൩. തതിയപണ്ണാസകം

(൧൧) ൧. ആസാദുപ്പജഹവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧൯. തതിയസ്സ പണ്ണാസകസ്സ പഠമേ ആസാതി തണ്ഹാ. ദുപ്പജഹാതി ദുച്ചജാ ദുന്നീഹരാ. ലാഭാസായ ദുപ്പജഹഭാവേന സത്താ ദസപി വസ്സാനി വീസതിപി സട്ഠിപി വസ്സാനി ‘‘അജ്ജ ലഭിസ്സാമ, സ്വേ ലഭിസ്സാമാ’’തി രാജാനം ഉപട്ഠഹന്തി, കസികമ്മാദീനി കരോന്തി, ഉഭതോബ്യൂള്ഹം സങ്ഗാമം പക്ഖന്ദന്തി, അജപഥസങ്കുപഥാദയോ പടിപജ്ജന്തി, നാവായ മഹാസമുദ്ദം പവിസന്തി. ജീവിതാസായ ദുപ്പജഹത്താ സമ്പത്തേ മരണകാലേപി വസ്സസതജീവിം അത്താനം മഞ്ഞന്തി. സോ കമ്മകമ്മനിമിത്താദീനി പസ്സന്തോപി ‘‘ദാനം ദേഹി പൂജം, കരോഹീ’’തി അനുകമ്പകേഹി വുച്ചമാനോ ‘‘നാഹം മരിസ്സാമി, ജീവിസ്സാമി’’ച്ചേവ ആസായ കസ്സചി വചനം ന ഗണ്ഹാതി.

൧൨൦. ദുതിയേ പുബ്ബകാരീതി പഠമം ഉപകാരസ്സ കാരകോ. കതഞ്ഞൂകതവേദീതി തേന കതം ഞത്വാ പച്ഛാ കാരകോ. തേസു പുബ്ബകാരീ ‘‘ഇണം ദേമീ’’തി സഞ്ഞം കരോതി, പച്ഛാ കാരകോ ‘‘ഇണം ജീരാപേമീ’’തി സഞ്ഞം കരോതി.

൧൨൧. തതിയേ തിത്തോ ച തപ്പേതാ ചാതി പച്ചേകബുദ്ധോ ച തഥാഗതസാവകോ ച ഖീണാസവോ തിത്തോ നാമ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തിത്തോ ച തപ്പേതാ ച.

൧൨൨. ചതുത്ഥേ ദുത്തപ്പയാതി ദായകേന ദുത്തപ്പയാ തപ്പേതും ന സുകരാ. നിക്ഖിപതീതി നിദഹതി ന പരിഭുഞ്ജതി. വിസ്സജ്ജേതീതി പരേസം ദേതി.

൧൨൩. പഞ്ചമേ ന വിസ്സജ്ജേതീതി സബ്ബംയേവ പരേസം ന ദേതി, അത്തനോ പന യാപനമത്തം ഗഹേത്വാ അവസേസം ദേതി.

൧൨൪. ഛട്ഠേ സുഭനിമിത്തന്തി ഇട്ഠാരമ്മണം.

൧൨൫. സത്തമേ പടിഘനിമിത്തന്തി അനിട്ഠനിമിത്തം.

൧൨൬. അട്ഠമേ പരതോ ച ഘോസോതി പരസ്സ സന്തികാ അസ്സദ്ധമ്മസവനം.

൧൨൭. നവമേ പരതോ ച ഘോസോതി പരസ്സ സന്തികാ സദ്ധമ്മസവനം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ആസാദുപ്പജഹവഗ്ഗോ പഠമോ.

