൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൧. പഠമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

ഏതദഗ്ഗപദവണ്ണനാ

൧൮൮. ഏതദഗ്ഗേസു പഠമവഗ്ഗസ്സ പഠമേ ഏതദഗ്ഗന്തി ഏതം അഗ്ഗം. ഏത്ഥ ച അയം അഗ്ഗസദ്ദോ ആദികോടികോട്ഠാസസേട്ഠേസു ദിസ്സതി. ‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ, സമ്മ ദോവാരിക, ആവരാമി ദ്വാരം നിഗണ്ഠാനം നിഗണ്ഠീന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൦) ഹി ആദിമ്ഹി ദിസ്സതി. ‘‘തേനേവ അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം പരാമസേയ്യ (കഥാ. ൪൪൧), ഉച്ഛഗ്ഗം വേളഗ്ഗ’’ന്തിആദീസു കോടിയം. ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗം വാ മധുരഗ്ഗം വാ തിത്തകഗ്ഗം വാ (സം. നി. ൫.൩൭൪), അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിഹാരഗ്ഗേന വാ പരിവേണഗ്ഗേന വാ ഭാജേതു’’ന്തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൧൮) കോട്ഠാസേ. ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) സേട്ഠേ. സ്വായമിധ കോടിയമ്പി വട്ടതി സേട്ഠേപി. തേ ഹി ഥേരാ അത്തനോ അത്തനോ ഠാനേ കോടിഭൂതാതിപി അഗ്ഗാ, സേട്ഠഭൂതാതിപി. തസ്മാ ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസാ കോടി ഏസോ സേട്ഠോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ സബ്ബസുത്തേസു.

അയഞ്ച ഏതദഗ്ഗസന്നിക്ഖേപോ നാമ ചതൂഹി കാരണേഹി ലബ്ഭതി അട്ഠുപ്പത്തിതോ ആഗമനതോ ചിണ്ണവസിതോ ഗുണാതിരേകതോതി. തത്ഥ കോചി ഥേരോ ഏകേന കാരണേന ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭതി, കോചി ദ്വീഹി, കോചി തീഹി, കോചി സബ്ബേഹേവ ചതൂഹിപി ആയസ്മാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ. സോ ഹി അട്ഠുപ്പത്തിതോപി മഹാപഞ്ഞതായ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി ആഗമനാദീഹിപി. കഥം? ഏകസ്മിം ഹി സമയേ സത്ഥാ ജേതവനമഹാവിഹാരേ വിഹരന്തോ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ തിത്ഥിയമദ്ദനം യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ ‘‘കഹം നു ഖോ പുരിമബുദ്ധാ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘താവതിംസഭവനേ’’തി ഞത്വാ ദ്വേ പദന്തരാനി ദസ്സേത്വാ തതിയേന പദേന താവതിംസഭവനേ പച്ചുട്ഠാസി. സക്കോ ദേവരാജാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാതോ ഉട്ഠായ സദ്ധിം ദേവഗണേന പച്ചുഗ്ഗമനം അഗമാസി. ദേവാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സക്കോ ദേവരാജാ ദേവഗണപരിവുതോ സട്ഠിയോജനായാമായ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായ നിസീദിത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവതി, ബുദ്ധാനം നാമ നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ ന സക്കാ അഞ്ഞേന ഏത്ഥ ഹത്ഥമ്പി ഠപേതു’’ന്തി. സത്ഥാപി തത്ഥ നിസിന്നോ തേസം ചിത്താചാരം ഞത്വാ മഹാപംസുകൂലികോ വിയ മുണ്ഡപീഠകം സബ്ബമേവ പണ്ഡുകമ്ബലസിലം അവത്ഥരിത്വാ നിസീദി. ഏവം നിസീദന്തോ പന അത്തനോ വാ സരീരം മഹന്തം കത്വാ മാപേസി, പണ്ഡുകമ്ബലസിലം വാ ഖുദ്ദകം അകാസീതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബം. അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധവിസയോ. ഏവം നിസിന്നോ പന മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം ‘‘കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാ അബ്യാകതാ ധമ്മാ’’തി അഭിധമ്മപിടകം ദേസേസി.

