൫. പരിസവഗ്ഗവണ്ണനാ

൪൩. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ ഉത്താനാതി പാകടാ അപ്പടിച്ഛന്നാ. ഗമ്ഭീരാതി ഗുള്ഹാ പടിച്ഛന്നാ. ഉദ്ധതാതി ഉദ്ധച്ചേന സമന്നാഗതാ. ഉന്നളാതി ഉഗ്ഗതനളാ, ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനാതി വുത്തം ഹോതി. ചപലാതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്താ. മുഖരാതി മുഖഖരാ ഖരവചനാ. വികിണ്ണവാചാതി അസംയതവചനാ ദിവസമ്പി നിരത്ഥകവചനപലാപിനോ. മുട്ഠസ്സതീതി വിസ്സട്ഠസതിനോ. അസമ്പജാനാതി നിപ്പഞ്ഞാ. അസമാഹിതാതി ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തസ്സാപി അലാഭിനോ. പാകതിന്ദ്രിയാതി പകതിയാ ഠിതേഹി വിവടേഹി അരക്ഖിതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതാ. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപല്ലാസേന വേദിതബ്ബോ.

൪൪. ദുതിയേ ഭണ്ഡനജാതാതി ഭണ്ഡനം വുച്ചതി കലഹസ്സ പുബ്ബഭാഗോ, തം തേസം ജാതന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. തഥാ ‘‘മയം തുമ്ഹേ ദണ്ഡാപേസ്സാമ ബന്ധാപേസ്സാമാ’’തിആദിവചനപ്പവത്തിയാ സഞ്ജാതകലഹാ. അയം താവ ഗിഹീസു നയോ. പബ്ബജിതാ പന ആപത്തിവീതിക്കമവാചം വദന്താ കലഹജാതാ നാമ. വിവാദാപന്നാതി വിരുദ്ധവാദം ആപന്നാ. മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താതി ഗുണാനം ഛിന്ദനട്ഠേന ദുബ്ഭാസിതാ വാചാ മുഖസത്തിയോതി വുച്ചന്തി, താഹി വിതുദന്താ വിജ്ഝന്താ. സമഗ്ഗാതി ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ സമസിക്ഖതാതി ഏതേസം കരണേന സമഗ്ഗതായ സഹിതാ. പിയചക്ഖൂഹീതി മേത്താചക്ഖൂഹി.

൪൫. തതിയേ അഗ്ഗവതീതി ഉത്തമപുഗ്ഗലവതീ, അഗ്ഗായ വാ ഉത്തമായ പടിപത്തിയാ സമന്നാഗതാ. തതോ വിപരീതാ അനഗ്ഗവതീ. ബാഹുലികാതി ചീവരാദിബാഹുല്ലായ പടിപന്നാ. സാസനം സിഥിലം ഗണ്ഹന്തീതി സാഥലികാ. ഓക്കമനേ പുബ്ബങ്ഗമാതി ഏത്ഥ ഓക്കമനം വുച്ചതി അവഗമനട്ഠേന പഞ്ച നീവരണാനി, തേന പഞ്ചനീവരണപൂരണേ പുബ്ബങ്ഗമാതി വുത്തം ഹോതി. പവിവേകേതി ഉപധിവിവേകേ നിബ്ബാനേ. നിക്ഖിത്തധുരാതി തിവിധേപി വിവേകേ ഓരോപിതധുരാ. ന വീരിയം ആരഭന്തീതി ദുവിധമ്പി വീരിയം ന കരോന്തി. അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാതി പുബ്ബേ അപ്പത്തസ്സ ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലവിസേസസ്സ പത്തിഅത്ഥായ. ഇതരം പദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. പച്ഛിമാ ജനതാതി സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികജനോ. ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതീതി ആചരിയുപജ്ഝായേഹി കതം അനുകരോന്തോ ദിട്ഠസ്സ തേസം ആചാരസ്സ അനുഗതിം ആപജ്ജതി നാമ. സേസം വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബം.

