ജസേനാപതിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനാദീനി ന അനുച്ഛവികാനീതി ന ദേന്തി. ഇച്ചസ്സ തം പുഞ്ഞം ഉപധിവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ പന ദുബ്ഭിക്ഖകാലേ വാ പരിഹീനസമ്പത്തികാലേ വാ അന്തരകപ്പേ വാ മനുസ്സേസു നിബ്ബത്തതി, തസ്സ തം കല്യാണകമ്മം കാലവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ. യോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പയോഗം സമ്പാദേതും ന ജാനാതി, തസ്സ കല്യാണകമ്മം പയോഗവിപത്തിപടിബാള്ഹം ന വിപച്ചതി നാമ.

കല്യാണകമ്മേന പന സുഗതിഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ തം കമ്മം ഗതിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. രാജരാജമഹാമത്താദീനം കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപധിസമ്പത്തിം പത്തസ്സ അത്തഭാവസമിദ്ധിയം ഠിതസ്സ ദേവനഗരേ സമുസ്സിതരതനതോരണസദിസം അത്തഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഓപരജ്ജസേനാപതിഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനാദീനി അനുച്ഛവികാനീ’’തി ദഹരസ്സേവ സതോ താനി ഠാനന്തരാനി ദേന്തി, ഏവരൂപസ്സ കല്യാണകമ്മം ഉപധിസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ പഠമകപ്പികേസു വാ സുലഭന്നപാനകാലേ വാ നിബ്ബത്തതി, തസ്സ കല്യാണകമ്മം കാലസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. യോ വുത്തനയേനേവ പയോഗം സമ്പാദേതും ജാനാതി, തസ്സ കമ്മം പയോഗസമ്പത്തിം ആഗമ്മ വിപച്ചതി നാമ. ഏവം അഭിധമ്മപരിയായേന സോളസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

അപരാനിപി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന ദ്വാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി. സേയ്യഥിദം – ‘‘അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ, ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൩൪).

തത്ഥ യം കമ്മം അതീതേ ആയൂഹിതം അതീതേയേവ വിപാകവാരം ലഭി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം ജനേസി, രൂപജനകം രൂപം, തം അഹോസി കമ്മം അഹോസി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും നാസക്ഖി, തം അഹോസി കമ്മം നാഹോസി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന അതീതേ ആയൂഹിതം ഏതരഹി ലദ്ധവിപാകവാരം പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം ജനേത്വാ രൂപജനകം രൂപം ജനേത്വാ ഠിതം, തം അഹോസി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം അലദ്ധവിപാകവാരം പടിസന്ധിജനകം വാ പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും നാസക്ഖി, തം അഹോസി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന അതീതേ ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അഹോസി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം അനാഗതേ വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും ന സക്ഖിസ്സതി, തം അഹോസി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം.

യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിതം ഏതരഹിയേവ വിപാകവാരം ലഭതി, തം അത്ഥി കമ്മം അത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന ഏതരഹി വിപാകവാരം ന ലഭതി, തം അത്ഥി കമ്മം നത്ഥി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അത്ഥി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും സക്ഖിസ്സതി, തം അത്ഥി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം.

യം പനാനാഗതേ ആയൂഹിസ്സതി, അനാഗതേയേവ വിപാകവാരം ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേസ്സതി, തം ഭവിസ്സതി കമ്മം ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. യം പന വിപാകവാരം ന ലഭിസ്സതി, പടിസന്ധിജനകം പടിസന്ധിം രൂപജനകം വാ രൂപം ജനേതും ന സക്ഖിസ്സതി, തം ഭവിസ്സതി കമ്മം ന ഭവിസ്സതി കമ്മവിപാകോതി വുത്തം. ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപരിയായേന ദ്വാദസ കമ്മാനി വിഭത്താനി.

ഇതി ഇമാനി ചേവ ദ്വാദസ അഭിധമ്മപരിയായേന വിഭത്താനി ച സോളസ കമ്മാനി അത്തനോ ഠാനാ ഓസക്കിത്വാ സുത്തന്തികപരിയായേന വുത്താനി ഏകാദസ കമ്മാനിയേവ ഭവന്തി. താനിപി തതോ ഓസക്കിത്വാ തീണിയേവ കമ്മാനി ഹോന്തി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, ഉപപജ്ജവേദനീയം, അപരപരിയായവേദനീയന്തി. തേസം സങ്കമനം നത്ഥി, യഥാഠാനേയേവ തിട്ഠന്തി. യദി ഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ. സചേപി ഉപപജ്ജവേദനീയം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ അപരപരിയായവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘ഉപപജ്ജ വാ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ. അഥാപി അപരപരിയായവേദനീയം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം വാ ഉപപജ്ജവേദനീയം വാ ഭവേയ്യ, ‘‘അപരേ വാ പരിയായേ’’തി സത്ഥാ ന വദേയ്യ.

സുക്കപക്ഖേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ പന ലോഭേ വിഗതേതി ലോഭേ അപഗതേ നിരുദ്ധേ. താലവത്ഥുകതന്തി താലവത്ഥു വിയ കതം, മത്ഥകച്ഛിന്നതാലോ വിയ പുന അവിരുള്ഹിസഭാവം കതന്തി അത്ഥോ. അനഭാവം കതന്തി അനുഅഭാവം കതം, യഥാ പുന നുപ്പജ്ജതി, ഏവം കതന്തി അത്ഥോ. ഏവസ്സൂതി ഏവം ഭവേയ്യും. ഏവമേവ ഖോതി ഏത്ഥ ബീജാനി വിയ കുസലാകുസലം കമ്മം ദട്ഠബ്ബം, താനി അഗ്ഗിനാ ഡഹനപുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, അഗ്ഗി വിയ മഗ്ഗഞാണം, അഗ്ഗിം ദത്വാ ബീജാനം ഡഹനകാലോ വിയ മഗ്ഗഞാണേന കിലേസാനം ദഡ്ഢകാലോ, മസികതകാലോ വിയ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം ഛിന്നമൂലകേ കത്വാ ഠപിതകാലോ, മഹാവാതേ ഓപുനിത്വാ നദിയാ വാ പവാഹേത്വാ അപ്പവത്തികതകാലോ വിയ ഉപാദിന്നകസന്താനസ്സ നിരോധേന ഛിന്നമൂലകാനം പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അപ്പടിസന്ധികഭാവേന നിരുജ്ഝിത്വാ പുന ഭവസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹിതകാലോ വേദിതബ്ബോ.

മോഹജഞ്ചാപവിദ്ദസൂതി മോഹജഞ്ചാപി അവിദ്ദസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം സോ അവിദൂ അന്ധബാലോ ലോഭജഞ്ച ദോസജഞ്ച മോഹജഞ്ചാതി കമ്മം കരോതി, ഏവം കരോന്തേന യം തേന പകതം കമ്മം അപ്പം വാ യദി വാ ബഹും. ഇധേവ തം വേദനിയന്തി തം കമ്മം തേന ബാലേന ഇധ സകേ അത്തഭാവേയേവ വേദനീയം, തസ്സേവ തം അത്തഭാവേ വിപച്ചതീതി അത്ഥോ. വത്ഥും അഞ്ഞം ന വിജ്ജതീതി തസ്സ കമ്മസ്സ വിപച്ചനത്ഥായ അഞ്ഞം വത്ഥു നത്ഥി. ന ഹി അഞ്ഞേന കതം കമ്മം അഞ്ഞസ്സ അത്തഭാവേ വിപച്ചതി. തസ്മാ ലോഭഞ്ച ദോസഞ്ച, മോഹജഞ്ചാപി വിദ്ദസൂതി തസ്മാ യോ വിദൂ മേധാവീ പണ്ഡിതോ തം ലോഭജാദിഭേദം കമ്മം ന കരോതി, സോ വിജ്ജം ഉപ്പാദയം ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ, അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജം ഉപ്പാദേത്വാ തം വാ പന വിജ്ജം ഉപ്പാദേന്തോ സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹതി. ദേസനാസീസമേവേതം, സുഗതിയോപി പന സോ ഖീണാസവോ ജഹതിയേവ. യമ്പി ചേതം ‘‘തസ്മാ ലോഭഞ്ച ദോസഞ്ചാ’’തി വുത്തം, ഏത്ഥാപി ലോഭദോസസീസേന ലോഭജഞ്ച ദോസജഞ്ച കമ്മമേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം സുത്തന്തേസുപി ഗാഥായപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതന്തി.