(൧൨) ൨. ആയാചനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൩൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ഏവം സമ്മാ ആയാചമാനോ ആയാചേയ്യാതി സദ്ധോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘യാദിസോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ പഞ്ഞായ, അഹമ്പി താദിസോ ഹോമി. യാദിസോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഇദ്ധിയാ, അഹമ്പി താദിസോ ഹോമീ’’തി ഏവം ആയാചന്തോ പിഹേന്തോ പത്ഥേന്തോ യം അത്ഥി, തസ്സേവ പത്ഥിതത്താ സമ്മാ പത്ഥേയ്യ നാമ. ഇതോ ഉത്തരി പത്ഥേന്തോ മിച്ഛാ പത്ഥേയ്യ. ഏവരൂപാ ഹി പത്ഥനാ യം നത്ഥി, തസ്സ പത്ഥിതത്താ മിച്ഛാപത്ഥനാ നാമ ഹോതി. കിം കാരണാ? ഏസാ, ഭിക്ഖവേ, തുലാ ഏതം പമാണന്തി യഥാ ഹി സുവണ്ണം വാ ഹിരഞ്ഞം വാ തുലേന്തസ്സ തുലാ ഇച്ഛിതബ്ബാ, ധഞ്ഞം മിനന്തസ്സ മാനന്തി തുലനേ തുലാ, മിനനേ ച മാനം പമാണം ഹോതി, ഏവമേവ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏസാ തുലാ ഏതം പമാണം യദിദം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ. തേ ഗഹേത്വാ ‘‘അഹമ്പി ഞാണേന വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഏതമ്പമാണോ ഹോമീ’’തി അത്താനം തുലേതും വാ പമാണേതും വാ സക്കാ, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാ.

൧൩൨. ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദം പനേത്ഥ വിസേസമത്തം – ഖേമാ ച ഭിക്ഖുനീ ഉപ്പലവണ്ണാ ചാതി ഏതാസു ഹി ഖേമാ പഞ്ഞായ അഗ്ഗാ, ഉപ്പലവണ്ണാ ഇദ്ധിയാ. തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഏതാദിസീ ഹോമീ’’തി സമ്മാ ആയാചമാനാ ആയാചേയ്യ. തഥാ ചിത്തോ ഗഹപതി പഞ്ഞായ അഗ്ഗോ, ഹത്ഥകോ രാജകുമാരോ മഹിദ്ധികതായ. തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഏദിസോ ഹോമീ’’തി സമ്മാ ആയാചമാനോ ആയാചേയ്യ. ഖുജ്ജുത്തരാപി മഹാപഞ്ഞതായ അഗ്ഗാ, നന്ദമാതാ മഹിദ്ധികതായ. തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ വാ ഇദ്ധിയാ വാ ഏതാദിസീ ഹോമീ’’തി സമ്മാ ആയാചമാനാ ആയാചേയ്യ.

൧൩൫. പഞ്ചമേ ഖതന്തി ഗുണാനം ഖതത്താ ഖതം. ഉപഹതന്തി ഗുണാനം ഉപഹതത്താ ഉപഹതം, ഛിന്നഗുണം നട്ഠഗുണന്തി അത്ഥോ. അത്താനം പരിഹരതീതി നിഗ്ഗുണം അത്താനം ജഗ്ഗതി ഗോപായതി. സാവജ്ജോതി സദോസോ. സാനുവജ്ജോതി സഉപവാദോ. പസവതീതി പടിലഭതി. അനനുവിച്ചാതി അജാനിത്വാ അവിനിച്ഛിനിത്വാ. അപരിയോഗാഹേത്വാതി അനനുപവിസിത്വാ. അവണ്ണാരഹസ്സാതി അവണ്ണയുത്തസ്സ മിച്ഛാപടിപന്നസ്സ തിത്ഥിയസ്സ വാ തിത്ഥിയസാവകസ്സ വാ. വണ്ണം ഭാസതീതി ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഏസ സമ്മാപടിപന്നോ’’തി ഗുണം കഥേതി. വണ്ണാരഹസ്സാതി ബുദ്ധാദീസു അഞ്ഞതരസ്സ സമ്മാപടിപന്നസ്സ. അവണ്ണം ഭാസതീതി ‘‘ദുപ്പടിപന്നോ ഏസ മിച്ഛാപടിപന്നോ’’തി അഗുണം കഥേതി. അവണ്ണാരഹസ്സ അവണ്ണം ഭാസതീതി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുപ്പടിപന്നാനം മിച്ഛാപടിപന്നാനം തിത്ഥിയാനം തിത്ഥിയസാവകാനം ‘‘ഇതിപി ദുപ്പടിപന്നാ ഇതിപി മിച്ഛാപടിപന്നാ’’തി അവണ്ണം ഭാസതി. വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതീതി സുപ്പടിപന്നാനം സമ്മാപടിപന്നാനം ബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനം ‘‘ഇതിപി സുപ്പടിപന്നാ ഇതിപി സമ്മാപടിപന്നാ’’തി വണ്ണം ഭാസതി.

