(൧൪) ൫. പഞ്ചമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

മഹാപജാപതിഗോതമീഥേരീവത്ഥു

൨൩൫. ഥേരിപാളിയാ പഠമേ യദിദം മഹാപജാപതിഗോതമീതി മഹാപജാപതിഗോതമീ ഥേരീ രത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി.

തസ്സാ പഞ്ഹകമ്മേ പന അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം രത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖിത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ പന ഏകസ്മിം ബുദ്ധന്തരേ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ബാരാണസിയം പഞ്ചന്നം ദാസിസതാനം ജേട്ഠകദാസീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥ വസ്സൂപനായികസമയേ പഞ്ച പച്ചേകബുദ്ധാ നന്ദമൂലകപബ്ഭാരതോ ഇസിപതനേ ഓതരിത്വാ നഗരേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഇസിപതനമേവ ഗന്ത്വാ ‘‘വസ്സൂപനായികകുടിയാ അത്ഥായ ഹത്ഥകമ്മം യാചിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേസും. കസ്മാ? വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തേന ഹി നാലകപടിപദം പടിപന്നേനാപി പഞ്ചന്നം ഛദനാനം അഞ്ഞതരേന ഛദനേന ഛന്നേ സദ്വാരബദ്ധേ സേനാസനേ ഉപഗന്തബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം, യോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൦൪). തസ്മാ വസ്സകാലേ ഉപകട്ഠേ സചേ സേനാസനം ലഭതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭതി, ഹത്ഥകമ്മം പരിയേസിത്വാപി കാതബ്ബം. ഹത്ഥകമ്മം അലഭന്തേന സാമമ്പി കാതബ്ബം, ന ത്വേവ അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം. അയമനുധമ്മതാ. തസ്മാ തേ പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘ഹത്ഥകമ്മം യാചിസ്സാമാ’’തി ചീവരം പാരുപിത്വാ സായന്ഹസമയേ നഗരം പവിസിത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഘരദ്വാരേ അട്ഠംസു. ജേട്ഠകദാസീ കുടം ഗഹേത്വാ ഉദകതിത്ഥം ഗച്ഛന്തീ പച്ചേകബുദ്ധേ നഗരം പവിസന്തേ അദ്ദസ. സേട്ഠി തേസം ആഗതകാരണം സുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഓകാസോ നത്ഥി, ഗച്ഛന്തൂ’’തി ആഹ.

അഥ തേ നഗരാ നിക്ഖന്തേ ജേട്ഠകദാസീ കുടം ഗഹേത്വാ പവിസന്തീ ദിസ്വാ കുടം ഓതാരേത്വാ വന്ദിത്വാ ഓനമിത്വാ മുഖം ഉക്ഖിപിത്വാ, ‘‘അയ്യാ, നഗരം പവിട്ഠമത്താവ നിക്ഖന്താ, കിം നു ഖോ’’തി പുച്ഛി. വസ്സൂപനായികകുടിയാ ഹത്ഥകമ്മം യാചിതും ആഗതമ്ഹാതി. ലദ്ധം, ഭന്തേതി? ന ലദ്ധം ഉപാസികേതി. കിം പനേസാ കുടി ഇസ്സരേഹേവ കാതബ്ബാ, ഉദാഹു ദുഗ്ഗതേഹിപി സക്കാ കാതുന്തി? യേന കേനചി സക്കാ കാതുന്തി. സാധു, ഭന്തേ, മയം കരിസ്സാമ, സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാതി നിമന്തേത്വാ പുന കുടം ഗഹേത്വാ ആഗമനതിത്ഥമഗ്ഗേ ഠത്വാ ആഗതാഗതാ അവസേസദാസിയോ ‘‘ഏത്ഥേവ ഹോഥാ’’തി വത്വാ സബ്ബാസം ആഗതകാലേ ആഹ – ‘‘അമ്മാ, കിം നിച്ചമേവ പരസ്സ ദാസികമ്മം കരിസ്സഥ, ഉദാഹു ദാസിഭാവതോ മുച്ചിതും ഇച്ഛഥാ’’തി. അജ്ജേവ മുച്ചിതും ഇച്ഛാമ, അയ്യേതി. യദി ഏവം, മയാ പച്ചേകബുദ്ധാ ഹത്ഥകമ്മം അലഭന്താ സ്വാതനായ നിമന്തിതാ, തുമ്ഹാകം സാമികേഹി ഏകദിവസം ഹത്ഥകമ്മം ദാപേഥാതി. താ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സായം അടവിതോ ആഗതകാലേ സാമികാനം ആരോചേസും. തേ ‘‘സാധൂ’’തി ജേട്ഠകദാസസ്സ ഗേഹദ്വാരേ സന്നിപതിംസു.

അഥ നേ ജേട്ഠകദാസീ ‘‘സ്വേ, താതാ, പച്ചേകബുദ്ധാനം ഹത്ഥകമ്മം ദേഥാ’’തി ആനിസംസം ആചിക്ഖിത്വാ യേപി ന കാതുകാമാ, തേ ഗാള്ഹേന ഓവാദേന തജ്ജേത്വാ സബ്ബേപി സമ്പടിച്ഛാപേസി. സാ പുനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധാനം ഭത്തം ദത്വാ സബ്ബേസം ദാസപുത്താനം സഞ്ഞം അദാസി. തേ താവദേവ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ സമോധാനേത്വാ സതം സതം ഹുത്വാ ഏകേകം കുടിം ചങ്കമനാദിപരിവാരം കത്വാ മഞ്ചപീഠപാനീയ-പരിഭോജനീയാദീനി ഠപേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധാനം തേമാസം തത്ഥേവ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ വാരഭിക്ഖം പട്ഠപേസും. യാ അത്തനോ വാരദിവസേ ന സക്കോതി, തസ്സാ ജേട്ഠകദാസീ സകഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ദേതി. ഏവം തേമാസം പടിജഗ്ഗിത്വാ ജേട്ഠകദാസീ ഏകേകം ദാസിം ഏകേകം സാടകം സജ്ജാപേസി, പഞ്ച ഥൂലസാടകസതാനി അഹേസും. താനി പരിവത്താപേത്വാ പഞ്ചന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം തിചീവരാനി കത്വാ അദാസി. പച്ചേകബുദ്ധാ താസം പസ്സന്തീനംയേവ ആകാസേന ഗന്ധമാദനപബ്ബതം അഗമംസു.

താപി സബ്ബാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. താസു ജേട്ഠികാ തതോ ചവിത്വാ ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ പേസകാരഗാമേ പേസകാരജേട്ഠകസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം പദുമവതിയാ പുത്താ പഞ്ചസതാ പച്ചേകബുദ്ധാ ബാരാണസിരഞ്ഞാ നിമന്തിതാ രാജദ്വാരം ആഗന്ത്വാ കഞ്ചി ഓലോകേന്തമ്പി അദിസ്വാ നിവത്തിത്വാ നഗരദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ തം പേസകാരഗാമം അഗമംസു. സാ ഇത്ഥീ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ സമ്പിയായമാനാ സബ്ബേ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖം അദാസി. തേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഗന്ധമാദനമേവ അഗമംസു.

സാപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ദേവദഹനഗരേ മഹാസുപ്പബുദ്ധസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഗോതമീതിസ്സാ നാമം അകംസു. മഹാമായായ കനിട്ഠഭഗിനീ ഹോതി. മന്തജ്ഝായകാ ബ്രാഹ്മണാ ലക്ഖണാനി പരിഗ്ഗണ്ഹന്താ ‘‘ഇമാസം ദ്വിന്നമ്പി കുച്ഛിയം വസിതദാരകാ ചക്കവത്തിനോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി ബ്യാകരിംസു. സുദ്ധോദനമഹാരാജാ വയപ്പത്തകാലേ താ ദ്വേപി മങ്ഗലം കത്വാ അത്തനോ ഘരം ആനേസി. അപരഭാഗേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ തുസിതപുരാ ചവിത്വാ മഹാമായായ ദേവിയാ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. മഹാമായാ തസ്സ ജാതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ കാലം കത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തി. സുദ്ധോദനമഹാരാജാ മഹാസത്തസ്സ മാതുച്ഛം മഹാപജാപതിഗോതമിം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. തസ്മിം കാലേ നന്ദകുമാരോ ജാതോ. അയം മഹാപജാപതി നന്ദകുമാരം ധാതീനം ദത്വാ സയം ബോധിസത്തം പരിഹരി.

അപരേന സമയേന ബോധിസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ അനുക്കമേന കപിലവത്ഥും പത്വാ നഗരം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥസ്സ പിതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ അന്തരവീഥിയംയേവ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപന്നോ അഹോസി. അഥ ദുതിയദിവസേ നന്ദോ പബ്ബജി, സത്തമേ ദിവസേ രാഹുലോ. സത്ഥാ അപരേന സമയേന വേസാലിം ഉപനിസ്സായ കൂടാഗാരസാലായം വിഹരതി. തസ്മിം സമയേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ അരഹത്തം സച്ഛികത്വാ പരിനിബ്ബായി. തദാ മഹാപജാപതിഗോതമീ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തതോ രോഹിണീനദീതീരേ കലഹവിവാദസുത്തപരിയോസാനേ (സു. നി. ൮൬൮ ആദയോ) നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാനം പഞ്ചന്നം കുമാരസതാനം പാദപരിചാരികാ സബ്ബാവ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ ‘‘മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബാവ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി മഹാപജാപതിം ജേട്ഠികം കത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിതുകാമാ അഹേസും. അയഞ്ച മഹാപജാപതി പഠമമേവ ഏകവാരം സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചമാനാ നാലത്ഥ, തസ്മാ കപ്പകം പക്കോസാപേത്വാ കേസേ ഛിന്നാപേത്വാ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ സബ്ബാ താ സാകിയാനിയോ ആദായ വേസാലിം ഗന്ത്വാ ആനന്ദത്ഥേരേന ദസബലം യാചാപേത്വാ അട്ഠഹി ഗരുധമ്മേഹി പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച അലത്ഥ. ഇതരാ പന സബ്ബാപി ഏകതോവ ഉപസമ്പന്നാ അഹേസും. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം വത്ഥു പാളിയം (ചൂളവ. ൪൦൨ ആദയോ) ആഗതമേവ.

ഏവം ഉപസമ്പന്നാ പന മഹാപജാപതി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി, അഥസ്സാ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. സാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സേസാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ നന്ദകോവാദസുത്തപരിയോസാനേ (മ. നി. ൩.൩൯൮ ആദയോ) അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ മഹാപജാപതിം രത്തഞ്ഞൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഖേമാഥേരീവത്ഥു

൨൩൬. ദുതിയേ ഖേമാതി ഏവംനാമികാ ഭിക്ഖുനീ. ഇതോ പട്ഠായ ച പനസ്സാ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാതി അവത്വാ സബ്ബത്ഥ അഭിനീഹാരം ആദിം കത്വാ വത്തബ്ബമേവ വക്ഖാമ.

അതീതേ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം അയം പരപരിയാപന്നാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥേകദിവസം തസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവികം സുജാതത്ഥേരിം നാമ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ തയോ മോദകേ ദത്വാ തംദിവസമേവ അത്തനോ കേസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഥേരിയാ ദാനം ദത്വാ ‘‘അനാഗതേ ബുദ്ധുപ്പാദേ തുമ്ഹേ വിയ മഹാപഞ്ഞാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ യാവജീവം കുസലകമ്മേസു അപ്പമത്താ ഹുത്വാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ഗേഹേയേവ കോമാരിബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ താഹി ഭഗിനീഹി സദ്ധിം ദസബലസ്സ വസനപരിവേണം കാരേത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരേ രാജകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഖേമാതിസ്സാ നാമം അകംസു. തസ്സാ സരീരവണ്ണോ സുവണ്ണരസപിഞ്ജരോ വിയ അഹോസി. സാ വയപ്പത്താ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ഗേഹം അഗമാസി.

സാ തഥാഗതേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരന്തേ ‘‘സത്ഥാ കിര രൂപേ ദോസം ദസ്സേതീ’’തി രൂപമദമത്താ ഹുത്വാ ‘‘മയ്ഹമ്പി രൂപേ ദോസം ദസ്സേയ്യാ’’തി ഭയേന ദസബലം ദസ്സനായ ന ഗച്ഛതി. രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സത്ഥു അഗ്ഗുപട്ഠാകോ, മാദിസസ്സ ച നാമ അരിയസാവകസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ ദസബലം ദസ്സനായ ന ഗച്ഛതി, ന മേ ഏതം രുച്ചതീ’’തി. സോ കവീഹി വേളുവനുയ്യാനസ്സ വണ്ണം ബന്ധാപേത്വാ ‘‘ഖേമായ ദേവിയാ സവനൂപചാരേ ഗായഥാ’’തി ആഹ. സാ ഉയ്യാനസ്സ വണ്ണം സുത്വാ ഗന്തുകാമാ ഹുത്വാ രാജാനം പടിപുച്ഛി. രാജാ ‘‘ഉയ്യാനം ഗച്ഛ, സത്ഥാരം പന അദിസ്വാ ആഗന്തും ന ലഭിസ്സസീ’’തി ആഹ. സാ രഞ്ഞോ പടിവചനം അദത്വാവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. രാജാ തായ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തേ പുരിസേ ആഹ – ‘‘സചേ ദേവീ ഉയ്യാനതോ നിവത്തമാനാ ദസബലം പസ്സതി, ഇച്ചേതം കുസലം. സചേ ന പസ്സതി, രാജാണായ നം ദസ്സേഥാ’’തി. അഥ ഖോ സാ ദേവീ ദിവസഭാഗം ഉയ്യാനേ ചരിത്വാ നിവത്തന്തീ ദസബലം അദിസ്വാവ ഗന്തും ആരദ്ധാ. അഥ നം രാജപുരിസാ അത്തനോ അരുചിയാവ ദേവിം സത്ഥു സന്തികം നയിംസു.