൫. ഹത്ഥകസുത്തവണ്ണനാ

൩൫. പഞ്ചമേ ആളവിയന്തി ആളവിരട്ഠേ. ഗോമഗ്ഗേതി ഗുന്നം ഗമനമഗ്ഗേ. പണ്ണസന്ഥരേതി സയം പതിതപണ്ണസന്ഥരേ. അഥാതി ഏവം ഗുന്നം ഗമനമഗ്ഗം ഉജും മഹാപഥം നിസ്സായ സിംസപാവനേ സയം പതിതപണ്ണാനി സങ്കഡ്ഢിത്വാ കതസന്ഥരേ സുഗതമഹാചീവരം പത്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നേ തഥാഗതേ. ഹത്ഥകോ ആളവകോതി ഹത്ഥതോ ഹത്ഥം ഗതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ ആളവകോ രാജപുത്തോ. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തിആദിവചനം അവോച. കസ്മാ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ നിസിന്നോ, കസ്മാ രാജകുമാരോ തത്ഥ ഗതോതി? സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ താവ അട്ഠുപ്പത്തികായ ധമ്മദേസനായ സമുട്ഠാനം ദിസ്വാ തത്ഥ നിസിന്നോ, രാജകുമാരോപി പാതോവ ഉട്ഠായ പഞ്ചഹി ഉപാസകസതേഹി പരിവുതോ ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ മഹാമഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഗോപഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ബുദ്ധാനം പൂജനത്ഥായ മിസ്സകമാലം ഓചിനിസ്സാമീ’’തി ഗച്ഛന്തോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏവം സോ തത്ഥ ഗതോതി. സുഖമസയിത്ഥാതി സുഖം സയിത്ഥ.

അന്തരട്ഠകോതി മാഘഫഗ്ഗുണാനം അന്തരേ അട്ഠദിവസപരിമാണോ കാലോ. മാഘസ്സ ഹി അവസാനേ ചത്താരോ ദിവസാ, ഫഗ്ഗുണസ്സ ആദിമ്ഹി ചത്താരോതി അയം ‘‘അന്തരട്ഠകോ’’തി വുച്ചതി. ഹിമപാതസമയോതി ഹിമസ്സ പതനസമയോ. ഖരാതി ഫരുസാ കക്ഖളാ വാ. ഗോകണ്ടകഹതാതി നവവുട്ഠേ ദേവേ ഗാവീനം അക്കന്തക്കന്തട്ഠാനേ ഖുരന്തരേഹി കദ്ദമോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ തിട്ഠതി, സോ വാതാതപേന സുക്ഖോ കകചദന്തസദിസോ ഹോതി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഗോകണ്ടകഹതാ ഭൂമീ’’തി. ഗുന്നം ഖുരന്തരേഹി ഛിന്നാതിപി അത്ഥോ. വേരമ്ഭോ വാതോ വായതീതി ചതൂഹി ദിസാഹി വായന്തോ വാതോ വായതി. ഏകായ ദിസായ വാ ദ്വീഹി വാ ദിസാഹി തീഹി വാ ദിസാഹി വായന്തോ വാതോ വേരമ്ഭോതി ന വുച്ചതി.

തേന ഹി രാജകുമാരാതി ഇദം സത്ഥാ ‘‘അയം രാജകുമാരോ ലോകസ്മിം നേവ സുഖവാസിനോ, ന ദുക്ഖവാസിനോ ജാനാതി, ജാനാപേസ്സാമി ന’’ന്തി ഉപരി ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ ആഹ. തത്ഥ യഥാ തേ ഖമേയ്യാതി യഥാ തുയ്ഹം രുച്ചേയ്യ. ഇധസ്സാതി ഇമസ്മിം ലോകേ അസ്സ. ഗോനകത്ഥതോതി ചതുരങ്ഗുലാധികലോമേന കാളകോജവേന അത്ഥതോ. പടികത്ഥതോതി ഉണ്ണാമയേന സേതത്ഥരണേന അത്ഥതോ. പടലികത്ഥതോതി ഘനപുപ്ഫേന ഉണ്ണാമയഅത്ഥരണേന അത്ഥതോ. കദലിമിഗപവരപച്ചത്ഥരണോതി കദലിമിഗചമ്മമയേന ഉത്തമപച്ചത്ഥരണേന അത്ഥതോ. തം കിര പച്ചത്ഥരണം സേതവത്ഥസ്സ ഉപരി കദലിമിഗചമ്മം അത്ഥരിത്വാ സിബ്ബിത്വാ കരോന്തി. സഉത്തരച്ഛദോതി സഹ ഉത്തരച്ഛദേന, ഉപരി ബദ്ധേന രത്തവിതാനേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ. ഉഭതോലോഹിതകൂപധാനോതി സീസൂപധാനഞ്ച പാദൂപധാനഞ്ചാതി പല്ലങ്കസ്സ ഉഭതോ ഠപിതലോഹിതകൂപധാനോ. പജാപതിയോതി ഭരിയായോ. മനാപേന പച്ചുപട്ഠിതാ അസ്സൂതി മനാപേന ഉപട്ഠാനവിധാനേന പച്ചുപട്ഠിതാ ഭവേയ്യും.

കായികാതി പഞ്ചദ്വാരകായം ഖോഭയമാനാ. ചേതസികാതി മനോദ്വാരം ഖോഭയമാനാ. സോ രാഗോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോതി തഥാരൂപോ രാഗോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോതി അത്ഥോ. യോ പന തസ്സ രാഗോ, ന സോ തഥാഗതസ്സ പഹീനോ നാമ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ.

ബ്രാഹ്മണോതി ബാഹിതപാപോ ഖീണാസവബ്രാഹ്മണോ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. ന ലിമ്പതി കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു ച കിലേസകാമേസു ച തണ്ഹാദിട്ഠിലേപേഹി ന ലിമ്പതി. സീതിഭൂതോതി അബ്ഭന്തരേ താപനകിലേസാനം അഭാവേന സീതിഭൂതോ. നിരൂപധീതി കിലേസൂപധീനം അഭാവേന നിരൂപധി. സബ്ബാ ആസത്തിയോ ഛേത്വാതി ആസത്തിയോ വുച്ചന്തി തണ്ഹായോ, താ സബ്ബാപി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ആസത്തവിസത്താ ആസത്തിയോ ഛിന്ദിത്വാ. വിനേയ്യ ഹദയേ ദരന്തി ഹദയനിസ്സിതം ദരഥം വിനയിത്വാ വൂപസമേത്വാ. സന്തിം പപ്പുയ്യ ചേതസോതി ചിത്തസ്സ കിലേസനിബ്ബാനം പാപുണിത്വാ. കരണവചനം വാ ഏതം ‘‘സബ്ബചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ’’തിആദീസു വിയ, ചേതസാ നിബ്ബാനം പാപുണിത്വാതി അത്ഥോ.

൬. ദേവദൂതസുത്തവണ്ണനാ

൩൬. ഛട്ഠേ ദേവദൂതാനീതി ദേവദൂതാ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – ദേവോതി മച്ചു, തസ്സ ദൂതാതി ദേവദൂതാ. ജിണ്ണബ്യാധിമതാ ഹി സംവേഗജനനട്ഠേന ‘‘ഇദാനി തേ മച്ചുസമീപം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ചോദേന്തി വിയ, തസ്മാ ദേവദൂതാതി വുച്ചന്തി. ദേവാ വിയ ദൂതാതിപി ദേവദൂതാ. യഥാ ഹി അലങ്കതപടിയത്തായ ദേവതായ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ത്വം അസുകദിവസേ മരിസ്സസീ’’തി വുത്തേ തസ്സാ വചനം സദ്ധാതബ്ബം ഹോതി; ഏവമേവം ജിണ്ണബ്യാധിമതാപി ദിസ്സമാനാ ‘‘ത്വമ്പി ഏവംധമ്മോ’’തി ചോദേന്തി വിയ, തേസഞ്ച തം വചനം അനഞ്ഞഥാഭാവിതായ ദേവതായ ബ്യാകരണസദിസമേവ ഹോതീതി ദേവാ വിയ ദൂതാതി ദേവദൂതാ. വിസുദ്ധിദേവാനം ദൂതാതിപി ദേവദൂതാ. സബ്ബബോധിസത്താ ഹി ജിണ്ണബ്യാധിമതപബ്ബജിതേ ദിസ്വാവ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിംസു. ഏവം വിസുദ്ധിദേവാനം ദൂതാതിപി ദേവദൂതാ. ഇധ പന ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ‘‘ദേവദൂതാനീ’’തി വുത്തം.

