൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. കമ്മകാരണവഗ്ഗോ

൧. വജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദുകനിപാതസ്സ പഠമേ വജ്ജാനീതി ദോസാ അപരാധാ. ദിട്ഠധമ്മികന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഉപ്പന്നഫലം. സമ്പരായികന്തി സമ്പരായേ അനാഗതേ അത്തഭാവേ ഉപ്പന്നഫലം. ആഗുചാരിന്തി പാപകാരിം അപരാധകാരകം. രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തേതി ചോരം ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ രാജപുരിസാ കരോന്തി, രാജാനോ പന താ കാരേന്തി നാമ. തം ചോരം ഏവം കമ്മകാരണാ കാരിയമാനം ഏസ പസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘പസ്സതി ചോരം ആഗുചാരിം രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തേ’’തി. അദ്ധദണ്ഡകേഹീതി മുഗ്ഗരേഹി, പഹാരസാധനത്ഥം വാ ചതുഹത്ഥദണ്ഡം ദ്വേധാ ഛേത്വാ ഗഹിതദണ്ഡകേഹി. ബിലങ്ഗഥാലികന്തി കഞ്ജിയഉക്ഖലികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സീസകടാഹം ഉപ്പാടേത്വാ തത്തം അയോഗുളം സണ്ഡാസേന ഗഹേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപന്തി, തേന മത്ഥലുങ്ഗം പക്കുഥിത്വാ ഉത്തരതി. സങ്ഖമുണ്ഡികന്തി സങ്ഖമുണ്ഡകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉത്തരോട്ഠഉഭതോകണ്ണചൂളികഗലവാടകപരിച്ഛേദേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബകേസേ ഏകതോ ഗണ്ഠിം കത്വാ ദണ്ഡകേന വേഠേത്വാ ഉപ്പാടേന്തി, സഹ കേസേഹി ചമ്മം ഉട്ഠഹതി. തതോ സീസകടാഹം ഥൂലസക്ഖരാഹി ഘംസിത്വാ ധോവന്താ സങ്ഖവണ്ണം കരോന്തി. രാഹുമുഖന്തി രാഹുമുഖകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ അന്തോമുഖേ ദീപം ജാലേന്തി, കണ്ണചൂളികാഹി വാ പട്ഠായ മുഖം നിഖാദനേന ഖനന്തി, ലോഹിതം പഗ്ഘരിത്വാ മുഖം പൂരേതി.

ജോതിമാലികന്തി സകലസരീരം തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ആലിമ്പേന്തി. ഹത്ഥപജ്ജോതികന്തി ഹത്ഥേ തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ദീപം വിയ പജ്ജാലേന്തി. ഏരകവത്തികന്തി ഏരകവത്തകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഹേട്ഠാഗീവതോ പട്ഠായ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേ ഠപേന്തി, അഥ നം യോത്തേഹി ബന്ധിത്വാ കഡ്ഢന്തി. സോ അത്തനോ ചമ്മവട്ടേ അക്കമിത്വാ അക്കമിത്വാ പതതി. ചീരകവാസികന്തി ചീരകവാസികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ തഥേവ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ കടിയം ഠപേന്തി, കടിതോ പട്ഠായ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ഠപേന്തി, ഉപരിമേഹി ഹേട്ഠിമസരീരം ചീരകനിവാസനനിവത്ഥം വിയ ഹോതി. ഏണേയ്യകന്തി ഏണേയ്യകകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉഭോസു കപ്പരേസു ച ഉഭോസു ജാണുകേസു ച അയവലയാനി ദത്വാ അയസൂലാനി കോട്ടേന്തി. സോ ചതൂഹി അയസൂലേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠഹതി. അഥ നം പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിം കരോന്തി. ‘‘ഏണേയ്യകോ ജോതിപരിഗ്ഗഹോ യഥാ’’തി ആഗതട്ഠാനേപി ഇദമേവ വുത്തം. തം കാലേന കാലം സൂലാനി അപനേത്വാ ചതൂഹി അട്ഠികോടീഹിയേവ ഠപേന്തി. ഏവരൂപാ കമ്മകാരണാ നാമ നത്ഥി.

ബളിസമംസികന്തി ഉഭതോമുഖേഹി ബളിസേഹി പഹരിത്വാ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ഉപ്പാടേന്തി. കഹാപണികന്തി സകലസരീരം തിണ്ഹാഹി വാസീഹി കോടിതോ പട്ഠായ കഹാപണമത്തം, കഹാപണമത്തം പാതേന്താ കോട്ടേന്തി. ഖാരാപതച്ഛികന്തി സരീരം തത്ഥ തത്ഥ ആവുധേഹി പഹരിത്വാ കോച്ഛേഹി ഖാരം ഘംസന്തി, ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി പഗ്ഘരിത്വാ അട്ഠികസങ്ഖലികാവ തിട്ഠതി. പലിഘപരിവത്തികന്തി ഏകേന പസ്സേന നിപജ്ജാപേത്വാ കണ്ണച്ഛിദ്ദേന അയസൂലം കോട്ടേത്വാ പഥവിയാ ഏകാബദ്ധം കരോന്തി. അഥ നം പാദേ ഗഹേത്വാ ആവിഞ്ഛന്തി. പലാലപീഠകന്തി ഛേകോ കാരണികോ ഛവിചമ്മം അച്ഛിന്ദിത്വാ നിസദപോതേഹി അട്ഠീനി ഭിന്ദിത്വാ കേസേസു ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപതി, മംസരാസിയേവ ഹോതി. അഥ നം കേസേഹേവ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, പലാലവട്ടിം വിയ കത്വാ പുന വേഠേന്തി. സുനഖേഹിപീതി കതിപയാനി ദിവസാനി ആഹാരം അദത്വാ ഛാതകസുനഖേഹി ഖാദാപേന്തി. തേ മുഹുത്തേന അട്ഠികസങ്ഖലികമേവ കരോന്തി. സൂലേ ഉത്താസേന്തേതി സൂലേ ആരോപേന്തേ.

ന പരേസം പാഭതം വിലുമ്പന്തോ ചരതീതി പരേസം സന്തകം ഭണ്ഡം പരമ്മുഖം ആഭതം അന്തമസോ അന്തരവീഥിയം പതിതം സഹസ്സഭണ്ഡികമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ ജീവിസ്സാമീ’’തി വിലുമ്പന്തോ ന വിചരതി, കോ ഇമിനാ അത്ഥോതി പിട്ഠിപാദേന വാ പവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി.

പാപകോതി ലാമകോ. ദുക്ഖോതി അനിട്ഠോ. കിഞ്ച തന്തി കിം നാമ തം കാരണം ഭവേയ്യ. യാഹന്തി യേന അഹം. കായദുച്ചരിതന്തി പാണാതിപാതാദി തിവിധം അകുസലം കായകമ്മം. കായസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം തിവിധം കുസലകമ്മം. വചീദുച്ചരിതന്തി മുസാവാദാദി ചതുബ്ബിധം അകുസലം വചീകമ്മം. വചീസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം ചതുബ്ബിധം കുസലകമ്മം. മനോദുച്ചരിതന്തി അഭിജ്ഝാദി തിവിധം അകുസലകമ്മം. മനോസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം തിവിധം കുസലകമ്മം. സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീതി ഏത്ഥ ദുവിധാ സുദ്ധി – പരിയായതോ ച നിപ്പരിയായതോ ച. സരണഗമനേന ഹി പരിയായേന സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി നാമ. തഥാ പഞ്ചഹി സീലേഹി, ദസഹി സീലേഹി – ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന, പഠമജ്ഝാനേന…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേന, സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, സോതാപത്തിഫലേന…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന പരിയായേന സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി നാമ. അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠിതോ പന ഖീണാസവോ ഛിന്നമൂലകേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ന്ഹാപേന്തോപി ഖാദാപേന്തോപി ഭുഞ്ജാപേന്തോപി നിസീദാപേന്തോപി നിപജ്ജാപേന്തോപി നിപ്പരിയായേനേവ സുദ്ധം നിമ്മലം അത്താനം പരിഹരതി പടിജഗ്ഗതീതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ഇമാനി ദ്വേ വജ്ജാനേവ, നോ ന വജ്ജാനി, തസ്മാ. വജ്ജഭീരുനോതി വജ്ജഭീരുകാ. വജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി വജ്ജാനി ഭയതോ ദസ്സനസീലാ. ഏതം പാടികങ്ഖന്തി ഏതം ഇച്ഛിതബ്ബം, ഏതം അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ. യന്തി നിപാതമത്തം, കാരണവചനം വാ യേന കാരണേന പരിമുച്ചിസ്സതി സബ്ബവജ്ജേഹി. കേന പന കാരണേന പരിമുച്ചിസ്സതീതി? ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ചേവ ചതുത്ഥഫലേന ച. മഗ്ഗേന ഹി പരിമുച്ചതി നാമ, ഫലം പത്തോ പരിമുത്തോ നാമ ഹോതീതി. കിം പന ഖീണാസവസ്സ അകുസലം ന വിപച്ചതീതി? വിപച്ചതി, തം പന ഖീണാസവഭാവതോ പുബ്ബേ കതം. തഞ്ച ഖോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ, സമ്പരായേ പനസ്സ കമ്മഫലം നാമ നത്ഥീതി. പഠമം.

൨. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ പധാനാനീതി വീരിയാനി. വീരിയഞ്ഹി പദഹിതബ്ബതോ പധാനഭാവകരണതോ വാ പധാനന്തി വുച്ചതി. ദുരഭിസമ്ഭവാനീതി ദുസ്സഹാനി ദുപ്പൂരിയാനി, ദുക്കരാനീതി അത്ഥോ. അഗാരം അജ്ഝാവസതന്തി അഗാരേ വസന്താനം. ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനത്ഥം പധാനന്തി ഏതേസം ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അനുപ്പദാനത്ഥായ പധാനം നാമ ദുരഭിസമ്ഭവന്തി ദസ്സേതി. ചതുരതനികമ്പി ഹി പിലോതികം, പസതതണ്ഡുലമത്തം വാ ഭത്തം, ചതുരതനികം വാ പണ്ണസാലം, തേലസപ്പിനവനീതാദീസു വാ അപ്പമത്തകമ്പി ഭേസജ്ജം പരേസം ദേഥാതി വത്തുമ്പി നീഹരിത്വാ ദാതുമ്പി ദുക്കരം ഉഭതോബ്യൂള്ഹസങ്ഗാമപ്പവേസനസദിസം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദാനഞ്ച യുദ്ധഞ്ച സമാനമാഹു,

അപ്പാപി സന്താ ബഹുകേ ജിനന്തി;

അപ്പമ്പി ചേ സദ്ദഹാനോ ദദാതി,

തേനേവ സോ ഹോതി സുഖീ പരത്ഥാ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൨; സം. നി. ൧.൩൩);

അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനന്തി ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ അഗാരസ്സ ഘരാവാസസ്സ ഹിതാവഹേഹി കസിഗോരക്ഖാദീഹി വിരഹിതം അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാനം. സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗത്ഥായ പധാനന്തി സബ്ബേസം ഖന്ധൂപധികിലേസൂപധിഅഭിസങ്ഖാരൂപധിസങ്ഖാതാനം ഉപധീനം പടിനിസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥായ വിപസ്സനായ ചേവ മഗ്ഗേന ച സഹജാതവീരിയം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമാനി ദ്വേ പധാനാനി ദുരഭിസമ്ഭവാനി, തസ്മാ. ദുതിയം.

൩. തപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ തപനീയാതി ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച തപന്തീതി തപനീയാ. തപ്പതീതി ചിത്തസന്താപേന തപ്പതി അനുസോചതി കായദുച്ചരിതം കത്വാ നന്ദയക്ഖോ വിയ നന്ദമാണവോ വിയ നന്ദഗോഘാതകോ വിയ ദേവദത്തോ വിയ ദ്വേഭാതികാ വിയ ച. തേ കിര ഗാവം വധിത്വാ മംസം ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകംസു. തതോ കനിട്ഠോ ജേട്ഠകം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ദാരകാ ബഹൂ, ഇമാനി മേ അന്താനി ദേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ‘‘സബ്ബം മംസം ദ്വേധാ വിഭത്തം, പുന കിം മഗ്ഗസീ’’തി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. നിവത്തിത്വാ ച നം ഓലോകേന്തോ മതം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം മേ കമ്മം കത’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥസ്സ ബലവസോകോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഠിതട്ഠാനേപി നിസിന്നട്ഠാനേപി തദേവ കമ്മം ആവജ്ജേതി, ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി. അസിതപീതഖായിതസായിതമ്പിസ്സ സരീരേ ഓജം ന ഫരതി, അട്ഠിചമ്മമത്തമേവ അഹോസി. അഥ നം ഏകോ ഥേരോ ദിസ്വാ – ‘‘ഉപാസക, ത്വം പഹൂതഅന്നപാനോ, അട്ഠിചമ്മമത്തമേവ തേ അവസിട്ഠം, അത്ഥി നു ഖോ തേ കിഞ്ചി തപനീയകമ്മ’’ന്തി? സോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി സബ്ബം ആരോചേസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഭാരിയം തേ ഉപാസക കമ്മം കതം, അനപരാധട്ഠാനേ അപരദ്ധ’’ന്തി ആഹ. സോ തേനേവ കമ്മേന കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ. വചീദുച്ചരിതേന സുപ്പബുദ്ധസക്കകോകാലികചിഞ്ചമാണവികാദയോ വിയ തപ്പതി. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥേ ച ഉത്താനത്ഥമേവ. തതിയം.