൧൩൬. ഛട്ഠേ അപ്പസാദനീയേ ഠാനേതി അപ്പസാദകാരണേ. പസാദം ഉപദംസേതീതി ദുപ്പടിപദായ മിച്ഛാപടിപദായ ‘‘അയം സുപ്പടിപദാ സമ്മാപടിപദാ’’തി പസാദം ജനേതി. പസാദനീയേ ഠാനേ അപ്പസാദന്തി സുപ്പടിപദായ സമ്മാപടിപദായ ‘‘അയം ദുപ്പടിപദാ മിച്ഛാപടിപദാ’’തി അപ്പസാദം ജനേതീതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ.

൧൩൭. സത്തമേ ദ്വീസൂതി ദ്വീസു ഓകാസേസു ദ്വീസു കാരണേസു. മിച്ഛാപടിപജ്ജമാനോതി മിച്ഛാപടിപത്തിം പടിപജ്ജമാനോ. മാതരി ച പിതരി ചാതി മിത്തവിന്ദകോ വിയ മാതരി, അജാതസത്തു വിയ പിതരി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൧൩൮. അട്ഠമേ തഥാഗതേ ച തഥാഗതസാവകേ ചാതി ദേവദത്തോ വിയ തഥാഗതേ, കോകാലികോ വിയ ച തഥാഗതസാവകേ. സുക്കപക്ഖേ ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ തഥാഗതേ, നന്ദഗോപാലകസേട്ഠിപുത്തോ വിയ ച തഥാഗതസാവകേ.

൧൩൯. നവമേ സചിത്തവോദാനന്തി സകചിത്തസ്സ വോദാനം, അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം ഏതം നാമം. ന ച കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി ലോകേ ച രൂപാദീസു ധമ്മേസു കിഞ്ചി ഏകം ധമ്മമ്പി ന ഗണ്ഹാതി ന പരാമസതി. ഏവമേത്ഥ അനുപാദാനം നാമ ദുതിയോ ധമ്മോ ഹോതി. ദസമേകാദസമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവാതി.

ആയാചനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

(൧൩) ൩. ദാനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൪൨. തതിയസ്സ പഠമേ ദാനാനീതി ദിയ്യനകവസേന ദാനാനി, ദേയ്യധമ്മസ്സേതം നാമം. സവത്ഥുകാ വാ ചേതനാ ദാനം, സമ്പത്തിപരിച്ചാഗസ്സേതം നാമം. ആമിസദാനന്തി ചത്താരോ പച്ചയാ ദിയ്യനകവസേന ആമിസദാനം നാമ. ധമ്മദാനന്തി ഇധേകച്ചോ അമതപത്തിപടിപദം കഥേത്വാ ദേതി, ഇദം ധമ്മദാനം നാമ.

൧൪൩. ദുതിയേ ചത്താരോ പച്ചയാ യജനകവസേന യാഗോ നാമ ധമ്മോപി യജനകവസേന യാഗോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൪൪. തതിയേ ആമിസസ്സ ചജനം ആമിസചാഗോ, ധമ്മസ്സ ചജനം ധമ്മചാഗോ. ചതുത്ഥേ ഉപസഗ്ഗമത്തം വിസേസോ.