സത്ഥാ തം ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ഇദ്ധിയാ ഏകം ദേവച്ഛരം നിമ്മിനിത്വാ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ ബീജമാനം വിയ അകാസി. ഖേമാ ദേവീ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മാനമ്ഹി നട്ഠാ, ഏവരൂപാ നാമ ദേവച്ഛരപ്പടിഭാഗാ ഇത്ഥിയോ ദസബലസ്സ അവിദൂരേ തിട്ഠന്തി, അഹം ഏതാസം പരിചാരികാപി നപ്പഹോമി, മാനമദം ഹി നിസ്സായ പാപചിത്തസ്സ വസേന നട്ഠാ’’തി തം നിമിത്തം ഗഹേത്വാ തമേവ ഇത്ഥിം ഓലോകയമാനാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ പസ്സന്തിയാവ തഥാഗതസ്സ അധിട്ഠാനബലേന സാ ഇത്ഥീ പഠമവയം അതിക്കമ്മ മജ്ഝിമവയേ ഠിതാ വിയ മജ്ഝിമവയം അതിക്കമ്മ പച്ഛിമവയേ ഠിതാ വിയ ച വലിത്തചാ പലിതകേസാ ഖണ്ഡവിരളദന്താ അഹോസി. തതോ തസ്സാ പസ്സന്തിയാവ സദ്ധിം താലവണ്ടേന പരിവത്തിത്വാ പരിപതി. തതോ ഖേമാ പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നത്താ തസ്മിം ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘ഏവംവിധമ്പി നാമ സരീരം ഏവരൂപം വിപത്തിം പാപുണാതി, മയ്ഹമ്പി സരീരം ഏവംഗതികമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥസ്സാ ഏവം ചിന്തിതക്ഖണേ സത്ഥാ ഇമം ധമ്മപദേ ഗാഥമാഹ –

‘‘യേ രാഗരത്താനുപതന്തി സോതം,

സയംകതം മക്കടകോവ ജാലം;

ഏതമ്പി ഛേത്വാന വജന്തി ധീരാ,

അനപേക്ഖിനോ സബ്ബദുക്ഖം പഹായാ’’തി.

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ ഠിതപദേ ഠിതായേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഗാരമജ്ഝേ വസന്തേന നാമ അരഹത്തം പത്തേന തംദിവസമേവ പരിനിബ്ബായിതബ്ബം വാ പബ്ബജിതബ്ബം വാ ഹോതി, സാ പന അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരാനം പവത്തനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അത്തനോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേസ്സാമീ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ രാജനിവേസനം ഗന്ത്വാ രാജാനം അനഭിവാദേത്വാവ അട്ഠാസി. രാജാ ഇങ്ഗിതേനേവ അഞ്ഞാസി – ‘‘അരിയധമ്മം പത്താ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ദേവി ഗതാ നു ഖോ സത്ഥുദസ്സനായാ’’തി. മഹാരാജ, തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠദസ്സനം പരിത്തം, അഹം പന ദസബലം സുദിട്ഠമകാസിം, പബ്ബജ്ജം മേ അനുജാനാഥാതി. രാജാ ‘‘സാധു, ദേവീ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സുവണ്ണസിവികായ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഉപനേത്വാ പബ്ബാജേസി. അഥസ്സാ ‘‘ഖേമാഥേരീ നാമ ഗിഹിഭാവേ ഠത്വാ അരഹത്തം പത്താ’’തി മഹാപഞ്ഞഭാവോ പാകടോ അഹോസി. ഇദമേത്ഥ വത്ഥു. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഖേമാഥേരിം മഹാപഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉപ്പലവണ്ണാഥേരീവത്ഥു

൨൩൭. തതിയേ ഉപ്പലവണ്ണാതി നീലുപ്പലഗബ്ഭസദിസേനേവ വണ്ണേന സമന്നാഗതത്താ ഏവംലദ്ധനാമാ ഥേരീ. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ മഹാജനേന സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഇദ്ധിമന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിനഗരേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിവേണം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ.

തതോ ചവിത്വാ പുന മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തീ ഏകസ്മിം ഗാമേ സഹത്ഥാ കമ്മം കത്വാ ജീവനകട്ഠാനേ നിബ്ബത്താ. സാ ഏകദിവസം ഖേത്തകുടിം ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകസ്മിം സരേ പാതോവ പുപ്ഫിതം പദുമപുപ്ഫം ദിസ്വാ തം സരം ഓരുയ്ഹ തഞ്ചേവ പുപ്ഫം ലാജപക്ഖിപനത്ഥായ പദുമിനിയാ പത്തഞ്ച ഗഹേത്വാ കേദാരേ സാലിസീസാനി ഛിന്ദിത്വാ കുടികായ നിസിന്നാ ലാജേ ഭജ്ജിത്വാ പഞ്ച ലാജസതാനി ഗണേസി. തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠിതോ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ആഗന്ത്വാ തസ്സാ അവിദൂരേ അട്ഠാസി. സാ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ലാജേഹി സദ്ധിം പദുമപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ കുടിതോ ഓരുയ്ഹ ലാജേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ പദുമപുപ്ഫേന പത്തം പിധായ അദാസി. അഥസ്സാ പച്ചേകബുദ്ധേ ഥോകം ഗതേ ഏതദഹോസി – ‘‘പബ്ബജിതാ നാമ പുപ്ഫേന അനത്ഥികാ, അഹം പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പിളന്ധിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥതോ പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘സചേ, അയ്യോ, പുപ്ഫേന അനത്ഥികോ അഭവിസ്സ, പത്തമത്ഥകേ ഠപേതും ന അദസ്സ, അദ്ധാ അയ്യസ്സ അത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുന ഗന്ത്വാ പത്തമത്ഥകേ ഠപേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഖമാപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമേസം മേ ലാജാനം നിസ്സന്ദേന ലാജഗണനായ പുത്താ അസ്സു, പദുമപുപ്ഫസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ മേ പദേ പദേ പദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠഹതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. പച്ചേകബുദ്ധോ തസ്സാ പസ്സന്തിയാവ ആകാസേന ഗന്ധമാദനപബ്ബതം ഗന്ത്വാ തം പദുമം നന്ദമൂലകപബ്ഭാരേ പച്ചേകബുദ്ധാനം അക്കമനസോപാനസമീപേ പാദപുഞ്ഛനം കത്വാ ഠപേസി.

സാപി തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ദേവലോകേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ ചസ്സാ പദേ പദേ മഹാപദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠാസി. സാ തതോ ചവിത്വാ പബ്ബതപാദേ ഏകസ്മിം പദുമസ്സരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തം നിസ്സായ ഏകോ താപസോ വസതി, സോ പാതോവ മുഖധോവനത്ഥായ സരം ഗന്ത്വാ തം പുപ്ഫം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം പുപ്ഫം സേസേഹി മഹന്തതരം, സേസാനി ച പുപ്ഫിതാനി, ഇദം മകുളിതമേവ, ഭവിതബ്ബമേത്ഥ കാരണേനാ’’തി ഉദകം ഓതരിത്വാ തം പുപ്ഫം ഗണ്ഹി. തം തേന ഗഹിതമത്തമേവ പുപ്ഫിതം. താപസോ അന്തോപദുമഗബ്ഭേ നിപന്നദാരികം അദ്ദസ. ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ച ധീതുസിനേഹം ലഭിത്വാ പദുമേനേവ സദ്ധിം പണ്ണസാലം നേത്വാ മഞ്ചകേ നിപജ്ജാപേസി. അഥസ്സാ പുഞ്ഞാനുഭാവേന അങ്ഗുട്ഠകേ ഖീരം നിബ്ബത്തി. സോ തസ്മിം പുപ്ഫേ മിലാതേ അഞ്ഞം നവപുപ്ഫം ആഹരിത്വാ തം നിപജ്ജാപേസി. അഥസ്സാ ആധാവനവിധാവനേന കീളിതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ പദവാരേ പദവാരേ പദുമപുപ്ഫം ഉട്ഠാസി, കുങ്കുമരാസിസ്സ വിയസ്സാ സരീരവണ്ണോ അഹോസി. സാ അപ്പത്താ ദേവവണ്ണം, അതിക്കന്താ മാനുസവണ്ണം അഹോസി. സാ പിതരി ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേ പണ്ണസാലായം ഓഹീയതി.

അഥേകദിവസം തസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ പിതരി ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേ ഏകോ വനചരകോ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മനുസ്സാനം നാമ ഏവംവിധം രൂപം നത്ഥി, വീമംസിസ്സാമി ന’’ന്തി താപസസ്സ ആഗമനം ഉദിക്ഖന്തോ നിസീദി. സാ പിതരി ആഗച്ഛന്തേ പടിപഥം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതോ കാജകമണ്ഡലും അഗ്ഗഹേസി, ആഗന്ത്വാ നിസിന്നസ്സ ചസ്സ അത്തനാ കരണവത്തം ദസ്സേസി. തദാ സോ വനചരകോ മനുസ്സഭാവം ഞത്വാ താപസം അഭിവാദേത്വാ നിസീദി. താപസോ തം വനചരകം വനമൂലഫലാഫലേഹി ച പാനീയേന ച നിമന്തേത്വാ, ‘‘ഭോ പുരിസ, ഇമസ്മിംയേവ ഠാനേ വസിസ്സസി, ഉദാഹു ഗമിസസ്സീ’’തി പുച്ഛി. ഗമിസ്സാമി, ഭന്തേ, ഇധ കിം കരിസ്സാമീതി. ഇദം തയാ ദിട്ഠകാരണം ഏത്തോ ഗന്ത്വാ അകഥേതും സക്ഖിസ്സസീതി. സചേ, അയ്യോ, ന ഇച്ഛതി, കിം കാരണാ കഥേസ്സാമീതി താപസം വന്ദിത്വാ പുന ആഗമനകാലേ മഗ്ഗസഞ്ജാനനത്ഥം സാഖാസഞ്ഞഞ്ച രുക്ഖസഞ്ഞഞ്ച കരോന്തോ പക്കാമി.

സോ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജാനം അദ്ദസ, രാജാ ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം, ദേവ, തുമ്ഹാകം വനചരകോ പബ്ബതപാദേ അച്ഛരിയം ഇത്ഥിരതനം ദിസ്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി സബ്ബം പവത്തിം കഥേസി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ വേഗേന പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഖന്ധാവാരം നിവേസേത്വാ വനചരകേന ചേവ അഞ്ഞേഹി ച പുരിസേഹി സദ്ധിം താപസസ്സ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിസിന്നവേലായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. രാജാ താപസസ്സ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരഭണ്ഡം പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ കിം കരോമ, ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. ഗച്ഛ, മഹാരാജാതി. ആമ, ഗച്ഛാമി, ഭന്തേ. അയ്യസ്സ പന സമീപേ വിസഭാഗപരിസാ അത്ഥീതി അസ്സുമ്ഹ, അസാരുപ്പാ ഏസാ പബ്ബജിതാനം, മയാ സദ്ധിം ഗച്ഛതു, ഭന്തേതി. മനുസ്സാനം ചിത്തം നാമ ദുത്തോസയം, കഥം ബഹൂനം മജ്ഝേ വസിസ്സതീതി. അമ്ഹാകം രുചിതകാലതോ പട്ഠായ സേസാനം ജേട്ഠകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പടിജഗ്ഗിസ്സാമി, ഭന്തേതി.