കായേന ദുച്ചരിതന്തിആദി കസ്മാ ആരദ്ധം? ദേവദൂതാനുയുഞ്ജനട്ഠാനുപക്കമകമ്മദസ്സനത്ഥം. ഇമിനാ ഹി കമ്മേന അയം സത്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തതി, അഥ നം തത്ഥ യമോ രാജാ ദേവദൂതേ സമനുയുഞ്ജതി. തത്ഥ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതി കായദ്വാരേന തിവിധം ദുച്ചരിതം ചരതി. വാചായാതി വചീദ്വാരേന ചതുബ്ബിധം ദുച്ചരിതം ചരതി. മനസാതി മനോദ്വാരേന തിവിധം ദുച്ചരിതം ചരതി.

തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാതി ഏത്ഥ ഏകച്ചേ ഥേരാ ‘‘നിരയപാലാ നാമ നത്ഥി, യന്തരൂപം വിയ കമ്മമേവ കാരണം കാരേതീ’’തി വദന്തി. തം ‘‘അത്ഥി നിരയേ നിരയപാലാതി, ആമന്താ. അത്ഥി ച കാരണികാ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ (കഥാ. ൮൬൬) പടിസേധിതമേവ. യഥാ ഹി മനുസ്സലോകേ കമ്മകാരണകാരകാ അത്ഥി, ഏവമേവ നിരയേ നിരയപാലാ അത്ഥീതി. യമസ്സ രഞ്ഞോതി യമരാജാ നാമ വേമാനികപേതരാജാ. ഏകസ്മിം കാലേ ദിബ്ബവിമാനേ ദിബ്ബകപ്പരുക്ഖദിബ്ബഉയ്യാനദിബ്ബനാടകാദിസബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവതി, ഏകസ്മിം കാലേ കമ്മവിപാകം, ധമ്മികോ രാജാ, ന ചേസ ഏകോവ ഹോതി, ചതൂസു പന ദ്വാരേസു ചത്താരോ ജനാ ഹോന്തി. അമത്തേയ്യോതി മാതു ഹിതോ മത്തേയ്യോ, മാതരി സമ്മാ പടിപന്നോതി അത്ഥോ. ന മത്തേയ്യോതി അമത്തേയ്യോ, മാതരി മിച്ഛാ പടിപന്നോതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അബ്രഹ്മഞ്ഞോതി ഏത്ഥ ച ഖീണാസവാ ബ്രാഹ്മണാ നാമ, തേസു മിച്ഛാ പടിപന്നോ അബ്രഹ്മഞ്ഞോ നാമ.

സമനുയുഞ്ജതീതി അനുയോഗവത്തം ആരോപേന്തോ പുച്ഛതി, ലദ്ധിം പതിട്ഠാപേന്തോ പന സമനുഗ്ഗാഹതി നാമ, കാരണം പുച്ഛന്തോ സമനുഭാസതി നാമ. നാദ്ദസന്തി അത്തനോ സന്തികേ പഹിതസ്സ കസ്സചി ദേവദൂതസ്സ അഭാവം സന്ധായ ഏവം വദതി.

അഥ നം യമോ ‘‘നായം ഭാസിതസ്സ അത്ഥം സല്ലക്ഖേതീ’’തി ഞത്വാ അത്ഥം സല്ലക്ഖാപേതുകാമോ അമ്ഭോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ജിണ്ണന്തി ജരാജിണ്ണം. ഗോപാനസിവങ്കന്തി ഗോപാനസീ വിയ വങ്കം. ഭോഗ്ഗന്തി ഭഗ്ഗം. ഇമിനാപിസ്സ വങ്കഭാവമേവ ദീപേതി. ദണ്ഡപരായണന്തി ദണ്ഡപടിസരണം ദണ്ഡദുതിയം. പവേധമാനന്തി കമ്പമാനം. ആതുരന്തി ജരാതുരം. ഖണ്ഡദന്തന്തി ജരാനുഭാവേന ഖണ്ഡിതദന്തം. പലിതകേസന്തി പണ്ഡരകേസം. വിലൂനന്തി ലുഞ്ചിത്വാ ഗഹിതകേസം വിയ ഖല്ലാടം. ഖലിതസിരന്തി മഹാഖല്ലാടസീസം. വലിതന്തി സഞ്ജാതവലിം. തിലകാഹതഗത്തന്തി സേതതിലകകാളതിലകേഹി വികിണ്ണസരീരം. ജരാധമ്മോതി ജരാസഭാവോ, അപരിമുത്തോ ജരായ, ജരാ നാമ മയ്ഹം അബ്ഭന്തരേയേവ പവത്തതീതി. പരതോ ബ്യാധിധമ്മോ മരണധമ്മോതി പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

പഠമം ദേവദൂതം സമനുയുഞ്ജിത്വാതി ഏത്ഥ ജരാജിണ്ണസത്തോ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അഹമ്പി തുമ്ഹേ വിയ തരുണോ അഹോസിം ഊരുബലീ ബാഹുബലീ ജവസമ്പന്നോ, തസ്സ മേ താ ബലജവസമ്പത്തിയോ അന്തരഹിതാ, വിജ്ജമാനാപി മേ ഹത്ഥപാദാ ഹത്ഥപാദകിച്ചം ന കരോന്തി, ജരായമ്ഹി അപരിമുത്തതായ ഏദിസോ ജാതോ. ന ഖോ പനാഹമേവ, തുമ്ഹേപി ജരായ അപരിമുത്താവ. യഥേവ ഹി മയ്ഹം, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി ജരാ ആഗമിസ്സതി. ഇതി തസ്സാ പുരേ ആഗമനാവ കല്യാണം കരോഥാ’’തി. തേനേവേസ ദേവദൂതോ നാമ ജാതോ. ആബാധികന്തി ബാധികം. ദുക്ഖിതന്തി ദുക്ഖപ്പത്തം. ബാള്ഹഗിലാനന്തി അധിമത്തഗിലാനം.

ദുതിയം ദേവദൂതന്തി ഏത്ഥപി ഗിലാനസത്തോ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അഹമ്പി തുമ്ഹേ വിയ നിരോഗോ അഹോസിം, സോമ്ഹി ഏതരഹി ബ്യാധിനാ അഭിഹതോ, സകേ മുത്തകരീസേ പലിപന്നോ, ഉട്ഠാതുമ്പി ന സക്കോമി. വിജ്ജമാനാപി മേ ഹത്ഥപാദാ ഹത്ഥപാദകിച്ചം ന കരോന്തി, ബ്യാധിതോമ്ഹി അപരിമുത്തതായ ഏദിസോ ജാതോ. ന ഖോ പനാഹമേവ, തുമ്ഹേപി ബ്യാധിതോ അപരിമുത്താവ. യഥേവ ഹി മയ്ഹം, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി ബ്യാധി ആഗമിസ്സതി. ഇതി തസ്സ പുരേ ആഗമനാവ കല്യാണം കരോഥാ’’തി. തേനേവേസ ദേവദൂതോ നാമ ജാതോ.

ഏകാഹമതന്തിആദീസു ഏകാഹം മതസ്സ അസ്സാതി ഏകാഹമതോ, തം ഏകാഹമതം. പരതോ പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഭസ്താ വിയ വായുനാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ യഥാക്കമം സമുഗ്ഗതേന സൂനഭാവേന ഉദ്ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതകം. വിനീലോ വുച്ചതി വിപരിഭിന്നവണ്ണോ, വിനീലോവ വിനീലകോ, തം വിനീലകം. പടികൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകം. വിപുബ്ബകന്തി വിസ്സന്ദമാനപുബ്ബകം, പരിഭിന്നട്ഠാനേ ഹി പഗ്ഘരിതേന പുബ്ബേന പലിമക്ഖിതന്തി അത്ഥോ.

തതിയം ദേവദൂതന്തി ഏത്ഥ മതകസത്തോ അത്ഥതോ ഏവം വദതി നാമ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, മം ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡിതം ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവപ്പത്തം, മരണതോമ്ഹി അപരിമുത്തതായ ഏദിസോ ജാതോ. ന ഖോ പനാഹമേവ, തുമ്ഹേപി മരണതോ അപരിമുത്താ. യഥേവ ഹി മയ്ഹം, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി മരണം ആഗമിസ്സതി. ഇതി തസ്സ പുരേ ആഗമനാവ കല്യാണം കരോഥാ’’തി. തേനേവസ്സ ദേവദൂതോ നാമ ജാതോ.

ഇമം പന ദേവദൂതാനുയോഗം കോ ലഭതി, കോ ന ലഭതി? യേന താവ ബഹും പാപം കതം, സോ ഗന്ത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തതിയേവ. യേന പന പരിത്തം പാപം കതം, സോ ലഭതി. യഥാ ഹി സഭണ്ഡം ചോരം ഗഹേത്വാ കത്തബ്ബമേവ കരോന്തി ന വിനിച്ഛിനന്തി. അനുവിജ്ജിത്വാ ഗഹിതം പന വിനിച്ഛയട്ഠാനം നയന്തി, സോ വിനിച്ഛയം ലഭതി. ഏവംസമ്പദമേതം. പരിത്തപാപകമ്മാ ഹി അത്തനോ ധമ്മതായപി സരന്തി, സാരീയമാനാപി സരന്തി.

