൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. പുഗ്ഗലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൩. ദുതിയപണ്ണാസകസ്സ പഠമേ ചക്കവത്തിനാ സദ്ധിം ഗഹിതത്താ ‘‘ലോകാനുകമ്പായാ’’തി ന വുത്തം. ഏത്ഥ ച ചക്കവത്തിനോ ഉപ്പത്തിയാ ദ്വേ സമ്പത്തിയോ ലഭന്തി, ബുദ്ധാനം ഉപ്പത്തിയാ തിസ്സോപി.

൫൪. ദുതിയേ അച്ഛരിയമനുസ്സാതി ആചിണ്ണമനുസ്സാ അബ്ഭുതമനുസ്സാ.

൫൫. തതിയേ ബഹുനോ ജനസ്സ അനുതപ്പാ ഹോതീതി മഹാജനസ്സ അനുതാപകാരീ ഹോതി. തത്ഥ ചക്കവത്തിനോ കാലകിരിയാ ഏകചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാനം അനുതാപം കരോതി, തഥാഗതസ്സ കാലകിരിയാ ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു.

൫൬. ചതുത്ഥേ ഥൂപാരഹാതി ഥൂപസ്സ യുത്താ അനുച്ഛവികാ. ചക്കവത്തിനോ ഹി ചേതിയം പടിജഗ്ഗിത്വാ ദ്വേ സമ്പത്തിയോ ലഭന്തി, ബുദ്ധാനം ചേതിയം പടിജഗ്ഗിത്വാ തിസ്സോപി.

൫൭. പഞ്ചമേ ബുദ്ധാതി അത്തനോ ആനുഭാവേന ചത്താരി സച്ചാനി ബുദ്ധാ.

൫൮. ഛട്ഠേ ഫലന്തിയാതി സദ്ദം കരോന്തിയാ. ന സന്തസന്തീതി ന ഭായന്തി. തത്ഥ ഖീണാസവോ അത്തനോ സക്കായദിട്ഠിയാ പഹീനത്താ ന ഭായതി, ഹത്ഥാജാനീയോ സക്കായദിട്ഠിയാ ബലവത്താതി. സത്തമട്ഠമേസുപി ഏസേവ നയോ.

൬൧. നവമേ കിംപുരിസാതി കിന്നരാ. മാനുസിം വാചം ന ഭാസന്തീതി മനുസ്സകഥം ന കഥേന്തി. ധമ്മാസോകസ്സ കിര ഏകം കിന്നരം ആനേത്വാ ദസ്സേസും. സോ ‘‘കഥാപേഥ ന’’ന്തി ആഹ. കിന്നരോ കഥേതും ന ഇച്ഛതി. ഏകോ പുരിസോ ‘‘അഹമേതം കഥാപേസ്സാമീ’’തി ഹേട്ഠാപാസാദം ഓതാരേത്വാ ദ്വേ ഖാണുകേ കോട്ടേത്വാ ഉക്ഖലിം ആരോപേസി. സാ ഉഭതോപസ്സേഹി പതതി. തം ദിസ്വാ കിന്നരോ ‘‘കിം അഞ്ഞം ഏകം ഖാണുകം കോട്ടേതും ന വട്ടതീ’’തി ഏത്തകമേവ ആഹ. പുന അപരഭാഗേ ദ്വേ കിന്നരേ ആനേത്വാ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘കഥാപേഥ നേ’’തി ആഹ. തേ കഥേതും ന ഇച്ഛിംസു. ഏകോ പുരിസോ ‘‘അഹമേതേ കഥാപേസ്സാമീ’’തി തേ ഗഹേത്വാ അന്തരാപണം അഗമാസി. തത്ഥേകോ അമ്ബപക്കഞ്ച മച്ഛേ ച അദ്ദസ, ഏകോ കബിട്ഠഫലഞ്ച അമ്ബിലികാഫലഞ്ച. തത്ഥ പുരിമോ ‘‘മഹാവിസം മനുസ്സാ ഖാദന്തി, കഥം തേ കിലാസിനോ ന ഹോന്തീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘കഥം ഇമേ ഏതം നിസ്സായ കുട്ഠിനോ ന ഹോന്തീ’’തി ആഹ. ഏവം മാനുസിം വാചം കഥേതും സക്കോന്താപി ദ്വേ അത്ഥേ സമ്പസ്സമാനാ ന കഥേന്തീതി.