൧൪൬. പഞ്ചമേ ചതുന്നം പച്ചയാനം ഭുഞ്ജനം ആമിസഭോഗോ, ധമ്മസ്സ ഭുഞ്ജനം ധമ്മഭോഗോ. ഛട്ഠേ ഉപസഗ്ഗമത്തം വിസേസോ.

൧൪൮. സത്തമേ ചതുന്നം പച്ചയാനം സംവിഭജനം ആമിസസംവിഭാഗോ, ധമ്മസ്സ സംവിഭജനം ധമ്മസംവിഭാഗോ.

൧൪൯. അട്ഠമേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗഹോ ആമിസസങ്ഗഹോ, ധമ്മേന സങ്ഗഹോ ധമ്മസങ്ഗഹോ.

൧൫൦. നവമേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി അനുഗ്ഗണ്ഹനം ആമിസാനുഗ്ഗഹോ, ധമ്മേന അനുഗ്ഗണ്ഹനം ധമ്മാനുഗ്ഗഹോ.

൧൫൧. ദസമേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി അനുകമ്പനം ആമിസാനുകമ്പാ, ധമ്മേന അനുകമ്പനം ധമ്മാനുകമ്പാതി.

ദാനവഗ്ഗോ തതിയോ.

(൧൪) ൪. സന്ഥാരവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൫൨. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി അത്തനോ ച പരസ്സ ച അന്തരപടിച്ഛാദനവസേന സന്ഥരണം ആമിസസന്ഥാരോ, ധമ്മേന സന്ഥരണം ധമ്മസന്ഥാരോ. ദുതിയേ ഉപസഗ്ഗമത്തം വിസേസോ.

൧൫൪. തതിയേ വുത്തപ്പകാരസ്സ ആമിസസ്സ ഏസനാ ആമിസേസനാ, ധമ്മസ്സ ഏസനാ ധമ്മേസനാ. ചതുത്ഥേ ഉപസഗ്ഗമത്തമേവ വിസേസോ.

൧൫൬. പഞ്ചമേ മത്ഥകപ്പത്താ ആമിസപരിയേസനാ ആമിസപരിയേട്ഠി, മത്ഥകപ്പത്താവ ധമ്മപരിയേസനാ ധമ്മപരിയേട്ഠീതി വുത്താ.

൧൫൭. ഛട്ഠേ ആമിസേന പൂജനം ആമിസപൂജാ, ധമ്മേന പൂജനം ധമ്മപൂജാ.

൧൫൮. സത്തമേ ആതിഥേയ്യാനീതി ആഗന്തുകദാനാനി. അതിഥേയ്യാനീതിപി പാഠോ.

൧൫൯. അട്ഠമേ ആമിസം ഇജ്ഝനകസമിജ്ഝനകവസേന ആമിസിദ്ധി, ധമ്മോപി ഇജ്ഝനകസമിജ്ഝനകവസേന ധമ്മിദ്ധി.

൧൬൦. നവമേ ആമിസേന വഡ്ഢനം ആമിസവുദ്ധി, ധമ്മേന വഡ്ഢനം ധമ്മവുദ്ധി.

൧൬൧. ദസമേ രതികരണട്ഠേന ആമിസം ആമിസരതനം, ധമ്മോ ധമ്മരതനം.

൧൬൨. ഏകാദസമേ ആമിസസ്സ ചിനനം വഡ്ഢനം ആമിസസന്നിചയോ, ധമ്മസ്സ ചിനനം വഡ്ഢനം ധമ്മസന്നിചയോ.

൧൬൩. ദ്വാദസമേ ആമിസസ്സ വിപുലഭാവോ ആമിസവേപുല്ലം, ധമ്മസ്സ വിപുലഭാവോ ധമ്മവേപുല്ലന്തി.

സന്ഥാരവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.