പാടിഹാരിയട്ഠാനേപി സബ്ബാപി ദ്വാദസയോജനികാ പരിസാ അനുരുദ്ധത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘കഹം, ഭന്തേ, ദസബലോ ഗതോ’’തി പുച്ഛി. താവതിംസഭവനേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ അഭിധമ്മകഥം ദേസേതും ഗതോതി. ഭന്തേ, ന മയം സത്ഥാരം അദിസ്വാ ഗമിസ്സാമ. കദാ സത്ഥാ ആഗമിസ്സതീതി സത്ഥു ആഗമനകാലം ജാനാഥാതി? മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ഭാരം കരോഥ, സോ ബുദ്ധാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ സാസനം ആഹരിസ്സതീതി. കിം പന ഥേരസ്സ തത്ഥ ഗന്തും ബലം നത്ഥീതി? അത്ഥി, വിസേസവന്താനം പന വിസേസം പസ്സന്തൂതി ഏവമാഹ. മഹാജനോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു സാസനം ഗഹേത്വാ ആഗമനത്ഥായ യാചി. ഥേരോ പസ്സന്തേയേവ മഹാജനേ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ അന്തോസിനേരുനാ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മഹാജനോ തുമ്ഹാകം ദസ്സനകാമോ, ആഗമനദിവസം വോ ജാനിതും ഇച്ഛതീ’’തി. തേന ഹി ‘‘ഇതോ തേമാസച്ചയേന സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ പസ്സഥാ’’തിസ്സ വദേഹീതി. ഥേരോ ഭഗവതോ സാസനം ആഹരിത്വാ മഹാജനസ്സ കഥേസി. മഹാജനോ തത്ഥേവ തേമാസം ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ വസി. ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ ദ്വാദസയോജനായ പരിസായ തേമാസം യാഗുഭത്തം ആദാസി.

സത്ഥാപി സത്തപ്പകരണാനി ദേസേത്വാ മനുസ്സലോകം ആഗമനത്ഥായ ആകപ്പം ദസ്സേസി. സക്കോ ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മം ആമന്തേത്വാ തഥാഗതസ്സ ഓതരണത്ഥായ സോപാനം മാപേതും ആണാപേസി. സോ ഏകതോ സോവണ്ണമയം ഏകതോ രജതമയം സോപാനം മാപേത്വാ മജ്ഝേ മണിമയം മാപേസി. സത്ഥാ മണിമയേ സോപാനേ ഠത്വാ ‘‘മഹാജനോ മം പസ്സതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. അത്തനോ ആനുഭാവേനേവ ‘‘മഹാജനോ അവീചിമഹാനിരയം പസ്സതൂ’’തിപി അധിട്ഠാസി. നിരയദസ്സനേന ചസ്സ ഉപ്പന്നസംവേഗതം ഞത്വാ ദേവലോകം ദസ്സേസി. അഥസ്സ ഓതരന്തസ്സ മഹാബ്രഹ്മാ ഛത്തം ധാരേസി, സക്കോ ദേവരാജാ പത്തം ഗണ്ഹി, സുയാമോ ദേവരാജാ ദിബ്ബം വാളബീജനിം ബീജി, പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തോ ബേലുവപണ്ഡുവീണം സമപഞ്ഞാസായ മുച്ഛനാഹി മുച്ഛിത്വാ വാദേന്തോ പുരതോ ഓതരി. ബുദ്ധാനം പഥവിയം പതിട്ഠിതകാലേ ‘‘അഹം പഠമം വന്ദിസ്സാമി, അഹം പഠമം വന്ദിസ്സാമീ’’തി മഹാജനോ അട്ഠാസി. സഹ മഹാപഥവീഅക്കമനേന പന ഭഗവതോ നേവ മഹാജനോ ന അസീതിമഹാസാവകാ പഠമകവന്ദനം സമ്പാപുണിംസു, ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോയേവ പന സമ്പാപുണി.