൬൨. ദസമേ അപ്പടിവാനോതി അനുകണ്ഠിതോ അപച്ചോസക്കിതോ.

൬൩. ഏകാദസമേ അസന്തസന്നിവാസന്തി അസപ്പുരിസാനം സന്നിവാസം. ന വദേയ്യാതി ഓവാദേന വാ അനുസാസനിയാ വാ ന വദേയ്യ, മാ വദതൂതി അത്ഥോ. ഥേരമ്പാഹം ന വദേയ്യന്തി അഹമ്പി ഥേരം ഭിക്ഖും ഓവാദാനുസാസനിവസേന ന വദേയ്യം. അഹിതാനുകമ്പീതി അഹിതം ഇച്ഛമാനോ. നോ ഹിതാനുകമ്പീതി ഹിതം അനിച്ഛമാനോ. നോതി നം വദേയ്യന്തി ‘‘അഹം തവ വചനം ന കരിസ്സ’’ന്തി നം വദേയ്യം. വിഹേഠേയ്യന്തി വചനസ്സ അകരണേന വിഹേഠേയ്യം. പസ്സമ്പിസ്സ നപ്പടികരേയ്യന്തി പസ്സന്തോപി ജാനന്തോപി അഹം തസ്സ വചനം ന കരേയ്യം. ഇമിനാ ഉപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സുക്കപക്ഖേ പന സാധൂതി നം വദേയ്യന്തി ‘‘സാധു ഭദ്ദകം സുകഥിതം തയാ’’തി തസ്സ കഥം അഭിനന്ദന്തോ നം വദേയ്യന്തി അത്ഥോ.

൬൪. ദ്വാദസമേ ഉഭതോ വചീസംസാരോതി ദ്വീസുപി പക്ഖേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം അക്കോസനപച്ചക്കോസനവസേന സംസരമാനാ വാചാ വചീസംസാരോ. ദിട്ഠിപളാസോതി ദിട്ഠിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകോ യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണോ പളാസോ ദിട്ഠിപളാസോ നാമ. ചേതസോ ആഘാതോതി കോപോ. സോ ഹി ചിത്തം ആഘാതേന്തോ ഉപ്പജ്ജതി. അപ്പച്ചയോതി അതുട്ഠാകാരോ, ദോമനസ്സന്തി അത്ഥോ. അനഭിരദ്ധീതി കോപോയേവ. സോ ഹി അനഭിരാധനവസേന അനഭിരദ്ധീതി വുച്ചതി. അജ്ഝത്തം അവൂപസന്തം ഹോതീതി സബ്ബമ്പേതം നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതേ അത്തനോ ചിത്തേ ച സദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികസങ്ഖാതായ അത്തനോ പരിസായ ച അവൂപസന്തം ഹോതി. തസ്മേതന്തി തസ്മിം ഏതം. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

പുഗ്ഗലവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൭) ൨. സുഖവഗ്ഗവണ്ണനാ

൬൫. ദുതിയസ്സ പഠമേ ഗിഹിസുഖന്തി ഗിഹീനം സബ്ബകാമനിപ്ഫത്തിമൂലകം സുഖം. പബ്ബജിതസുഖന്തി പബ്ബജിതാനം പബ്ബജ്ജാമൂലകം സുഖം.

൬൬. ദുതിയേ കാമസുഖന്തി കാമേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകസുഖം. നേക്ഖമ്മസുഖന്തി നേക്ഖമ്മം വുച്ചതി പബ്ബജ്ജാ, തം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകസുഖം.

൬൭. തതിയേ ഉപധിസുഖന്തി തേഭൂമകസുഖം. നിരുപധിസുഖന്തി ലോകുത്തരസുഖം.