൫. ഉപഞ്ഞാതസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ ദ്വിന്നാഹന്തി ദ്വിന്നം അഹം. ഉപഞ്ഞാസിന്തി ഉപഗന്ത്വാ ഗുണം അഞ്ഞാസിം, ജാനിം പടിവിജ്ഝിന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി തേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ യാ ച അസന്തുട്ഠിതാതിആദിമാഹ. ഇമഞ്ഹി ധമ്മദ്വയം നിസ്സായ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തസ്മാ തസ്സാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – ‘‘അഹം ഝാനമത്തകേന വാ ഓഭാസനിമിത്തമത്തകേന വാ അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ ഉപ്പാദേസിം. യാവ സോ ന ഉപ്പജ്ജി, ന താവാഹം സന്തുട്ഠോ അഹോസിം. പധാനസ്മിം ച അനുക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ അനോസക്കനായ ഠത്വായേവ പധാനകിരിയം അകാസി’’ന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ യാ ച അപ്പടിവാനിതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പടിവാനിതാതി അപ്പടിക്കമനാ അനോസക്കനാ. അപ്പടിവാനീ സുദാഹം, ഭിക്ഖവേ, പദഹാമീതി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതമത്തം. അഹം, ഭിക്ഖവേ, അനോസക്കനായം ഠിതോ ബോധിസത്തകാലേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്ഥേന്തോ പധാനമകാസിന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാ തേന തം പധാനം കതം, തം ദസ്സേന്തോ കാമം തചോ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പത്തബ്ബന്തി ഇമിനാ പത്തബ്ബം ഗുണജാതം ദസ്സേതി. പുരിസഥാമേനാതിആദിനാ പുരിസസ്സ ഞാണഥാമോ ഞാണവീരിയം ഞാണപരക്കമോ ച കഥിതോ. സണ്ഠാനന്തി ഠപനാ അപ്പവത്തനാ ഓസക്കനാ, പടിപ്പസ്സദ്ധീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ തേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയാധിട്ഠാനം നാമ കഥിതം. ഏത്ഥ ഹി കാമം തചോ ചാതി ഏകം അങ്ഗം, ന്ഹാരു ചാതി ഏകം, അട്ഠി ചാതി ഏകം, മംസലോഹിതന്തി ഏകം, ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി. പുരിസഥാമേനാതിആദീനി അധിമത്തവീരിയാധിവചനാനി. ഇതി പുരിമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന ഹുത്വാ ഏവം അധിട്ഠിതം വീരിയം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയാധിട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ തേന ബോധിപല്ലങ്കേ അത്തനോ ആഗമനീയപടിപദാ കഥിതാ.

ഇദാനി തായ പടിപദായ പടിലദ്ധഗുണം കഥേതും തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പമാദാധിഗതാതി സതിഅവിപ്പവാസസങ്ഖാതേന അപ്പമാദേന അധിഗതാ, ന സുത്തപ്പമത്തേന ലദ്ധാ. സമ്ബോധീതി ചതുമഗ്ഗഞാണഞ്ചേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച. ന ഹി സക്കാ ഏതം സുത്തപ്പമത്തേന അധിഗന്തുന്തി. തേനാഹ – ‘‘അപ്പമാദാധിഗതാ സമ്ബോധീ’’തി. അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോതി ന കേവലം ബോധിയേവ, അരഹത്തഫലനിബ്ബാനസങ്ഖാതോ അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോപി അപ്പമാദാധിഗതോവ.

ഇദാനി അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമാദപേന്തോ തുമ്ഹേ ചേപി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ അത്ഥായ, യം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതുകാമാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനഭൂതം അരിയഫലം. അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അഭിഞ്ഞായ ഉത്തമപഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാതി പടിലഭിത്വാ പാപുണിത്വാ വിഹരിസ്സഥ. തസ്മാതി യസ്മാ അപ്പടിവാനപധാനം നാമേതം ബഹൂപകാരം ഉത്തമത്ഥസാധകം, തസ്മാ. പഞ്ചമം.

൬. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ സംയോജനിയേസു ധമ്മേസൂതി ദസന്നം സംയോജനാനം പച്ചയഭൂതേസു തേഭൂമകധമ്മേസു. അസ്സാദാനുപസ്സിതാതി അസ്സാദതോ പസ്സിതാ പസ്സനഭാവോതി അത്ഥോ. നിബ്ബിദാനുപസ്സിതാതി നിബ്ബിദാവസേന ഉക്കണ്ഠനവസേന പസ്സനഭാവോ. ജാതിയാതി ഖന്ധനിബ്ബത്തിതോ. ജരായാതി ഖന്ധപരിപാകതോ. മരണേനാതി ഖന്ധഭേദതോ. സോകേഹീതി അന്തോനിജ്ഝായനലക്ഖണേഹി സോകേഹി. പരിദേവേഹീതി തന്നിസ്സിതലാലപ്പിതലക്ഖണേഹി പരിദേവേഹി. ദുക്ഖേഹീതി കായപടിപീളനദുക്ഖേഹി. ദോമനസ്സേഹീതി മനോവിഘാതദോമനസ്സേഹി. ഉപായാസേഹീതി അധിമത്തായാസലക്ഖണഉപായാസേഹി. ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ. പജഹതീതി മഗ്ഗേന പജഹതി. പഹായാതി ഏത്ഥ പന ഫലക്ഖണോ കഥിതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ഛട്ഠം.

൭. കണ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ കണ്ഹാതി ന കാളവണ്ണതായ കണ്ഹാ, കണ്ഹതായ പന ഉപനേന്തീതി നിപ്ഫത്തികാളതായ കണ്ഹാ. സരസേനാപി വാ സബ്ബാകുസലധമ്മാ കണ്ഹാ ഏവ. ന ഹി തേസം ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തം പഭസ്സരം ഹോതി. അഹിരികന്തി അഹിരികഭാവോ. അനോത്തപ്പന്തി അനോത്താപിഭാവോ. സത്തമം.

൮. സുക്കസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സുക്കാതി ന വണ്ണസുക്കതായ സുക്കാ, സുക്കതായ പന ഉപനേന്തീതി നിപ്ഫത്തിസുക്കതായ സുക്കാ. സരസേനാപി വാ സബ്ബകുസലധമ്മാ സുക്കാ ഏവ. തേസം ഹി ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തം പഭസ്സരം ഹോതി. ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ചാതി ഏത്ഥ പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ, ഭായനലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. യം പനേത്ഥ വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ. അട്ഠമം.

൯. ചരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ലോകം പാലേന്തീതി ലോകം സന്ധാരേന്തി ഠപേന്തി രക്ഖന്തി. നയിധ പഞ്ഞായേഥ മാതാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ജനികാ മാതാ ‘‘അയം മേ മാതാ’’തി ഗരുചിത്തീകാരവസേന ന പഞ്ഞായേഥ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സമ്ഭേദന്തി സങ്കരം മരിയാദഭേദം വാ. യഥാ അജേളകാതിആദീസു ഏതേ ഹി സത്താ ‘‘അയം മേ മാതാ’’തി വാ ‘‘മാതുച്ഛാ’’തി വാ ഗരുചിത്തീകാരവസേന ന ജാനന്തി. യം വത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥേവ വിപ്പടിപജ്ജന്തി. തസ്മാ ഉപമം ആഹരന്തോ ‘‘യഥാ അജേളകാ’’തിആദിമാഹ. നവമം.

൧൦. വസ്സൂപനായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമം അട്ഠുപ്പത്തിയം വുത്തം. കതരഅട്ഠുപ്പത്തിയം? മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായനേ. ഭഗവതാ ഹി പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി വസ്സൂപനായികാ അപ്പഞ്ഞത്താ അഹോസി. ഭിക്ഖൂ അനിബദ്ധവാസാ വസ്സേപി ഉതുവസ്സേപി യഥാസുഖം വിചരിംസു. തേ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ഹേമന്തമ്പി ഗിമ്ഹമ്പി വസ്സമ്പി ചാരികം ചരിസ്സന്തി ഹരിതാനി തിണാനി സമ്മദ്ദന്താ ഏകിന്ദ്രിയം ജീവം വിഹേഠേന്താ ബഹൂ ഖുദ്ദകേ പാണേ സങ്ഘാതം ആപാദേന്താ. ഇമേ ഹി നാമ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ദുരക്ഖാതധമ്മാ വസ്സാവാസം അല്ലീയിസ്സന്തി സംകസായിസ്സന്തി, ഇമേ നാമ സകുണാ രുക്ഖഗ്ഗേസു കുലാവകാനി കത്വാ വസ്സാവാസം അല്ലീയിസ്സന്തി സംകസായിസ്സന്തീ’’തിആദീനി വത്വാ ഉജ്ഝായിംസു. തമത്ഥം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഇമം സുത്തം ദേസേന്തോ പഠമം താവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൮൪) ഏത്തകമേവാഹ. അഥ ഭിക്ഖൂനം ‘‘കദാ നു ഖോ വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഉപ്പന്നം വിതക്കം സുത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സാനേ വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തി ആഹ. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കതി നു ഖോ വസ്സൂപനായികാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. തം സുത്വാ സകലമ്പി ഇദം സുത്തം ദേസേന്തോ ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വസ്സൂപനായികാതി വസ്സൂപഗമനാനി. പുരിമികാതി അപരജ്ജുഗതായ ആസാള്ഹിയാ ഉപഗന്തബ്ബാ പുരിമകത്തികപുണ്ണമിപരിയോസാനാ പഠമാ തേമാസീ. പച്ഛിമികാതി മാസഗതായ ആസാള്ഹിയാ ഉപഗന്തബ്ബാ പച്ഛിമകത്തികപരിയോസാനാ പച്ഛിമാ തേമാസീതി. ദസമം.

കമ്മകാരണവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. അധികരണവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ബലാനീതി കേനട്ഠേന ബലാനി. അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനി നാമ, തഥാ ദുരഭിഭവനട്ഠേന അനജ്ഝോമദ്ദനട്ഠേന ച. പടിസങ്ഖാനബലന്തി പച്ചവേക്ഖണബലം. ഭാവനാബലന്തി ബ്രൂഹനബലം വഡ്ഢനബലം. സുദ്ധം അത്താനന്തി ഇദം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തത്രാതി തേസു ദ്വീസു ബലേസു. യമിദന്തി യം ഇദം. സേഖാനമേതം ബലന്തി സത്തന്നം സേഖാനം ഞാണബലമേതം. സേഖഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ബലം ആഗമ്മാതി സത്തന്നം സേഖാനം ഞാണബലം ആരബ്ഭ സന്ധായ പടിച്ച. പജഹതീതി മഗ്ഗേന പജഹതി. പഹായാതി ഇമിനാ പന ഫലം കഥിതം. യം പാപന്തി യം പാപകം ലാമകം. യസ്മാ പനേതാനി ദ്വേപി വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്മാ ഏത്ഥ ഏതദഗ്ഗം നാഗതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൨. ദുതിയേ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതിആദീസു അയം ഹേട്ഠാ അനാഗതാനം പദാനം വസേന അത്ഥവണ്ണനാ – വിവേകനിസ്സിതന്തി വിവേകം നിസ്സിതം. വിവേകോതി വിവിത്തതാ. സ്വായം തദങ്ഗവിവേകോ വിക്ഖമ്ഭന-സമുച്ഛേദ-പടിപ്പസ്സദ്ധി-നിസ്സരണവിവേകോതി പഞ്ചവിധോ. തസ്മിം പഞ്ചവിധേ വിവേകേ. വിവേകനിസ്സിതന്തി തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതഞ്ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ യോഗീ വിപസ്സനാക്ഖണേ കിച്ചതോ തദങ്ഗവിവേകനിസ്സിതം, അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം, മഗ്ഗകാലേ പന കിച്ചതോ സമുച്ഛേദവിവേകനിസ്സിതം, ആരമ്മണതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിതം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി. പഞ്ചവിധവിവേകനിസ്സിതമ്പീതി ഏകേ. തേ ഹി ന കേവലം ബലവവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലക്ഖണേസുയേവ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഉദ്ധരന്തി, വിപസ്സനാപാദകകസിണജ്ഝാനആനാപാനാസുഭബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനേസുപി ഉദ്ധരന്തി, ന ച പടിസിദ്ധാ അട്ഠകഥാചരിയേഹി. തസ്മാ തേസം മതേന ഏതേസം ഝാനാനം പവത്തിക്ഖണേ കിച്ചതോ ഏവ വിക്ഖമ്ഭനവിവേകനിസ്സിതം. യഥാ ച ‘‘വിപസ്സനാക്ഖണേ അജ്ഝാസയതോ നിസ്സരണവിവേകനിസ്സിത’’ന്തി വുത്തം, ഏവം ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധിവിവേകനിസ്സിതമ്പി ഭാവേതീ’’തി വത്തും വട്ടതി. ഏസ നയോ വിരാഗനിസ്സിതന്തിആദീസു. വിവേകത്ഥാ ഏവ ഹി വിരാഗാദയോ.

കേവലം ഹേത്ഥ വോസ്സഗ്ഗോ ദുവിധോ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോ ച പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോ ചാതി. തത്ഥ പരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ ച തദങ്ഗവസേന, മഗ്ഗക്ഖണേ ച സമുച്ഛേദവസേന കിലേസപ്പഹാനം. പക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗോതി വിപസ്സനാക്ഖണേ തന്നിന്നഭാവേന, മഗ്ഗക്ഖണേ പന ആരമ്മണകരണേന നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനം. തദുഭയമ്പി ഇമസ്മിം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകേ അത്ഥവണ്ണനാനയേ വട്ടതി. തഥാ ഹി അയം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ യഥാവുത്തേന പകാരേന കിലേസേ പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനഞ്ച പക്ഖന്ദതി. വോസ്സഗ്ഗപരിണാമിന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന വോസ്സഗ്ഗത്ഥം പരിണമന്തം പരിണതഞ്ച, പരിപച്ചന്തം പരിപക്കഞ്ചാതി ഇദം വുത്തം ഹോതി. അയഞ്ഹി ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാനുയുത്തോ ഭിക്ഖു യഥാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ കിലേസപരിച്ചാഗവോസ്സഗ്ഗത്ഥം നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനവോസ്സഗ്ഗത്ഥഞ്ച പരിപച്ചതി, യഥാ ച പരിപക്കോ ഹോതി, തഥാ നം ഭാവേതീതി. ഏസ നയോ സേസബോജ്ഝങ്ഗേസു.