സോ രഞ്ഞോ കഥം സുത്വാ ദഹരകാലേ ഗഹിതനാമവസേനേവ, ‘‘അമ്മ, പദുമവതീ’’തി ധീതരം പക്കോസി. സാ ഏകവചനേനേവ പണ്ണസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ പിതരം അഭിവാദേത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം പിതാ ആഹ – ‘‘ത്വം, അമ്മ, വയപ്പത്താ, ഇമസ്മിം ഠാനേ രഞ്ഞാ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ വസിതും അയുത്താ, രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗച്ഛ, അമ്മാ’’തി. സാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി പിതു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അഭിവാദേത്വാ പരോദമാനാ അട്ഠാസി. രാജാ ‘‘ഇമിസ്സാ പിതു ചിത്തം ഗണ്ഹാമീ’’തി തസ്മിംയേവ ഠാനേ കഹാപണരാസിമ്ഹി ഠപേത്വാ അഭിസേകം അകാസി. അഥ നം ഗഹേത്വാ അത്തനോ നഗരം ആനേത്വാ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ സേസഇത്ഥിയോ അനോലോകേത്വാ തായ സദ്ധിംയേവ രമതി. താ ഇത്ഥിയോ ഇസ്സാപകതാ തം രഞ്ഞോ അന്തരേ പരിഭിന്ദിതുകാമാ ഏവമാഹംസു – ‘‘നായം, മഹാരാജ, മനുസ്സജാതികാ, കഹം നാമ തുമ്ഹേഹി മനുസ്സാനം വിചരണട്ഠാനേ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്താനി ദിട്ഠപുബ്ബാനി, അദ്ധാ അയം യക്ഖിനീ, നീഹരഥ നം മഹാരാജാ’’തി. രാജാ താസം കഥം സുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

അഥസ്സ അപരേന സമയേന പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ ‘‘ഗരുഗബ്ഭാ പദുമവതീ’’തി തം നഗരേ ഠപേത്വാ പച്ചന്തം അഗമാസി. അഥ താ ഇത്ഥിയോ തസ്സാ ഉപട്ഠായികായ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘ഇമിസ്സാ ദാരകം ജാതമത്തമേവ അപനേത്വാ ഏകം ദാരുഘടികം ലോഹിതേന മക്ഖേത്വാ സന്തികേ ഠപേഹീ’’തി ആഹംസു. പദുമവതിയാപി നചിരസ്സേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. മഹാപദുമകുമാരോ ഏകകോവ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അവസേസാ ഏകൂനപഞ്ചസതാ ദാരകാ മഹാപദുമകുമാരസ്സ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ നിപന്നകാലേ സംസേദജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിംസു. അഥസ്സ ‘‘ന താവായം സതിം പടിലഭതീ’’തി ഞത്വാ ഉപട്ഠായികാ ഏകം ദാരുഘടികം ലോഹിതേന മക്ഖേത്വാ സമീപേ ഠപേത്വാ താസം ഇത്ഥീനം സഞ്ഞം അദാസി. താ പഞ്ചസതാപി ഇത്ഥിയോ ഏകേകാ ഏകേകം ദാരകം ഗഹേത്വാ ചുന്ദകാരകാനം സന്തികം പേസേത്വാ കരണ്ഡകേ ആഹരാപേത്വാ അത്തനാ അത്തനാ ഗഹിതദാരകേ തത്ഥ നിപജ്ജാപേത്വാ ബഹി ലഞ്ഛനം കത്വാ ഠപയിംസു.

പദുമവതീപി ഖോ സഞ്ഞം ലഭിത്വാ തം ഉപട്ഠായികം ‘‘കിം വിജാതമ്ഹി, അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. സാ തം സന്തജ്ജേത്വാ ‘‘കുതോ ത്വം ദാരകം ലഭിസ്സസീ’’തി വത്വാ ‘‘അയം തേ കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തദാരകോ’’തി ലോഹിതമക്ഖിതം ദാരുഘടികം പുരതോ ഠപേസി. സാ തം ദിസ്വാ ദോമനസ്സപ്പത്താ ‘‘സീഘം നം ഫാലേത്വാ അപനേഹി, സചേ കോചി പസ്സേയ്യ ലജ്ജിതബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി ആഹ. സാ തസ്സാ കഥം സുത്വാ അത്ഥകാമാ വിയ ദാരുഘടികം ഫാലേത്വാ ഉദ്ധനേ പക്ഖിപി.

രാജാപി പച്ചന്തതോ ആഗന്ത്വാ നക്ഖത്തം പടിമാനേന്തോ ബഹിനഗരേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ നിസീദി. അഥ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ രഞ്ഞോ പച്ചുഗ്ഗമനം ആഗന്ത്വാ ആഹംസു – ‘‘ത്വം, മഹാരാജ, ന അമ്ഹാകം സദ്ദഹസി, അമ്ഹേഹി വുത്തം അകാരണം വിയ ഹോതി. ത്വം മഹേസിയാ ഉപട്ഠായികം പക്കോസാപേത്വാ പടിപുച്ഛ, ദാരുഘടികം തേ ദേവീ വിജാതാ’’തി. രാജാ തം കാരണം ന ഉപപരിക്ഖിത്വാവ ‘‘അമനുസ്സജാതികാ ഭവിസ്സതീ’’തി തം ഗേഹതോ നിക്കഡ്ഢി. തസ്സാ രാജഗേഹതോ സഹ നിക്ഖമനേനേവ പദുമപുപ്ഫാനി അന്തരധായിംസു, സരീരച്ഛവിപി വിവണ്ണാ അഹോസി. സാ ഏകികാവ അന്തരവീഥിയാ പായാസി. അഥ നം ഏകാ വയപ്പത്താ മഹല്ലികാ ഇത്ഥീ ദിസ്വാ ധീതുസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കഹം ഗച്ഛസി അമ്മാ’’തി ആഹ. ആഗന്തുകമ്ഹി, വസനട്ഠാനം ഓലോകേന്തീ വിചരാമീതി. ഇധാഗച്ഛ, അമ്മാതി വസനട്ഠാനം ദത്വാ ഭോജനം പടിയാദേസി.

തസ്സാ ഇമിനാവ നിയാമേന തത്ഥ വസമാനായ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ രാജാനം ആഹംസു – ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹേസു യുദ്ധം ഗതേസു അമ്ഹേഹി ഗങ്ഗാദേവതായ ‘അമ്ഹാകം ദേവേ വിജിതസങ്ഗാമേ ആഗതേ ബലികമ്മം കത്വാ ഉദകകീളം കരിസ്സാമാ’തി പത്ഥിതം അത്ഥി, ഏതമത്ഥം, ദേവ, ജാനാപേമാ’’തി. രാജാ താസം വചനേന തുട്ഠോ ഗങ്ഗായം ഉദകകീളം കാതും അഗമാസി. താപി അത്തനാ അത്തനാ ഗഹിതം കരണ്ഡകം പടിച്ഛന്നം കത്വാ ആദായ നദിം ഗന്ത്വാ തേസം കരണ്ഡകാനം പടിച്ഛാദനത്ഥം പാരുപിത്വാ പാരുപിത്വാ ഉദകേ പതിത്വാ കരണ്ഡകേ വിസ്സജ്ജേസും. തേപി ഖോ കരണ്ഡകാ സബ്ബേ സഹ ഗന്ത്വാ ഹേട്ഠാസോതേ പസാരിതജാലമ്ഹി ലഗ്ഗിംസു. തതോ ഉദകകീളം കീളിത്വാ രഞ്ഞോ ഉത്തിണ്ണകാലേ ജാലം ഉക്ഖിപന്താ തേ കരണ്ഡകേ ദിസ്വാ രഞ്ഞോ സന്തികം ആനയിംസു. രാജാ കരണ്ഡകേ ദിസ്വാ ‘‘കിം, താതാ, കരണ്ഡകേസൂ’’തി ആഹ. ന ജാനാമ, ദേവാതി. സോ തേ കരണ്ഡകേ വിവരാപേത്വാ ഓലോകേന്തോ പഠമം മഹാപദുമകുമാരസ്സ കരണ്ഡകം വിവരാപേസി. തേസം പന സബ്ബേസമ്പി കരണ്ഡകേസു നിപജ്ജാപിതദിവസേയേവ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ അങ്ഗുട്ഠതോ ഖീരം നിബ്ബത്തി. സക്കോ ദേവരാജാ തസ്സ രഞ്ഞോ നിക്കങ്ഖഭാവത്ഥം അന്തോകരണ്ഡകേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേസി ‘‘ഇമേ കുമാരാ പദുമവതിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്താ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്താ, അഥ നേ പദുമവതിയാ സപത്തിയോ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ കരണ്ഡകേസു പക്ഖിപിത്വാ ഉദകേ ഖിപിംസു, രാജാ ഇമം കാരണം ജാനാതൂ’’തി. കരണ്ഡകേ വിവരിതമത്തേ രാജാ അക്ഖരാനി വാചേത്വാ ദാരകേ ദിസ്വാ മഹാപദുമകുമാരം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘വേഗേന രഥേ യോജേഥ, അസ്സേ കപ്പേഥ, അഹം അജ്ജ അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ ഏകച്ചാനം മാതുഗാമാനം പിയം കരിസ്സാമീ’’തി പാസാദം ആരുയ്ഹ ഹത്ഥിഗീവായ സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേത്വാ ഭേരിം ചരാപേസി ‘‘യോ പദുമവതിം പസ്സതി, സോ ഇമം സഹസ്സം ഗണ്ഹതൂ’’തി.

തം കഥം സുത്വാ പദുമവതീ മാതുയാ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ഹത്ഥിഗീവതോ സഹസ്സം ഗണ്ഹ, അമ്മാ’’തി. അഹം ഏവരൂപം ഗണ്ഹിതും ന വിസഹാമീതി. സാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി വുത്തേ, ‘‘കിം വത്വാ ഗണ്ഹാമി അമ്മാ’’തി ആഹ. ‘‘മമ ധീതാ, പദുമവതിം ദേവിം പസ്സതീ’’തി വത്വാ ഗണ്ഹാഹീതി. സാ ‘‘യം വാ തം വാ ഹോതൂ’’തി ഗന്ത്വാ സഹസ്സചങ്കോടകം ഗണ്ഹി. അഥ നം മനുസ്സാ പുച്ഛിംസു – ‘‘പദുമവതിം ദേവിം പസ്സസി, അമ്മാ’’തി. ‘‘അഹം ന പസ്സാമി, ധീതാ കിര മേ പസ്സതീ’’തി ആഹ. തേ ‘‘കഹം പന സാ, അമ്മാ’’തി വത്വാ തായ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പദുമവതിം സഞ്ജാനിത്വാ പാദേസു നിപതിംസു. തസ്മിം കാലേ സാ ‘‘പദുമവതീ ദേവീ അയ’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘ഭാരിയം വത ഇത്ഥിയാ കമ്മം കതം, യാ ഏവംവിധസ്സ രഞ്ഞോ മഹേസീ സമാനാ ഏവരൂപേ ഠാനേ നിരാരക്ഖാ വസീ’’തി ആഹ. തേപി രാജപുരിസാ പദുമവതിയാ നിവേസനം സേതസാണീഹി പരിക്ഖിപാപേത്വാ ദ്വാരേ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ സുവണ്ണസിവികം പേസേസി. സാ ‘‘അഹം ഏവം ന ഗമിസ്സാമി, മമ വസനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ രാജഗേഹം ഏത്ഥന്തരേ വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണേ അത്ഥരാപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം ചേലവിതാനം ബന്ധാപേത്വാ പസാധനത്ഥായ സബ്ബാലങ്കാരേസു പഹിതേസു പദസാവ ഗമിസ്സാമി, ഏവം മേ നാഗരാ സമ്പത്തിം പസ്സിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘പദുമവതിയാ യഥാരുചിം കരോഥാ’’തി ആഹ. തതോ പദുമവതീ സബ്ബപസാധനം പസാധേത്വാ ‘‘രാജഗേഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അഥസ്സാ അക്കന്തഅക്കന്തട്ഠാനേ വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണാനി ഭിന്ദിത്വാ പദുമപുപ്ഫാനി ഉട്ഠഹിംസു. സാ മഹാജനസ്സ അത്തനോ സമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ രാജനിവേസനം ആരുയ്ഹ സബ്ബേ ചിത്തത്ഥരണേ തസ്സാ മഹല്ലികായ പോസാവനികമൂലം കത്വാ ദാപേസി.

രാജാപി ഖോ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമായോ തേ ദേവി ദാസിയോ കത്വാ ദേമീ’’തി ആഹ. സാധു, മഹാരാജ, ഏതാസം മയ്ഹം ദിന്നഭാവം സകലനഗരേ ജാനാപേഹീതി. രാജാ നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘പദുമവതിയാ ദൂബ്ഭികാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഏതിസ്സാ ഏവ ദാസിയോ കത്വാ ദിന്നാ’’തി. സാ ‘‘താസം സകലനഗരേന ദാസിഭാവോ സല്ലക്ഖിതോ’’തി ഞത്വാ ‘‘അഹം മമ ദാസിയോ ഭുജിസ്സാ കാതും ലഭാമി ദേവാ’’തി രാജാനം പുച്ഛി. തവ ഇച്ഛാ ദേവീതി. ഏവം സന്തേ തമേവ ഭേരിചാരികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പദുമവതിദേവിയാ അത്തനോ ദാസിയോ കത്വാ ദിന്നാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ സബ്ബാവ ഭുജിസ്സാ കതാതി പുന ഭേരിം ചരാപേഥാ’’തി ആഹ. സാ താസം ഭുജിസ്സഭാവേ കതേ ഏകൂനാനി പഞ്ചസത്തപുത്താനി താസംയേവ ഹത്ഥേ പോസനത്ഥായ ദത്വാ സയം മഹാപദുമകുമാരംയേവ ഗണ്ഹി.