തത്ഥ ദീഘജയന്തദമിളോ നാമ അത്തനോ ധമ്മതായ സരി. സോ കിര ദമിളോ സുമനഗിരിമഹാവിഹാരേ ആകാസചേതിയം രത്തപടേന പൂജേസി, അഥ നിരയേ ഉസ്സദസാമന്തേ നിബ്ബത്തോ അഗ്ഗിജാലസദ്ദം സുത്വാവ അത്തനാ പൂജിതപടം അനുസ്സരി, സോ ഗന്ത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ. അപരോപി പുത്തസ്സ ദഹരഭിക്ഖുനോ ഖലിസാടകം ദേന്തോ പാദമൂലേ ഠപേസി, മരണകാലമ്ഹി പടപടാതി സദ്ദേ നിമിത്തം ഗണ്ഹി, സോപി ഉസ്സദസാമന്തേ നിബ്ബത്തോ ജാലസദ്ദേന തം സാടകം അനുസ്സരിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തോ. ഏവം താവ അത്തനോ ധമ്മതായ കുസലം കമ്മം സരിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തതീതി.

അത്തനോ ധമ്മതായ അസരന്തേ പന തയോ ദേവദൂതേ പുച്ഛതി. തത്ഥ കോചി പഠമേന ദേവദൂതേന സരതി, കോചി ദുതിയതതിയേഹി, കോചി തീഹിപി നസ്സരതി. തം യമോ രാജാ ദിസ്വാ സയം സാരേതി. ഏകോ കിര അമച്ചോ സുമനപുപ്ഫകുമ്ഭേന മഹാചേതിയം പൂജേത്വാ യമസ്സ പത്തിം അദാസി, തം അകുസലകമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തം യമസ്സ സന്തികം നയിംസു. തസ്മിം തീഹിപി ദേവദൂതേഹി കുസലം അസരന്തേ യമോ സയം ഓലോകേന്തോ ദിസ്വാ – ‘‘നനു ത്വം മഹാചേതിയം സുമനപുപ്ഫകുമ്ഭേന പൂജേത്വാ മയ്ഹം പത്തിം അദാസീ’’തി സാരേസി, സോ തസ്മിം കാലേ സരിത്വാ ദേവലോകം ഗതോ. യമോ പന സയം ഓലോകേത്വാപി അപസ്സന്തോ – ‘‘മഹാദുക്ഖം നാമ അനുഭവിസ്സതി അയം സത്തോ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി.

തത്തം അയോഖിലന്തി തിഗാവുതം അത്തഭാവം സമ്പജ്ജലിതായ ലോഹപഥവിയാ ഉത്താനകം നിപജ്ജാപേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേ താലപ്പമാണം അയസൂലം പവേസേന്തി, തഥാ വാമഹത്ഥാദീസു. യഥാ ച തം ഉത്താനകം നിപജ്ജാപേത്വാ, ഏവം ഉരേനപി വാമപസ്സേനപി ദക്ഖിണപസ്സേനപി നിപജ്ജാപേത്വാ തേ തം കമ്മകാരണം കരോന്തിയേവ. സംവേസേത്വാതി ജലിതായ ലോഹപഥവിയാ തിഗാവുതം അത്തഭാവം നിപജ്ജാപേത്വാ. കുഠാരീഹീതി മഹതീഹി ഗേഹസ്സ ഏകപക്ഖച്ഛദനമത്താഹി കുഠാരീഹി തച്ഛന്തി, ലോഹിതം നദീ ഹുത്വാ സന്ദതി, ലോഹപഥവിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ തച്ഛിതട്ഠാനം ഗണ്ഹാതി, മഹാദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. തച്ഛന്താ പന സുത്താഹതം കരിത്വാ ദാരും വിയ അട്ഠംസമ്പി ഛളംസമ്പി കരോന്തി. വാസീഹീതി മഹാസുപ്പപ്പമാണാഹി വാസീഹി. രഥേ യോജേത്വാതി സദ്ധിം യുഗയോത്തപക്ഖരഥചക്കകുബ്ബരപാജനേഹി സബ്ബതോ പജ്ജലിതേ രഥേ യോജേത്വാ. മഹന്തന്തി മഹാകൂടാഗാരപ്പമാണം. ആരോപേന്തീതി സമ്പജ്ജലിതേഹി അയമുഗ്ഗരേഹി പോഥേന്താ ആരോപേന്തി. സകിമ്പി ഉദ്ധന്തി സുപക്കുഥിതായ ഉക്ഖലിയാ പക്ഖിത്തതണ്ഡുലാ വിയ ഉദ്ധമധോതിരിയഞ്ച ഗച്ഛതി. മഹാനിരയേതി അവീചിമഹാനിരയമ്ഹി.

ഭാഗസോ മിതോതി ഭാഗേ ഠപേത്വാ വിഭത്തോ. പരിയന്തോതി പരിക്ഖിത്തോ. അയസാതി ഉപരി അയപട്ടേന ഛാദിതോ. സമന്താ യോജനസതം, ഫരിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏവം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി, യഥാ തം സമന്താ യോജനസതേ ഠത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ അക്ഖീനി യമകഗോളകാ വിയ നിക്ഖമന്തി.

ഹീനകായൂപഗാതി ഹീനം കായം ഉപഗതാ ഹുത്വാ. ഉപാദാനേതി തണ്ഹാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേ. ജാതിമരണസമ്ഭവേതി ജാതിയാ ച മരണസ്സ ച കാരണഭൂതേ. അനുപാദാതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അനുപാദിയിത്വാ. ജാതിമരണസങ്ഖയേതി ജാതിമരണസങ്ഖയസങ്ഖാതേ നിബ്ബാനേ വിമുച്ചന്തി. ദിട്ഠധമ്മാഭിനിബ്ബുതാതി ദിട്ഠധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സബ്ബകിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതാ. സബ്ബദുക്ഖം ഉപച്ചഗുന്തി സകലവട്ടദുക്ഖം അതിക്കന്താ.

൭. ചതുമഹാരാജസുത്തവണ്ണനാ

൩൭. സത്തമേ അമച്ചാ പാരിസജ്ജാതി പരിചാരികദേവതാ. ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തീതി അട്ഠമീദിവസേ കിര സക്കോ ദേവരാജാ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ആണാപേതി – ‘‘താതാ, അജ്ജ അട്ഠമീദിവസേ മനുസ്സലോകം അനുവിചരിത്വാ പുഞ്ഞാനി കരോന്താനം നാമഗോത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ആഗച്ഛഥാ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ അത്തനോ പരിചാരകേ പേസേന്തി – ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, മനുസ്സലോകം വിചരിത്വാ പുഞ്ഞകാരകാനം നാമഗോത്താനി സുവണ്ണപട്ടേ ലിഖിത്വാ ആനേഥാ’’തി. തേ തഥാ കരോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തീ’’തി. കച്ചി ബഹൂതിആദി തേസം ഉപപരിക്ഖാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏവം ഉപപരിക്ഖന്താ ഹി തേ അനുവിചരന്തി. തത്ഥ ഉപോസഥം ഉപവസന്തീതി മാസസ്സ അട്ഠവാരേ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠഹന്തി. പടിജാഗരോന്തീതി പടിജാഗരഉപോസഥകമ്മം നാമ കരോന്തി. തം കരോന്താ ഏകസ്മിം അദ്ധമാസേ ചതുന്നം ഉപോസഥദിവസാനം പച്ചുഗ്ഗമനാനുഗ്ഗമനവസേന കരോന്തി. പഞ്ചമീഉപോസഥം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്താ ചതുത്ഥിയം ഉപോസഥികാ ഹോന്തി, അനുഗച്ഛന്താ ഛട്ഠിയം. അട്ഠമീഉപോസഥം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്താ സത്തമിയം, അനുഗച്ഛന്താ നവമിയം. ചാതുദ്ദസിം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്താ തേരസിയം, പന്നരസീഉപോസഥം അനുഗച്ഛന്താ പാടിപദേ ഉപോസഥികാ ഹോന്തി. പുഞ്ഞാനി കരോന്തീതി സരണഗമനനിച്ചസീലപുപ്ഫപൂജാധമ്മസ്സവനപദീപസഹസ്സആരോപനവിഹാരകരണാദീനി നാനപ്പകാരാനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി. തേ ഏവം അനുവിചരിത്വാ പുഞ്ഞകമ്മകാരകാനം നാമഗോത്താനി സോവണ്ണമയേ പട്ടേ ലിഖിത്വാ ആഹരിത്വാ ചതുന്നം മഹാരാജാനം ദേന്തി. പുത്താ ഇമം ലോകം അനുവിചരന്തീതി ചതൂഹി മഹാരാജേഹി പുരിമനയേനേവ പഹിതത്താ അനുവിചരന്തി. തദഹൂതി തംദിവസം. ഉപോസഥേതി ഉപോസഥദിവസേ.

സചേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പകാ ഹോന്തീതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ താ താ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ഉപസങ്കമന്തി, തതോ തം ഉപനിസ്സായ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘മഹാരാജാനം അമച്ചാ ആഗതാ’’തി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ തേസം സന്തികം ഗച്ഛന്തി. തേ പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ ‘‘കച്ചി നു ഖോ മാരിസാ ബഹൂ മനുസ്സാ മത്തേയ്യാ’’തി വുത്തനയേന മനുസ്സാനം പുഞ്ഞപടിപത്തിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘ആമ, മാരിസ, ഇമസ്മിം ഗാമേ അസുകോ ച അസുകോ ച പുഞ്ഞാനി കരോന്തീ’’തി വുത്തേ തേസം നാമഗോത്തം ലിഖിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തി. അഥ ചാതുദ്ദസിയം ചതുന്നം മഹാരാജാനം പുത്താപി തമേവ സുവണ്ണപട്ടം ഗഹേത്വാ തേനേവ നയേന അനുവിചരന്താ നാമഗോത്താനി ലിഖന്തി. തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ ചത്താരോപി മഹാരാജാനോ തേനേവ നയേന തസ്മിംയേവ സുവണ്ണപട്ടേ നാമഗോത്താനി ലിഖന്തി. തേ സുവണ്ണപട്ടപരിമാണേനേവ – ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ മനുസ്സാ അപ്പകാ, ഇമസ്മിം കാലേ ബഹുകാ’’തി ജാനന്തി. തം സന്ധായ ‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പകാ ഹോന്തി മനുസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ദേവാനം താവതിംസാനന്തി പഠമം അഭിനിബ്ബത്തേ തേത്തിംസ ദേവപുത്തേ ഉപാദായ ഏവംലദ്ധനാമാനം. തേസം പന ഉപ്പത്തികഥാ ദീഘനികായേ സക്കപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനായ വിത്ഥാരിതാ. തേനാതി തേന ആരോചനേന, തേന വാ പുഞ്ഞകാരകാനം അപ്പകഭാവേന. ദിബ്ബാ വത, ഭോ, കായാ പരിഹായിസ്സന്തീതി നവനവാനം ദേവപുത്താനം അപാതുഭാവേന ദേവകായാ പരിഹായിസ്സന്തി, രമണീയം ദസയോജനസഹസ്സം ദേവനഗരം സുഞ്ഞം ഭവിസ്സതി. പരിപൂരിസ്സന്തി അസുരകായാതി ചത്താരോ അപായാ പരിപൂരിസ്സന്തി. ഇമിനാ ‘‘മയം പരിപുണ്ണേ ദേവനഗരേ ദേവസങ്ഘമജ്ഝേ നക്ഖത്തം കീളിതും ന ലഭിസ്സാമാ’’തി അനത്തമനാ ഹോന്തി. സുക്കപക്ഖേപി ഇമിനാവ ഉപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സക്കോ ദേവാനമിന്ദോതി അത്തനോ സക്കദേവരാജകാലം സന്ധായ കഥേതി. ഏകസ്സ വാ സക്കസ്സ അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ കഥേതീതി വുത്തം. അനുനയമാനോതി അനുബോധയമാനോ. തായം വേലായന്തി തസ്മിം കാലേ.

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാതി ഏത്ഥ പാടിഹാരിയപക്ഖോ നാമ അന്തോവസ്സേ തേമാസം നിബദ്ധുപോസഥോ, തം അസക്കോന്തസ്സ ദ്വിന്നം പവാരണാനം അന്തരേ ഏകമാസം നിബദ്ധുപോസഥോ, തമ്പി അസക്കോന്തസ്സ പഠമപവാരണതോ പട്ഠായ ഏകോ അദ്ധമാസോ പാടിഹാരിയപക്ഖോയേവ നാമ. അട്ഠങ്ഗസുസമാഗതന്തി അട്ഠഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. യോപിസ്സ മാദിസോ നരോതി യോപി സത്തോ മാദിസോ ഭവേയ്യ. സക്കോപി കിര വുത്തപ്പകാരസ്സ ഉപോസഥകമ്മസ്സ ഗുണം ജാനിത്വാ ദ്വേ ദേവലോകസമ്പത്തിയോ പഹായ മാസസ്സ അട്ഠ വാരേ ഉപോസഥം ഉപവസതി. തസ്മാ ഏവമാഹ. അപരോ നയോ – യോപിസ്സ മാദിസോ നരോതി യോപി സത്തോ മാദിസോ അസ്സ, മയാ പത്തം സമ്പത്തിം പാപുണിതും ഇച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ. സക്കാ ഹി ഏവരൂപേന ഉപോസഥകമ്മേന സക്കസമ്പത്തിം പാപുണിതുന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

വുസിതവാതി വുത്ഥവാസോ. കതകരണീയോതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി കത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ ഠിതോ. ഓഹിതഭാരോതി ഖന്ധഭാരകിലേസഭാരഅഭിസങ്ഖാരഭാരേ ഓതാരേത്വാ ഠിതോ. അനുപ്പത്തസദത്ഥോതി സദത്ഥോ വുച്ചതി അരഹത്തം, തം അനുപ്പത്തോ. പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോതി യേന സംയോജനേന ബദ്ധോ ഭവേസു ആകഡ്ഢീയതി, തസ്സ ഖീണത്താ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോതി ഹേതുനാ നയേന കാരണേന ജാനിത്വാ വിമുത്തോ. കല്ലം വചനായാതി യുത്തം വത്തും.

യോപിസ്സ മാദിസോ നരോതി യോപി മാദിസോ ഖീണാസവോ അസ്സ, സോപി ഏവരൂപം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യാതി ഉപോസഥകമ്മസ്സ ഗുണം ജാനന്തോ ഏവം വദേയ്യ. അപരോ നയോ യോപിസ്സ മാദിസോ നരോതി യോപി സത്തോ മാദിസോ അസ്സ, മയാ പത്തം സമ്പത്തിം പാപുണിതും ഇച്ഛേയ്യാതി അത്ഥോ. സക്കാ ഹി ഏവരൂപേന ഉപോസഥകമ്മേന ഖീണാസവസമ്പത്തിം പാപുണിതുന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. അട്ഠമം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൯. സുഖുമാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൯. നവമേ സുഖുമാലോതി നിദ്ദുക്ഖോ. പരമസുഖുമാലോതി പരമനിദ്ദുക്ഖോ. അച്ചന്തസുഖുമാലോതി സതതനിദ്ദുക്ഖോ. ഇമം ഭഗവാ കപിലപുരേ നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ നിദ്ദുക്ഖഭാവം ഗഹേത്വാ ആഹ, ചരിയകാലേ പന തേന അനുഭൂതദുക്ഖസ്സ അന്തോ നത്ഥീതി. ഏകത്ഥാതി ഏകിസ്സാ പോക്ഖരണിയാ. ഉപ്പലം വപ്പതീതി ഉപ്പലം രോപേതി. സാ നീലുപ്പലവനസഞ്ഛന്നാ ഹോതി. പദുമന്തി പണ്ഡരപദുമം. പുണ്ഡരീകന്തി രത്തപദുമം. ഏവം ഇതരാപി ദ്വേ പദുമപുണ്ഡരീകവനേഹി സഞ്ഛന്നാ ഹോന്തി. ബോധിസത്തസ്സ കിര സത്തട്ഠവസ്സികകാലേ രാജാ അമച്ചേ പുച്ഛി – ‘‘തരുണദാരകാ കതരകീളികം പിയായന്തീ’’തി? ഉദകകീളികം ദേവാതി. തതോ രാജാ കുദ്ദാലകമ്മകാരകേ സന്നിപാതേത്വാ പോക്ഖരണിട്ഠാനാനി ഗണ്ഹാപേസി. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ആവജ്ജേന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ – ‘‘ന യുത്തോ മഹാസത്തസ്സ മാനുസകപരിഭോഗോ, ദിബ്ബപരിഭോഗോ യുത്തോ’’തി വിസ്സകമ്മം ആമന്തേത്വാ – ‘‘ഗച്ഛ, താത, മഹാസത്തസ്സ കീളാഭൂമിയം പോക്ഖരണിയോ മാപേഹീ’’തി ആഹ. കീദിസാ ഹോന്തു, ദേവാതി? അപഗതകലലകദ്ദമാ ഹോന്തു വിപ്പകിണ്ണമണിമുത്തപവാളികാ സത്തരതനമയപാകാരപരിക്ഖിത്താ പവാളമയഉണ്ഹീസേഹി മണിമയസോപാനബാഹുകേഹി സുവണ്ണരജതമണിമയഫലകേഹി സോപാനേഹി സമന്നാഗതാ. സുവണ്ണരജതമണിപവാളമയാ ചേത്ഥ നാവാ ഹോന്തു, സുവണ്ണനാവായ രജതപല്ലങ്കോ ഹോതു, രജതനാവായ സുവണ്ണപല്ലങ്കോ, മണിനാവായ പവാളപല്ലങ്കോ, പവാളനാവായ മണിപല്ലങ്കോ, സുവണ്ണരജതമണിപവാളമയാവ ഉദകസേചനനാളികാ ഹോന്തു, പഞ്ചവണ്ണേഹി ച പദുമേഹി സഞ്ഛന്നാ ഹോന്തൂതി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി വിസ്സകമ്മദേവപുത്തോ സക്കസ്സ പടിസ്സുത്വാ രത്തിഭാഗേ ഓതരിത്വാ രഞ്ഞോ ഗാഹാപിതപോക്ഖരണിട്ഠാനേസുയേവ തേനേവ നിയാമേന പോക്ഖരണിയോ മാപേസി.