ഇധ പന നിബ്ബാനംയേവ സബ്ബസങ്ഖതേഹി വിവിത്തത്താ വിവേകോ, സബ്ബേസം വിരാഗഭാവതോ വിരാഗോ, നിരോധഭാവതോ നിരോധോതി വുത്തം. മഗ്ഗോ ഏവ ച വോസ്സഗ്ഗപരിണാമീ, തസ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി വിവേകം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തിയാ വിവേകനിസ്സിതം, തഥാ വിരാഗനിസ്സിതം നിരോധനിസ്സിതം. തഞ്ച ഖോ അരിയമഗ്ഗക്ഖണുപ്പത്തിയാ കിലേസാനം സമുച്ഛേദതോ പരിച്ചാഗഭാവേന ച നിബ്ബാനപക്ഖന്ദനഭാവേന ച പരിണതം പരിപക്കന്തി അയമേവ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസബോജ്ഝങ്ഗേസു. ഇതി ഇമേ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ. ഇമേസുപി ദ്വീസു ബലേസു ഏതദഗ്ഗഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൧൩. തതിയേ വിവിച്ചേവ കാമേഹീതിആദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം പാളിഅത്ഥോ ച ഭാവനാനയോ ച സബ്ബോ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൯-൭൦) വിത്ഥാരിതോയേവ. ഇമാനി പന ചത്താരി ഝാനാനി ഏകോ ഭിക്ഖു ചിത്തേകഗ്ഗത്ഥായ ഭാവേതി, ഏകോ വിപസ്സനാപാദകത്ഥായ, ഏകോ അഭിഞ്ഞാപാദകത്ഥായ, ഏകോ നിരോധപാദകത്ഥായ, ഏകോ ഭവവിസേസത്ഥായ. ഇധ പന താനിപി വിപസ്സനാപാദകാനി അധിപ്പേതാനി. അയം ഹി ഭിക്ഖു ഇമാനി ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ ഹേതുപച്ചയപരിഗ്ഗഹം കത്വാ സപ്പച്ചയം നാമരൂപഞ്ച വവത്ഥപേത്വാ ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗാനി സമോധാനേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഏവമേതാനി ഝാനാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനേവ കഥിതാനി. ഇമസ്മിമ്പി ബലദ്വയേ ഏതദഗ്ഗഭാവോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൧൪. ചതുത്ഥേ സംഖിത്തേന ച വിത്ഥാരേന ചാതി സംഖിത്തധമ്മദേസനാ വിത്ഥാരധമ്മദേസനാ ചാതി ദ്വേയേവ ധമ്മദേസനാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ മാതികം ഉദ്ദിസിത്വാ കഥിതാ ദേസനാ സംഖിത്തദേസനാ നാമ. തമേവ മാതികം വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ കഥിതാ വിത്ഥാരദേസനാ നാമ. മാതികം വാ ഠപേത്വാപി അട്ഠപേത്വാപി വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ കഥിതാ വിത്ഥാരദേസനാ നാമ. താസു സംഖിത്തദേസനാ നാമ മഹാപഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന കഥിതാ, വിത്ഥാരദേസനാ നാമ മന്ദപഞ്ഞസ്സ. മഹാപഞ്ഞസ്സ ഹി വിത്ഥാരദേസനാ അതിപപഞ്ചോ വിയ ഹോതി. മന്ദപഞ്ഞസ്സ സങ്ഖേപദേസനാ സസകസ്സ ഉപ്പതനം വിയ ഹോതി, നേവ അന്തം ന കോടിം പാപുണിതും സക്കോതി. സങ്ഖേപദേസനാ ച ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുസ്സ വസേന കഥിതാ, വിത്ഥാരദേസനാ ഇതരേസം തിണ്ണം വസേന. സകലമ്പി ഹി തേപിടകം സങ്ഖേപദേസനാ വിത്ഥാരദേസനാതി ഏത്ഥേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി.

൧൫. പഞ്ചമേ യസ്മിം, ഭിക്ഖവേ, അധികരണേതി വിവാദാധികരണം, അനുവാദാധികരണം, ആപത്താധികരണം, കിച്ചാധികരണന്തി ഇമേസം ചതുന്നം അധികരണാനം യസ്മിം അധികരണേ. ആപന്നോ ച ഭിക്ഖൂതി ആപത്തിം ആപന്നോ ഭിക്ഖു ച. തസ്മേതന്തി തസ്മിം ഏതം. ദീഘത്തായാതി ദീഘം അദ്ധാനം തിട്ഠനത്ഥായ. ഖരത്തായാതി ദാസ-കോണ്ഡ-ചണ്ഡാല-വേനാതി ഏവം ഖരവാചാപവത്തനത്ഥായ. വാളത്തായാതി പാണി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരണവസേന കക്ഖളഭാവത്ഥായ. ഭിക്ഖൂ ച ന ഫാസും വിഹരിസ്സന്തീതി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദാപന്നേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ യേപി ഉദ്ദേസം വാ പരിപുച്ഛം വാ ഗഹേതുകാമാ പധാനം വാ അനുയുഞ്ജിതുകാമാ, തേ ഫാസും ന വിഹരിസ്സന്തി. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്മിം ഹി ഉപോസഥപവാരണായ ഠിതായ ഉദ്ദേസാദീഹി അത്ഥികാ ഉദ്ദേസാദീനി ഗഹേതും ന സക്കോന്തി, വിപസ്സകാനം ചിത്തുപ്പാദോ ന ഏകഗ്ഗോ ഹോതി, തതോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോന്തി. ഏവം ഭിക്ഖൂ ച ന ഫാസും വിഹരിസ്സന്തി. ന ദീഘത്തായാതിആദീസു വുത്തപടിപക്ഖനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി ഏവം പച്ചവേക്ഖതി. അകുസലം ആപന്നോതി ഏത്ഥ അകുസലന്തി ആപത്തി അധിപ്പേതാ, ആപത്തിം ആപന്നോതി അത്ഥോ. കഞ്ചിദേവ ദേസന്തി ന സബ്ബമേവ ആപത്തിം, ആപത്തിയാ പന കഞ്ചിദേവ ദേസം അഞ്ഞതരം ആപത്തിന്തി അത്ഥോ. കായേനാതി കരജകായേന. അനത്തമനോതി അതുട്ഠചിത്തോ. അനത്തമനവാചന്തി അതുട്ഠവാചം. മമേവാതി മംയേവ. തത്ഥാതി തസ്മിം അധികരണേ. അച്ചയോ അച്ചഗമാതി അപരാധോ അതിക്കമിത്വാ മദ്ദിത്വാ ഗതോ, അഹമേവേത്ഥ അപരാധികോ. സുങ്കദായകംവ ഭണ്ഡസ്മിന്തി യഥാ സുങ്കട്ഠാനം പരിഹരിത്വാ നീതേ ഭണ്ഡസ്മിം സുങ്കദായകം അപരാധോ അഭിഭവതി, സോ ച തത്ഥ അപരാധികോ ഹോതി, ന രാജാനോ ന രാജപുരിസാതി അത്ഥോ.

ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ ഹി രഞ്ഞാ ഠപിതം സുങ്കട്ഠാനം പരിഹരിത്വാ ഭണ്ഡം ഹരതി, തം സഹ ഭണ്ഡസകടേന ആനേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേന്തി. തത്ഥ നേവ സുങ്കട്ഠാനസ്സ ദോസോ അത്ഥി, ന രഞ്ഞോ ന രാജപുരിസാനം, പരിഹരിത്വാ ഗതസ്സേവ പന ദോസോ, ഏവമേവം യം സോ ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ, തത്ഥ നേവ ആപത്തിയാ ദോസോ, ന ചോദകസ്സ. തീഹി പന കാരണേഹി തസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ദോസോ. തസ്സ ഹി ആപത്തിം ആപന്നഭാവേനപി ദോസോ, ചോദകേ അനത്തമനതായപി ദോസോ, അനത്തമനസ്സ സതോ പരേസം ആരോചനേനപി ദോസോ. ചോദകസ്സ പന യം സോ തം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തം അദ്ദസ, തത്ഥ ദോസോ നത്ഥി. അനത്തമനതായ ചോദനായ പന ദോസോ. തമ്പി അമനസികരിത്വാ അയം ഭിക്ഖു അത്തനോവ ദോസം പച്ചവേക്ഖന്തോ ‘‘ഇതി മമേവ തത്ഥ അച്ചയോ അച്ചഗമാ സുങ്കദായകംവ ഭണ്ഡസ്മി’’ന്തി ഏവം പടിസഞ്ചിക്ഖതീതി അത്ഥോ. ദുതിയവാരേ ചോദകസ്സ അനത്തമനതാ ച അനത്തമനതായ ചോദിതഭാവോ ചാതി ദ്വേ ദോസാ, തേസം വസേന ‘‘അച്ചയോ അച്ചഗമാ’’തി ഏത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

൧൬. ഛട്ഠേ അഞ്ഞതരോതി ഏകോ അപാകടനാമോ ബ്രാഹ്മണോ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി യേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം. തസ്മാ യത്ഥ ഭഗവാ, തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യേന വാ കാരണേന ഭഗവാ ദേവമനുസ്സേഹി ഉപസങ്കമിതബ്ബോ, തേന കാരണേന ഉപസങ്കമീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേന ച കാരണേന ഭഗവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ? നാനപ്പകാരഗുണവിസേസാധിഗമാധിപ്പായേന, സാദുഫലൂപഭോഗാധിപ്പായേന ദിജഗണേഹി നിച്ചഫലിതമഹാരുക്ഖോ വിയ. ഉപസങ്കമീതി ഗതോതി വുത്തം ഹോതി. ഉപസങ്കമിത്വാതി ഉപസങ്കമനപരിയോസാനദീപനം. അഥ വാ ഏവം ഗതോ തതോ ആസന്നതരം ഠാനം ഭഗവതോ സമീപസങ്ഖാതം ഗന്ത്വാതിപി വുത്തം ഹോതി.

ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീതി യഥാ ച ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ തേന, ഏവം സോപി ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദോ അഹോസി, സീതോദകം വിയ ഉണ്ഹോദകേന സമ്മോദിതം ഏകീഭാവം അഗമാസി. യായ ച ‘‘കച്ചി, ഭോ ഗോതമ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ഭോതോ ഗോതമസ്സ ച സാവകാനഞ്ച അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരോ’’തിആദികായ കഥായ സമ്മോദി, തം പീതിപാമോജ്ജസങ്ഖാതസ്സ സമ്മോദസ്സ ജനനതോ സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ ച സമ്മോദനീയം, അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരതായ സുചിരമ്പി കാലം സാരേതും നിരന്തരം പവത്തേതും അരഹരൂപതോ സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരണീയം. സുയ്യമാനസുഖതോ വാ സമ്മോദനീയം, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ സാരണീയം, തഥാ ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായ സമ്മോദനീയം, അത്ഥപരിസുദ്ധതായ സാരണീയന്തി ഏവം അനേകേഹി പരിയായേഹി സമ്മോദനീയം സാരണീയം കഥം വീതിസാരേത്വാ പരിയോസാപേത്വാ നിട്ഠപേത്വാ യേനത്ഥേന ആഗതോ, തം പുച്ഛിതുകാമോ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. തസ്മാ യഥാ നിസിന്നോ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതി, തഥാ നിസീദീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം. നിസീദീതി ഉപാവിസി. പണ്ഡിതാ ഹി പുരിസാ ഗരുട്ഠാനീയം ഉപസങ്കമിത്വാ ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം നിസീദന്തി. അയഞ്ച നേസം അഞ്ഞതരോ, തസ്മാ ഏകമന്തം നിസീദി.

കഥം നിസിന്നോ പന ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതീതി? ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ. സേയ്യഥിദം – അതിദൂരം, അച്ചാസന്നം, ഉപരിവാതം, ഉന്നതപ്പദേസം, അതിസമ്മുഖം അതിപച്ഛാതി. അതിദൂരേ നിസിന്നോ ഹി സചേ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഉച്ചാസദ്ദേന കഥേതബ്ബം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ നിസിന്നോ സങ്ഘട്ടനം കരോതി. ഉപരിവാതേ നിസിന്നോ സരീരഗന്ധേന ബാധതി. ഉന്നതപ്പദേസേ നിസിന്നോ അഗാരവം പകാസേതി. അതിസമ്മുഖാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. അതിപച്ഛാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ഗീവം പസാരേത്വാ ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അയമ്പി ഏതേ ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി.

ഏതദവോചാതി ദുവിധാ ഹി പുച്ഛാ – അഗാരികപുച്ഛാ, അനഗാരികപുച്ഛാ ച. തത്ഥ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കുസലം, കിം അകുസല’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൯൬) ഇമിനാ നയേന അഗാരികപുച്ഛാ ആഗതാ. ‘‘ഇമേ നു ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി (മ. നി. ൩.൮൬) ഇമിനാ നയേന അനഗാരികപുച്ഛാ. അയം പന അത്തനോ അനുരൂപം അഗാരികപുച്ഛം പുച്ഛന്തോ ഏതം ‘‘കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമ, ഹേതു കോ പച്ചയോ’’തിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ ഹേതു പച്ചയോതി ഉഭയമ്പേതം കാരണവേവചനമേവ. അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാഹേതൂതി അധമ്മചരിയാസങ്ഖാതായ വിസമചരിയായ ഹേതു, തംകാരണാ തപ്പച്ചയാതി അത്ഥോ. തത്രായം പദത്ഥോ – അധമ്മസ്സ ചരിയാ അധമ്മചരിയാ, അധമ്മകാരണന്തി അത്ഥോ. വിസമം ചരിയാ, വിസമസ്സ വാ കമ്മസ്സ ചരിയാതി വിസമചരിയാ. അധമ്മചരിയാ ച സാ വിസമചരിയാ ചാതി അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ. ഏതേനുപായേന സുക്കപക്ഖേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്ഥതോ പനേത്ഥ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ നാമ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ, ധമ്മചരിയാസമചരിയാ നാമ ദസ കുസലകമ്മപഥാതി വേദിതബ്ബാ.

അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാതി ഏത്ഥ അയം അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭനുമോദനേസു ദിസ്സതി. ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൩; അ. നി. ൮.൨൦) ഹി ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ ച പണീതതരോ ചാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൦൦) സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. –

ആദീസു (വി. വ. ൮൫൭) അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭന്തേ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൦; പാരാ. ൧൫) അബ്ഭനുമോദനേ. ഇധാപി അബ്ഭനുമോദനേയേവ. യസ്മാ ച അബ്ഭനുമോദനേ, തസ്മാ സാധു സാധു, ഭോ ഗോതമാതി വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഭയേ കോധേ പസംസായം, തുരിതേ കോതൂഹലച്ഛരേ;

ഹാസേ സോകേ പസാദേ ച, കരേ ആമേഡിതം ബുധോ’’തി. –

ഇമിനാ ച ലക്ഖണേന ഇധ പസാദവസേന പസംസാവസേന ചായം ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ അഭിക്കന്തന്തി അഭിക്കന്തം അതിഇട്ഠം അതിമനാപം, അതിസുന്ദരന്തി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥ ഏകേന അഭിക്കന്തസദ്ദേന ദേസനം ഥോമേതി, ഏകേന അത്തനോ പസാദം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമ, യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനാ, അഭിക്കന്തം യദിദം ഭോതോ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനം ആഗമ്മ മമ പസാദോതി. ഭഗവതോയേവ വാ വചനം ദ്വേ ദ്വേ അത്ഥേ സന്ധായ ഥോമേതി – ഭോതോ ഗോതമസ്സ വചനം അഭിക്കന്തം ദോസനാസനതോ, അഭിക്കന്തം ഗുണാധിഗമനതോ, തഥാ സദ്ധാജനനതോ, പഞ്ഞാജനനതോ, സാത്ഥതോ, സബ്യഞ്ജനതോ, ഉത്താനപദതോ, ഗമ്ഭീരത്ഥതോ, കണ്ണസുഖതോ, ഹദയങ്ഗമതോ, അനത്തുക്കംസനതോ, അപരവമ്ഭനതോ, കരുണാസീതലതോ, പഞ്ഞാവദാതതോ, ആപാഥരമണീയതോ, വിമദ്ദക്ഖമതോ, സുയ്യമാനസുഖതോ, വീമംസിയമാനഹിതതോതി ഏവമാദീഹി യോജേതബ്ബം.

തതോ പരമ്പി ചതൂഹി ഉപമാഹി ദേസനംയേവ ഥോമേതി. തത്ഥ നിക്കുജ്ജിതന്തി അധോമുഖഠപിതം, ഹേട്ഠാമുഖജാതം വാ. ഉക്കുജ്ജേയ്യാതി ഉപരിമുഖം കരേയ്യ. പടിച്ഛന്നന്തി തിണപണ്ണാദിഛാദിതം. വിവരേയ്യാതി ഉഗ്ഘാടേയ്യ. മൂള്ഹസ്സാതി ദിസാമൂള്ഹസ്സ. മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യാതി ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏസ മഗ്ഗോ’’തി വദേയ്യ. അന്ധകാരേതി കാളപക്ഖചാതുദ്ദസീഅഡ്ഢരത്തഘനവനസണ്ഡമേഘപടലേഹി ചതുരങ്ഗേ തമേ. അയം താവ അനുത്താനപദത്ഥോ.

അയം പന അധിപ്പായയോജനാ – യഥാ കോചി നിക്കുജ്ജിതം ഉക്കുജ്ജേയ്യ, ഏവം സദ്ധമ്മവിമുഖം അസദ്ധമ്മേ പതിതം മം അസദ്ധമ്മാ വുട്ഠാപേന്തേന, യഥാ പടിച്ഛന്നം വിവരേയ്യ, ഏവം കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ സാസനന്തരധാനതോ പഭുതി മിച്ഛാദിട്ഠിഗഹനപടിച്ഛന്നം സാസനം വിവരന്തേന, യഥാ മൂള്ഹസ്സ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, ഏവം കുമ്മഗ്ഗമിച്ഛാമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സ മേ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗം ആവികരോന്തേന, യഥാ അന്ധകാരേ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ, ഏവം മോഹന്ധകാരേ നിമുഗ്ഗസ്സ മേ ബുദ്ധാദിരതനരൂപാനി അപസ്സതോ തപ്പടിച്ഛാദകമോഹന്ധകാരവിദ്ധംസകദേസനാപജ്ജോതധാരണേന മയ്ഹം ഭോതാ ഗോതമേന ഏതേഹി പരിയായേഹി പകാസിതത്താ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോതി.

ഏവം ദേസനം ഥോമേത്വാ ഇമായ ദേസനായ രതനത്തയേ പസന്നചിത്തോ പസന്നാകാരം കരോന്തോ ഏസാഹന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസാഹന്തി ഏസോ അഹം. ഭവന്തം ഗോതമം സരണം ഗച്ഛാമീതി ഭവം മേ ഗോതമോ സരണം പരായണം അഘസ്സ താതാ ഹിതസ്സ ച വിധാതാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഭവന്തം ഗോതമം ഗച്ഛാമി ഭജാമി സേവാമി പയിരുപാസാമി, ഏവം വാ ജാനാമി ബുജ്ഝാമീതി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതി അത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ. തസ്മാ ഗച്ഛാമീതി ഇമസ്സ ജാനാമി ബുജ്ഝാമീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ. ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാതി ഏത്ഥ പന അധിഗതമഗ്ഗേ സച്ഛികതനിരോധേ യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ ച ചതൂസു അപായേസു അപതമാനേ ധാരേതീതി ധമ്മോ. സോ അത്ഥതോ അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪) വിത്ഥാരോ. ന കേവലഞ്ച അരിയമഗ്ഗോ ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച, അപിച ഖോ അരിയഫലേഹി സദ്ധിം പരിയത്തിധമ്മോപി. വുത്തഞ്ഹേതം ഛത്തമാണവകവിമാനേ –

‘‘രാഗവിരാഗമനേജമസോകം, ധമ്മമസങ്ഖതമപ്പടികൂലം;

മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തം, ധമ്മമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൭);

ഏത്ഥ രാഗവിരോഗോതി മഗ്ഗോ കഥിതോ. അനോജമസോകന്തി ഫലം. ധമ്മമസങ്ഖതന്തി നിബ്ബാനം. അപ്പടികൂലം മധുരമിമം പഗുണം സുവിഭത്തന്തി പിടകത്തയേന വിഭത്താ സബ്ബധമ്മക്ഖന്ധാതി. ദിട്ഠിസീലസങ്ഘാതേന സംഹതോതി സങ്ഘോ. സോ അത്ഥതോ അട്ഠഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. വുത്തഞ്ഹേതം തസ്മിയേവ വിമാനേ –

‘‘യത്ഥ ച ദിന്നമഹപ്ഫലമാഹു, ചതൂസു സുചീസു പുരിസയുഗേസു;

അട്ഠ ച പുഗ്ഗലധമ്മദസാ തേ, സങ്ഘമിമം സരണത്ഥമുപേഹീ’’തി. (വി. വ. ൮൮൮);

ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. ഏത്താവതാ ബ്രാഹ്മണോ തീണി സരണഗമനാനി പടിവേദേസി.

ഇദാനി തേസു സരണഗമനേസു കോസല്ലത്ഥം സരണം, സരണഗമനം, യോ ച സരണം ഗച്ഛതി, സരണഗമനപ്പഭേദോ, സരണഗമനഫലം, സംകിലേസോ, ഭേദോതി അയം വിധി വേദിതബ്ബോ.

സേയ്യഥിദം – പദത്ഥതോ താവ ഹിംസതീതി സരണം, സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിപരികിലേസം ഹനതി വിനാസേതീതി അത്ഥോ, രതനത്തയസ്സേവേതം അധിവചനം. അഥ വാ ഹിതേ പവത്തനേന അഹിതാ ച നിവത്തനേന സത്താനം ഭയം ഹിംസതീതി ബുദ്ധോ, ഭവകന്താരാ ഉത്താരണേന ലോകസ്സ അസ്സാസദാനേന ച ധമ്മോ, അപ്പകാനമ്പി കാരാനം വിപുലഫലപടിലാഭകരണേന സങ്ഘോ. തസ്മാ ഇമിനാപി പരിയായേന രതനത്തയം സരണം. തപ്പസാദതഗ്ഗരുതാഹി വിഹതകിലേസോ തപ്പരായണതാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ സരണഗമനം. തംസമങ്ഗീസത്തോ സരണം ഗച്ഛതി, വുത്തപ്പകാരേന ചിത്തുപ്പാദേന ‘‘ഏതാനി മേ തീണി രതനാനി സരണം, ഏതാനി പരായണ’’ന്തി ഏവം ഉപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം താവ സരണം സരണഗമനം യോ ച സരണം ഗച്ഛതി ഇദം തയം വേദിതബ്ബം.

സരണഗമനപ്പഭേദേ പന ദുവിധം സരണഗമനം ലോകുത്തരം ലോകിയഞ്ചാതി. തത്ഥ ലോകുത്തരം ദിട്ഠസച്ചാനം മഗ്ഗക്ഖണേ സരണഗമനുപക്കിലേസസമുച്ഛേദേന ആരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണം ഹുത്വാ കിച്ചതോ സകലേപി രതനത്തയേ ഇജ്ഝതി. ലോകിയം പുഥുജ്ജനാനം സരണഗമനുപക്കിലേസവിക്ഖമ്ഭനേന ആരമ്മണതോ ബുദ്ധാദിഗുണാരമ്മണം ഹുത്വാ ഇജ്ഝതി. തം അത്ഥതോ ബുദ്ധാദീസു വത്ഥൂസു സദ്ധാപടിലാഭോ, സദ്ധാമൂലികാ ച സമ്മാദിട്ഠി ദസസു പുഞ്ഞകിരിയാവത്ഥൂസു ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി വുച്ചതി.

തയിദം ചതുധാ പവത്തതി അത്തസന്നിയ്യാതനേന തപ്പരായണതായ സിസ്സഭാവൂപഗമനേന പണിപാതേനാതി. തത്ഥ അത്തസന്നിയ്യാതനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അത്താനം ബുദ്ധസ്സ നിയ്യാതേമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീനം അത്തപരിച്ചജനം. തപ്പരായണതാ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധപരായണോ, ധമ്മപരായണോ, സങ്ഘപരായണോ ഇതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം തപ്പരായണഭാവോ. സിസ്സഭാവൂപഗമനം നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം ബുദ്ധസ്സ അന്തേവാസികോ, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ ഇതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം സിസ്സഭാവൂപഗമോ. പണിപാതോ നാമ ‘‘അജ്ജ ആദിം കത്വാ അഹം അഭിവാദന-പച്ചുട്ഠാന-അഞ്ജലികമ്മ-സാമീചികമ്മം ബുദ്ധാദീനംയേവ തിണ്ണം വത്ഥൂനം കരോമി ഇതി മം ധാരേഥാ’’തി ഏവം ബുദ്ധാദീസു പരമനിപച്ചകാരോ. ഇമേസഞ്ഹി ചതുന്നമ്പി ആകാരാനം അഞ്ഞതരമ്പി കരോന്തേന ഗഹിതംയേവ ഹോതി സരണഗമനം.

അപിച ‘‘ഭഗവതോ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ധമ്മസ്സ, സങ്ഘസ്സ അത്താനം പരിച്ചജാമി, ജീവിതം പരിച്ചജാമി, പരിച്ചത്തോയേവ മേ അത്താ, പരിച്ചത്തംയേവ മേ ജീവിതം, ജീവിതപരിയന്തികം ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി, ബുദ്ധോ മേ സരണം ലേണം താണ’’ന്തി ഏവമ്പി അത്തസന്നിയ്യാതനം വേദിതബ്ബം. ‘‘സത്ഥാരഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം, സുഗതഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യം, സമ്മാസമ്ബുദ്ധഞ്ച വതാഹം പസ്സേയ്യം, ഭഗവന്തമേവ പസ്സേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ഏവമ്പി മഹാകസ്സപസ്സ സരണഗമനേ വിയ സിസ്സഭാവൂപഗമനം ദട്ഠബ്ബം.

‘‘സോ അഹം വിചരിസ്സാമി, ഗാമാ ഗാമം പുരാ പുരം;

നമസ്സമാനോ സമ്ബുദ്ധം, ധമ്മസ്സ ച സുധമ്മത’’ന്തി. (സു. നി. ൧൯൪; സം. നി. ൧.൨൪൬);

ഏവമ്പി ആളവകാദീനം സരണഗമനം വിയ തപ്പരായണതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘അഥ ഖോ ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവതോ പാദാനി മുഖേന ച പരിചുമ്ബതി, പാണീഹി ച പരിസമ്ബാഹതി, നാമഞ്ച സാവേതി – ‘ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ; ബ്രഹ്മായു അഹം, ഭോ ഗോതമ, ബ്രാഹ്മണോ’’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൪) ഏവമ്പി പണിപാതോ വേദിതബ്ബോ.

സോ പനേസ ഞാതിഭയാചരിയദക്ഖിണേയ്യവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ ദക്ഖിണേയ്യപണിപാതേന സരണഗമനം ഹോതി, ന ഇതരേഹി. സേട്ഠവസേനേവ ഹി സരണം ഗണ്ഹാതി, സേട്ഠവസേന ച ഭിജ്ജതി. തസ്മാ യോ സാകിയോ വാ കോലിയോ വാ ‘‘ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ഞാതകോ’’തി വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ രാജപൂജിതോ മഹാനുഭാവോ അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി ഭയേന വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ വാ ബോധിസത്തകാലേ ഭഗവതോ സന്തികേ കിഞ്ചി ഉഗ്ഗഹിതം സരമാനോ ബുദ്ധകാലേ വാ –

‘‘ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ;

ചതുത്ഥഞ്ച നിധാപേയ്യ, ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൬൫) –

ഏവരൂപം അനുസാസനിം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ആചരിയോ മേ’’തി വന്ദതി, അഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി സരണം. യോ പന ‘‘അയം ലോകേ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ’’തി വന്ദതി, തേനേവ ഗഹിതം ഹോതി സരണം.