അഥ അപരഭാഗേ തേസം കുമാരാനം കീളനവയേ സമ്പത്തേ രാജാ ഉയ്യാനേ നാനാവിധം കീളനട്ഠാനം കാരേസി. തേ അത്തനോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ സബ്ബേവ ഏകതോ ഹുത്വാ ഉയ്യാനേ പദുമസഞ്ഛന്നായ മങ്ഗലപോക്ഖരണിയാ കീളന്താ നവപദുമാനി പുപ്ഫിതാനി പുരാണപദുമാനി ച വണ്ടതോ പതന്താനി ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്സ താവ അനുപാദിന്നകസ്സ ഏവരൂപാ ജരാ പാപുണാതി, കിമങ്ഗം പന അമ്ഹാകം സരീരസ്സ. ഇദമ്പി ഹി ഏവംഗതികമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ സബ്ബേവ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തേത്വാ ഉട്ഠായുട്ഠായ പദുമകണ്ണികാസു പല്ലങ്കേന നിസീദിംസു.

അഥ തേഹി സദ്ധിം ആഗതാ രാജപുരിസാ ബഹുഗതം ദിവസം ഞത്വാ ‘‘അയ്യപുത്താ തുമ്ഹാകം വേലം ജാനാഥാ’’തി ആഹംസു. തേ തുണ്ഹീ അഹേസും. തേ പുരിസാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും – ‘‘കുമാരാ ദേവ, പദുമകണ്ണികാസു നിസിന്നാ, അമ്ഹേസു കഥേന്തേസുപി വചീഭേദം ന കരോന്തീ’’തി. യഥാരുചിയാ തേസം നിസീദിതും ദേഥാതി. തേ സബ്ബരത്തിം ഗഹിതാരക്ഖാ പദുമകണ്ണികാസു നിസിന്നനിയാമേനേവ അരുണം ഉട്ഠാപേസും. പുരിസാ പുനദിവസേ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ദേവാ വേലം ജാനാഥാ’’തി ആഹംസു. ന മയം ദേവാ, പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ മയന്തി. അയ്യാ, തുമ്ഹേ ഭാരിയം കഥം കഥേഥ, പച്ചേകബുദ്ധാ നാമ തുമ്ഹാദിസാ ന ഹോന്തി, ദ്വങ്ഗുലകേസമസ്സുധരാ കായേ പടിമുക്കഅട്ഠപരിക്ഖാരാ ഹോന്തീതി. തേ ദക്ഖിണഹത്ഥേന സീസം പരാമസിംസു. താവദേവ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, അട്ഠ പരിക്ഖാരാ കായേ പടിമുക്കാവ അഹേസും. തതോ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാജനസ്സ ആകാസേന നന്ദമൂലകപബ്ഭാരം അഗമംസു.

സാപി ഖോ, പദുമവതീ ദേവീ, ‘‘അഹം ബഹുപുത്താ ഹുത്വാ നിപുത്താ ജാതാ’’തി ഹദയസോകം പത്വാ തേനേവ സോകേന കാലം കത്വാ രാജഗഹനഗരദ്വാരഗാമകേ സഹത്ഥേന കമ്മം കത്വാ ജീവനകട്ഠാനേ നിബ്ബത്തി. അപരഭാഗേ കുലഘരം ഗന്ത്വാ ഏകദിവസം സാമികസ്സ ഖേത്തം യാഗും ഹരമാനാ തേസം അത്തനോ പുത്താനം അന്തരേ അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ആകാസേന ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ സീഘം സീഘം ഗന്ത്വാ സാമികസ്സ ആരോചേസി – ‘‘പസ്സ, അയ്യ, പച്ചേകബുദ്ധേ, ഏതേ നിമന്തേത്വാ ഭോജേസ്സാമാ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘സമണസകുണാ നാമേതേ അഞ്ഞത്ഥാപി ഏവം ചരന്തി, ന ഏതേ പച്ചേകബുദ്ധാ’’തി. തേ തേസം കഥേന്താനംയേവ അവിദൂരേ ഠാനേ ഓതരിംസു. സാ ഇത്ഥീ തംദിവസം അത്തനോ ഭത്തഖജ്ജഭോജനം തേസം ദത്വാ ‘‘സ്വേപി അട്ഠ ജനാ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. സാധു, ഉപാസികേ, തവ സക്കാരോ ഏത്തകോവ ഹോതു, ആസനാനി ച അട്ഠേവ ഹോന്തു, അഞ്ഞേപി ബഹൂ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ തവ ചിത്തം പസാദേയ്യാസീതി. സാ പുനദിവസേ അട്ഠ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ അട്ഠന്നം സക്കാരസമ്മാനം പടിയാദേത്വാ നിസീദി.

നിമന്തിതപച്ചേകബുദ്ധാ സേസാനം സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘മാരിസാ, അജ്ജ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ സബ്ബേവ തുമ്ഹാകം മാതു സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി. തേ തേസം വചനം സുത്വാ സബ്ബേവ ഏകതോ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ മാതു-ഗേഹദ്വാരേ പാതുരഹേസും. സാപി പഠമം ലദ്ധസഞ്ഞതായ ബഹൂപി ദിസ്വാ ന കമ്പിത്ഥ, സബ്ബേപി തേ ഗേഹം പവേസേത്വാ ആസനേസു നിസീദാപേസി. തേസു പടിപാടിയാ നിസീദന്തേസു നവമോ അഞ്ഞാനി അട്ഠ ആസനാനി മാപേത്വാ സയം ധുരാസനേ നിസീദി. യാവ ആസനാനി വഡ്ഢന്തി, താവ ഗേഹം വഡ്ഢതി. ഏവം തേസു സബ്ബേസുപി നിസിന്നേസു സാ ഇത്ഥീ അട്ഠന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം പടിയാദിതം സക്കാരം പഞ്ചസതാനമ്പി യാവദത്ഥം ദത്വാ അട്ഠ നീലുപ്പലഹത്ഥകേ ആഹരിത്വാ നിമന്തിതപച്ചേകബുദ്ധാനംയേവ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സരീരവണ്ണോ ഇമേസം നീലുപ്പലാനം അന്തോഗബ്ഭവണ്ണോ വിയ ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. പച്ചേകബുദ്ധാ മാതു അനുമോദനം കത്വാ ഗന്ധമാദനംയേവ അഗമംസു.

സാപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, നീലുപ്പലഗബ്ഭസമാനവണ്ണതായ ചസ്സാ ഉപ്പലവണ്ണാത്വേവ നാമം അകംസു. അഥസ്സാ വയപ്പത്തകാലേ സകലജമ്ബുദീപരാജാനോ ച സേട്ഠിനോ ച സേട്ഠിസ്സ സന്തികം പഹിണിംസു – ‘‘ധീതരം അമ്ഹാകം ദേതൂ’’തി. അപഹിണന്തോ നാമ നാഹോസി. തതോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സബ്ബേസം മനം ഗഹേതും ന സക്ഖിസ്സാമി, ഉപായം പനേകം കരിസ്സാമീ’’തി ധീതരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘പബ്ബജിതും അമ്മ സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. തസ്സാ പച്ഛിമഭവികത്താ പിതുവചനം സീസേ ആസിത്തസതപാകതേലം വിയ അഹോസി, തസ്മാ പിതരം ‘‘പബ്ബജിസ്സാമി, താതാ’’തി ആഹ. സോ തസ്സാ സക്കാരം കത്വാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സാ അചിരപബ്ബജിതായ ഏവ ഉപോസഥാഗാരേ കാലവാരോ പാപുണി. സാ ദീപം ജാലേത്വാ ഉപോസഥാഗാരം സമ്മജ്ജിത്വാ ദീപസിഖായ നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ പുനപ്പുനം ഓലോകയമാനാ തേജോകസിണാരമ്മണം ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തഫലേന സദ്ധിംയേവ ച ഇദ്ധിവികുബ്ബനേ ചിണ്ണവസീ അഹോസി. സാ അപരഭാഗേ സത്ഥു യമകപാടിഹാരിയകരണദിവസേ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീ’’തി സീഹനാദം നദി. സത്ഥാ ഇദം കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ജേതവനവിഹാരേ നിസിന്നോ പടിപാടിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം ഇദ്ധിമന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

പടാചാരാഥേരീവത്ഥു

൨൩൮. ചതുത്ഥേ വിനയധരാനം യദിദം പടാചാരാതി പടാചാരാ ഥേരീ വിനയധരാനം അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിവേണം കത്വാ പുന ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠിഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി.

സാ അപരഭാഗേ വയപ്പത്താ അത്തനോ ഗേഹേ ഏകേന കമ്മകാരേന സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ അപരഭാഗേ അത്തനോ സമാനജാതികം കുലം ഗച്ഛന്തീ കതസന്ഥവസ്സ പുരിസസ്സ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ന ത്വം സ്വേ പട്ഠായ മം പടിഹാരസതേനപി ദട്ഠും ലഭിസ്സസി, സചേ തേ കമ്മം അത്ഥി, ഇദാനി മം ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛാഹീ’’തി. സോ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുച്ഛവികം ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ തം ആദായ നഗരതോ തീണി ചത്താരി യോജനാനി പടിക്കമിത്വാ ഏകസ്മിം ഗാമകേ വാസം കപ്പേസി.

അഥ അപരഭാഗേ തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സാ ഗബ്ഭേ പരിപക്കേ ‘‘ഇദം അമ്ഹാകം അനാഥട്ഠാനം, കുലഗേഹം ഗച്ഛാമ സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി ഗന്തും അസക്കോന്തോ കാലം വീതിനാമേസി. സാ തസ്സ കാരണം ഞത്വാ ‘‘നായം ബാലോ മം നേസ്സതീ’’തി തസ്മിം ബഹി ഗതേ ‘‘ഏകികാവ കുലഗേഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സോ ആഗന്ത്വാ തം ഗേഹേ അപസ്സന്തോ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുലഗേഹം ഗതാ’’തി സുത്വാ ‘‘മം നിസ്സായ കുലധീതാ അനാഥാ ജാതാ’’തി പദാനുപദികം ഗന്ത്വാ സമ്പാപുണി. തസ്സാ അന്തരാമഗ്ഗേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. തതോ ‘‘യസ്സത്ഥായ മയം ഗച്ഛേയ്യാമ, സോ അത്ഥോ അന്തരാമഗ്ഗേവ നിപ്ഫന്നോ, ഇദാനി ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമാ’’തി പടിനിവത്തിംസു. പുന തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസീതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

അന്തരാമഗ്ഗേ പനസ്സാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനേ ജാതമത്തേയേവ ചതൂസു ദിസാസു മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹി. സാ തം പുരിസം ആഹ – ‘‘സാമി, അവേലായ ചതൂസു ദിസാസു മേഘോ ഉട്ഠിതോ, അത്തനോ വസനട്ഠാനം കാതും വായമാഹീ’’തി. സോ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ദണ്ഡകേഹി കുടികം കത്വാ ‘‘ഛദനത്ഥായ തിണം ആഹരിസ്സാമീ’’തി ഏകസ്മിം മഹാവമ്മികപാദേ തിണം ഛിന്ദതി. അഥ നം വമ്മികേ നിപന്നോ കണ്ഹസപ്പോ പാദേ ഡംസി, സോ തസ്മിംയേവ ഠാനേ പതിതോ. സാപി ‘‘ഇദാനി ആഗമിസ്സതി, ഇദാനി ആഗമിസ്സതീ’’തി സബ്ബരത്തിം ഖേപേത്വാ ‘‘അദ്ധാ മം സോ ‘അനാഥാ ഏസാ’തി മഗ്ഗേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആലോകേ സഞ്ജാതേ പദാനുസാരേന ഓലോകേന്തീ വമ്മികപാദേ പതിതം ദിസ്വാ ‘‘മം നിസ്സായ നട്ഠോ പുരിസോ’’തി പരിദേവിത്വാ ദഹരദാരകം പസ്സേനാദായ മഹല്ലകം അങ്ഗുലീഹി ഗാഹാപേത്വാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം ഉത്താനനദിം ദിസ്വാ ‘‘ദ്വേപി ദാരകേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ആദായ ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ജേട്ഠകം ഓരിമതീരേ ഠപേത്വാ ദഹരം പരതീരം നേത്വാ പിലോതികചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ പുന നിവത്തിത്വാ ‘‘ഇതരം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി നദിം ഓതരി.