(൧൫) ൫. സമാപത്തിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൬൪. പഞ്ചമസ്സ പഠമേ സമാപത്തികുസലതാതി ആഹാരസപ്പായം ഉതുസപ്പായം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സമാപത്തിസമാപജ്ജനേ ഛേകതാ. സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാതി യഥാപരിച്ഛേദേന ഗതേ കാലേ വിയത്തോ ഹുത്വാ ഉട്ഠഹന്തോ വുട്ഠാനകുസലോ നാമ ഹോതി, ഏവം കുസലതാ.

൧൬൫. ദുതിയേ അജ്ജവന്തി ഉജുഭാവോ. മദ്ദവന്തി മുദുഭാവോ.

൧൬൬. തതിയേ ഖന്തീതി അധിവാസനഖന്തി. സോരച്ചന്തി സുസീല്യഭാവേന സുരതഭാവോ.

൧൬൭. ചതുത്ഥേ സാഖല്യന്തി സണ്ഹവാചാവസേന സമ്മോദമാനഭാവോ. പടിസന്ഥാരോതി ആമിസേന വാ ധമ്മേന വാ പടിസന്ഥരണം.

൧൬൮. പഞ്ചമേ അവിഹിംസാതി കരുണാപുബ്ബഭാഗോ. സോചേയ്യന്തി സീലവസേന സുചിഭാവോ. ഛട്ഠസത്തമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൧൭൧. അട്ഠമേ പടിസങ്ഖാനബലന്തി പച്ചവേക്ഖണബലം.

൧൭൨. നവമേ മുട്ഠസ്സച്ചേ അകമ്പനേന സതിയേവ സതിബലം. ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പനേന സമാധിയേവ സമാധിബലം.

൧൭൩. ദസമേ സമഥോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ. വിപസ്സനാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകഞ്ഞാണം.

൧൭൪. ഏകാദസമേ സീലവിപത്തീതി ദുസ്സീല്യം. ദിട്ഠിവിപത്തീതി മിച്ഛാദിട്ഠി.

൧൭൫. ദ്വാദസമേ സീലസമ്പദാതി പരിപുണ്ണസീലതാ. ദിട്ഠിസമ്പദാതി സമ്മാദിട്ഠികഭാവോ. തേന കമ്മസ്സകതസമ്മാദിട്ഠി, ഝാനസമ്മാദിട്ഠി, വിപസ്സനാസമ്മാദിട്ഠി, മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി, ഫലസമ്മാദിട്ഠീതി സബ്ബാപി പഞ്ചവിധാ സമ്മാദിട്ഠി സങ്ഗഹിതാ ഹോതി.

൧൭൬. തേരസമേ സീലവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിസമ്പാപകം സീലം. ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിസമ്പാപികാ ചതുമഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി, പഞ്ചവിധാപി വാ സമ്മാദിട്ഠി.

൧൭൭. ചുദ്ദസമേ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിസമ്പാപികാ സമ്മാദിട്ഠിയേവ. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗസമ്പയുത്തം വീരിയം. തഞ്ഹി തസ്സാ ദിട്ഠിയാ അനുരൂപത്താ ‘‘യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാന’’ന്തി വുത്തം.

൧൭൮. പന്നരസമേ അസന്തുട്ഠിതാ ച കുസലേസു ധമ്മേസൂതി അഞ്ഞത്ര അരഹത്തമഗ്ഗാ കുസലേസു ധമ്മേസു അസന്തുട്ഠിഭാവോ.

൧൭൯. സോളസമേ മുട്ഠസ്സച്ചന്തി മുട്ഠസ്സതിഭാവോ. അസമ്പജഞ്ഞന്തി അഞ്ഞാണഭാവോ.

൧൮൦. സത്തരസമേ അപിലാപനലക്ഖണാ സതി. സമ്മാ പജാനനലക്ഖണം സമ്പജഞ്ഞന്തി.

സമാപത്തിവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ. തതിയപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.