അഥ സത്ഥാ ദ്വാദസയോജനായ പരിസായ അന്തരേ ‘‘ഥേരസ്സ പഞ്ഞാനുഭാവം ജാനന്തൂ’’തി പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം പഞ്ഹം ആരഭി. പഠമം ലോകിയമഹാജനോ സല്ലക്ഖേസ്സതീതി പുഥുജ്ജനപഞ്ഹം പുച്ഛി. യേ യേ സല്ലക്ഖിംസു, തേ തേ കഥയിംസു. ദുതിയം പുഥുജ്ജനവിസയം അതിക്കമിത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. പുഥുജ്ജനാ തുണ്ഹീ അഹേസും, സോതാപന്നാവ കഥയിംസു. തതോ സോതാപന്നാനം വിസയം അതിക്കമിത്വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. സോതാപന്നാ തുണ്ഹീ അഹേസും, സകദാഗാമിനോവ കഥയിംസു. തേസമ്പി വിസയം അതിക്കമിത്വാ അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. സകദാഗാമിനോ തുണ്ഹീ അഹേസും, അനാഗാമിനോവ കഥയിംസു. തേസമ്പി വിസയം അതിക്കമിത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. അനാഗാമിനോ തുണ്ഹീ അഹേസും, അരഹന്താവ കഥയിംസു. തതോ ഹേട്ഠിമകോടിതോ പട്ഠായ അഭിഞ്ഞാതേ അഭിഞ്ഞാതേ സാവകേ പുച്ഛി, തേ അത്തനോ അത്തനോ പടിസമ്ഭിദാവിസയേ ഠത്വാ കഥയിംസു. അഥ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം പുച്ഛി, സേസസാവകാ തുണ്ഹീ അഹേസും, ഥേരോവ കഥേസി. തസ്സാപി വിസയം അതിക്കമിത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തുണ്ഹീ അഹോസി, സാരിപുത്തത്ഥേരോവ കഥേസി. ഥേരസ്സാപി വിസയം അതിക്കമിത്വാ ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛി. ധമ്മസേനാപതി ആവജ്ജേന്തോപി പസ്സിതും ന സക്കോതി, പുരത്ഥിമപച്ഛിമുത്തരദക്ഖിണാ ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാതി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ പഞ്ഹുപ്പത്തിട്ഠാനം സല്ലക്ഖേതും നാസക്ഖി.

സത്ഥാ ഥേരസ്സ കിലമനഭാവം ജാനിത്വാ ‘‘സാരിപുത്തോ കിലമതി, നയമുഖമസ്സ ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, സാരിപുത്താ’’തി വത്വാ ‘‘നായം തുയ്ഹം വിസയോ പഞ്ഹോ, ബുദ്ധാനം ഏസ വിസയോ സബ്ബഞ്ഞൂനം യസസ്സീന’’ന്തി ബുദ്ധവിസയഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഭൂതമിദന്തി, സാരിപുത്ത, സമനുപസ്സസീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘ചതുമഹാഭൂതികകായപരിഗ്ഗഹം മേ ഭഗവാ ആചിക്ഖതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി ആഹ. ഏതസ്മിം ഠാനേ അയം കഥാ ഉദപാദി – മഹാപഞ്ഞോ വത, ഭോ, സാരിപുത്തത്ഥേരോ, യത്ര ഹി നാമ സബ്ബേഹി അനഞ്ഞാതം പഞ്ഹം കഥേസി, ബുദ്ധേഹി ച ദിന്നനയേ ഠത്വാ ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം കഥേസി, ഇതി ഥേരസ്സ പഞ്ഞാനുഭാവോ യത്തകം ഠാനം ബുദ്ധാനം കിത്തിസദ്ദേന ഓത്ഥടം, സബ്ബം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗതോതി ഏവം താവ ഥേരോ അട്ഠുപ്പത്തിതോ മഹാപഞ്ഞതായ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി.

കഥം ആഗമനതോ? ഇമിസ്സായേവ ഹി അട്ഠുപ്പത്തിയാ സത്ഥാ ആഹ – സാരിപുത്തോ ന ഇദാനേവ പഞ്ഞവാ, അതീതേ പഞ്ച ജാതിസതാനി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാപി മഹാപഞ്ഞോവ അഹോസി –

‘‘യോ പബ്ബജീ ജാതിസതാനി പഞ്ച,

പഹായ കാമാനി മനോരമാനി;

തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ സാരിപുത്ത’’ന്തി.

ഏവം പബ്ബജ്ജം ഉപബ്രൂഹയമാനോ ഏകസ്മിം സമയേ ബാരാണസിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ. തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ ‘‘പബ്ബജിത്വാ ഏകം മോക്ഖധമ്മം ഗവേസിതും വട്ടതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. തസ്മിം കാലേ ബോധിസത്തോപി കാസിരട്ഠേ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിമന്വായ ഉഗ്ഗഹിതസിപ്പോ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ ഘരാവാസം പഹായ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ കസിണപരികമ്മം കത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ വനമൂലഫലാഹാരോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ വസതി. സോപി മാണവോ നിക്ഖമിത്വാ തസ്സേവ സന്തികേ പബ്ബജി. പരിവാരോ മഹാ അഹോസി പഞ്ചസതമത്താ ഇസയോ.