൪൬. ചതുത്ഥേ അരിയാതി അരിയസാവകപരിസാ. അനരിയാതി പുഥുജ്ജനപരിസാ. ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനന്തീതി ഠപേത്വാ തണ്ഹം തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖസച്ചം നാമ, ഏത്തകമേവ ദുക്ഖം, ഇതോ ഉദ്ധം ദുക്ഖം നത്ഥീതി യഥാസഭാവതോ നപ്പജാനന്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സേസപദേസു പന തസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ സമുദയോ നാമ, തസ്സായേവ തണ്ഹായ, ദ്വിന്നമ്പി വാ തേസം സച്ചാനം അച്ചന്തക്ഖയോ അസമുപ്പത്തി ദുക്ഖനിരോധോ നാമ, അട്ഠങ്ഗികോ അരിയമഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ നാമാതി ഏവം ഇമസ്മിം സുത്തേ ചതൂഹി സച്ചേഹി ചത്താരോ മഗ്ഗാ ച ചത്താരി ച ഫലാനി കഥിതാനി.

൪൭. പഞ്ചമേ പരിസാകസടോതി കസടപരിസാ കചവരപരിസാ പലാപപരിസാതി അത്ഥോ. പരിസാമണ്ഡോതി പസന്നപരിസാ സാരപരിസാതി അത്ഥോ. ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛന്തീതി ഛന്ദേന അഗതിം ഗച്ഛന്തി, അകത്തബ്ബം കരോന്തീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമാനി പന ചത്താരി അഗതിഗമനാനി ഭണ്ഡഭാജനീയേ ച വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ച ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ ഭണ്ഡഭാജനീയേ താവ അത്തനോ ഭാരഭൂതാനം ഭിക്ഖൂനം അമനാപേ ഭണ്ഡകേ പത്തേ തം പരിവത്തേത്വാ മനാപം ദേന്തോ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. അത്തനോ പന അഭാരഭൂതാനം മനാപേ ഭണ്ഡകേ പത്തേ തം പരിവത്തേത്വാ അമനാപം ദേന്തോ ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ഭണ്ഡകഭാജനീയവത്ഥുഞ്ച ഠിതികഞ്ച അജാനന്തോ മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. മുഖരാനം വാ രാജാദിനിസ്സിതാനം വാ ‘‘ഇമേ മേ അമനാപേ ഭണ്ഡകേ ദിന്നേ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യു’’ന്തി ഭയേന പരിവത്തേത്വാ മനാപം ദേന്തോ ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന ഏവം ന ഗച്ഛതി, സബ്ബേസം തുലാഭൂതോ പമാണഭൂതോ മജ്ഝത്തോ ഹുത്വാ യം യസ്സ പാപുണാതി, തഞ്ഞേവ തസ്സ ദേതി, അയം ചതുബ്ബിധമ്പി അഗതിഗമനം ന ഗച്ഛതി നാമ. വിനിച്ഛയട്ഠാനേ പന അത്തനോ ഭാരഭൂതസ്സ ഗരുകാപത്തിം ലഹുകാപത്തീതി കത്വാ കഥേന്തോ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ഇതരസ്സ ലഹുകാപത്തിം ഗരുകാപത്തീതി കത്വാ കഥേന്തോ ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ആപത്തിവുട്ഠാനം പന സമുച്ചയക്ഖന്ധകഞ്ച അജാനന്തോ മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. മുഖരസ്സ വാ രാജപൂജിതസ്സ വാ ‘‘അയം മേ ഗരുകം കത്വാ ആപത്തിം കഥേന്തസ്സ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി ഗരുകമേവ ലഹുകാതി കത്വാ കഥേന്തോ ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന സബ്ബേസം യഥാഭൂതമേവ കഥേതി, അയം ചതുബ്ബിധമ്പി അഗതിഗമനം ന ഗച്ഛതി നാമ.