നനു ചേതാ അപഗതകലലകദ്ദമാ, കഥമേത്ഥ പദുമാനി പുപ്ഫിംസൂതി? സോ കിര താസു പോക്ഖരണീസു തത്ഥ തത്ഥ സുവണ്ണരജതമണിപവാളമയാ ഖുദ്ദകനാവായോ മാപേത്വാ ‘‘ഏതാ കലലകദ്ദമപൂരിതാ ച ഹോന്തു, പഞ്ചവണ്ണാനി ചേത്ഥ പദുമാനി പുപ്ഫന്തൂ’’തി അധിട്ഠാസി. ഏവം പഞ്ചവണ്ണാനി പദുമാനി പുപ്ഫിംസു, രേണുവട്ടിയോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉദകപിട്ഠം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ വിചരന്തി. പഞ്ചവിധാ ഭമരഗണാ ഉപകൂജന്താ വിചരന്തി. ഏവം താ മാപേത്വാ വിസ്സകമ്മോ ദേവപുരമേവ ഗതോ. തതോ വിഭാതായ രത്തിയാ മഹാജനോ ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുരിസ്സസ്സ മാപിതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ മഹാജനപരിവാരോ ഗന്ത്വാ പോക്ഖരണിയോ ദിസ്വാ ‘‘മമ പുത്തസ്സ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ ദേവതാഹി മാപിതാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി അത്തമനോ അഹോസി. തതോ പട്ഠായ മഹാപുരിസോ ഉദകകീളികം അഗമാസി.

യാവദേവ മമത്ഥായാതി ഏത്ഥ യാവദേവാതി പയോജനാവധിനിയാമവചനം, യാവ മമേവ അത്ഥായ, നത്ഥേത്ഥ അഞ്ഞം കാരണന്തി അത്ഥോ. ന ഖോ പനസ്സാഹന്തി ന ഖോ പനസ്സ അഹം. അകാസികം ചന്ദനന്തി അസണ്ഹം ചന്ദനം. കാസികം, ഭിക്ഖവേ, സു മേ തം വേഠനന്തി, ഭിക്ഖവേ, വേഠനമ്പി മേ കാസികം ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി സുഇതി ച തന്തി ച നിപാതമത്തം, മേതി സാമിവചനം. വേഠനമ്പി മേ സണ്ഹമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. കാസികാ കഞ്ചുകാതി പാരുപനകഞ്ചുകോപി സണ്ഹകഞ്ചുകോവ. സേതച്ഛത്തം ധാരീയതീതി മാനുസകസേതച്ഛത്തമ്പി ദിബ്ബസേതച്ഛത്തമ്പി ഉപരിധാരിതമേവ ഹോതി. മാ നം ഫുസി സീതം വാതി മാ ഏതം ബോധിസത്തം സീതം വാ ഉണ്ഹാദീസു വാ അഞ്ഞതരം ഫുസതൂതി അത്ഥോ.

തയോ പാസാദാ അഹേസുന്തി ബോധിസത്തേ കിര സോളസവസ്സുദ്ദേസികേ ജാതേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ ‘‘പുത്തസ്സ വസനകപാസാദേ കാരേസ്സാമീ’’തി വഡ്ഢകിനോ സന്നിപാതാപേത്വാ ഭദ്ദകേന നക്ഖത്തമുഹുത്തേന നവഭൂമികതപരികമ്മം കാരേത്വാ തയോ പാസാദേ കാരാപേസി. തേ സന്ധായേതം വുത്തം. ഹേമന്തികോതിആദീസു യത്ഥ സുഖം ഹേമന്തേ വസിതും, അയം ഹേമന്തികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ – ഹേമന്തേ വാസോ ഹേമന്തം, ഹേമന്തം അരഹതീതി ഹേമന്തികോ. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ ഹേമന്തികോ പാസാദോ നവഭൂമകോ അഹോസി, ഭൂമിയോ പനസ്സ ഉണ്ഹഉതുഗ്ഗാഹാപനത്ഥായ നീചാ അഹേസും. തത്ഥ ദ്വാരവാതപാനാനി സുഫുസിതകവാടാനി അഹേസും നിബ്ബിവരാനി. ചിത്തകമ്മമ്പി കരോന്താ തത്ഥ തത്ഥ പജ്ജലിതേ അഗ്ഗിക്ഖന്ധേയേവ അകംസു. ഭൂമത്ഥരണം പനേത്ഥ കമ്ബലമയം, തഥാ സാണിവിതാനനിവാസനപാരുപനവേഠനാനി. വാതപാനാനി ഉണ്ഹഗ്ഗാഹാപനത്ഥം ദിവാ വിവടാനി രത്തിം പിഹിതാനി ഹോന്തി.

ഗിമ്ഹികോ പന പഞ്ചഭൂമകോ അഹോസി. സീതഉതുഗ്ഗാഹാപനത്ഥം പനേത്ഥ ഭൂമിയോ ഉച്ചാ അസമ്ബാധാ അഹേസും. ദ്വാരവാതപാനാനി നാതിഫുസിതാനി സവിവരാനി സജാലാനി അഹേസും. ചിത്തകമ്മേ ഉപ്പലാനി പദുമാനി പുണ്ഡരീകാനിയേവ അകംസു. ഭൂമത്ഥരണം പനേത്ഥ ദുകൂലമയം, തഥാ സാണിവിതാനനിവാസനപാരുപനവേഠനാനി. വാതപാനസമീപേസു ചേത്ഥ നവ ചാടിയോ ഠപേത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ നീലുപ്പലാദീഹി സഞ്ഛാദേന്തി. തേസു തേസു പദേസേസു ഉദകയന്താനി കരോന്തി, യേഹി ദേവേ വസ്സന്തേ വിയ ഉദകധാരാ നിക്ഖമന്തി. അന്തോപാസാദേ തത്ഥ തത്ഥ കലലപൂരാ ദോണിയോ ഠപേത്വാ പഞ്ചവണ്ണാനി പദുമാനി രോപയിംസു. പാസാദമത്ഥകേ സുക്ഖമഹിംസചമ്മം ബന്ധിത്വാ യന്തം പരിവത്തേത്വാ യാവ ഛദനപിട്ഠിയാ പാസാണേ ആരോപേത്വാ തസ്മിം വിസ്സജ്ജേന്തി. തേസം ചമ്മേ പവട്ടന്താനം സദ്ദോ മേഘഗജ്ജിതം വിയ ഹോതി. ദ്വാരവാതപാനാനി പനേത്ഥ ദിവാ പിഹിതാനി ഹോന്തി രത്തിം വിവടാനി.

വസ്സികോ സത്തഭൂമകോ അഹോസി. ഭൂമിയോ പനേത്ഥ ദ്വിന്നമ്പി ഉതൂനം ഗാഹാപനത്ഥായ നാതിഉച്ചാ നാതിനീചാ അകംസു. ഏകച്ചാനി ദ്വാരവാതപാനാനി സുഫുസിതാനി, ഏകച്ചാനി സവിവരാനി. തത്ഥ ചിത്തകമ്മമ്പി കേസുചി ഠാനേസു പജ്ജലിതഅഗ്ഗിക്ഖന്ധവസേന, കേസുചി ജാതസ്സരവസേന കതം. ഭൂമത്ഥരണാദീനി പനേത്ഥ കമ്ബലദുകൂലവസേന ഉഭയമിസ്സകാനി. ഏകച്ചേ ദ്വാരവാതപാനാ രത്തിം വിവടാ ദിവാ പിഹിതാ, ഏകച്ചേ ദിവാ വിവടാ രത്തിം പിഹിതാ. തയോപി പാസാദാ ഉബ്ബേധേന സമപ്പമാണാ. ഭൂമികാസു പന നാനത്തം അഹോസി.