ഏവം ഗഹിതസരണസ്സ ച ഉപാസകസ്സ വാ ഉപാസികായ വാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേസു പബ്ബജിതമ്പി ഞാതിം ‘‘ഞാതകോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോ സരണഗമനം ന ഭിജ്ജതി, പഗേവ അപബ്ബജിതം. തഥാ രാജാനം ഭയവസേന വന്ദതോ. സോ ഹി രട്ഠപൂജിതത്താ അവന്ദിയമാനോ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാതി. തഥാ യം കിഞ്ചി സിപ്പം സിക്ഖാപകം തിത്ഥിയം ‘‘ആചരിയോ മേ അയ’’ന്തി വന്ദതോപി ന ഭിജ്ജതീതി ഏവം സരണഗമനപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച ലോകുത്തരസ്സ സരണഗമനസ്സ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി വിപാകഫലം, സബ്ബദുക്ഖക്ഖയോ ആനിസംസഫലം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യോ ച ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച, സങ്ഘഞ്ച സരണം ഗതോ;

ചത്താരി അരിയസച്ചാനി, സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതി. (ധ. പ. ൧൯൦);

‘‘ദുക്ഖം ദുക്ഖസമുപ്പാദം, ദുക്ഖസ്സ ച അതിക്കമം;

അരിയഞ്ചട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം, ദുക്ഖൂപസമഗാമിനം. (ധ. പ. ൧൯൧);

‘‘ഏതം ഖോ സരണം ഖേമം, ഏതം സരണമുത്തമം;

ഏതം സരണമാഗമ്മ, സബ്ബദുക്ഖാ പമുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൯൨);

അപിച നിച്ചതോ അനുപഗമനാദിവസേനപേതസ്സ ആനിസംസഫലം വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, സുഖതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, മാതരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പിതരം, അരഹന്തം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, പദുട്ഠചിത്തോ തഥാഗതസ്സ ലോഹിതം ഉപ്പാദേയ്യ, സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യ, അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൮-൧൩൦; അ. നി. ൧.൨൭൨-൨൭൭).

ലോകിയസ്സ പന സരണഗമനസ്സ ഭവസമ്പദാപി ഭോഗസമ്പദാപി ഫലമേവ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ,

ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം,

ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (സം. നി. ൧.൩൭);

അപരമ്പി വുത്തം –

‘‘അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം ഠിതം ഖോ സക്കം ദേവാനമിന്ദം ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏതദവോച – ‘സാധു ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ബുദ്ധസരണഗമനം ഹോതി. ബുദ്ധസരണഗമനഹേതു ഖോ ദേവാനമിന്ദ ഏവമിധേകച്ചേ സത്താ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജന്തി. തേ അഞ്ഞേ ദേവേ ദസഹി ഠാനേഹി അധിഗണ്ഹന്തി ദിബ്ബേന ആയുനാ ദിബ്ബേന വണ്ണേന സുഖേന യസേന ആധിപതേയ്യേന ദിബ്ബേഹി രൂപേഹി സദ്ദേഹി ഗന്ധേഹി രസേഹി ഫോട്ഠബ്ബേഹീ’’’തി (സം. നി. ൪.൩൪൧).

ഏസേവ നയോ ധമ്മേ സങ്ഘേ ച. അപിച വേലാമസുത്താദിവസേനാപി (അ. നി. ൯.൨൦ ആദയോ) സരണഗമനസ്സ ഫലവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സരണഗമനഫലം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ലോകിയസരണഗമനം തീസു വത്ഥൂസു അഞ്ഞാണസംസയമിച്ഛാഞാണാദീഹി സംകിലിസ്സതി, ന മഹാജുതികം ഹോതി ന മഹാവിപ്ഫാരം. ലോകുത്തരസ്സ നത്ഥി സംകിലേസോ. ലോകിയസ്സ ച സരണഗമനസ്സ ദുവിധോ ഭേദോ സാവജ്ജോ അനവജ്ജോ ച. തത്ഥ സാവജ്ജോ അഞ്ഞസത്ഥാരാദീസു അത്തസന്നിയ്യാതനാദീഹി ഹോതി, സോ അനിട്ഠഫലോ. അനവജ്ജോ കാലകിരിയായ, സോ അവിപാകത്താ അഫലോ. ലോകുത്തരസ്സ പന നേവത്ഥി ഭേദോ. ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസതീതി ഏവം സരണഗമനസ്സ സംകിലേസോ ച ഭേദോ ച വേദിതബ്ബോ.

ഉപാസകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതൂതി മം ഭവം ഗോതമോ ‘‘ഉപാസകോ അയ’’ന്തി ഏവം ധാരേതു, ജാനാതൂതി അത്ഥോ. ഉപാസകവിധികോസല്ലത്ഥം പനേത്ഥ കോ ഉപാസകോ, കസ്മാ ഉപാസകോതി വുച്ചതി, കിമസ്സ സീലം, കോ ആജീവോ, കാ വിപത്തി, കാ സമ്പത്തീതി ഇദം പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ കോ ഉപാസകോതി യോ കോചി സരണഗതോ ഗഹട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ ബുദ്ധം സരണം ഗതോ ഹോതി, ധമ്മം സരണം ഗതോ, സങ്ഘം സരണം ഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൩൩).

കസ്മാ ഉപാസകോതി. രതനത്തയസ്സ ഉപാസനതോ. സോ ഹി ബുദ്ധം ഉപാസതീതി ഉപാസകോ. ധമ്മം, സങ്ഘം ഉപാസതീതി ഉപാസകോതി.

കിമസ്സ സീലന്തി. പഞ്ച വേരമണിയോ. യഥാഹ –

‘‘യതോ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി, അദിന്നാദാനാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ, മുസാവാദാ, സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, മഹാനാമ, ഉപാസകോ സീലവാ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൩൩).

കോ ആജീവോതി. പഞ്ച മിച്ഛാവണിജ്ജാ പഹായ ധമ്മേന സമേന ജീവികകപ്പനം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചിമാ, ഭിക്ഖവേ, വണിജ്ജാ ഉപാസകേന അകരണീയാ. കതമാ പഞ്ച. സത്ഥവണിജ്ജാ, സത്തവണിജ്ജാ, മംസവണിജ്ജാ, മജ്ജവണിജ്ജാ, വിസവണിജ്ജാ. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വണിജ്ജാ ഉപാസകേന അകരണീയാ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൭).

കാ വിപത്തീതി. യാ തസ്സേവ സീലസ്സ ച ആജീവസ്സ ച വിപത്തി, അയമസ്സ വിപത്തി. അപിച യായ ഏസ ചണ്ഡാലോ ചേവ ഹോതി മലഞ്ച പതികുട്ഠോ ച, സാപി തസ്സ വിപത്തീതി വേദിതബ്ബാ. തേ ച അത്ഥതോ അസ്സദ്ധിയാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ ഉപാസകചണ്ഡാലോ ച ഹോതി ഉപാസകമലഞ്ച ഉപാസകപതികുട്ഠോ ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? അസ്സദ്ധോ ഹോതി, ദുസ്സീലോ ഹോതി, കോതൂഹലമങ്ഗലികോ ഹോതി, മങ്ഗലം പച്ചേതി നോ കമ്മം, ഇതോ ച ബഹിദ്ധാ ദക്ഖിണേയ്യം പരിയേസതി, തത്ഥ ച പുബ്ബകാരം കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൫).

കാ സമ്പത്തീതി. യാ ചസ്സ സീലസമ്പദാ ച ആജീവസമ്പദാ ച, സാ സമ്പത്തി. യേ ചസ്സ രതനഭാവാദികരാ സദ്ധാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഉപാസകോ ഉപാസകരതനഞ്ച ഹോതി ഉപാസകപദുമഞ്ച ഉപാസകപുണ്ഡരീകഞ്ച. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സദ്ധോ ഹോതി, സീലവാ ഹോതി, ന കോതൂഹലമങ്ഗലികോ ഹോതി, കമ്മം പച്ചേതി നോ മങ്ഗലം, ന ഇതോ ബഹിദ്ധാ ദക്ഖിണേയ്യം ഗവേസതി, ഇധ ച പുബ്ബകാരം കരോതീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൭൫).

അജ്ജതഗ്ഗേതി ഏത്ഥ അയം അഗ്ഗസദ്ദോ ആദികോടികോട്ഠാസസേട്ഠേസു ദിസ്സതി. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ സമ്മ, ദോവാരിക, ആവരാമി ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൦) ഹി ആദിമ്ഹി ദിസ്സതി. ‘‘തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം പരാമസേയ്യ (കഥാ. ൪൪൧). ഉച്ഛഗ്ഗം വേളഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു കോടിയം. ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മധുരഗ്ഗം വാ തിത്തകഗ്ഗം വാ (സം. നി. ൫.൩൭൪), അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേന വാ പരിവേണഗ്ഗേന വാ ഭാജേതു’’ന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൧൮) കോട്ഠാസേ. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൪) സേട്ഠേ. ഇധ പനായം ആദിമ്ഹി ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ അജ്ജതഗ്ഗേതി അജ്ജതം ആദിം കത്വാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അജ്ജതന്തി അജ്ജഭാവം. അജ്ജദഗ്ഗേതി വാ പാഠോ, ദകാരോ പദസന്ധികരോ, അജ്ജ അഗ്ഗം കത്വാതി അത്ഥോ.

പാണുപേതന്തി പാണേഹി ഉപേതം, യാവ മേ ജീവിതം പവത്തതി, താവ ഉപേതം, അനഞ്ഞസത്ഥുകം തീഹി സരണഗമനേഹി സരണം ഗതം ഉപാസകം കപ്പിയകാരകം മം ഭവം ഗോതമോ ധാരേതു ജാനാതു. അഹഞ്ഹി സചേപി മേ തിഖിണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദേയ്യ, നേവ ബുദ്ധം ‘‘ന ബുദ്ധോ’’തി വാ ധമ്മം ‘‘ന ധമ്മോ’’തി വാ സങ്ഘം ‘‘ന സങ്ഘോ’’തി വാ വദേയ്യന്തി ഏവം അത്തസന്നിയ്യാതനേന സരണം ഗന്ത്വാ ചതൂഹി ച പച്ചയേഹി പവാരേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമീതി.

൧൭. സത്തമേ ജാണുസ്സോണീതി ജാണുസ്സോണിഠാനന്തരം കിര നാമേകം ഠാനന്തരം, തം യേന കുലേന ലദ്ധം, തം ജാണുസ്സോണികുലന്തി വുച്ചതി. അയം തസ്മിം കുലേ ജാതത്താ രഞ്ഞോ സന്തികേ ച ലദ്ധജാണുസ്സോണിസക്കാരത്താ ജാണുസ്സോണീതി വുച്ചതി. തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ബഹുസ്സുതോ’’തി സുത്വാ ‘‘സചേ സോ ലിങ്ഗവിഭത്തികാരകാദിഭേദം ജാനിസ്സതി, അമ്ഹേഹി ഞാതമേവ ജാനിസ്സതി, അഞ്ഞാതം കിം ജാനിസ്സതി. ഞാതമേവ കഥേസ്സതി, അഞ്ഞാതം കിം കഥേസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ മാനദ്ധജം പഗ്ഗയ്ഹ സിങ്ഗം ഉക്ഖിപിത്വാ മഹാപരിവാരേഹി പരിവുതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. കതത്താ ച, ബ്രാഹ്മണ, അകതത്താ ചാതി സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ഇധ ആഗച്ഛന്തോ ന ജാനിതുകാമോ അത്ഥഗവേസീ ഹുത്വാ ആഗതോ, മാനം പന പഗ്ഗയ്ഹ സിങ്ഗം ഉക്ഖിപിത്വാ ആഗതോ. കിം നു ഖ്വസ്സ യഥാ പഞ്ഹസ്സ അത്ഥം ജാനാതി, ഏവം കഥിതേ വഡ്ഢി ഭവിസ്സതി, ഉദാഹു യഥാ ന ജാനാതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘യഥാ ന ജാനാതി, ഏവം കഥിതേ വഡ്ഢി ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘കതത്താ ച, ബ്രാഹ്മണ, അകതത്താ ചാ’’തി ആഹ.

ബ്രാഹ്മണോ തം സുത്വാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ കതത്താപി അകതത്താപി നിരയേ നിബ്ബത്തിം വദതി, ഇദം ഉഭയകാരണേനാപി ഏകട്ഠാനേ നിബ്ബത്തിയാ കഥിതത്താ ദുജ്ജാനം മഹന്ധകാരം, നത്ഥി മയ്ഹം ഏത്ഥ പതിട്ഠാ. സചേ പനാഹം ഏത്തകേനേവ തുണ്ഹീ ഭവേയ്യം, ബ്രാഹ്മണാനം മജ്ഝേ കഥനകാലേപി മം ഏവം വദേയ്യും – ‘ത്വം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം മാനം പഗ്ഗയ്ഹ സിങ്ഗം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗതോസി, ഏകവചനേനേവ തുണ്ഹീ ഹുത്വാ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി, ഇമസ്മിം ഠാനേ കസ്മാ കഥേസീ’തി. തസ്മാ പരാജിതോപി അപരാജിതസദിസോ ഹുത്വാ പുന സഗ്ഗഗമനപഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ കോ നു ഖോ, ഭോ ഗോതമാതി ഇമം ദുതിയപഞ്ഹം ആരഭി.