അഥസ്സാ നദീമജ്ഝം പത്തകാലേ ഏകോ സേനോ ‘‘മംസപിണ്ഡോ അയ’’ന്തി സഞ്ഞായ ദാരകം വിജ്ഝിതും ആഗച്ഛതി. സാ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ സേനം പലാപേസി. തസ്സാ തം ഹത്ഥവികാരം ദിസ്വാ മഹല്ലകദാരകോ ‘‘മം പക്കോസതീ’’തി സഞ്ഞായ നദിം ഓതരിത്വാ സോതേ പതിതോ യഥാസോതം അഗമാസി. സോപി സേനോ തസ്സാ അസമ്പത്തായ ഏവ തം ദഹരദാരകം ഗണ്ഹിത്വാ അഗമാസി. സാ ബലവസോകാഭിഭൂതാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഇമം വിലാപഗീതം ഗായന്തീ ഗച്ഛതി –

‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലങ്കതാ, പന്ഥേ മയ്ഹം പതീ മതോ’’തി.

സാ ഏവം വിലപമാനാവ സാവത്ഥിം പത്വാ കുലസഭാഗം ഗന്ത്വാപി സോകവസേനേവ അത്തനോ ഗേഹം വവത്ഥപേതും അസക്കോന്തീ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏവംവിധം നാമ കുലം അത്ഥി, കതരം തം ഗേഹ’’ന്തി പടിപുച്ഛി. ത്വം തം കുലം പടിപുച്ഛിത്വാ കിം കരിസ്സസി? തേസം വസനഗേഹം വാതപ്പഹാരേന പതിതം, തത്ഥേവ തേ സബ്ബേപി ജീവിതക്ഖയം പത്താ, അഥ നേ ഖുദ്ദകമഹല്ലകേ ഏകചിതകസ്മിംയേവ ഝാപേന്തി, പസ്സ ഏസാ ധൂമവട്ടി പഞ്ഞായതീതി. സാ തം കഥം സുത്വാവ കിം തുമ്ഹേ വദഥാ’’തി അത്തനോ നിവത്ഥസാടകം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തീ ജാതനിയാമേനേവ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദമാനാ ഞാതീനം ചിതകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം വിലാപഗീതം പരിപുണ്ണം കത്വാ പരിദേവമാനാ –

‘‘ഉഭോ പുത്താ കാലങ്കതാ, പന്ഥേ മയ്ഹം പതീ മതോ;

മാതാ പിതാ ച ഭാതാ ച, ഏകചിതകസ്മിം ഡയ്ഹരേ’’തി. –

ആഹ. അഞ്ഞേന ജനേന സാടകം ദിന്നമ്പി ഫാലേത്വാ ഫാലേത്വാ ഛഡ്ഡേതി. അഥ നം ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേ മഹാജനോ പരിവാരേത്വാ ചരതി. അഥസ്സാ ‘‘അയം പടാചാരം പടപരിഹരണം വിനാ ചരതീ’’തി പടാചാരാതേവ നാമം അകംസു. യസ്മാ ചസ്സാ സോ നഗ്ഗഭാവേന അലജ്ജീആചാരോ പാകടോ അഹോസി, തസ്മാ പതിതോ ആചാരോ അസ്സാതി പടാചാരാത്വേവ നാമം അകംസു.

സാ ഏകദിവസം സത്ഥരി മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തേ വിഹാരം പവിസിത്വാ പരിസപരിയന്തേ അട്ഠാസി. സത്ഥാ മേത്താഫരണേന ഫരിത്വാ ‘‘സതിം പടിലഭ, ഭഗിനി, സതിം പടിലഭ, ഭഗിനീ’’തി ആഹ. തസ്സാ സത്ഥു വചനം സുത്വാ ബലവഹിരോത്തപ്പം ആഗതം, സാ തത്ഥേവ ഭൂമിയം നിസീദി. അവിദൂരേ ഠിതോ പുരിസോ ഉത്തരിസാടകം ഖിപിത്വാ അദാസി. സാ തം നിവാസേത്വാ ധമ്മം അസ്സോസി. സത്ഥാ തസ്സാ ചരിയവസേന ഇമാ ധമ്മപദേ ഗാഥാ ആഹ –

‘‘ന സന്തി പുത്താ താണായ, ന പിതാ നാപി ബന്ധവാ;

അന്തകേനാധിപന്നസ്സ, നത്ഥി ഞാതീസു താണതാ.

‘‘ഏതമത്ഥവസം ഞത്വാ, പണ്ഡിതോ സീലസംവുതോ;

നിബ്ബാനഗമനം മഗ്ഗം, ഖിപ്പമേവ വിസോധയേ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൮-൨൮൯);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ യഥാഠിതാവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. സത്ഥാ ‘‘തസ്സാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജാ’’തി പബ്ബജ്ജം സമ്പടിച്ഛി. സാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പത്വാ ബുദ്ധവചനം ഗണ്ഹന്തീ വിനയപിടകേ ചിണ്ണവസീ അഹോസി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ പടാചാരം വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ധമ്മദിന്നാഥേരീവത്ഥു

൨൩൯. പഞ്ചമേ ധമ്മകഥികാനന്തി ധമ്മകഥികാനം ഭിക്ഖുനീനം ധമ്മദിന്നാ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം പരായത്തട്ഠാനേ നിബ്ബത്തിത്വാ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകസ്സ സുജാതത്ഥേരസ്സ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി. സബ്ബം ഹേട്ഠാ ഖേമാഥേരിയാ അഭിനീഹാരവസേനേവ വേദിതബ്ബം. ഫുസ്സബുദ്ധകാലേ പനേസാ സത്ഥു വേമാതികാനം തിണ്ണം ഭാതികാനം ദാനാധികാരേ ഠപിതകമ്മികസ്സ ഗേഹേ വസമാനാ ‘‘ഏകം ദേഹീ’’തി വുത്താ ദ്വേ അദാസി. ഏവം സബ്ബം അപരിഹാപേന്തീ ദത്വാ ദ്വേനവുതികപ്പേ അതിക്കമ്മ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വസനപരിവേണം കാരേത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ വിസാഖസേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗതാ. വിസാഖസേട്ഠി നാമ ബിമ്ബിസാരസ്സ സഹായകോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ദസബലസ്സ പഠമദസ്സനം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ, അപരഭാഗേ അനാഗാമിഫലം സച്ഛാകാസി.

സോ തംദിവസം ഘരം ഗന്ത്വാ സോപാനമത്ഥകേ ഠിതായ ധമ്മദിന്നായ ഹത്ഥേ പസാരിതേ ഹത്ഥം അനാലമ്ബിത്വാവ പാസാദം അഭിരുഹി. ഭുഞ്ജമാനോപി ‘‘ഇമം ദേഥ, ഇമം ഹരഥാ’’തി ന ബ്യാഹരി. ധമ്മദിന്നാ കടച്ഛും ഗഹേത്വാ പരിവിസമാനാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മേ ഹത്ഥാലമ്ബകം ദേന്തിയാപി ഹത്ഥം ന ആലമ്ബി, ഭുഞ്ജമാനോപി കിഞ്ചി ന കഥേതി, കോ നു ഖോ മയ്ഹം ദോസോ’’തി? അഥ നം ഭുത്താവിം ‘‘കോ നു ഖോ മേ, അയ്യ, ദോസോ’’തി പുച്ഛി. ധമ്മദിന്നേ തുയ്ഹം ദോസോ നത്ഥി, അഹം പന അജ്ജ പട്ഠായ സന്ഥവവസേന തുമ്ഹാകം സന്തികേ നിസീദിതും വാ ഠാതും വാ ആഹരാപേത്വാ ഖാദിതും വാ ഭുഞ്ജിതും വാ അഭബ്ബോ. ത്വം സചേ ഇച്ഛസി, ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസ. നോ ചേ ഇച്ഛസി, യത്തകേന തേ ധനേന അത്ഥോ, തം ഗണ്ഹിത്വാ കുലഘരം ഗച്ഛാഹീതി. അയ്യപുത്ത, ഏവം സന്തേ അഹം തുമ്ഹേഹി ഛഡ്ഡിതഖേളം വമിതവമനം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ ന ചരിസ്സാമി, മയ്ഹം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാഥാതി. വിസാഖോ ‘‘സാധു, ധമ്മദിന്നേ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ധമ്മദിന്നം സുവണ്ണസിവികായ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം പബ്ബജ്ജത്ഥായ പേസേസി.

സാ പബ്ബജിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം താവ സേട്ഠി ഘരമജ്ഝേ ഠിതോവ ദുക്ഖസ്സന്തം അകാസി, പബ്ബജ്ജം ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ പന മയാപി ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും വട്ടതീ’’തി ആചരിയുപജ്ഝായാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘അയ്യേ, മയ്ഹം ആകിണ്ണട്ഠാനേ ചിത്തം ന രമതി, ഗാമകാവാസം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഥേരിയോ തസ്സാ മഹാകുലാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതഭാവേന ചിത്തം വാരേതും അസക്കോന്തിയോ തം ഗഹേത്വാ ഗാമകാവാസം അഗമംസു. സാ അതീതേ മദ്ദിതസങ്ഖാരതായ നചിരസ്സേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം കിച്ചം മത്ഥകം പത്തം, ഇധ വസിത്വാ കിം കരിസ്സാമി, രാജഗഹമേവ ഗച്ഛാമി, തത്ര മം നിസ്സായ ബഹു ഞാതിസങ്ഘോ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സതീ’’തി ഥേരിയോ ഗഹേത്വാ നഗരമേവ പച്ചാഗതാ.

വിസാഖോ തസ്സാ ആഗതഭാവം ഞത്വാ ‘‘സീഘം ആഗതാ ഉക്കണ്ഠിതാ നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി സായന്ഹസമയേ തസ്സാ സന്തികം ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘ഉക്കണ്ഠിതഭാവം പുച്ഛിതും അയുത്ത’’ന്തി പഞ്ചക്ഖന്ധാദിവസേന പഞ്ഹേ പുച്ഛി, ധമ്മദിന്നാ ഖഗ്ഗേന ഉപ്പലനാലം ഛിന്ദന്തീ വിയ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം വിസ്സജ്ജേസി. ഉപാസകോ ധമ്മദിന്നാഥേരിയാ ഞാണസ്സ സൂരഭാവം ഞത്വാ അത്തനോ അധിഗതട്ഠാനേ പടിപാടിയാ തീസു മഗ്ഗേസു സബ്ബാകാരേന പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ ഉഗ്ഗഹവസേന അരഹത്തമഗ്ഗേപി പുച്ഛി. ധമ്മദിന്നാഥേരീപി ഉപാസകസ്സ യാവ അനാഗാമിഫലാവ വിസയഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി അത്തനോ വിസയം അതിക്കമിത്വാ ധാവതീ’’തി തം നിവത്തേന്തീ ‘‘അച്ചസരാ, ആവുസോ വിസാഖ, പഞ്ഹേ, നാസക്ഖി പഞ്ഹാനം പരിയന്തം ഗഹേതും, നിബ്ബാനോഗധഞ്ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം നിബ്ബാനപരായണം നിബ്ബാനപരിയോസാനം. ആകങ്ഖമാനോ ച ത്വം, ആവുസോ വിസാഖ, ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി. യഥാ ച തേ ഭഗവാ ബ്യാകരോതി, തഥാ നം ധാരേയ്യാസീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) ആഹ.

വിസാഖോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനനയം കഥേസി. സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘മമ ധീതായ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഖന്ധേസു തണ്ഹാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യസ്സ പുരേ ച പച്ഛാ ച, മജ്ഝേ ച നത്ഥി കിഞ്ചനം;

അകിഞ്ചനം അനാദാനം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൨൧);

തതോ ധമ്മദിന്നായ സാധുകാരം ദത്വാ വിസാഖം ഉപാസകം ഏതദവോച – ‘‘പണ്ഡിതാ, വിസാഖ, ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ, മഹാപഞ്ഞാ വിസാഖ, ധമ്മദിന്നാ ഭിക്ഖുനീ. മം ചേപി ത്വം, വിസാഖ, ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യാസി, അഹമ്പി തം ഏവമേവ ബ്യാകരേയ്യം, യഥാ തം ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ബ്യാകതം, ഏസോ ചേവേതസ്സ അത്ഥോ, ഏവഞ്ച നം ധാരേഹീ’’തി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ പടിപാടിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇദമേവ ചൂളവേദല്ലം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരിം ഇമസ്മിം സാസനേ ധമ്മകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

നന്ദാഥേരീവത്ഥു

൨൪൦. ഛട്ഠേ ഝായീനം യദിദം നന്ദാതി ഝാനാഭിരതാനം, നന്ദാ ഥേരീ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഝാനാഭിരതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ തതോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, നന്ദാതിസ്സാ നാമം അകംസു. രൂപനന്ദാതിപി വുച്ചതി. സാ അപരഭാഗേ ഉത്തമരൂപഭാവേന ജനപദകല്യാണീ നാമ ജാതാ.