അഥസ്സ സോ ജേട്ഠന്തേവാസികോ ഏകദേസം പരിസം ഗഹേത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥം മനുസ്സപഥം അഗമാസി. തസ്മിം സമയേ ബോധിസത്തോ തസ്മിംയേവ ഹിമവന്തപ്പദേസേ കാലം അകാസി. കാലകിരിയസമയേവ നം അന്തേവാസികാ സന്നിപതിത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘അത്ഥി തുമ്ഹേഹി കോചി വിസേസോ അധിഗതോ’’തി. ബോധിസത്തോ ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി വത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. സോ കിഞ്ചാപി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ലാഭീ, ബോധിസത്താനം പന അരൂപാവചരേ പടിസന്ധി നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? അഭബ്ബട്ഠാനത്താ. ഇതി സോ അരൂപസമാപത്തിലാഭീ സമാനോപി രൂപാവചരേ നിബ്ബത്തി. അന്തേവാസികാപിസ്സ ‘‘ആചരിയോ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആഹ, മോഘാ തസ്സ കാലകിരിയാ’’തി ന കിഞ്ചി സക്കാരസമ്മാനം അകംസു. അഥ സോ ജേട്ഠന്തേവാസികോ അതിക്കന്തേ വസ്സാവാസേ ആഗന്ത്വാ ‘‘കഹം ആചരിയോ’’തി പുച്ഛി. കാലം കതോതി. അപി നു ആചരിയേന ലദ്ധഗുണം പുച്ഛിത്ഥാതി? ആമ പുച്ഛിമ്ഹാതി. കിം വദേതീതി? നത്ഥി കിഞ്ചീതി. മയമ്പി ‘‘ആചരിയേന ലദ്ധഗുണോ നാമ നത്ഥീ’’തി നാസ്സ സക്കാരസമ്മാനം കരിമ്ഹാതി. തുമ്ഹേ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനിത്ഥ, ആചരിയോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ലാഭീതി.

അഥ തേ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ കഥം ന സദ്ദഹിംസു. സോ പുനപ്പുനം കഥേന്തോപി സദ്ദഹാപേതും നാസക്ഖി. അഥ ബോധിസത്തോ ആവജ്ജമാനോ ‘‘അന്ധബാലോ മഹാജനോ മയ്ഹം ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ കഥം ന ഗണ്ഹാതി, ഇമം കാരണം പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി ബ്രഹ്മലോകതോ ഓതരിത്വാ അസ്സമപദമത്ഥകേ ഠിതോ ആകാസഗതോവ ജേട്ഠന്തേവാസികസ്സ പഞ്ഞാനുഭാവം വണ്ണേത്വാ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘പരോസഹസ്സമ്പി സമാഗതാനം,

കന്ദേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ,

യോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൧);

ഏവം ഇസിഗണം സഞ്ഞാപേത്വാ ബോധിസത്തോ ബ്രഹ്മലോകമേവ ഗതോ. സേസഇസിഗണോപി അപരിഹീനജ്ഝാനോ ഹുത്വാ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകപരായണോ ജാതോ. തത്ഥ ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ജേട്ഠന്തേവാസികോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ജാതോ, സേസാ ഇസയോ ബുദ്ധപരിസാ ജാതാതി ഏവം അതീതേപി സാരിപുത്തോ മഹാപഞ്ഞോവ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ജാനിതും സമത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇദമേവ ച പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ –

‘‘പരോസതഞ്ചേപി സമാഗതാനം,

ഝായേയ്യും തേ വസ്സസതം അപഞ്ഞാ;

ഏകോവ സേയ്യോ പുരിസോ സപഞ്ഞോ,

സോ ഭാസിതസ്സ വിജാനാതി അത്ഥ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൧) –

ഇമമ്പി ജാതകം കഥേസി. തസ്സ പുരിമജാതകേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അപരമ്പി ഇദമേവ പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ –

‘‘യേ സഞ്ഞിനോ തേപി ദുഗ്ഗതാ, യേപി അസഞ്ഞിനോ തേപി ദുഗ്ഗതാ;

ഏതം ഉഭയം വിവജ്ജയ, തം സമാപത്തിസുഖം അനങ്ഗണ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൧൩൪) –

ഇമം അനങ്ഗണജാതകം കഥേസി. ഏത്ഥ ച ആചരിയോ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുച്ഛിതോ ‘‘നേവസഞ്ഞീ നാസഞ്ഞീ’’തി ആഹ. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അപരമ്പി ഇദമേവ പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ –

‘‘ചന്ദാഭം സൂരിയാഭഞ്ച, യോധ പഞ്ഞായ ഗാധതി;