ഏവമ്പി തസ്സ അഹോസി – ‘‘ഉപരിപഞ്ഹേന ഹേട്ഠാപഞ്ഹം ജാനിസ്സാമി, ഹേട്ഠാപഞ്ഹേന ഉപരിപഞ്ഹ’’ന്തി. തസ്മാപി ഇമം പഞ്ഹം പുച്ഛി. സത്ഥാ പുരിമനയേനേവ ചിന്തേത്വാ യഥാ ന ജാനാതി, ഏവമേവ കഥേന്തോ പുനപി ‘‘കതത്താ ച, ബ്രാഹ്മണ, അകതത്താ ചാ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ തസ്മിമ്പി പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോ ‘‘അലം, ഭോ, ന ഈദിസസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികം ആഗതേന അജാനിത്വാ ഗന്തും വട്ടതി, സകവാദം പഹായ സമണം ഗോതമം അനുവത്തിത്വാ മയ്ഹം അത്ഥം ഗവേസിസ്സാമി, പരലോകമഗ്ഗം സോധേസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ സത്ഥാരം ആയാചന്തോ ന ഖോ അഹന്തിആദിമാഹ. അഥസ്സ നിഹതമാനതം ഞത്വാ സത്ഥാ ഉപരി ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. തത്ഥ തേന ഹീതി കാരണനിദ്ദേസോ. യസ്മാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ അത്ഥം അജാനന്തോ വിത്ഥാരദേസനം യാചസി, തസ്മാതി അത്ഥോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൧൮. അട്ഠമേ ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം. ആനന്ദോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ഏകംസേനാതി ഏകന്തേന. അനുവിച്ചാതി അനുപവിസിത്വാ. വിഞ്ഞൂതി പണ്ഡിതാ. ഗരഹന്തീതി നിന്ദന്തി, അവണ്ണം ഭാസന്തി. സേസമേത്ഥ നവമേ ച സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ.

൨൦. ദസമേ ദുന്നിക്ഖിത്തഞ്ച പദബ്യഞ്ജനന്തി ഉപ്പടിപാടിയാ ഗഹിതപാളിപദമേവ ഹി അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനത്താ ബ്യഞ്ജനന്തി വുച്ചതി. ഉഭയമേതം പാളിയാവ നാമം. അത്ഥോ ച ദുന്നീതോതി പരിവത്തേത്വാ ഉപ്പടിപാടിയാ ഗഹിതാ അട്ഠകഥാ. ദുന്നിക്ഖിത്തസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി ദുന്നയോ ഹോതീതി പരിവത്തേത്വാ ഉപ്പടിപാടിയാ ഗഹിതായ പാളിയാ അട്ഠകഥാ നാമ ദുന്നയാ ദുന്നീഹാരാ ദുക്കഥാ നാമ ഹോതി. ഏകാദസമേ വുത്തപടിപക്ഖനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി.

അധികരണവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

൩. ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ അച്ചയം അച്ചയതോ ന പസ്സതീതി ‘‘അപരജ്ഝിത്വാ അപരദ്ധം മയാ’’തി അത്തനോ അപരാധം ന പസ്സതി, അപരദ്ധം മയാതി വത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ന ഖമാപേതീതി അത്ഥോ. അച്ചയം ദേസേന്തസ്സാതി ഏവം വത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ. യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ‘‘പുന ഏവം ന കരിസ്സാമി, ഖമഥ മേ’’തി വുച്ചമാനോ അച്ചയം ഇമം യഥാധമ്മം യഥാസഭാവം ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പുന ഏവരൂപം മാ അകാസി, ഖമാമി തുയ്ഹ’’ന്തി ന വദതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨൩. ദുതിയേ അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ആചിക്ഖന്തി, അഭൂതേന വദന്തി. ദോസന്തരോതി അന്തരേ പതിതദോസോ. ഏവരൂപോ ഹി ‘‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ’’തിആദീനി വദന്തോ സുനക്ഖത്തോ വിയ തഥാഗതം അബ്ഭാചിക്ഖതി. സദ്ധോ വാ ദുഗ്ഗഹിതേനാതി യോ ഹി ഞാണവിരഹിതായ സദ്ധായ അതിസദ്ധോ ഹോതി മുദ്ധപ്പസന്നോ, സോപി ‘‘ബുദ്ധോ നാമ സബ്ബലോകുത്തരോ, സബ്ബേ തസ്സ കേസാദയോ ബാത്തിംസ കോട്ഠാസാ ലോകുത്തരായേവാ’’തിആദിനാ നയേന ദുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹിത്വാ തഥാഗതം അബ്ഭാചിക്ഖതി. തതിയം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨൫. ചതുത്ഥേ നേയ്യത്ഥം സുത്തന്തന്തി യസ്സ അത്ഥോ നേതബ്ബോ, തം നേതബ്ബത്ഥം സുത്തന്തം. നീതത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതീതി കഥിതത്ഥോ അയം സുത്തന്തോതി വദതി. തത്ഥ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ, തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ, ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ’’തി ഏവരൂപോ സുത്തന്തോ നേയ്യത്ഥോ നാമ. ഏത്ഥ ഹി കിഞ്ചാപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം, പരമത്ഥതോ പന പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥീതി ഏവമസ്സ അത്ഥോ നേതബ്ബോവ ഹോതി. അയം പന അത്തനോ ബാലതായ നീതത്ഥോ അയം സുത്തന്തോതി ദീപേതി. പരമത്ഥതോ ഹി പുഗ്ഗലേ അസതി ന തഥാഗതോ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീനി വദേയ്യ. യസ്മാ പന തേന വുത്തം, തസ്മാ പരമത്ഥതോ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി ഗണ്ഹന്തോ തം നേയ്യത്ഥം സുത്തന്തം നീതത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതി. നീതത്ഥന്തി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഏവം കഥിതത്ഥം. ഏത്ഥ ഹി അനിച്ചമേവ ദുക്ഖമേവ അനത്തായേവാതി അത്ഥോ. അയം പന അത്തനോ ബാലതായ ‘‘നേയ്യത്ഥോ അയം സുത്തന്തോ, അത്ഥമസ്സ ആഹരിസ്സാമീ’’തി ‘‘നിച്ചം നാമ അത്ഥി, സുഖം നാമ അത്ഥി, അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ നീതത്ഥം സുത്തന്തം നേയ്യത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതി നാമ. പഞ്ചമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨൭. ഛട്ഠേ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തസ്സാതി പാപകമ്മസ്സ. പാപം ഹി പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തി. നോ ചേപി പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തി, പാപകമ്മം പടിച്ഛന്നമേവാതി വുച്ചതി. നിരയോതി സഹോകാസകാ ഖന്ധാ. തിരച്ഛാനയോനിയം ഖന്ധാവ ലബ്ഭന്തി. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൩൦. നവമേ പടിഗ്ഗാഹാതി പടിഗ്ഗാഹകാ, ദുസ്സീലം പുഗ്ഗലം ദ്വേ ഠാനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ.

൩൧. ദസമേ അത്ഥവസേതി കാരണാനി. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞാനി ച വനപത്ഥാനി ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഭിധമ്മേ നിപ്പരിയായേന ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ, സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം, തഥാപി യം തം ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം സേനാസനം വുത്തം, തദേവ അധിപ്പേതന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ലോകിയലോകുത്തരം ഫാസുവിഹാരം. പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോതി പച്ഛിമേ മമ സാവകേ അനുകമ്പന്തോ.

൩൨. ഏകാദസമേ വിജ്ജാഭാഗിയാതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികാ. സമഥോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ. വിപസ്സനാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകഞാണം. കമത്ഥമനുഭോതീതി കതമം അത്ഥം ആരാധേതി സമ്പാദേതി പരിപൂരേതി. ചിത്തം ഭാവീയതീതി മഗ്ഗചിത്തം ഭാവീയതി ബ്രൂഹീയതി വഡ്ഢീയതി. യോ രാഗോ, സോ പഹീയതീതി യോ രജ്ജനകവസേന രാഗോ, സോ പഹീയതി. രാഗോ ഹി മഗ്ഗചിത്തസ്സ പച്ചനീകോ, മഗ്ഗചിത്തം രാഗസ്സ ച. രാഗക്ഖണേ മഗ്ഗചിത്തം നത്ഥി, മഗ്ഗചിത്തക്ഖണേ രാഗോ നത്ഥി. യദാ പന രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മഗ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിം നിവാരേതി, പദം പച്ഛിന്ദതി. യദാ പന മഗ്ഗചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ രാഗം സമൂലകം ഉബ്ബട്ടേത്വാ സമുഗ്ഘാതേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘രാഗോ പഹീയതീ’’തി.

വിപസ്സനാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാതി വിപസ്സനാഞാണം ബ്രൂഹിതം വഡ്ഢിതം. പഞ്ഞാ ഭാവീയതീതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഭാവീയതി ബ്രൂഹീയതി വഡ്ഢീയതി. യാ അവിജ്ജാ, സാ പഹീയതീതി അട്ഠസു ഠാനേസു വട്ടമൂലികാ മഹാഅവിജ്ജാ പഹീയതി. അവിജ്ജാ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞായ പച്ചനീകാ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ അവിജ്ജായ. അവിജ്ജാക്ഖണേ മഗ്ഗപഞ്ഞാ നത്ഥി, മഗ്ഗപഞ്ഞാക്ഖണേ അവിജ്ജാ നത്ഥി. യദാ പന അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഉപ്പത്തിം നിവാരേതി, പദം പച്ഛിന്ദതി. യദാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ അവിജ്ജം സമൂലികം ഉബ്ബട്ടേത്വാ സമുഗ്ഘാതയമാനാവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘അവിജ്ജാ പഹീയതീ’’തി. ഇതി മഗ്ഗചിത്തം മഗ്ഗപഞ്ഞാതി ദ്വേപി സഹജാതധമ്മാവ കഥിതാ.

രാഗുപക്കിലിട്ഠം വാ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി രാഗേന ഉപക്കിലിട്ഠത്താ മഗ്ഗചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി ദസ്സേതി. അവിജ്ജുപക്കിലിട്ഠാ വാ പഞ്ഞാ ന ഭാവീയതീതി അവിജ്ജായ ഉപക്കിലിട്ഠത്താ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ന ഭാവീയതീതി ദസ്സേതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തീതി രാഗസ്സ ഖയവിരാഗേന ചേതോവിമുത്തി നാമ ഹോതി. ഫലസമാധിസ്സേതം നാമം. അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി അവിജ്ജായ ഖയവിരാഗേന പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ നാനാക്ഖണികാ സമാധിവിപസ്സനാ കഥിതാതി.

ബാലവഗ്ഗോ തതിയോ.

൪. സമചിത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൩. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ അസപ്പുരിസഭൂമീതി അസപ്പുരിസാനം പതിട്ഠാനട്ഠാനം. സപ്പുരിസഭൂമിയമ്പി ഏസേവ നയോ. അകതഞ്ഞൂതി കതം ന ജാനാതി. അകതവേദീതി കതം പാകടം കത്വാ ന ജാനാതി. ഉപഞ്ഞാതന്തി വണ്ണിതം ഥോമിതം പസത്ഥം. യദിദന്തി യാ അയം. അകതഞ്ഞുതാ അകതവേദിതാതി പരേന കതസ്സ ഉപകാരസ്സ അജാനനഞ്ചേവ പാകടം കത്വാ അജാനനഞ്ച. കേവലാതി സകലാ. സുക്കപക്ഖേപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൪. ദുതിയേ മാതു ച പിതു ചാതി ജനകമാതു ച ജനകപിതു ച. ഏകേന, ഭിക്ഖവേ, അംസേന മാതരം പരിഹരേയ്യാതി ഏകസ്മിം അംസകൂടേ ഠപേത്വാ മാതരം പടിജഗ്ഗേയ്യ. ഏകേന അംസേന പിതരം പരിഹരേയ്യാതി ഏകസ്മിം അംസകൂടേ ഠപേത്വാ പിതരം പടിജഗ്ഗേയ്യ. വസ്സസതായുകോ വസ്സസതജീവീതി വസ്സസതായുകകാലേ ജാതോ സകലം വസ്സസതം ജീവന്തോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ പുത്തോ നാമ ‘‘മാതാപിതൂനം പടികരിസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ദക്ഖിണേ അംസകൂടേ മാതരം, വാമേ പിതരം ഠപേത്വാ വസ്സസതായുകോ സകലമ്പി വസ്സസതം ജീവമാനോ പരിഹരേയ്യ. സോ ച നേസം ഉച്ഛാദനപരിമദ്ദനന്ഹാപനസമ്ബാഹനേനാതി സോ ച പുത്തോ നേസം മാതാപിതൂനം അംസകൂടേസു ഠിതാനംയേവ ദുഗ്ഗന്ധപടിവിനോദനത്ഥം സുഗന്ധകരണേന ഉച്ഛാദനേന, പരിസ്സമവിനോദനത്ഥം ഹത്ഥപരിമദ്ദനേന, സീതുണ്ഹകാലേ ച ഉണ്ഹോദകസീതോദകന്ഹാപനേന, ഹത്ഥപാദാദീനം ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനസങ്ഖാതേന സമ്ബാഹനേന ഉപട്ഠാനം കരേയ്യ. തേ ച തത്ഥേവാതി തേ ച മാതാപിതരോ തത്ഥേവ തസ്സ അംസകൂടേസു നിസിന്നാവ മുത്തകരീസം ചജേയ്യും. നത്വേവ ,ഭിക്ഖവേതി, ഭിക്ഖവേ, ഏവമ്പി നത്വേവ മാതാപിതൂനം കതം വാ ഹോതി പടികതം വാ.

ഇസ്സരാധിപച്ചേ രജ്ജേതി ചക്കവത്തിരജ്ജം സന്ധായേവമാഹ. ആപാദകാതി വഡ്ഢകാ അനുപാലകാ. പുത്താ ഹി മാതാപിതൂഹി വഡ്ഢിതാ ചേവ അനുപാലിതാ ച. പോസകാതി ഹത്ഥപാദേ വഡ്ഢേത്വാ ഹദയലോഹിതം പായേത്വാ പോസകാ. പുത്താ ഹി മാതാപിതൂഹി പുട്ഠാ ഭതാ അന്നപാനാദീഹി പടിജഗ്ഗിതാ. ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോതി സചേ ഹി മാതാപിതരോ ജാതദിവസേയേവ പുത്തം പാദേ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞേ വാ നദിയം വാ പപാതേ വാ ഖിപേയ്യും, ഇമസ്മിം ലോകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം ന പസ്സേയ്യ. ഏവം അകത്വാ ആപാദിതത്താ പോസിതത്താ ഏസ ഇമസ്മിം ലോകേ ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം മാതാപിതരോ നിസ്സായ പസ്സതീതി ത്യാസ്സ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ദസ്സേതാരോ നാമ ഹോന്തി. സമാദപേതീതി ഗണ്ഹാപേതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സദ്ധാസീലചാഗപഞ്ഞാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ. ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസദിസോവ ഭിക്ഖു തേസു പതിട്ഠാപേതി നാമാതി വേദിതബ്ബോ.