സാ അമ്ഹാകം ദസബലേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും ആഗന്ത്വാ നന്ദഞ്ച രാഹുലഞ്ച പബ്ബാജേത്വാ പക്കന്തേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പരിനിബ്ബുതകാലേ ‘‘മഹാപജാപതിഗോതമീ ച രാഹുലമാതാ ച നിക്ഖമിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിതാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഇമാസം പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ മയ്ഹം ഇധ കിം കമ്മ’’ന്തി മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ‘‘സത്ഥാ രൂപം ഗരഹതീ’’തി സത്ഥു ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി, ഓവാദവാരേ സമ്പത്തേ അഞ്ഞം പേസേത്വാ ഓവാദം ആഹരാപേതി. സത്ഥാ തസ്സാ രൂപമദമത്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘അത്തനോ ഓവാദം അത്തനാവ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തു, ന ഭിക്ഖുനീഹി അഞ്ഞാ പേസേതബ്ബാ’’തി ആഹ. തതോ രൂപനന്ദാ അഞ്ഞം മഗ്ഗം അപസ്സന്തീ അകാമാ ഓവാദം അഗമാസി.

സത്ഥാ തസ്സാ ചരിതവസേന ഇദ്ധിയാ ഏകം ഇത്ഥിരൂപം നിമ്മിനിത്വാ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ ബീജമാനം വിയ അകാസി. രൂപനന്ദാ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അകാരണേനേവ പമത്താ ഹുത്വാ നാഗച്ഛാമി, ഏവരൂപാപി ഇത്ഥിയോ സത്ഥു സന്തികേ വിസ്സത്ഥാ ചരന്തി. മമ രൂപം ഏതാസം രൂപസ്സ കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം, അജാനിത്വാവ ഏത്തകം കാലം ന ആഗതമ്ഹീ’’തി തമേവ ഇത്ഥിനിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഓലോകേന്തീ അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സാ പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നതായ ‘‘അട്ഠീനം നഗരം കത’’ന്തി (ധ. പ. ൧൫൦) ധമ്മപദേ ഗാഥം വത്വാ –

‘‘ചരം വാ യദി വാ തിട്ഠം, നിസിന്നോ ഉദ വാ സയ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൯൫) –

സുത്തം അഭാസി. സാ തസ്മിംയേവ രൂപേ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദം വത്ഥു ഹേട്ഠാ ഖേമാഥേരിയാ വത്ഥുനാ സദിസമേവാതി ന വിത്ഥാരിതം. തതോ പട്ഠായ, രൂപനന്ദാ, ഝാനാഭിരതാനം അന്തരേ ധുരപ്പത്താ അഹോസി. സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസിന്നോ പടിപാടിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ നന്ദാഥേരിം ഝായീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സോണാഥേരീവത്ഥു

൨൪൧. സത്തമേ ആരദ്ധവീരിയാനന്തി പഗ്ഗഹിതപരിപുണ്ണവീരിയാനം സോണാ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ ധമ്മം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ ഘരാവാസേ വുത്ഥാ ബഹൂ പുത്തധീതരോ ലഭിത്വാ സബ്ബേപി വിസും വിസും ഘരാവാസേ പതിട്ഠാപേസി. തേ തതോ പട്ഠായ ‘‘അയം അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സതീ’’തി തം അത്തനോ സന്തികം ആഗതം ‘‘മാതാ’’തി സഞ്ഞമ്പി ന കരിംസു. ബഹുപുത്തികസോണാ തേസം അത്തനി അഗാരവഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഘരാവാസേന കിം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. അഥ നം ഭിക്ഖുനിയോ ‘‘അയം വത്തം ന ജാനാതി, അയുത്തം കരോതീ’’തി ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തി. പുത്തധീതരോ തം ദണ്ഡകമ്മം ആഹരന്തിം ദിസ്വാ ‘‘അയം യാവജ്ജദിവസാ സിക്ഖാമത്തമ്പി ന ജാനാതീ’’തി ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേ ഉപ്പണ്ഡേസും. സാ തേസം വചനം സുത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗാ ‘‘അത്തനോ ഗതിവിസോധനം കാതും വട്ടതീ’’തി നിസിന്നട്ഠാനേപി ഠിതട്ഠാനേപി ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായതി. സാ യഥേവ പുബ്ബേ ബഹുപുത്തികസോണത്ഥേരീതി പഞ്ഞായിത്ഥ, ഏവം പച്ഛാ ആരദ്ധവീരിയസോണത്ഥേരീതി പാകടാ ജാതാ.

അഥേകദിവസം ഭിക്ഖുനിയോ വിഹാരം ഗച്ഛന്തിയോ ‘‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകം താപേയ്യാസി, സോണേ’’തി വത്വാ അഗമംസു. സാപി ഉദകതാപനതോ പുരേതരമേവ അഗ്ഗിസാലായ ചങ്കമിത്വാ ചങ്കമിത്വാ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തീ വിപസ്സനം വഡ്ഢേസി. സത്ഥാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഇമം ഓഭാസഗാഥം അഭാസി –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം ധമ്മമുത്തമം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ ധമ്മമുത്തമ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൧൫);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അരഹത്തം പത്താ, ആഗന്തുകജനോ ച അനുപധാരേത്വാവ മയി അവഞ്ഞായ കിഞ്ചി വത്വാ ബഹും അപുഞ്ഞമ്പി പസവേയ്യ, തസ്മാ സംലക്ഖണകാരണം കാതും വട്ടതീ’’തി. സാ ഉദകഭാജനം ഉദ്ധനം ആരോപേത്വാ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗിം ന അകാസി. ഭിക്ഖുനിയോ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധനം ഓലോകേന്തിയോ അഗ്ഗിം അദിസ്വാ ‘‘ഇമം മഹല്ലികം ‘ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകം താപേഹീ’തി അവോചുമ്ഹ, അജ്ജാപി ഉദ്ധനേ അഗ്ഗിമ്പി ന കരോതീ’’തി ആഹംസു. അയ്യേ, കിം തുമ്ഹാകം അഗ്ഗിനാ, ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹായിതുകാമാ ഭാജനതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ ന്ഹായഥാതി? താപി ‘‘ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി ഗന്ത്വാ ഉദകേ ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഉണ്ഹഭാവം ഞത്വാ ഏകകുടം ആഹരിത്വാ ഉദകം ഗണ്ഹന്തി, ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പരിപൂരതി. തദാ സബ്ബാവ തസ്സാ അരഹത്തേ ഠിതഭാവം ഞത്വാ ദഹരതരാ താവ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന പാദേസു പതിത്വാ ‘‘മയം, അയ്യേ, ഏത്തകം കാലം തുമ്ഹേ അനുപധാരേത്വാ വിഹേഠേത്വാ വിഹേഠേത്വാ കഥയിമ്ഹ, ഖമഥ നോ’’തി ഖമാപേസും. വുദ്ധതരാപി ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘ഖമ, അയ്യേ’’തി ഖമാപേസും. തതോ പട്ഠായ ‘‘മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിത്വാപി ആരദ്ധവീരിയഭാവേന നചിരസ്സേവ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠിതാ’’തി ഥേരിയാ ഗുണോ പാകടോ അഹോസി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ സോണത്ഥേരിം ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ബകുലാഥേരീവത്ഥു

൨൪൨. അട്ഠമേ ദിബ്ബചക്ഖുകാനം യദിദം ബകുലാതി ദിബ്ബചക്ഖുകാനം, ബകുലാ ഥേരീ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. സാ തതോ പട്ഠായ ദിബ്ബചക്ഖുമ്ഹി ചിണ്ണവസീ അഹോസി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം ദിബ്ബചക്ഖുകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കുണ്ഡലകേസാഥേരീവത്ഥു

൨൪൩. നവമേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനന്തി ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം ഭിക്ഖുനീനം, ഭദ്ദാ കുണ്ഡലകേസാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ സത്തന്നം ഭഗിനീനം അബ്ഭന്തരാ ഹുത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ദസ സീലാനി സമാദായ കോമാരികബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീ സങ്ഘസ്സ വസനപരിവേണം കാരേത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ സേട്ഠികുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഭദ്ദാതിസ്സാ നാമം അകംസു.

തംദിവസംയേവ ച തസ്മിം നഗരേ പുരോഹിതപുത്തോ ജാതോ. തസ്സ ജാതവേലായ രാജനിവേസനം ആദിം കത്വാ സകലനഗരേ ആവുധാനി പജ്ജലിംസു. പുരോഹിതോ പാതോവ രാജകുലം ഗന്ത്വാ രാജാനം സുഖസേയ്യം പുച്ഛി. രാജാ ‘‘കുതോ മേ, ആചരിയ, സുഖസേയ്യാ, അജ്ജ സബ്ബരത്തിം രാജനിവേസനേ ആവുധാനി പജ്ജലിതാനി ദിസ്വാ ഭയപ്പത്താ അഹുമ്ഹാ’’തി ആഹ. മഹാരാജ, തപ്പച്ചയാ മാ ചിന്തയിത്ഥ, ന തുമ്ഹാകംയേവ ഗേഹേ ആവുധാനി പജ്ജലിംസു, സകലനഗരേ ഏവം അഹോസീതി. കിം കാരണാ, ആചരിയാതി? അമ്ഹാകം ഗേഹേ ചോരനക്ഖത്തേന ദാരകോ ജാതോ, സോ സകലനഗരസ്സ സത്തു ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോ, തസ്സേതം പുബ്ബനിമിത്തം. തുമ്ഹാകം ഉപദ്ദവോ നത്ഥി, സചേ പന ഇച്ഛഥ, ഹാരേമ നന്തി. അമ്ഹാകം പീളായ അസതിയാ ഹാരണകമ്മം നത്ഥീതി. പുരോഹിതോ ‘‘മമ പുത്തോ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാവ ആഗതോ’’തി സത്തുകോതേവസ്സ നാമം അകാസി. സേട്ഠിഗേഹേപി ഭദ്ദാ വഡ്ഢതി, പുരോഹിതഗേഹേപി സത്തുകോ വഡ്ഢതി. സോ അത്തനോ ആധാവനവിധാവനേന കീളിതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ വിചരണട്ഠാനേ യം യം പസ്സതി, തം തം സബ്ബം ആഹരിത്വാ മാതാപിതൂനം ഗേഹം പൂരേതി. പിതാ നം കാരണസഹസ്സമ്പി വത്വാ വാരേതും നാസക്ഖി.

അപരഭാഗേ പനസ്സ വയപ്പത്തസ്സ സബ്ബാകാരേനാപി വാരേതും അസക്കുണേയ്യഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ നീലസാടകേ ദത്വാ സന്ധിച്ഛേദനഉപകരണഞ്ച സിങ്ഘാടകയന്തഞ്ച ഹത്ഥേ ദത്വാ ‘‘ത്വം ഇമിനാവ കമ്മേന ജീവാഹീ’’തി നം വിസ്സജ്ജേസി. സോ തംദിവസതോ പട്ഠായ സിങ്ഘാടകയന്തം ഖിപിത്വാ കുലാനം പാസാദേ ആരുയ്ഹ സന്ധിം ഛിന്ദിത്വാ പരകുലേസു നിക്ഖിത്തഭണ്ഡം അത്തനാ ഠപിതം വിയ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി. സകലനഗരേ തേന അവിലുത്തഗേഹം നാമ നാഹോസി. ഏകദിവസം രാജാ രഥേന നഗരേ വിചരന്തോ സാരഥിം പുച്ഛി – ‘‘കിം നു ഖോ ഇമസ്മിം നഗരേ തസ്മിം തസ്മിം ഘരേ ഛിദ്ദമേവ പഞ്ഞായതീ’’തി. ദേവ ഇമസ്മിം നഗരേ സത്തുകോ നാമ ചോരോ ഭിത്തിം ഛിന്ദിത്വാ കുലാനം സന്തകം ഹരതീതി. രാജാ നഗരഗുത്തികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കിര നഗരേ ഏവരൂപോ നാമ ചോരോ അത്ഥി, കസ്മാ നം ന ഗണ്ഹസീ’’തി ആഹ. മയം, ദേവ, തം ചോരം സഹോഡ്ഢം പസ്സിതും ന സക്കോമാതി. സചേ അജ്ജ നം ചോരം ഗണ്ഹസി, ജീവസി. സചേ ന ഗണ്ഹസി, രാജാണം തേ കരിസ്സാമീതി. ഏവം ദേവാതി നഗരഗുത്തികോ സകലനഗരേ മനുസ്സേ ചാരേത്വാ തം ഭിത്തിം ഛിന്ദിത്വാ പരഭണ്ഡം അവഹരന്തം സഹോഡ്ഢമേവ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ ‘‘ഇമം ചോരം ദക്ഖിണദ്വാരേന നീഹരിത്വാ ഘാതേഥാ’’തി ആഹ. നഗരഗുത്തികോ രഞ്ഞോ പടിസ്സുണിത്വാ തം ചോരം ചതുക്കേ ചതുക്കേ പഹാരസഹസ്സേന താളേന്തോ ഗാഹാപേത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരം ഗച്ഛതി.