ഏവം നിട്ഠിതേസു പാസാദേസു രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘പുത്തോ മേ വയപ്പത്തോ, ഛത്തമസ്സ ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജസിരിം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. സോ സാകിയാനം പണ്ണാനി പഹിണി – ‘‘പുത്തോ മേ വയപ്പത്തോ, രജ്ജേ നം പതിട്ഠാപേസ്സാമി, സബ്ബേ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേസു വയപ്പത്താ, ദാരികാ ഇമം ഗേഹം പേസേന്തൂ’’തി. തേ സാസനം സുത്വാ – ‘‘കുമാരോ കേവലം ദസ്സനക്ഖമോ രൂപസമ്പന്നോ, ന കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാതി, ദാരഭരണം കാതും ന സക്ഖിസ്സതി, ന മയം ധീതരോ ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ പുത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ ‘‘കിം സിപ്പം ദസ്സേതും വട്ടതി, താതാ’’തി ആഹ. സഹസ്സഥാമധനും ആരോപേതും വട്ടതി, താതാതി. തേന ഹി ആഹരാപേഥാതി. രാജാ ആഹരാപേത്വാ അദാസി. ധനും പുരിസസഹസ്സം ആരോപേതി, പുരിസസഹസ്സം ഓരോപേതി. മഹാപുരിസോ ധനും ആഹരാപേത്വാ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോവ ജിയം പാദങ്ഗുട്ഠകേ വേഠേത്വാ കഡ്ഢന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേനേവ ധനും ആരോപേത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന കഡ്ഢിത്വാ ജിയം പോഥേസി. സകലനഗരം ഉപ്പതനാകാരപ്പത്തം അഹോസി. ‘‘കിം സദ്ദോ ഏസോ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ദേവോ ഗജ്ജതീ’’തി ആഹംസു. അഥഞ്ഞേ ‘‘തുമ്ഹേ ന ജാനാഥ, ന ദേവോ ഗജ്ജതി, അങ്ഗീരസസ്സ കുമാരസ്സ സഹസ്സഥാമധനും ആരോപേത്വാ ജിയം പോഥേന്തസ്സ ജിയപ്പഹാരസദ്ദോ ഏസോ’’തി ആഹംസു. സാകിയാ താവതകേനേവ ആരദ്ധചിത്താ അഹേസും.

മഹാപുരിസോ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. അട്ഠങ്ഗുലമത്തബഹലം അയോപട്ടം കണ്ഡേന വിനിവിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ചതുരങ്ഗുലബഹലം അസനഫലകം വിനിവിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. വിദത്ഥിബഹലം ഉദുമ്ബരഫലകം വിനിവിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി. യന്തേ ബദ്ധം ഫലകസതം വിനിവിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തം വിനിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. സട്ഠിപടലം സുക്ഖമഹിംസചമ്മം വിനിവിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തമ്പി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. തതോ വാലികസകടാദീനി ആചിക്ഖിംസു. മഹാസത്തോ വാലികസകടമ്പി പലാലസകടമ്പി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഉദകേ ഏകുസഭപ്പമാണം കണ്ഡം പേസേസി, ഥലേ അട്ഠഉസഭപ്പമാണം. അഥ നം ‘‘ഇദാനി വാതിങ്ഗണസഞ്ഞായ വാലം വിജ്ഝിതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി ബന്ധാപേഥാതി. സദ്ദന്തരേ ബജ്ഝതു, താതാതി. പുരതോ ഗച്ഛന്തു, ഗാവുതന്തരേ ബന്ധന്തൂതി. പുരതോ ഗച്ഛന്തു, അദ്ധയോജനേ ബന്ധന്തൂതി. പുരതോ ഗച്ഛന്തു യോജനേ ബന്ധന്തൂതി. ബന്ധാപേഥ, താതാതി യോജനമത്ഥകേ വാതിങ്ഗണസഞ്ഞായ വാലം ബന്ധാപേത്വാ രത്തന്ധകാരേ മേഘപടലച്ഛന്നാസു ദിസാസു കണ്ഡം ഖിപി, തം ഗന്ത്വാ യോജനമത്ഥകേ വാലം ഫാലേത്വാ പഥവിം പാവിസി. ന കേവലഞ്ച ഏത്തകമേവ, തം ദിവസം പന മഹാസത്തോ ലോകേ വത്തമാനസിപ്പം സബ്ബമേവ സന്ദസ്സേസി. സക്യരാജാനോ അത്തനോ അത്തനോ ധീതരോ അലങ്കരിത്വാ പേസയിംസു, ചത്താലീസസഹസ്സനാടകിത്ഥിയോ അഹേസും. മഹാപുരിസോ തീസു പാസാദേസു ദേവോ മഞ്ഞേ പരിചാരേന്തോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവതി.

നിപ്പുരിസേഹീതി പുരിസവിരഹിതേഹി. ന കേവലം ചേത്ഥ തൂരിയാനേവ നിപ്പുരിസാനി, സബ്ബട്ഠാനാനിപി നിപ്പുരിസാനേവ. ദോവാരികാപി ഇത്ഥിയോവ, ന്ഹാപനാദിപരികമ്മകരാപി ഇത്ഥിയോവ. രാജാ കിര ‘‘തഥാരൂപം ഇസ്സരിയസുഖസമ്പത്തിം അനുഭവമാനസ്സ പുരിസം ദിസ്വാ പരിസങ്കാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ മേ പുത്തസ്സ മാ അഹോസീ’’തി സബ്ബകിച്ചേസു ഇത്ഥിയോവ ഠപേസി. പരിചാരയമാനോതി മോദമാനോ. ന ഹേട്ഠാപാസാദം ഓരോഹാമീതി പാസാദതോ ഹേട്ഠാ ന ഓതരാമി. ഇതി മം ചത്താരോ മാസേ അഞ്ഞോ സിഖാബദ്ധോ പുരിസോ നാമ പസ്സിതും നാലത്ഥ. യഥാതി യേന നിയാമേന. ദാസകമ്മകരപോരിസസ്സാതി ദാസാനഞ്ചേവ ദേവസികഭത്തവേതനാഭതാനം കമ്മകരാനഞ്ച നിസ്സായ ജീവമാനപുരിസാനഞ്ച. കണാജകന്തി സകുണ്ഡകഭത്തം. ബിലങ്ഗദുതിയന്തി കഞ്ജികദുതിയം.

ഏവരൂപായ ഇദ്ധിയാതി ഏവംജാതികായ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ സമന്നാഗതസ്സ. ഏവരൂപേന ച സുഖുമാലേനാതി ഏവംജാതികേന ച നിദ്ദുക്ഖഭാവേന. സോഖുമാലേനാതിപി പാഠോ. ഏവം തഥാഗതോ ഏത്തകേന ഠാനേന അത്തനോ സിരിസമ്പത്തിം കഥേസി. കഥേന്തോ ച ന ഉപ്പിലാവിതഭാവത്ഥം കഥേസി, ‘‘ഏവരൂപായപി പന സമ്പത്തിയാ ഠിതോ പമാദം അകത്വാ അപ്പമത്തോവ അഹോസി’’ന്തി അപ്പമാദലക്ഖണസ്സേവ ദീപനത്ഥം കഥേസി. തേനേവ അസ്സുതവാ ഖോ പുഥുജ്ജനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പരന്തി പരപുഗ്ഗലം. ജിണ്ണന്തി ജരാജിണ്ണം. അട്ടീയതീതി അട്ടോ പീളിതോ ഹോതി. ഹരായതീതി ഹിരിം കരോതി ലജ്ജതി. ജിഗുച്ഛതീതി അസുചിം വിയ ദിസ്വാ ജിഗുച്ഛം ഉപ്പാദേതി. അത്താനംയേവ അതിസിത്വാതി ജരാധമ്മമ്പി സമാനം അത്താനം അതിക്കമിത്വാ അട്ടീയതി ഹരായതീതി അത്ഥോ. ജരാധമ്മോതി ജരാസഭാവോ. ജരം അനതീതോതി ജരം അനതിക്കന്തോ, അന്തോ ജരായ വത്താമി. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതോതി ഏവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. യോബ്ബനമദോതി യോബ്ബനം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകോ മാനമദോ. സബ്ബസോ പഹീയീതി സബ്ബാകാരേന പഹീനോ. മഗ്ഗേന പഹീനസദിസോ കത്വാ ദസ്സിതോ. ന പനേസ മഗ്ഗേന പഹീനോ, പടിസങ്ഖാനേന പഹീനോവ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ. ബോധിസത്തസ്സ ഹി ദേവതാ ജരാപത്തം ദസ്സേസും. തതോ പട്ഠായ യാവ അരഹത്താ അന്തരാ മഹാസത്തസ്സ യോബ്ബനമദോ നാമ ന ഉപ്പജ്ജതി. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ആരോഗ്യമദോതി അഹം നിരോഗോതി ആരോഗ്യം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകോ മാനമദോ. ജീവിതമദോതി അഹം ചിരം ജീവീതി തം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകോ മാനമദോ. സിക്ഖം പച്ചക്ഖായാതി സിക്ഖം പടിക്ഖിപിത്വാ. ഹീനായാവത്തതീതി ഹീനായ ലാമകായ ഗിഹിഭാവായ ആവത്തതി.