൪൮. ഛട്ഠേ ഓക്കാചിതവിനീതാതി ദുബ്ബിനീതാ. നോ പടിപുച്ഛാവിനീതാതി ന പുച്ഛിത്വാ വിനീതാ. ഗമ്ഭീരാതി പാളിവസേന ഗമ്ഭീരാ സല്ലസുത്തസദിസാ. ഗമ്ഭീരത്ഥാതി അത്ഥവസേന ഗമ്ഭീരാ മഹാവേദല്ലസുത്തസദിസാ. ലോകുത്തരാതി ലോകുത്തരഅത്ഥദീപകാ. സുഞ്ഞതാപടിസംയുത്താതി സത്തസുഞ്ഞം ധമ്മമത്തമേവ പകാസകാ അസങ്ഖതസംയുത്തസദിസാ. ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തീതി വിജാനനത്ഥായ ചിത്തം ന ഉപട്ഠപേന്തി, നിദ്ദായന്തി വാ അഞ്ഞവിഹിതാ വാ ഹോന്തി. ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം പരിയാപുണിതബ്ബന്തി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബേ ച പരിയാപുണിതബ്ബേ ച. കവിതാതി കവീഹി കതാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ചിത്തക്ഖരാതി വിചിത്രഅക്ഖരാ. ഇതരം തസ്സേവ വേവചനം. ബാഹിരകാതി സാസനതോ ബഹിഭൂതാ. സാവകഭാസിതാതി തേസം തേസം സാവകേഹി ഭാസിതാ. സുസ്സൂസന്തീതി അക്ഖരചിത്തതായ ചേവ സരസമ്പത്തിയാ ച അത്തമനാ ഹുത്വാ സുണന്തി. ന ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിപുച്ഛന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അത്ഥം വാ അനുസന്ധിം വാ പുബ്ബാപരം വാ ന പുച്ഛന്തി. ന ച പടിവിചരന്തീതി പുച്ഛനത്ഥായ ചാരികം ന വിചരന്തി. ഇദം കഥന്തി ഇദം ബ്യഞ്ജനം കഥം രോപേതബ്ബം കിന്തി രോപേതബ്ബം? ഇമസ്സ കോ അത്ഥോതി ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോ, കാ അനുസന്ധി, കിം പുബ്ബാപരം? അവിവടന്തി പടിച്ഛന്നം. ന വിവരന്തീതി ന ഉഗ്ഘാടേന്തി. അനുത്താനീകതന്തി അപാകടം കതം. ന ഉത്താനിം കരോന്തീതി പാകടം ന കരോന്തി. കങ്ഖാഠാനിയേസൂതി കങ്ഖായ കാരണഭൂതേസു. സുക്കപക്ഖോ വുത്തവിപല്ലാസേന വേദിതബ്ബോ.

൪൯. സത്തമേ ആമിസഗരൂതി ചതുപച്ചയഗരുകാ ലോകുത്തരധമ്മം ലാമകതോ ഗഹേത്വാ ഠിതപരിസാ. സദ്ധമ്മഗരൂതി നവ ലോകുത്തരധമ്മേ ഗരുകേ കത്വാ ചത്താരോ പച്ചയേ ലാമകതോ ഗഹേത്വാ ഠിതപരിസാ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ. പഞ്ഞാവിമുത്തോതി പഞ്ഞായ വിമുത്തോ സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവോ. കായസക്ഖീതി കായേന ഝാനഫസ്സം ഫുസിത്വാ പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികത്വാ ഠിതോ. ദിട്ഠിപ്പത്തോതി ദിട്ഠന്തം പത്തോ. ഇമേ ദ്വേപി ഛസു ഠാനേസു ലബ്ഭന്തി. സദ്ധാവിമുത്തോതി സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോ. അയമ്പി ഛസു ഠാനേസു ലബ്ഭതി. ധമ്മം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. സദ്ധം അനുസ്സരതീതി സദ്ധാനുസാരീ. ഇമേ ദ്വേപി പഠമമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ. കല്യാണധമ്മോതി സുന്ദരധമ്മോ. ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോതി നിസ്സീലോ ലാമകധമ്മോ. ഇമം കസ്മാ ഗണ്ഹന്തി? സബ്ബേസു ഹി ഏകസദിസേസു ജാതേസു സീലവന്തേസു ബലവഗാരവം ന ഹോതി, ഏകച്ചേസു പന ദുസ്സീലേസു സതി സീലവന്താനം ഉപരി ബലവഗാരവം ഹോതീതി മഞ്ഞന്താ ഗണ്ഹന്തി. തേ തേന ലാഭം ലഭന്തീതി തേ ഭിക്ഖൂ ഏകച്ചാനം വണ്ണം ഏകച്ചാനം അവണ്ണം കഥേത്വാ ചത്താരോ പച്ചയേ ലഭന്തി. ഗഥിതാതി തണ്ഹായ ഗന്ഥിതാ. മുച്ഛിതാതി തണ്ഹാവസേനേവ മുച്ഛിതാ. അജ്ഝോപന്നാതി അജ്ഝോസായ ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഠിതാ. അനാദീനവദസ്സാവിനോതി അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗേ ആദീനവം അപസ്സന്താ. അനിസ്സരണപഞ്ഞാതി ചതൂസു പച്ചയേസു ഛന്ദരാഗഅപകഡ്ഢനായ നിസ്സരണപഞ്ഞായ വിരഹിതാ ഇദമത്ഥം ഏതന്തി അജാനന്താ. പരിഭുഞ്ജന്തീതി സച്ഛന്ദരാഗാ ഹുത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി.