൩൫. തതിയേ തേനുപസങ്കമീതി സോ ഹി ബ്രാഹ്മണോ ‘‘സമണോ കിര ഗോതമോ കഥിതം വിസ്സജ്ജേതി, പുച്ഛായസ്സ വിരജ്ഝനം നാമ നത്ഥി. അഹമസ്സ വിരജ്ഝനപഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിസ്സാമീ’’തി പണീതഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗബ്ഭദ്വാരം പിദഹിത്വാ നിസിന്നോ ചിന്തേതും ആരഭി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ വത്തതി, ചിത്തം ന ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ഭൂമിഘരം കാരേസ്സാമീ’’തി ഭൂമിഘരം കാരേത്വാ തത്ഥ പവിസിത്വാ – ‘‘ഏവം പുട്ഠോ ഏവം കഥേസ്സതി, ഏവം പുട്ഠോ ഏവം കഥേസ്സതീ’’തി ഏകം ഗണ്ഹിത്വാ ഏകം വിസ്സജ്ജേന്തോ സകലദിവസം കിഞ്ചി പസ്സിതും നാസക്ഖി. തസ്സ ഇമിനാവ നീഹാരേന ചത്താരോ മാസാ വീതിവത്താ. സോ ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം നാമ അദ്ദസ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘അഹം സമണം ഗോതമം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘കിംവാദീ ഭവ’ന്തി പുച്ഛിസ്സാമി. സചേ ‘കിരിയവാദിമ്ഹീ’തി വക്ഖതി, ‘സബ്ബാകുസലാനം നാമ തുമ്ഹേ കിരിയം വദേഥാ’തി നം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി. സചേ ‘അകിരിയവാദിമ്ഹീ’തി വക്ഖതി, ‘കുസലധമ്മാനം നാമ തുമ്ഹേ അകിരിയം വദേഥാ’തി നം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി. ഇദഞ്ഹി ഉഭതോകോടികം പഞ്ഹം പുട്ഠോ നേവ ഉഗ്ഗിലിതും സക്ഖിസ്സതി ന നിഗ്ഗിലിതും. ഏവം മമ ജയോ ഭവിസ്സതി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയോ’’തി ഉട്ഠായ അപ്ഫോടേത്വാ ഭൂമിഘരാ നിക്ഖമ്മ ‘‘ഏവരൂപം പഞ്ഹം പുച്ഛന്തേന ന ഏകകേന ഗന്തും വട്ടതീ’’തി നഗരേ ഘോസനം കാരേത്വാ സകലനാഗരേഹി പരിവുതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. കിംവാദീതി കിംലദ്ധികോ. കിമക്ഖായീതി കിം നാമ സാവകാനം പടിപദം അക്ഖായീതി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ ചതൂഹി മാസേഹി പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ‘‘ദിട്ഠോ മേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയപഞ്ഹോ’’തി മാനം പഗ്ഗയ്ഹ ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഏകപദേനേവ തം പഞ്ഹം ഭിന്ദന്തോ കിരിയവാദീ ചാഹം, ബ്രാഹ്മണാതിആദിമാഹ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ മാനം അപനേത്വാ ഭഗവന്തം ആയാചന്തോ യഥാകഥം പനാതിആദിമാഹ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൩൬. ചതുത്ഥേ ദക്ഖിണേയ്യാതി ദക്ഖിണാ വുച്ചതി ദാനം, തസ്സ പടിഗ്ഗഹണയുത്താ കതി പുഗ്ഗലാതി പുച്ഛതി. സേഖോതി ഇമിനാ സത്ത സേക്ഖേ ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച സീലവന്തപുഥുജ്ജനോപി സോതാപന്നേനേവ സങ്ഗഹിതോ. ആഹുനേയ്യാ യജമാനാനം ഹോന്തീതി ദാനം ദദന്താനം ആഹുനസ്സ അരഹാ ദാനപടിഗ്ഗാഹകാ നാമ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഖേത്തന്തി വത്ഥു പതിട്ഠാ, പുഞ്ഞസ്സ വിരുഹനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ.

൩൭. പഞ്ചമേ പുബ്ബാരാമേതി സാവത്ഥിതോ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേ ആരാമേ. മിഗാരമാതുപാസാദേതി വിസാഖായ ഉപാസികായ പാസാദേ. സാ ഹി മിഗാരസേട്ഠിനാ മാതുട്ഠാനേ ഠപിതത്താപി, സബ്ബജേട്ഠകസ്സ പുത്തസ്സ അയ്യകസേട്ഠിനോവ സമാനനാമകത്താപി മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി. തായ കാരിതോ സഹസ്സഗബ്ഭോ പാസാദോ മിഗാരമാതുപാസാദോ നാമ. ഥേരോ തസ്മിം വിഹരതി. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോതി തസ്മിം പാസാദേ വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോ.

ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി കസ്മിം കാലേ ആമന്തേസി? കാനിചി ഹി സുത്താനി പുരേഭത്തേ ഭാസിതാനി അത്ഥി, കാനിചി പച്ഛാഭത്തേ, കാനിചി പുരിമയാമേ, കാനിചി മജ്ഝിമയാമേ, കാനിചി പച്ഛിമയാമേ. ഇദം പന സമചിത്തപടിപദാസുത്തം പച്ഛാഭത്തേ ഭാസിതം. തസ്മാ സായന്ഹസമയേ ആമന്തേസി.

ന കേവലം ചേതം ഥേരേനേവ ഭാസിതം, തഥാഗതേനാപി ഭാസിതം. കത്ഥ നിസീദിത്വാതി? വിസാഖായ രതനപാസാദേ നിസീദിത്വാ. തഥാഗതോ ഹി പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി അനിബദ്ധവാസോ ഹുത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഫാസുകം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഗന്ത്വാ വസി. പഠമം അന്തോവസ്സഞ്ഹി ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ അട്ഠാരസ മഹാബ്രഹ്മകോടിയോ അമതപാനം പായേത്വാ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ഇസിപതനേ വസി. ദുതിയം അന്തോവസ്സം രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ, തതിയചതുത്ഥാനിപി തത്ഥേവ, പഞ്ചമം അന്തോവസ്സം വേസാലിം ഉപനിസ്സായ മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം, ഛട്ഠം അന്തോവസ്സം മകുലപബ്ബതേ, സത്തമം താവതിംസഭവനേ, അട്ഠമം ഭഗ്ഗേ സുസുമാരഗിരം നിസ്സായ ഭേസകളാവനേ, നവമം കോസമ്ബിയം, ദസമം പാലിലേയ്യകേ വനസണ്ഡേ, ഏകാദസമം നാലായം ബ്രാഹ്മണഗാമേ, ദ്വാദസമം വേരഞ്ജായം, തേരസമം ചാലിയപബ്ബതേ, ചുദ്ദസമം ജേതവനേ, പഞ്ചദസമം കപിലവത്ഥുസ്മിം, സോളസമം ആളവകം ദമേത്വാ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പായേത്വാ ആളവിയം, സത്തരസമം രാജഗഹേയേവ, അട്ഠാരസമം ചാലിയപബ്ബതേയേവ, തഥാ ഏകൂനവീസതിമം, വീസതിമം പന അന്തോവസ്സം രാജഗഹംയേവ ഉപനിസ്സായ വസി. ഏവം വീസതി വസ്സാനി അനിബദ്ധവാസോ ഹുത്വാ യത്ഥ യത്ഥ ഫാസുകം ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥേവ വസി.

തതോ പട്ഠായ പന ദ്വേ സേനാസനാനി ധുവപരിഭോഗാനി അകാസി. കതരാനി ദ്വേ? ജേതവനഞ്ച പുബ്ബാരാമഞ്ച. കസ്മാ? ദ്വിന്നം കുലാനം ഗുണമഹന്തതായ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഹി വിസാഖായ ച ഗുണം സന്ധായ ഗുണം പടിച്ച സത്ഥാ താനി സേനാസനാനി ധുവപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജി. ഉതുവസ്സം ചാരികം ചരിത്വാപി ഹി അന്തോവസ്സേ ദ്വീസുയേവ സേനാസനേസു വസതി. ഏവം വസന്തോ പന ജേതവനേ രത്തിം വസിത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ പുബ്ബാരാമേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. പുബ്ബാരാമേ രത്തിം വസിത്വാ പുനദിവസേ പാചീനദ്വാരേന സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. തസ്മിം പന ദിവസേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ജേതവനേയേവ വസി. യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തസ്സ ചസ്സ പഞ്ചവിധകിച്ചം അവിജഹിതമേവ ഹോതി. തം ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ. തേസു കിച്ചേസു പച്ഛിമയാമകിച്ചകാലേ ഭഗവാ ലോകം ഓലോകേന്തോ സാവത്ഥിവാസീനഞ്ച സമന്താ ച സാവത്ഥിയാ ഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനപരമേ ഠാനേ അപരിമാണാനം സത്താനം അഭിസമയഭാവം അദ്ദസ.

തതോ ‘‘കസ്മിം നു ഖോ കാലേ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘സായന്ഹസമയേ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയി നു ഖോ കഥേന്തേ അഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, സാവകേ കഥേന്തേ ഭവിസ്സതീ’’തി ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരേ കഥേന്തേ ഭവിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ. തതോ ‘‘കത്ഥ നിസീദിത്വാ കഥേന്തേ ഭവിസ്സതീ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘വിസാഖായ രതനപാസാദേ നിസീദിത്വാ’’തി ദിസ്വാ ‘‘ബുദ്ധാനം നാമ തയോ സാവകസന്നിപാതാ ഹോന്തി, അഗ്ഗസാവകാനം ഏകോ. തേസു അജ്ജ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സാവകസന്നിപാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി അദ്ദസ. ദിസ്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ നിവത്ഥനിവാസനോ സുഗതചീവരം പാരുപിത്വാ സേലമയപത്തം ആദായ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസിത്വാ പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ വാതപ്പഹതാ വിയ നാവാ പടിനിവത്തിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ബഹിദ്വാരേ അട്ഠാസി. തതോ അസീതി മഹാസാവകാ ഭിക്ഖുനിപരിസാ ഉപാസകപരിസാ ഉപാസികാപരിസാതി ചതസ്സോ പരിസാ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു.

സത്ഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘സാരിപുത്ത, തയാ പുബ്ബാരാമം ഗന്തും വട്ടതി, തവ ച പരിസം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ അത്തനോ പരിവാരേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി പരിവുതോ പുബ്ബാരാമം അഗമാസി. ഏതേനേവ നിയാമേന അസീതി മഹാസാവകേ പുബ്ബാരാമമേവ പേസേത്വാ സയം ഏകേന ആനന്ദത്ഥേരേനേവ സദ്ധിം ജേതവനം അഗമാസി. ആനന്ദത്ഥേരോപി വിഹാരേ സത്ഥു വത്തം കത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പുബ്ബാരാമം ഗച്ഛാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഏവം കരോഹി ആനന്ദാതി. സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ തത്ഥേവ അഗമാസി. സത്ഥാ ഏകകോവ ജേതവനേ ഓഹീനോ.

തം ദിവസഞ്ഹി ചതസ്സോ പരിസാ ഥേരസ്സേവ ധമ്മകഥം സോതുകാമാ അഹേസും. കോസലമഹാരാജാപി ബലകായേന പരിവുതോ പുബ്ബാരാമമേവ ഗതോ. തഥാ പഞ്ചസതഉപാസകപരിവാരോ അനാഥപിണ്ഡികോ. വിസാഖാ പന മഹാഉപാസികാ ദ്വീഹി ജങ്ഘസഹസ്സേഹി പരിവുതോ അഗമാസി. സത്തപണ്ണാസായ കുലസതസഹസ്സാനം വസനട്ഠാനേ സാവത്ഥിനഗരേ ഗേഹപാലകദാരകേ ഠപേത്വാ സേസജനോ ഗന്ധചുണ്ണമാലാദീനി ഗഹേത്വാ പുബ്ബാരാമമേവ അഗമാസി. ചതൂസു ദ്വാരഗാമേസു ഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനപരമട്ഠാനേ സബ്ബേയേവ മനുസ്സാ ഗന്ധചുണ്ണമാലാദിഹത്ഥാ പുബ്ബാരാമമേവ അഗമംസു. സകലവിഹാരോ മിസ്സകപുപ്ഫേഹി അഭികിണ്ണോ വിയ അഹോസി.

ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോപി ഖോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ വിഹാരപരിവേണേ അങ്ഗണട്ഠാനേ അട്ഠാസി. ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ആസനം പഞ്ഞാപയിംസു. ഥേരോ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഉപട്ഠാകത്ഥേരേന വത്തേ കതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഓവാദം കത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ സമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദി. സോ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അചിരവതിം ഗന്ത്വാ രജോജല്ലം പവാഹേത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥോ ഓതിണ്ണതിത്ഥേനേവ ഉത്തരിത്വാ നിവത്ഥനിവാസനോ സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ അട്ഠാസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേന ഓതരിത്വാ സരീരേ രജോജല്ലം പവാഹേത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഥേരം പരിവാരയിംസു. അന്തോവിഹാരേപി ഥേരസ്സ ധമ്മാസനം പഞ്ഞാപയിംസു. ചതസ്സോപി പരിസാ അത്തനോ അത്തനോ ഓകാസം ഞത്വാ മഗ്ഗം ഠപേത്വാ നിസീദിംസു. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ ധമ്മസഭം ആഗന്ത്വാ സീഹമത്ഥകപ്പതിട്ഠിതേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ രതനപല്ലങ്കേ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദി. നിസീദിത്വാ പരിസം ഓലോകേത്വാ – ‘‘മഹതീ വതായം പരിസാ, ഇമിസ്സാ ന അപ്പമത്തികാ പരിത്തകധമ്മദേസനാ അനുച്ഛവികാ, കതരധമ്മദേസനാ നു ഖോ അനുച്ഛവികാ ഭവിസ്സതീ’’തി തീണി പിടകാനി ആവജ്ജമാനോ ഇമം സംയോജനപരിയായ ധമ്മദേസനം അദ്ദസ.