അവിതക്കേന ഝാനേന, ഹോതി ആഭസ്സരൂപഗോ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൩൫) –

ഇദം ചന്ദാഭജാതകം കഥേസി. ഏത്ഥാപി ആചരിയോ കാലം കരോന്തോ അന്തേവാസികേഹി പുച്ഛിതോ ‘‘ഓദാതകസിണം ചന്ദാഭം നാമ, പീതകസിണം സൂരിയാഭം നാമാതി തം ഉഭയം യോ പഞ്ഞായ ഗാധതി പവിസതി പക്ഖന്ദതി, സോ അവിതക്കേന ദുതിയജ്ഝാനേന ആഭസ്സരൂപഗോ ഹോതി, താദിസോ അഹ’’ന്തി സന്ധായ – ‘‘ചന്ദാഭം സൂരിയാഭ’’ന്തി ആഹ. സേസം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇദമേവ ച പുഥുജ്ജനപഞ്ചകം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ –

‘‘ആസീസേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹു.

‘‘ആസീസേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, ഉദകാ ഥലമുബ്ഭതം.

‘‘വായമേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, യഥാ ഇച്ഛിം തഥാ അഹു.

‘‘വായമേഥേവ പുരിസോ, ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ പണ്ഡിതോ;

പസ്സാമി വോഹം അത്താനം, ഉദകാ ഥലമുബ്ഭതം.

‘‘ദുക്ഖൂപനീതോപി നരോ സപഞ്ഞോ,

ആസം ന ഛിന്ദേയ്യ സുഖാഗമായ;

ബഹൂ ഹി ഫസ്സാ അഹിതാ ഹിതാ ച,

അവിതക്കിതാ മച്ചമുപബ്ബജന്തി.

‘‘അചിന്തിതമ്പി ഭവതി, ചിന്തിതമ്പി വിനസ്സതി;

ന ഹി ചിന്താമയാ ഭോഗാ, ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ വാ.

‘‘സരഭം ഗിരിദുഗ്ഗസ്മിം, യം ത്വം അനുസരീ പുരേ;

അലീനചിത്തസ്സ തുവം, വിക്കന്തമനുജീവസി.

‘‘യോ തം വിദുഗ്ഗാ നരകാ സമുദ്ധരി,

സിലായ യോഗ്ഗം സരഭോ കരിത്വാ;

ദുക്ഖൂപനീതം മച്ചുമുഖാ പമോചയി,

അലീനചിത്തം ത മിഗം വദേസി.

‘‘കിം ത്വം നു തത്ഥേവ തദാ അഹോസി,

ഉദാഹു തേ കോചി നം ഏതദക്ഖാ;

വിവട്ടച്ഛദ്ദോ നുസി സബ്ബദസ്സീ,

ഞാണം നു തേ ബ്രാഹ്മണ ഭിംസരൂപം.

‘‘ന ചേവഹം തത്ഥ തദാ അഹോസിം,

ന ചാപി മേ കോചി നം ഏതദക്ഖാ;

ഗാഥാപദാനഞ്ച സുഭാസിതാനം,

അത്ഥം തദാനേന്തി ജനിന്ദ ധീരാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൩.൧൩൪-൧൪൩) –

ഇമം തേരസനിപാതേ സരഭജാതകഞ്ച കഥേസി. ഇമാനി പന പഞ്ചപി ജാതകാനി അതീതേപി സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം മയ്ഹം പുത്തോ ജാനാതീതി സത്ഥാരാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പഞ്ഞാനുഭാവപ്പകാസനത്ഥമേവ കഥിതാനീതി ഏവം ആഗമനതോപി ഥേരോ മഹാപഞ്ഞതായ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി.

കഥം ചിണ്ണവസിതോതി? ചിണ്ണം കിരേതം ഥേരസ്സ ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം കഥേന്തോ ചത്താരി സച്ചാനി അമുഞ്ചിത്വാ കഥേതീതി ഏവം ചിണ്ണവസിതോപി ഥേരോ മഹാപഞ്ഞതായ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി.

കഥം ഗുണാതിരേകതോതി? ഠപേത്വാ ഹി ദസബലം അഞ്ഞോ കോചി ഏകസാവകോപി മഹാപഞ്ഞതായ ധമ്മസേനാപതിനാ സദിസോ നാമ നത്ഥീതി ഏവം ഗുണാതിരേകതോപി ഥേരോ മഹാപഞ്ഞതായ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി.