സുക്കപക്ഖേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതിആദീസു അയം സത്തന്നമ്പി അരിയപുഗ്ഗലാനം സങ്ഖേപപകാസനാ – ഏകോ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാധുരേന അഭിനിവിട്ഠോ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണാതി. സോ തസ്മിം ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ ഹോതി, സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖി നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ. സമാപത്തീഹി വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിയാ മഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാതി ദ്വിക്ഖത്തും വാ ദ്വീഹി വാ ഭാഗേഹി വിമുത്തോതി അത്ഥോ. അപരോ പഞ്ഞാധുരേന അഭിനിവിട്ഠോ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ സുക്ഖവിപസ്സകോവ ഹുത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണാതി. സോ തസ്മിം ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ നാമ ഹോതി, സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ. അപരോ സദ്ധാധുരേന അഭിനിവിട്ഠോ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണാതി. സോ തസ്മിം ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി, സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖി നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ. അപരോ സദ്ധാധുരേന അഭിനിവിട്ഠോ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ സുക്ഖവിപസ്സകോവ ഹുത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പാപുണാതി. സോ തസ്മിം ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി, സോതാപത്തിഫലാദീസു ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ.

൫൦. അട്ഠമേ വിസമാതി സപക്ഖലനട്ഠേന വിസമാ. സമാതി നിപക്ഖലനട്ഠേന സമാ. അധമ്മകമ്മാനീതി ഉദ്ധമ്മാനി കമ്മാനി. അവിനയകമ്മാനീതി ഉബ്ബിനയാനി കമ്മാനി.

൫൧. നവമേ അധമ്മികാതി നിദ്ധമ്മാ. ധമ്മികാതി ധമ്മയുത്താ.

൫൨. ദസമേ അധികരണന്തി വിവാദാധികരണാദിചതുബ്ബിധം അധികരണം. ആദിയന്തീതി ഗണ്ഹന്തി. സഞ്ഞാപേന്തീതി ജാനാപേന്തി. ന ച സഞ്ഞത്തിം ഉപഗച്ഛന്തീതി സഞ്ഞാപനത്ഥം ന സന്നിപതന്തി. ന ച നിജ്ഝാപേന്തീതി ന പേക്ഖാപേന്തി. ന ച നിജ്ഝത്തിം ഉപഗച്ഛന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം നിജ്ഝാപനത്ഥായ ന സന്നിപതന്തി. അസഞ്ഞത്തിബലാതി അസഞ്ഞത്തിയേവ ബലം ഏതേസന്തി അസഞ്ഞത്തിബലാ. അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗമന്തിനോതി യേസം ഹി ഏവം ഹോതി – ‘‘സചേ അമ്ഹേഹി ഗഹിതം അധികരണം ധമ്മികം ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമ. സചേ അധമ്മികം, വിസ്സജ്ജേസ്സാമാ’’തി, തേ പടിനിസ്സഗ്ഗമന്തിനോ നാമ ഹോന്തി. ഇമേ പന ന തഥാ മന്തേന്തീതി അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗമന്തിനോ. ഥാമസാ പരാമാസാ അഭിനിവിസ്സാതി ദിട്ഠിഥാമേന ച ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അഭിനിവിസിത്വാ. ഇദമേവ സച്ചന്തി ഇദം അമ്ഹാകം വചനമേവ സച്ചം. മോഘമഞ്ഞന്തി അവസേസാനം വചനം മോഘം തുച്ഛം. സുക്കപക്ഖോ ഉത്താനത്ഥോയേവാതി.

പരിസവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.