ഏവം ദേസനം സല്ലക്ഖേത്വാ തം ദേസേതുകാമോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ആവുസോ, ഭിക്ഖവേതി. ആവുസോതി ഹി അവത്വാ, ഭിക്ഖവേതി വചനം ബുദ്ധാലാപോ നാമ ഹോതി, അയം പനായസ്മാ ‘‘ദസബലേന സമാനം ആലപനം ന കരിസ്സാമീ’’തി സത്ഥു ഗാരവവസേന സാവകാലാപം കരോന്തോ, ‘‘ആവുസോ ഭിക്ഖവേ’’തി ആഹ. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘അജ്ഝത്തസംയോജനഞ്ച, ആവുസോ, പുഗ്ഗലം ദേസേസ്സാമി ബഹിദ്ധാസംയോജനഞ്ചാ’’തി ധമ്മദേസനാപദം അവോച.

തസ്മിം പന രതനപാസാദേ അധിവത്ഥോ ഏകോ സോതാപന്നോ ദേവപുത്തോ അത്ഥി, സോ ബുദ്ധേഹി വാ സാവകേഹി വാ ദേസനായ ആരദ്ധമത്തായയേവ ജാനാതി – ‘‘അയം ദേസനാ ഉത്താനികാ ഭവിസ്സതി, അയം ഗമ്ഭീരാ. അയം ഝാനനിസ്സിതാ ഭവിസ്സതി, അയം വിപസ്സനാനിസ്സിതാ. അയം മഗ്ഗനിസ്സിതാ അയം ഫലനിസ്സിതാ, അയം നിബ്ബാനനിസ്സിതാ’’തി. സോ തസ്മിമ്പി ദിവസേ ഥേരേന ദേസനായ ആരദ്ധമത്തായ ഏവം അഞ്ഞാസി – ‘‘യേന നീഹാരേന മയ്ഹം അയ്യേന ധമ്മസേനാപതിനാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ദേസനാ ആരദ്ധാ, അയം ദേസനാ വിപസ്സനാഗാള്ഹാ ഭവിസ്സതി, ഛഹി മുഖേഹി വിപസ്സനം കഥേസ്സതി. ദേസനാപരിയോസാനേ കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി, സോതാപന്നാദീനം പന ദേവമനുസ്സാനം പരിച്ഛേദോ ന ഭവിസ്സതി. ദേസനായ അനുച്ഛവികം കത്വാ മയ്ഹം അയ്യസ്സ സാധുകാരം ദസ്സാമീ’’തി ദേവാനുഭാവേന മഹന്തം സദ്ദം കത്വാ – ‘‘സാധു സാധു അയ്യാ’’തി ആഹ.

ദേവരാജേന സാധുകാരേ ദിന്നേ പരിവാരകപാസാദസഹസ്സേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സബ്ബാവ സാധുകാരം അദംസു. താസം സാധുകാരസദ്ദേന സബ്ബാ പുബ്ബാരാമേ വസനദേവതാ, താസം സദ്ദേന ഗാവുതമത്തേ ദേവതാ, തതോ അഡ്ഢയോജനേ യോജനേതി ഏതേനുപായേന ഏകചക്കവാളേ, ദ്വീസു ചക്കവാളേസു, തീസു ചക്കവാളേസൂതി ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സാധുകാരമദംസു. താസം സാധുകാരസദ്ദേന പഥവിട്ഠകനാഗാ ച ആകാസട്ഠകദേവതാ ച. തതോ അബ്ഭവലാഹകാ, ഉണ്ഹവലാഹകാ, സീതവലാഹകാ, വസ്സവലാഹകാ, ചാതുമഹാരാജികാ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ, താവതിംസാ ദേവതാ, സക്കോ ദേവരാജാ, യാമാ ദേവതാ, സുയാമോ ദേവരാജാ, തുസിതാ ദേവതാ, സന്തുസിതോ ദേവരാജാ, നിമ്മാനരതീ ദേവതാ, സുനിമ്മിതോ ദേവരാജാ, വസവത്തീ ദേവതാ, വസവത്തീ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ, ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ, മഹാബ്രഹ്മാനോ, പരിത്താഭാ, അപ്പമാണാഭാ, ആഭസ്സരാ, പരിത്തസുഭാ, അപ്പമാണസുഭാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാ, അവിഹാ, അതപ്പാ, സുദസ്സാ, സുദസ്സീ, അകനിട്ഠാ ദേവതാതി അസഞ്ഞേ ച അരൂപാവചരസത്തേ ച ഠപേത്വാ സോതായതനപവത്തിട്ഠാനേ സബ്ബാ ദേവതാ സാധുകാരമദംസു.

തതോ ഖീണാസവമഹാബ്രഹ്മാനോ – ‘‘മഹാ വതായം സാധുകാരസദ്ദോ, പഥവിതലതോ പട്ഠായ യാവ അകനിട്ഠലോകം ആഗതോ, കിമത്ഥം നു ഖോ ഏസോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോ പുബ്ബാരാമേ വിസാഖായ രതനപാസാദേ നിസീദിത്വാ സംയോജനപരിയായധമ്മദേസനമാരഭി, അമ്ഹേഹിപി തത്ഥ കായസക്ഖീഹി ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തത്ഥ അഗമംസു. പുബ്ബാരാമോ ദേവതാഹി പരിപുണ്ണോ, സമന്താ പുബ്ബാരാമസ്സ ഗാവുതം അഡ്ഢയോജനം, യോജനന്തി സകലചക്കവാളം ഹേട്ഠാ പഥവിതലേന തിരിയം ചക്കവാളപരിയന്തേന പരിച്ഛിന്നം ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി സന്നിപതിതാഹി ദേവതാഹി നിരന്തരമഹോസി, ആരഗ്ഗനിതുദനമത്തേ ഠാനേ ഉപരിമകോടിയാ സട്ഠി ദേവതാ സുഖുമത്തഭാവേ മാപേത്വാ അട്ഠംസു.

അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ ‘‘മഹന്തം വതിദം ഹലാഹലം, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ഠിതാനം ദേവതാനം ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിതഭാവം അദ്ദസ. അഥ യസ്മാ ബുദ്ധാനം അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥി, പരിസപരിമാണേനേവ പസ്സന്തി ചേവ സദ്ദഞ്ച സാവേന്തി. സാവകാനം പന അധിട്ഠാനം വട്ടതി. തസ്മാ ഥേരോ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ മഹഗ്ഗതചിത്തേന അധിട്ഠാസി – ‘‘ചക്കവാളപരിയന്താ പരിസാ സബ്ബാപി മം പസ്സതു, ധമ്മഞ്ച മേ ദേസേന്തസ്സ സദ്ദം സുണാതൂ’’തി. അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ ച ചക്കവാളമുഖവട്ടിയഞ്ച നിസീദിത്വാ ‘‘ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരോ നാമ കീദിസോ ദീഘോ രസ്സോ സാമോ ഓദാതോ’’തി വത്തബ്ബകാരണം നാഹോസി, സബ്ബേസമ്പി സബ്ബദിസാസു നിസിന്നാനം അഭിമുഖേയേവ പഞ്ഞായിത്ഥ, നഭമജ്ഝേ ഠിതചന്ദോ വിയ അഹോസി. ധമ്മം ദേസേന്തസ്സാപിസ്സ ദക്ഖിണജാണുപസ്സേ ച ചക്കവാളമുഖവട്ടിയഞ്ച നിസിന്നാ സബ്ബേ ഏകകംസേനേവ സദ്ദം സുണിംസു.

ഏവം അധിട്ഠഹിത്വാ ഥേരോ അജ്ഝത്തസംയോജനഞ്ച, ആവുസോതി ഇമം ധമ്മദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അജ്ഝത്തന്തി കാമഭവോ. ബഹിദ്ധാതി രൂപാരൂപഭവോ. കിഞ്ചാപി ഹി സത്താ കാമഭവേ അപ്പം കാലം വസന്തി കപ്പസ്സ ചതുത്ഥമേവ കോട്ഠാസം, ഇതരേസു തീസു കോട്ഠാസേസു കാമഭവോ സുഞ്ഞോ ഹോതി തുച്ഛോ, രൂപഭവേ ബഹും കാലം വസന്തി, തഥാപി തേസം യസ്മാ കാമഭവേ ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ ഹോന്തി, അപ്പകാ രൂപാരൂപഭവേസു. യത്ഥ ച ചുതിപടിസന്ധിയോ ബഹുകാ, തത്ഥ ആലയോപി പത്ഥനാപി അഭിലാസോപി ബഹു ഹോതി. യത്ഥ അപ്പാ, തത്ഥ അപ്പോ. തസ്മാ കാമഭവോ അജ്ഝത്തം നാമ ജാതം, രൂപാരൂപഭവാ ബഹിദ്ധാ നാമ. ഇതി അജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ കാമഭവേ ഛന്ദരാഗോ അജ്ഝത്തസംയോജനം നാമ, ബഹിദ്ധാസങ്ഖാതേസു രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ. ഓരമ്ഭാഗിയാനി വാ പഞ്ച സംയോജനാനി അജ്ഝത്തസംയോജനം നാമ, ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി പഞ്ച ബഹിദ്ധാസംയോജനം നാമ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ഓരം വുച്ചതി കാമധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഓരം ഭജന്തീതി ഓരമ്ഭാഗിയാനി. ഉദ്ധം വുച്ചതി രൂപാരൂപധാതു, തത്ഥ ഉപപത്തിനിപ്ഫാദനതോ തം ഉദ്ധം ഭജന്തീതി ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനി.

ഏവം വുത്തപ്പഭേദേന അജ്ഝത്തസംയോജനേന സംയുത്തോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝത്തസംയോജനോ, ബഹിദ്ധാസംയോജനേന സംയുത്തോ പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാസംയോജനോ. ഉഭയമ്പി ചേതം ന ലോകിയസ്സ വട്ടനിസ്സിതമഹാജനസ്സ നാമം. യേസം പന ഭവോ ദ്വേധാ പരിച്ഛിന്നോ, തേസം സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമീനം അരിയസാവകാനം ഏതം നാമം. യഥാ ഹി മഹാഅരഞ്ഞേ ഖദിരവനസാലവനാദീനി ഥമ്ഭോ തുലാസങ്ഘാടോതി നാമം ന ലഭന്തി, ഖദിരവനം സാലവനന്തി നാമമേവ ലഭന്തി. യദാ പന തതോ രുക്ഖാ തിണ്ഹായ കുഠാരിയാ ഛിന്ദിത്വാ ഥമ്ഭാദിസണ്ഠാനേന തച്ഛിതാ ഹോന്തി, തദാ ഥമ്ഭോ തുലാസങ്ഘാടോതി നാമം ലഭന്തി. ഏവമേവം അപരിച്ഛിന്നഭവോ ബഹലകിലേസോ പുഥുജ്ജനോ ഏതം നാമം ന ലഭതി, ഭവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കിലേസേ തനുകേ കത്വാ ഠിതാ സോതാപന്നാദയോവ ലഭന്തി.

ഇമസ്സ ച പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം ഇദം വച്ഛകസാലോപമം വേദിതബ്ബം. വച്ഛകസാലം ഹി കത്വാ അന്തോ ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ വച്ഛകേ യോത്തേഹി ബന്ധിത്വാ തേസു ഉപനിബന്ധന്തി, യോത്തേസു അപ്പഹോന്തേസു കണ്ണേസുപി ഗഹേത്വാ തത്ഥ വച്ഛകേ പവേസേന്തി, അന്തോസാലായ ഓകാസേ അപ്പഹോന്തേ ബഹി ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാപി ഏവമേവ കരോന്തി. തത്ഥ കോചി അന്തോബദ്ധോ വച്ഛകോ ബഹിനിപന്നോ ഹോതി, കോചി ബഹിബദ്ധോ അന്തോനിപന്നോ, കോചി അന്തോബദ്ധോ അന്തോവ നിപന്നോ, കോചി ബഹിബദ്ധോ ബഹിയേവ നിപന്നോ. കോചി അന്തോപി അബദ്ധോവ ചരതി, ബഹിപി അബദ്ധോവ. തത്ഥ അന്തോബദ്ധസ്സ ബഹിനിപന്നസ്സ ബന്ധനം ദീഘം ഹോതി. സോ ഹി ഉണ്ഹാദിപീളിതോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി വച്ഛകാനം അബ്ഭന്തരേ നിപജ്ജതി. ബഹിബദ്ധേ അന്തോനിപന്നേപി ഏസേവ നയോ. യോ പന അന്തോബദ്ധോ അന്തോനിപന്നോ, തസ്സ ബന്ധനം രസ്സം ഹോതി. ബഹിബദ്ധേ ബഹിനിപന്നേപി ഏസേവ നയോ. ഉഭോപി ഹി തേ ദിവസമ്പി ഖാണുകം അനുപരിഗന്ത്വാ തത്ഥേവ സയന്തി. യോ പന അന്തോ അബദ്ധോ തത്ഥേവ വച്ഛകാനം അന്തരേ വിചരതി. അയം സീലവാ വച്ഛകോ കണ്ണേ ഗഹേത്വാ വച്ഛകാനം അന്തരേ വിസ്സട്ഠോ ദിവസമ്പി അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ തത്ഥേവ ചരതി. ബഹി അബദ്ധേ തത്ഥേവ വിചരന്തേപി ഏസേവ നയോ.