൬൮. ചതുത്ഥേ സാസവസുഖന്തി ആസവാനം പച്ചയഭൂതം വട്ടസുഖം. അനാസവസുഖന്തി തേസം അപച്ചയഭൂതം വിവട്ടസുഖം.

൬൯. പഞ്ചമേ സാമിസന്തി സംകിലേസം വട്ടഗാമിസുഖം. നിരാമിസന്തി നിക്കിലേസം വിവട്ടഗാമിസുഖം.

൭൦. ഛട്ഠേ അരിയസുഖന്തി അപുഥുജ്ജനസുഖം. അനരിയസുഖന്തി പുഥുജ്ജനസുഖം.

൭൧. സത്തമേ കായികന്തി കായവിഞ്ഞാണസഹജാതം. ചേതസികന്തി മനോദ്വാരികസുഖം. തം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകം കഥിതം.

൭൨. അട്ഠമേ സപ്പീതികന്തി പഠമദുതിയജ്ഝാനസുഖം. നിപ്പീതികന്തി തതിയചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം. തത്ഥ ലോകിയസപ്പീതികതോ ലോകിയനിപ്പീതികം, ലോകുത്തരസപ്പീതികതോ ച ലോകുത്തരനിപ്പീതികം അഗ്ഗന്തി ഏവം ഭുമ്മന്തരം അഭിന്ദിത്വാ അഗ്ഗഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൭൩. നവമേ സാതസുഖന്തി തീസു ഝാനേസു സുഖം. ഉപേക്ഖാസുഖന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനസുഖം.

൭൪. ദസമേ സമാധിസുഖന്തി അപ്പനം വാ ഉപചാരം വാ പത്തസുഖം. അസമാധിസുഖന്തി തദുഭയം അപ്പത്തസുഖം.

൭൫. ഏകാദസമേ സപ്പീതികാരമ്മണന്തി സപ്പീതികം ഝാനദ്വയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസുഖം. നിപ്പീതികാരമ്മണേപി ഏസേവ നയോ. ദ്വാദസമേപി ഇമിനാവ ഉപായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൭൭. തേരസമേ രൂപാരമ്മണന്തി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനാരമ്മണം, യംകിഞ്ചി രൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകം വാ. അരൂപാരമ്മണന്തി അരൂപാവചരജ്ഝാനാരമ്മണം, യംകിഞ്ചി അരൂപം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകം വാതി.

സുഖവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൮) ൩. സനിമിത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ

൭൮-൭൯. തതിയസ്സ പഠമേ സനിമിത്താതി സകാരണാ. ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. നിദാനം ഹേതു സങ്ഖാരോ പച്ചയോ രൂപന്തി സബ്ബാനിപി ഹി ഏതാനി കാരണവേവചനാനേവ.

൮൪. സത്തമേ സവേദനാതി പച്ചയഭൂതായ സമ്പയുത്തവേദനായ സതിയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീതി അത്ഥോ. അട്ഠമനവമേസുപി ഏസേവ നയോ.

൮൭. ദസമേ സങ്ഖതാരമ്മണാതി പച്ചയനിബ്ബത്തം സങ്ഖതധമ്മം ആരമ്മണം കത്വാവ ഉപ്പജ്ജന്തി. നോ അസങ്ഖതാരമ്മണാതി അസങ്ഖതം പന നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ന ഉപ്പജ്ജന്തി. ന ഹോന്തീതി മഗ്ഗക്ഖണേ ന ഹോന്തി നാമ, ഫലേ പത്തേ നാഹേസുന്തി. ഏവമേതേസു ദസസുപി ഠാനേസു യാവ അരഹത്താ ദേസനാ ദേസിതാതി.

സനിമിത്തവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൯) ൪. ധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ

൮൮. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ചേതോവിമുത്തീതി ഫലസമാധി. പഞ്ഞാവിമുത്തീതി ഫലപഞ്ഞാ.

൮൯. ദുതിയേ പഗ്ഗാഹോതി വീരിയം. അവിക്ഖേപോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ.