യഥാ ച സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ഏവം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോപി സബ്ബേഹേവ ചതൂഹിപി ഇമേഹി കാരണേഹി ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി. കഥം? ഥേരോ ഹി മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ നന്ദോപനന്ദസദിസമ്പി നാഗരാജാനം ദമേസീതി ഏവം താവ അട്ഠുപ്പത്തിതോ ലഭി. ന പനേസ ഇദാനേവ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, അതീതേ പഞ്ച ജാതിസതാനി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതോപി മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ അഹോസീതി.

‘‘യോ പബ്ബജീ ജാതിസതാനി പഞ്ച,

പഹായ കാമാനി മനോരമാനി;

തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ മോഗ്ഗല്ലാന’’ന്തി. –

ഏവം ആഗമനതോപി ലഭി. ചിണ്ണം ചേതം ഥേരസ്സ നിരയം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഇദ്ധിബലേന നിരയസത്താനം അസ്സാസജനനത്ഥം സീതം അധിട്ഠായ ചക്കമത്തം പദുമം മാപേത്വാ പദുമകണ്ണികായം നിസീദിത്വാ ധമ്മകഥം കഥേതി, ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ദേവസങ്ഘം കമ്മഗതിം ജാനാപേത്വാ സച്ചകഥം കഥേതീതി ഏവം ചിണ്ണവസിതോ ലഭി. ഠപേത്വാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ സാവകോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വിയ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ നത്ഥീതി ഏവം ഗുണാതിരേകതോ ലഭി.

യഥാ ചേസ, ഏവം മഹാകസ്സപത്ഥേരോപി സബ്ബേഹേവിമേഹി കാരണേഹി ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം ലഭി. കഥം? സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഹി ഥേരസ്സ തിഗാവുതം മഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ തീഹി ഓവാദേഹി ഉപസമ്പാദേത്വാ ചീവരം പരിവത്തേത്വാ അദാസി. തസ്മിം സമയേ മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ കമ്പി, മഹാജനസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഥേരസ്സ കിത്തിസദ്ദോ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗതോ. ഏവം അട്ഠുപ്പത്തിതോ ലഭി. ന ചേസ ഇദാനേവ ധുതധരോ, അതീതേ പഞ്ച ജാതിസതാനി ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതോപി ധുതധരോവ അഹോസി.

‘‘യോ പബ്ബജീ ജാതിസതാനി പഞ്ച,

പഹായ കാമാനി മനോരമാനി;

തം വീതരാഗം സുസമാഹിതിന്ദ്രിയം,

പരിനിബ്ബുതം വന്ദഥ മഹാകസ്സപ’’ന്തി. –

ഏവം ആഗമനതോപി ലഭി. ചിണ്ണം ചേതം ഥേരസ്സ ചതുപരിസമജ്ഝഗതോ ധമ്മം കഥേന്തോ ദസ കഥാവത്ഥൂനി അവിജഹിത്വാവ കഥേതീതി ഏവം ചിണ്ണവസിതോ ലഭി. ഠപേത്വാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ സാവകോ തേരസഹി ധുതഗുണേഹി മഹാകസ്സപസദിസോ നത്ഥീതി ഏവം ഗുണാതിരേകതോ ലഭി. ഇമിനാവ നിയാമേന തേസം തേസം ഥേരാനം യഥാലാഭതോ ഗുണേ കിത്തേതും വട്ടതി.

ഗുണവസേനേവ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ യഥാ നാമ രാജാ ചക്കവത്തീ ചക്കരതനാനുഭാവേന ചക്കവാളഗബ്ഭേ രജ്ജസിരിം പത്വാ ‘‘പത്തബ്ബം മേ പത്തം, കിം മേ ഇദാനി മഹാജനേന ഓലോകിതേനാ’’തി ന അപ്പോസ്സുക്കോ ഹുത്വാ രജ്ജസിരിംയേവ അനുഭോതി, കാലേന പന കാലം വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ നിഗ്ഗണ്ഹാതി, പഗ്ഗഹേതബ്ബേ പഗ്ഗണ്ഹാതി, ഠാനന്തരേസു ച ഠപേതബ്ബയുത്തകേ ഠാനന്തരേസു ഠപേതി, ഏവമേവം മഹാബോധിമണ്ഡേ അധിഗതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ ആനുഭാവേന അനുപ്പത്തധമ്മരജ്ജോ ധമ്മരാജാപി ‘‘കിം മേ ഇദാനി ലോകേന ഓലോകിതേന, അനുത്തരം ഫലസമാപത്തിസുഖം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി അപ്പോസ്സുക്കതം അനാപജ്ജിത്വാ ചതുപരിസമജ്ഝേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ബ്രഹ്മസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ ധമ്മം ദേസയമാനോ നിഗ്ഗഹേതബ്ബയുത്തേ കണ്ഹധമ്മേ പുഗ്ഗലേ സിനേരുപാദേ പക്ഖിപന്തോ വിയ അപായഭയസന്തജ്ജനേന നിഗ്ഗഹേത്വാ പഗ്ഗഹേതബ്ബയുത്തേ കല്യാണധമ്മേ പുഗ്ഗലേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഭവഗ്ഗേ നിസീദാപേന്തോ വിയ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഠാനന്തരേസു ഠപേതബ്ബയുത്തകേ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരാദയോ സാവകേ യാഥാവസരസഗുണവസേനേവ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം രത്തഞ്ഞൂനം, യദിദം അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതിആദിമാഹ.

അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരവത്ഥു

തത്ഥ ഏതദഗ്ഗന്തി പദം വുത്തത്ഥമേവ. രത്തഞ്ഞൂനന്തി രത്തിയോ ജാനന്താനം. ഠപേത്വാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ സാവകോ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരതോ പഠമതരം പബ്ബജിതോ നാമ നത്ഥീതി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഥേരോ ചിരകാലം രത്തിയോ ജാനാതീതി രത്തഞ്ഞൂ. സബ്ബപഠമം ധമ്മസ്സ പടിവിദ്ധത്താ യദാ തേന ധമ്മോ പടിവിദ്ധോ, ചിരകാലതോ പട്ഠായ തം രത്തിം ജാനാതീതിപി രത്തഞ്ഞൂ. അപിച ഖീണാസവാനം രത്തിദിവസപരിച്ഛേദോ പാകടോവ ഹോതി, അയഞ്ച പഠമഖീണാസവോതി ഏവമ്പി രത്തഞ്ഞൂനം സാവകാനം അയമേവ അഗ്ഗോ പുരിമകോടിഭൂതോ സേട്ഠോ. തേന വുത്തം – ‘‘രത്തഞ്ഞൂനം യദിദം അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി.

ഏത്ഥ ച യദിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ഥേരം അവേക്ഖിത്വാ യോ ഏസോതി, അഗ്ഗസദ്ദം അവേക്ഖിത്വാ യം ഏതന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോതി ഞാതകോണ്ഡഞ്ഞോ പടിവിദ്ധകോണ്ഡഞ്ഞോ. തേനേവാഹ – ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ, അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോതി. ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ ത്വേവ നാമം അഹോസീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൭).

അയം പന ഥേരോ കതരബുദ്ധകാലേ പുബ്ബപത്ഥനം അഭിനീഹാരം അകാസി, കദാ പബ്ബജിതോ, കദാനേന പഠമം ധമ്മോ അധിഗതോ, കദാ ഠാനന്തരേ ഠപിതോതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബേസുപി ഏതദഗ്ഗേസു പഞ്ഹകമ്മം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഇമസ്സ താവ ഥേരസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ പദുമുത്തരോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി, തസ്സ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ മഹാബോധിപല്ലങ്കതോ ഉട്ഠഹന്തസ്സ മഹാപഥവിയം ഠപേതും പാദേ ഉക്ഖിത്തമത്തേ പാദസമ്പടിച്ഛനത്ഥം മഹന്തം പദുമപുപ്ഫം ഉഗ്ഗഞ്ഛി, തസ്സ ധുരപത്താനി നവുതിഹത്ഥാനി ഹോന്തി, കേസരം തിംസഹത്ഥം, കണ്ണികാ ദ്വാദസഹത്ഥാ, പാദേന പതിട്ഠിതട്ഠാനം ഏകാദസഹത്ഥം. തസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി. തസ്സ പദുമകണ്ണികായ ദക്ഖിണപാദേ പതിട്ഠഹന്തേ മഹാതുമ്ബമത്താ രേണു ഉഗ്ഗന്ത്വാ സരീരം ഓകിരമാനാ ഓതരി, വാമപാദസ്സ ഠപനകാലേപി തഥാരൂപംയേവ പദുമം ഉഗ്ഗന്ത്വാ പാദം സമ്പടിച്ഛി. തതോപി ഉഗ്ഗന്ത്വാ വുത്തപ്പമാണാവ രേണു സരീരം ഓകിരി. തം പന രേണും അഭിഭവമാനാ തസ്സ ഭഗവതോ സരീരപ്പഭാ നിക്ഖമിത്വാ യന്തനാളികായ വിസ്സട്ഠസുവണ്ണരസധാരാ വിയ സമന്താ ദ്വാദസയോജനട്ഠാനം ഏകോഭാസം അകാസി. തതിയപാദുദ്ധരണകാലേ പഥമുഗ്ഗതം പദുമം അന്തരധായി, പാദസമ്പടിച്ഛനത്ഥം അഞ്ഞം നവം പദുമം ഉഗ്ഗഞ്ഛി. ഇമിനാവ നിയാമേന യത്ഥ യത്ഥ ഗന്തുകാമോ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥാപി മഹാപദുമം ഉഗ്ഗച്ഛതി. തേനേവസ്സ ‘‘പദുമുത്തരസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി നാമം അഹോസി.