തസ്മിം സമയേ അയം ഭദ്ദാ നാമ സേട്ഠിധീതാ മഹാജനസ്സ കോലാഹലസദ്ദേന സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ഓലോകേന്തീ തം സത്തുകം ചോരം തഥാ നീയമാനം ദിസ്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഹദയം സന്ധാരേന്തീ ഗന്ത്വാ സിരിസയനേ അധോമുഖാ നിപജ്ജി. സാ ച തസ്സ കുലസ്സ ഏകധീതാ, തേനസ്സാ ഞാതകാ അപ്പമത്തകമ്പി മുഖവികാരം സഹിതും ന സക്കോന്തി. അഥ നം മാതാ സയനേ നിപന്നം ദിസ്വാ ‘‘കിം കരോസി, അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ഏതം വജ്ഝം കത്വാ നീയമാനം ചോരം അദ്ദസ, അമ്മാതി? ആമ, അമ്മാതി. ഏതം ലഭമാനാ ജീവിസ്സാമി, അലഭമാനായ മേ മരണമേവാതി. തേ തം നാനപ്പകാരേനപി സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ ‘‘മരണാ ജീവിതം സേയ്യോ’’തി സല്ലക്ഖേസും. അഥസ്സാ പിതാ നഗരഗുത്തികസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സഹസ്സം ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘മയ്ഹം ധീതാ ചോരേ പടിബദ്ധചിത്താ, യേന കേനചി ഉപായേന ഇമം മുഞ്ചാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സേട്ഠിസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ ചോരം ഗഹേത്വാ യാവ സൂരിയസ്സ അത്ഥങ്ഗമനാ ഇതോ ചിതോ ച പപഞ്ചാപേത്വാ സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ ചാരകതോ ഏകം മനുസ്സം നീഹരാപേത്വാ സത്തുകസ്സ ബന്ധനം മോചേത്വാ സത്തുകം സേട്ഠിഗേഹം പേസേത്വാ തേന ബന്ധനേന ഇതരം ബന്ധിത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നീഹരിത്വാ ഘാതേസി. സേട്ഠിദാസാപി സത്തുകം ഗഹേത്വാ സേട്ഠിനോ നിവേസനം ആഗമംസു. തം ദിസ്വാ സേട്ഠി ‘‘ധീതു മനം പൂരേസ്സാമീ’’തി സത്തുകം ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം കാരേത്വാ പാസാദം പേസേസി. ഭദ്ദാപി ‘‘പരിപുണ്ണോ മേ സങ്കപ്പോ’’തി അനേകാലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ തം പരിചരതി.

സത്തുകോ കതിപാഹം വീതിനാമേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമിസ്സാ പസാധനഭണ്ഡകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, കേനചി ഉപായേന ഇമം ആഭരണം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി സമീപേ സുഖേന നിസിന്നകാലേ ഭദ്ദം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ഏകം വചനം വത്തബ്ബം അത്ഥീ’’തി. സേട്ഠിധീതാ സഹസ്സലാഭം ലഭിത്വാ വിയ തുട്ഠമാനസാ ‘‘വിസ്സത്ഥം വദേഹി, അയ്യാ’’തി ആഹ. ത്വം ചിന്തേസി – ‘‘മം നിസ്സായ ഇമിനാ ജീവിതം ലദ്ധ’’ന്തി, അഹം പന ഗഹിതമത്തോവ ചോരപപാതപബ്ബതേ അധിവത്ഥായ ദേവതായ ‘‘സചാഹം ജീവിതം ലഭിസ്സാമി, ബലികമ്മം തേ ദസ്സാമീ’’തി ആയാചിം. തം നിസ്സായ മയാ ജീവിതം ലദ്ധം, സീഘം ബലികമ്മം സജ്ജാപേഹീതി. ഭദ്ദാ, ‘‘അഹം തസ്സ മനം പൂരേസ്സാമീ’’തി ബലികമ്മം സജ്ജാപേത്വാ സബ്ബം പസാധനം പസാധേത്വാ ഏകയാനേ ആരുയ്ഹ സാമികേന സദ്ധിം ചോരപപാതപബ്ബതം ഗന്ത്വാ ‘‘പബ്ബതദേവതായ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി അഭിരുഹിതും ആരദ്ധാ. സത്തുകോ ചിന്തേസി – ‘‘സബ്ബേസു അഭിരുഹന്തേസു മമ ഇമിസ്സാ ആഭരണം ഗഹേതും ന ഓകാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി തമേവ ബലിഭാജനം ഗാഹാപേത്വാ പബ്ബതം അഭിരുഹി.

സോ ഭദ്ദായ സദ്ധിം കഥേന്തോ പിയകഥം ന കഥേതി. സാ ഇങ്ഗിതേനേവ തസ്സ അധിപ്പായം അഞ്ഞാസി. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, തവ ഉത്തരിസാടകം ഓമുഞ്ചിത്വാ കായാരുള്ഹം തേ പസാധനം ഏത്ഥ ഭണ്ഡികം കരോഹീ’’തി. സാമി മയ്ഹം കോ അപരാധോതി? കിം പനാഹം, ബാലേ, ബലികമ്മത്ഥം ആഗതോതി സഞ്ഞം കരോസി? അഹഞ്ഹി ഇമിസ്സാ ദേവതായ യകനം ഉബ്ബട്ഠേത്വാ ദദേയ്യം, ബലികമ്മാപദേസേന പന തവ ആഭരണം ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹുത്വാ ആഗതോമ്ഹീതി. കസ്സ പന, അയ്യ, പസാധനം, കസ്സ അഹന്തി? മയം ഏവരൂപം ന ജാനാമ, അഞ്ഞം തവ സന്തകം, അഞ്ഞം മമ സന്തകന്തി. സാധു, അയ്യ, ഏകം പന മേ അധിപ്പായം പൂരേഥ, അലങ്കതനിയാമേനേവ മേ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആലിങ്ഗിതും ദേഥാതി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛി. സാ തേന സമ്പടിച്ഛിതഭാവം ഞത്വാ പുരതോ ആലിങ്ഗിത്വാ പച്ഛതോ ആലിങ്ഗന്തീ വിയ ഹുത്വാ പബ്ബതപപാതേ പാതേസി. സോ പതന്തോ ആകാസേയേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണോ അഹോസി. തായ കതം വിചിത്രഭാവം ദിസ്വാ പബ്ബതേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഗുണകിത്തനവസേന ഇമാ ഗാഥാ ആഹ –

‘‘ന സോ സബ്ബേസു ഠാനേസു, പുരിസോ ഹോതി പണ്ഡിതോ;

ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ വിചക്ഖണാ.

‘‘ന സോ സബ്ബേസു ഠാനേസു, പുരിസോ ഹോതി പണ്ഡിതോ;

ഇത്ഥീപി പണ്ഡിതാ ഹോതി, മുഹുത്തമപി ചിന്തയേ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൩൧-൩൨);

തതോ ഭദ്ദാ ചിന്തേസി – ‘‘ന സക്കാ മയാ ഇമിനാ നിയാമേന പുന ഗേഹം ഗന്തും, ഇതോവ ഗന്ത്വാ ഏകം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി, നിഗണ്ഠാരാമം ഗന്ത്വാ നിഗണ്ഠേ പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം തേ ആഹംസു – ‘‘കേന നിയാമേന പബ്ബജ്ജാ ഹോതൂ’’തി? യം തുമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജായ ഉത്തമം, തദേവ കരോഥാതി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി തസ്സാ താലട്ഠിനാ കേസേ ലുഞ്ചിത്വാ പബ്ബാജേസും. കേസാ പുന വഡ്ഢന്താ രാസിരാസിവസേന കുണ്ഡലാവത്താ ഹുത്വാ വഡ്ഢിംസു. സാ തേനേവ കാരണേന കുണ്ഡലകേസാ നാമ ജാതാ. സാ അത്തനോ പബ്ബജിതട്ഠാനേ സബ്ബസിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ‘‘ഏതേസം ഇതോ ഉത്തരി വിസേസോ നത്ഥീ’’തി ഞത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ വിചരന്തീ യത്ഥ യത്ഥ പണ്ഡിതാ അത്ഥി, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേസം ജാനനസിപ്പം സബ്ബമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി. അഥസ്സാ ബഹൂസു ഠാനേസു സിക്ഖിതഭാവേന പടിവാദം ദാതും സമത്ഥാ ന ഹോന്തി. സാ അത്തനാ സദ്ധിം കഥേതും സമത്ഥം അദിസ്വാ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ പവിസതി, തസ്സ ദ്വാരേ വാലുകരാസിം കത്വാ തത്ഥ ജമ്ബുസാഖം ഠപേതി. ‘‘യോ മമ വാദം ആരോപേതും സക്കോതി, സോ ഇമം സാഖം മദ്ദതൂ’’തി സമീപേ ഠിതാനം ദാരകാനം സഞ്ഞം ദേതി. തം സത്താഹമ്പി മദ്ദന്താ ന ഹോന്തി. അഥ നം ഗഹേത്വാ പക്കമതി.

തസ്മിം സമയേ അമ്ഹാകം ഭഗവാ ലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ ജേതവനേ വിഹരതി. കുണ്ഡലകേസാപി ഖോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ അന്തോനഗരം പവിസമാനാ പോരാണകനിയാമേനേവ വാലുകാരാസിമ്ഹി സാഖം ഠപേത്വാ ദാരകാനം സഞ്ഞം ദത്വാ പാവിസി. തസ്മിം സമയേ ധമ്മസേനാപതി ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പവിട്ഠേ ഏകകോവ നഗരം പവിസന്തോ വാലുകാഥൂപേ ജമ്ബുസാഖം ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ അയം ഠപിതാ’’തി പുച്ഛി. ദാരകാ തം കാരണം അപരിഹാപേത്വാ കഥേസും. ഏവം സന്തേ ഇമം ഗഹേത്വാ മദ്ദഥ, ദാരകാതി. തേസു ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ഏകച്ചേ മദ്ദിതും ന വിസഹിംസു, ഏകച്ചേ തംഖണേയേവ മദ്ദിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം അകംസു. കുണ്ഡലകേസാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ നിക്ഖമന്തീ തം സാഖം മദ്ദിതം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സേതം കമ്മ’’ന്തി പുച്ഛി. അഥസ്സാ ധമ്മസേനാപതിനാ കാരാപിതഭാവം കഥയിംസു. സാ ‘‘അത്തനോ ഥാമം അജാനന്തോ ഇമം സാഖം മദ്ദാപേതും നോ വിസഹിസ്സതി, അദ്ധാ മഹന്തോ ഏസോ ഭവിസ്സതി. അഹമ്പി പന ഖുദ്ദികാ ഭവന്തീ ന സോഭിസ്സാമി, അന്തോഗാമമേവ പവിസിത്വാ പരിസായ സഞ്ഞം ദാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാ അകാസി. അസീതികുലസഹസ്സനിവാസേ നഗരേ സഭാഗസഭാഗവസേന സബ്ബേവ സഞ്ജാനിംസൂതി വേദിതബ്ബം.

ഥേരോപി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. അഥായം കുണ്ഡലകേസാ മഹാജനപരിവുതാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം ഠത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി സാഖാ മദ്ദാപിതാ’’തി പുച്ഛി. ആമ, മയാ മദ്ദാപിതാതി. ഏവം സന്തേ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം അമ്ഹാകം വാദോ ഹോതു, ഭന്തേതി. ഹോതു, ഭദ്ദേതി. കസ്സ പുച്ഛാ ഹോതു, കസ്സ വിസ്സജ്ജനന്തി? പുച്ഛാ നാമ അമ്ഹാകം പത്താ, ത്വം പന തുയ്ഹം ജാനനകം പുച്ഛാതി. സാ ഥേരേന ദിന്നഅനുമതിയാ സബ്ബമേവ അത്തനോ ജാനനകം വാദം പുച്ഛി, ഥേരോ സബ്ബം വിസ്സജ്ജേസി. സാ സബ്ബം പുച്ഛിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘തയാ ബഹും പുച്ഛിതം, മയമ്പി ഏകം പഞ്ഹം പുച്ഛാമാ’’തി. പുച്ഛഥ, ഭന്തേതി. ഏകം നാമ കിന്തി? കുണ്ഡലകേസാ ‘‘ന ജാനാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ത്വം ഏത്തകമ്പി ന ജാനാസി, അഞ്ഞം കിം ജാനിസ്സസീതി? സാ ഥേരസ്സ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. മമ സരണഗമനകമ്മം നത്ഥി, സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ധുരവിഹാരേ വസതി, തം സരണം ഗച്ഛാഹീതി. സാ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി സായന്ഹസമയേ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാ തസ്സാ മദ്ദിതസങ്ഖാരായ ചരിയാവസേന ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൧);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ യഥാഠിതാവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. സത്ഥാ തസ്സാ പബ്ബജ്ജം സമ്പടിച്ഛി. സാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. അപരഭാഗേ ചതുപരിസമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘മഹന്താ വതായം ഭദ്ദാ കുണ്ഡലകേസാ, യാ ചതുപ്പദികഗാഥാവസാനേ അരഹത്തം പത്താ’’തി. സത്ഥാ തം കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരിം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഭദ്ദാകാപിലാനീഥേരീവത്ഥു