യഥാധമ്മാതി ബ്യാധിആദീഹി യഥാസഭാവാ. തഥാസന്താതി യഥാ സന്താ ഏവ അവിപരീതബ്യാധിആദിസഭാവാവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ജിഗുച്ഛന്തീതി പരപുഗ്ഗലം ജിഗുച്ഛന്തി. മമ ഏവം വിഹാരിനോതി മയ്ഹം ഏവം ജിഗുച്ഛാവിഹാരേന വിഹരന്തസ്സ ഏവം ജിഗുച്ഛനം നപ്പതിരൂപം ഭവേയ്യ നാനുച്ഛവികം. സോഹം ഏവം വിഹരന്തോതി സോ അഹം ഏവം പരം ജിഗുച്ഛമാനോ വിഹരന്തോ, ഏവം വാ ഇമിനാ പടിസങ്ഖാനവിഹാരേന വിഹരന്തോ. ഞത്വാ ധമ്മം നിരൂപധിന്തി സബ്ബൂപധിവിരഹിതം നിബ്ബാനധമ്മം ഞത്വാ. സബ്ബേ മദേ അഭിഭോസ്മീതി സബ്ബേ തയോപി മദേ അഭിഭവിം സമതിക്കമിം. നേക്ഖമ്മേ ദട്ഠു ഖേമതന്തി നിബ്ബാനേ ഖേമഭാവം ദിസ്വാ. നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോതിപി പാഠോ, നിബ്ബാനം ഖേമതോ ദിസ്വാതി അത്ഥോ. തസ്സ മേ അഹു ഉസ്സാഹോതി തസ്സ മയ്ഹം തം നേക്ഖമ്മസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം അഭിപസ്സന്തസ്സ ഉസ്സാഹോ അഹു, വായാമോ അഹോസീതി അത്ഥോ. നാഹം ഭബ്ബോ ഏതരഹി, കാമാനി പടിസേവിതുന്തി അഹം ദാനി ദുവിധേപി കാമേ പടിസേവിതും അഭബ്ബോ. അനിവത്തി ഭവിസ്സാമീതി പബ്ബജ്ജതോ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ ച ന നിവത്തിസ്സാമി, അനിവത്തകോ ഭവിസ്സാമി. ബ്രഹ്മചരിയപരായണോതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയപരായണോ ജാതോസ്മീതി അത്ഥോ. ഇതി ഇമാഹി ഗാഥാഹി മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അത്തനോ ആഗമനീയവീരിയം കഥേസി.

൧൦. ആധിപതേയ്യസുത്തവണ്ണനാ

൪൦. ദസമേ ആധിപതേയ്യാനീതി ജേട്ഠകകാരണതോ നിബ്ബത്താനി. അത്താധിപതേയ്യന്തിആദീസു അത്താനം ജേട്ഠകം കത്വാ നിബ്ബത്തിതം ഗുണജാതം അത്താധിപതേയ്യം. ലോകം ജേട്ഠകം കത്വാ നിബ്ബത്തിതം ലോകാധിപതേയ്യം. നവവിധം ലോകുത്തരധമ്മം ജേട്ഠകം കത്വാ നിബ്ബത്തിതം ധമ്മാധിപതേയ്യം. ന ഇതി ഭവാഭവഹേതൂതി ഇതി ഭവോ, ഇതി ഭവോതി ഏവം ആയതിം, ന തസ്സ തസ്സ സമ്പത്തിഭവസ്സ ഹേതു. ഓതിണ്ണോതി അനുപവിട്ഠോ. യസ്സ ഹി ജാതി അന്തോപവിട്ഠാ, സോ ജാതിയാ ഓതിണ്ണോ നാമ. ജരാദീസുപി ഏസേവ നയോ. കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി സകലസ്സ വട്ടദുക്ഖരാസിസ്സ. അന്തകിരിയാ പഞ്ഞായേഥാതി അന്തകരണം പരിച്ഛേദപരിവടുമകരണം പഞ്ഞായേയ്യ. ഓഹായാതി പഹായ. പാപിട്ഠതരേതി ലാമകതരേ. ആരദ്ധന്തി പഗ്ഗഹിതം പരിപുണ്ണം, ആരദ്ധത്താവ അസല്ലീനം. ഉപട്ഠിതാതി ചതുസതിപട്ഠാനവസേന ഉപട്ഠിതാ. ഉപട്ഠിതത്താവ അസമ്മുട്ഠാ. പസ്സദ്ധോ കായോതി നാമകായോ ച കരജകായോ ച പസ്സദ്ധോ വൂപസന്തദരഥോ. പസ്സദ്ധത്താവ അസാരദ്ധോ. സമാഹിതം ചിത്തന്തി ആരമ്മണേ ചിത്തം സമ്മാ ആഹിതം സുട്ഠു ഠപിതം. സമ്മാ ആഹിതത്താവ ഏകഗ്ഗം. അധിപതിം കരിത്വാതി ജേട്ഠകം കത്വാ. സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീതി സുദ്ധം നിമ്മലം കത്വാ അത്താനം പരിഹരതി പടിജഗ്ഗതി, ഗോപായതീതി അത്ഥോ. അയഞ്ച യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പരിയായേന സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതി നാമ, ഫലപ്പത്തോവ പന നിപ്പരിയായേന സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതി.

സ്വാക്ഖാതോതിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൭) വിത്ഥാരിതാനി. ജാനം പസ്സം വിഹരന്തീതി തം ധമ്മം ജാനന്താ പസ്സന്താ വിഹരന്തി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീണി ആധിപതേയ്യാനീതി ഏത്താവതാ തീണി ആധിപതേയ്യാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനി കഥിതാനി.

പകുബ്ബതോതി കരോന്തസ്സ. അത്താ തേ പുരിസ ജാനാതി, സച്ചം വാ യദി വാ മുസാതി യം ത്വം കരോസി, തം യദി വാ യഥാസഭാവം യദി വാ നോ യഥാസഭാവന്തി തവ അത്താവ ജാനാതി. ഇമിനാ ച കാരണേന വേദിതബ്ബം ‘‘പാപകമ്മം കരോന്തസ്സ ലോകേ പടിച്ഛന്നട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി. കല്യാണന്തി സുന്ദരം. അതിമഞ്ഞസീതി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞസി. അത്താനം പരിഗൂഹസീതി യഥാ മേ അത്താപി ന ജാനാതി, ഏവം നം പരിഗൂഹാമീതി വായമസി. അത്താധിപതേയ്യകോതി അത്തജേട്ഠകോ. ലോകാധിപോതി ലോകജേട്ഠകോ. നിപകോതി പഞ്ഞവാ. ഝായീതി ഝായന്തോ. ധമ്മാധിപോതി ധമ്മജേട്ഠകോ. സച്ചപരക്കമോതി ഥിരപരക്കമോ ഭൂതപരക്കമോ. പസയ്ഹ മാരന്തി മാരം പസഹിത്വാ. അഭിഭുയ്യ അന്തകന്തി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. യോ ച ഫുസീ ജാതിക്ഖയം പധാനവാതി യോ ഝായീ പധാനവാ മാരം അഭിഭവിത്വാ ജാതിക്ഖയം അരഹത്തം ഫുസി. സോ താദിസോതി സോ തഥാവിധോ തഥാസണ്ഠിതോ. ലോകവിദൂതി തയോ ലോകേ വിദിതേ പാകടേ കത്വാ ഠിതോ. സുമേധോതി സുപഞ്ഞോ. സബ്ബേസു ധമ്മേസു അതമ്മയോ മുനീതി സബ്ബേ തേഭൂമകധമ്മേ തണ്ഹാസങ്ഖാതായ തമ്മയതായ അഭാവേന അതമ്മയോ ഖീണാസവമുനി കദാചി കത്ഥചി ന ഹീയതി ന പരിഹീയതീതി വുത്തം ഹോതീതി.

ദേവദൂതവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.