൯൦. തതിയേ നാമന്തി ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാ. രൂപന്തി രൂപക്ഖന്ധോ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തേ ധമ്മകോട്ഠാസപരിച്ഛേദഞാണം നാമ കഥിതം.

൯൧. ചതുത്ഥേ വിജ്ജാതി ഫലഞാണം. വിമുത്തീതി തംസമ്പയുത്താ സേസധമ്മാ.

൯൨. പഞ്ചമേ ഭവദിട്ഠീതി സസ്സതദിട്ഠി. വിഭവദിട്ഠീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൯൫. അട്ഠമേ ദോവചസ്സതാതി ദുബ്ബചഭാവോ. പാപമിത്തതാതി പാപമിത്തസേവനഭാവോ. നവമം വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബം.

൯൭. ദസമേ ധാതുകുസലതാതി അട്ഠാരസ ധാതുയോ ധാതൂതി ജാനനം. മനസികാരകുസലതാതി താസംയേവ ധാതൂനം അനിച്ചാദിവസേന ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ ജാനനം.

൯൮. ഏകാദസമേ ആപത്തികുസലതാതി പഞ്ചന്നഞ്ച സത്തന്നഞ്ച ആപത്തിക്ഖന്ധാനം ജാനനം. ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാതി ദേസനായ വാ കമ്മവാചായ വാ ആപത്തീഹി വുട്ഠാനജാനനന്തി.

ധമ്മവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൦) ൫. ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൯൯. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ അനാഗതം ഭാരം വഹതീതി ‘‘സമ്മജ്ജനീ പദീപോ ച, ഉദകം ആസനേന ച, ഛന്ദപാരിസുദ്ധിഉതുക്ഖാനം, ഭിക്ഖുഗണനാ ച ഓവാദോ, പാതിമോക്ഖം ഥേരഭാരോതി വുച്ചതീ’’തി ഇമം ദസവിധം ഥേരഭാരം നവകോ ഹുത്വാ ഥേരേന അനജ്ഝിട്ഠോ കരോന്തോ അനാഗതം ഭാരം വഹതി നാമ. ആഗതം ഭാരം ന വഹതീതി ഥേരോ സമാനോ തമേവ ദസവിധം ഭാരം അത്തനാ വാ അകരോന്തോ പരം വാ അസമാദപേന്തോ ആഗതം ഭാരം ന വഹതി നാമ. ദുതിയസുത്തേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൦൧. തതിയേ അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞീതി അകപ്പിയേ സീഹമംസാദിമ്ഹി ‘‘കപ്പിയം ഇദ’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ. കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞീതി കുമ്ഭീലമംസബിളാരമംസാദിമ്ഹി കപ്പിയേ ‘‘അകപ്പിയം ഇദ’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ. ചതുത്ഥം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൦൩. പഞ്ചമേ അനാപത്തിയാ ആപത്തിസഞ്ഞീതി ആപുച്ഛിത്വാ ഭണ്ഡകം ധോവന്തസ്സ, പത്തം പചന്തസ്സ, കേസേ ഛിന്ദന്തസ്സ, ഗാമം പവിസന്തസ്സാതിആദീസു അനാപത്തി, തത്ഥ ‘‘ആപത്തി അയ’’ന്തി ഏവംസഞ്ഞീ. ആപത്തിയാ അനാപത്തിസഞ്ഞീതി തേസഞ്ഞേവ വത്ഥൂനം അനാപുച്ഛാകരണേ ആപത്തി, തത്ഥ ‘‘അനാപത്തീ’’തി ഏവംസഞ്ഞീ. ഛട്ഠേപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സത്തമാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൦൯. ഏകാദസമേ ആസവാതി കിലേസാ. ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബന്തി സങ്ഘഭോഗസ്സ അപട്ഠപനം അവിചാരണം ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം നാമ, തം കുക്കുച്ചായതി. കുക്കുച്ചായിതബ്ബന്തി തസ്സേവ പട്ഠപനം വിചാരണം, തം ന കുക്കുച്ചായതി. ദ്വാദസമാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനീതി.

ബാലവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.

ദുതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.