൨൪൪. ദസമേ പുബ്ബേനിവാസന്തി പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനം അനുസ്സരന്തീനം ഭദ്ദാ കാപിലാനീ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനോ സാമിഭഗിനിയാ സദ്ധിം കലഹം കരോന്തീ തായ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പിണ്ഡപാതേ ദിന്നേ, ‘‘അയം ഇമസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ അത്തനോ വസം വത്തേതീ’’തി പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഭത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ കലലസ്സ പൂരേത്വാ അദാസി. മഹാജനോ ‘‘ബാലാ അയ’’ന്തി ഗരഹിത്വാ, ‘‘യായ തേ സദ്ധിം കലഹോ കതോ, തസ്സാ കിഞ്ചി ന കരോസി, പച്ചേകബുദ്ധോ തേ കിം അപരജ്ഝതീ’’തി ആഹ. സാ തേസം വചനേന ലജ്ജായമാനാ പുന പത്തം ഗഹേത്വാ കലലം ഹാരേത്വാ ധോവിത്വാ ഗന്ധചുണ്ണേന ഉബ്ബട്ടേത്വാ ചതുമധുരസ്സ പൂരേത്വാ ഉപരി ആസിത്തേന പദുമഗബ്ഭവണ്ണേന സപ്പിനാ വിജ്ജോതമാനം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘യഥാ അയം പിണ്ഡപാതോ ഓഭാസജാതോ, ഏവം ഓഭാസജാതം മേ സരീരം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം പട്ഠപേസീതി സബ്ബം മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

മഹാകസ്സപത്ഥേരോ പന ദക്ഖിണമഗ്ഗം ഗഹേത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികം ബഹുപുത്തകനിഗ്രോധമൂലം ഗതോ, അയം ഭദ്ദാ കാപിലാനീ വാമമഗ്ഗം ഗണ്ഹിത്വാ മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജ്ജായ അനനുഞ്ഞാതഭാവേന പരിബ്ബാജികാരാമം അഗമാസി. യദാ പന മഹാപജാപതിഗോതമീ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭി, തദാ സാ ഥേരീ ഥേരിയാ സന്തികേ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ അപരഭാഗേ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തീ അരഹത്തം പത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണേ ചിണ്ണവസീ അഹോസി. അഥ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഭദ്ദാകച്ചാനാഥേരീവത്ഥു

൨൪൫. ഏകാദസമേ മഹാഭിഞ്ഞാപ്പത്താനന്തി മഹതിയോ അഭിഞ്ഞായോ പത്താനം, ഭദ്ദാ കച്ചാനാ, നാമ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. ഏകസ്സ ഹി ബുദ്ധസ്സ ചത്താരോവ ജനാ മഹാഭിഞ്ഞാ ഹോന്തി, ന അവസേസസാവകാ. അവസേസസാവകാ ഹി കപ്പസതസഹസ്സമേവ അനുസ്സരിതും സക്കോന്തി, ന തതോ പരം. മഹാഭിഞ്ഞാപ്പത്താ പന കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം അനുസ്സരന്തി. അമ്ഹാകമ്പി സത്ഥു സാസനേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ബാകുലത്ഥേരോ ഭദ്ദാ കച്ചാനാതി ഇമേ ചത്താരോ ഏത്തകം അനുസ്സരിതും സക്ഖിംസു. തസ്മാ അയം ഥേരീ മഹാഭിഞ്ഞാപ്പത്താനം അഗ്ഗാ നാമ ജാതാ. ഭദ്ദാ കച്ചാനാതി തസ്സാ നാമം. ഭദ്ദകഞ്ചനസ്സ ഹി ഉത്തമസുവണ്ണസ്സ വിയ തസ്സാ സരീരവണ്ണോ അഹോസി, സാ തസ്മാ ഭദ്ദകഞ്ചനാതി നാമം ലഭി, സാ പച്ഛാ കച്ചാനാത്വേവ സങ്ഖം ഗതാ. രാഹുലമാതായേതം അധിവചനം.

സാ ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം മഹാഭിഞ്ഞാപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സുപ്പബുദ്ധസക്കസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഭദ്ദാ കച്ചാനാതിസ്സാ നാമം അകംസു.

സാ വയപ്പത്താ ബോധിസത്തസ്സ ഗേഹം അഗമാസി. സാ അപരഭാഗേ രാഹുലകുമാരം നാമ പുത്തം വിജായി. തസ്സ ജാതദിവസേവ ബോധിസത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ബോധിമണ്ഡേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും ആഗമ്മ ഞാതീനം സങ്ഗഹം അകാസി. അപരഭാഗേ പരിനിബ്ബുതേ സുദ്ധോദനമഹാരാജേ മഹാപജാപതിഗോതമീ പഞ്ചഹി മാതുഗാമസതേഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജി. രാഹുലമാതാപി ജനപദകല്യാണീപി ഥേരിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. സാ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഭദ്ദകച്ചാനത്ഥേരീത്വേവ പാകടാ അഹോസി. സാ അപരഭാഗേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ അഭിഞ്ഞാസു ചിണ്ണവസീ അഹോസി, ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നാ ഏകാവജ്ജനേന കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം അനുസ്സരതി. തസ്സാ തസ്മിം ഗുണേ പാകടേ ജാതേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം മഹാഭിഞ്ഞാപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കിസാഗോതമീഥേരീവത്ഥു

൨൪൬. ദ്വാദസമേ ലൂഖചീവരധരാനന്തി തീഹി ലൂഖേഹി സമന്നാഗതം പംസുകൂലം ധാരേന്തീനം, കിസാഗോതമീ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. ഗോതമീതി തസ്സാ നാമം, ഥോകം കിസധാതുകത്താ പന കിസാഗോതമീതി വുച്ചതി. അയമ്പി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ദുഗ്ഗതകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തകാലേ ഏകം കുലം അഗമാസി. തത്ഥ നം ‘‘ദുഗ്ഗതകുലസ്സ ധീതാ’’തി പരിഭവിംസു.

സാ അപരഭാഗേ പുത്തം വിജായി, അഥസ്സാ സമ്മാനമകംസു. സോ പനസ്സാ ദാരകോ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ കീളനവയേ ഠിതോ കാലമകാസി, തസ്സാ സോകോ ഉദപാദി. സാ ‘‘അഹം ഇമസ്മിംയേവ ഗേഹേ ഹതലാഭസക്കാരാ ഹുത്വാ പുത്തസ്സ ജാതകാലതോ പട്ഠായ സക്കാരം പാപുണിം, ഇമേ മയ്ഹം പുത്തം ബഹി ഛഡ്ഡേതുമ്പി വായമേയ്യു’’ന്തി പുത്തം അങ്കേനാദായ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഭേസജ്ജം ദേഥാ’’തി ഗേഹദ്വാരപടിപാടിയാ വിചരതി. ദിട്ഠദിട്ഠട്ഠാനേ മനുസ്സാ ‘‘കത്ഥ തേ മതകസ്സ ഭേസജ്ജം ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി പാണിം പഹരിത്വാ പരിഹാസം കരോന്തി. സാ തേസം കഥായ നേവ സഞ്ഞത്തിം ഗച്ഛതി. അഥ നം ഏകോ പണ്ഡിതപുരിസോ ദിസ്വാ, ‘‘അയം പുത്തസോകേന ചിത്തവിക്ഖേപം പത്താ ഭവിസ്സതി, ഏതിസ്സാ പന ഭേസജ്ജം ന അഞ്ഞോ ജാനിസ്സതി, ദസബലോവ ജാനിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്മ, തവ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജം അഞ്ഞോ ജാനന്തോ നാമ നത്ഥി, സദേവകേ പന ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ദസബലോ ധുരവിഹാരേ വസതി, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാഹീ’’തി. സാ ‘‘സച്ചം പുരിസോ കഥേതീ’’തി പുത്തമാദായ തഥാഗതസ്സ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നവേലായ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ ഭേസജ്ജം ദേഥ ഭഗവാ’’തി ആഹ.

സത്ഥാ തസ്സാ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘ഭദ്ദകം തേ ഗോതമി കതം ഭേസജ്ജത്ഥായ ഇധാഗച്ഛന്തിയാ, ഗച്ഛ നഗരം പവിസിത്വാ കോടിതോ പട്ഠായ സകലനഗരം ചരിത്വാ യസ്മിം ഗേഹേ കോചി മതപുബ്ബോ നത്ഥി, തതോ സിദ്ധത്ഥകം ആഹരാ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി തുട്ഠമാനസാ അന്തോനഗരം പവിസിത്വാ പഠമഗേഹേയേവ ‘‘ദസബലോ മമ പുത്തസ്സ ഭേസജ്ജത്ഥായ സിദ്ധത്ഥകം ആഹരാപേതി, സിദ്ധത്ഥകം മേ ദേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ഹന്ദ ഗോതമീ’’തി നീഹരിത്വാ അദംസു. അഹം ഏവം ഗഹേതും ന സക്കോമി, ഇമസ്മിം ഗേഹേ കോചി മതപുബ്ബോ നാമ നത്ഥീതി? കിം വദേസി ഗോതമി, കോ ഇധ മതകേ ഗണേതും സക്കോതീതി? ‘‘തേന ഹി അലം നാഹം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ദസബലോ മം യത്ഥ മതപുബ്ബോ നത്ഥി, തതോ നം ഗണ്ഹാപേതീ’’തി ആഹ. സാ ഇമിനാവ നിയാമേന തതിയഘരം ഗന്ത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സകലനഗരേ അയമേവ നിയാമോ ഭവിസ്സതി, ഇദം ഹിതാനുകമ്പകേന ബുദ്ധേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതീ’’തി സംവേഗം ലഭിത്വാ തതോവ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ പുത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ, ‘‘പുത്തക, അഹം ഇമം മരണം തവേവ ഉപ്പന്നന്തി ചിന്തേസിം, ന പനേതം തവേവ, മഹാജനസാധാരണോ ഏസ ധമ്മോ’’തി വത്വാ പുത്തം ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ന ഗാമധമ്മോ നോ നിഗമസ്സ ധമ്മോ,

ന ചാപിയം ഏകകുലസ്സ ധമ്മോ;

സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ സദേവകസ്സ,

ഏസേവ ധമ്മോ യദിദം അനിച്ചതാ’’തി. (അപ. ഥേരീ ൨.൩.൮൨);

ഏവഞ്ച പന വത്വാ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ലദ്ധോ തേ, ഗോതമി, സിദ്ധത്ഥകോ’’തി ആഹ. നിട്ഠിതം, ഭന്തേ, സിദ്ധത്ഥകേന കമ്മം, പതിട്ഠം പന മേ ദേഥാതി ആഹ. അഥസ്സാ സത്ഥാ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘തം പുത്തപസുസമ്മത്തം, ബ്യാസത്തമനസം നരം;

സുത്തം ഗാമം മഹോഘോവ, മച്ചു ആദായ ഗച്ഛതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൮൭);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ യഥാഠിതാവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ പബ്ബജ്ജം യാചി, സത്ഥാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനി. സാ തിക്ഖത്തും സത്ഥാരം പദക്ഖിണം കത്വാ വന്ദിത്വാ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ നചിരസ്സേവ യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോന്തീ വിപസ്സനം വഡ്ഢേസി. അഥസ്സാ സത്ഥാ ഇമം ഓഭാസഗാഥമാഹ –

‘‘യോ ച വസ്സസതം ജീവേ, അപസ്സം അമതം പദം;

ഏകാഹം ജീവിതം സേയ്യോ, പസ്സതോ അമതം പദ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൧൪);

സാ ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പത്താ പരിക്ഖാരവലഞ്ജേ പരമുക്കട്ഠാ ഹുത്വാ തീഹി ലൂഖേഹി സമന്നാഗതം ചീവരം പാരുപിത്വാ വിചരി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സിങ്ഗാലകമാതാഥേരീവത്ഥു

൨൪൭. തേരസമേ സദ്ധാധിമുത്താനന്തി സദ്ധാലക്ഖണേ അഭിനിവിട്ഠാനം, സിങ്ഗാലകമാതാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്താ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖുനിം സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്താ സമാനജാതികം കുലം ഗന്ത്വാ ഏകം പുത്തം വിജായി, തസ്സ സിങ്ഗാലകകുമാരോതി നാമം അകംസു. സാപി തേനേവ കാരണേന സിങ്ഗാലകമാതാ നാമ ജാതാ. സാ ഏകദിവസം സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജി. പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം പടിലഭി. സാ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ സരീരസമ്പത്തിം ഓലോകയമാനാവ തിട്ഠതി. സത്ഥാ തസ്സാ സദ്ധാലക്ഖണേ അഭിനിവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ സപ്പായം കത്വാ പസാദനീയമേവ ധമ്മം ദേസേസി. സാപി ഥേരീ സദ്ധാലക്ഖണമേവ ധുരം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ഇമം ഥേരിം സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

പഞ്ചമവഗ്ഗവണ്ണനാ.

തേരസസുത്തപടിമണ്ഡിതായ ഥേരിപാളിയാ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.