ഏവം സോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ മഹാജനസ്സ സങ്ഗഹത്ഥായ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ഭിക്ഖായ ചരന്തോ ഹംസവതീനഗരം സമ്പാപുണി. തസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാ പിതാ മഹാരാജാ പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മകഥം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ കേചി സോതാപന്നാ കേചി സകദാഗാമീ കേചി അനാഗാമീ കേചി അരഹത്തം പാപുണിംസു. രാജാ സ്വാതനായ ദസബലം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ കാലം ആരോചാപേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ സകനിവേസനേ മഹാദാനം അദാസി. സത്ഥാ ഭത്താനുമോദനം കത്വാ വിഹാരമേവ ഗതോ. തേനേവ നിയാമേന പുനദിവസേ നാഗരാ, പുനദിവസേ രാജാതി ദീഘമദ്ധാനം ദാനം അദംസു.

തസ്മിം കാലേ അയം ഥേരോ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തോ. ഏകദിവസം ബുദ്ധാനം ധമ്മദേസനാകാലേ ഹംസവതീനഗരവാസിനോ ഗന്ധമാലാദിഹത്ഥേ യേന ബുദ്ധോ, യേന ധമ്മോ, യേന സങ്ഘോ, തന്നിന്നേ തപ്പോണേ തപ്പബ്ഭാരേ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ തേന മഹാജനേന സദ്ധിം ധമ്മദേസനട്ഠാനം അഗമാസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ അത്തനോ സാസനേ പഠമം പടിവിദ്ധധമ്മം ഏകം ഭിക്ഖും ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ കുലപുത്തോ തം കാരണം സുത്വാ ‘‘മഹാ വതായം ഭിക്ഖു, ഠപേത്വാ കിര ബുദ്ധം അഞ്ഞോ ഇമിനാ പഠമതരം പടിവിദ്ധധമ്മോ നാമ നത്ഥി. അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ പഠമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝനസമത്ഥോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ദേസനാപരിയോസാനേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. സത്ഥാ അധിവാസേസി.

സോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സകനിവേസനം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം ബുദ്ധാനം നിസജ്ജനട്ഠാനം ഗന്ധദാമമാലാദാമാദീഹി അലങ്കരിത്വാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന സകനിവേസനേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ വിചിത്രയാഗുഖജ്ജകപരിവാരം നാനാരസസൂപബ്യഞ്ജനം ഗന്ധസാലിഭോജനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ തിചീവരപഹോനകേ വങ്ഗപട്ടേ തഥാഗതസ്സ പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘നാഹം പരിത്തകസ്സ ഠാനസ്സത്ഥായ ചരാമി, മഹന്തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ ചരാമി, ന ഖോ പന സക്കാ ഏകമേവ ദിവസം ദാനം ദത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേതു’’ന്തി ‘‘അനുപടിപാടിയാ സത്ത ദിവസാനി മഹാദാനം ദത്വാ പത്ഥേസ്സാമീ’’തി. സോ തേനേവ നിയാമേന സത്ത ദിവസാനി മഹാദാനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം വിവരാപേത്വാ ഉത്തമസുഖുമവത്ഥം ബുദ്ധാനം പാദമൂലേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം തിചീവരേന അച്ഛാദേത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യോ തുമ്ഹേഹി ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഭിക്ഖു ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ, അഹമ്പി സോ ഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകബുദ്ധസ്സ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ പഠമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യ’’ന്തി വത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ സീസം കത്വാ നിപജ്ജി.

സത്ഥാ തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമിനാ കുലപുത്തേന മഹാഅധികാരോ കതോ, സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ ഏതസ്സ അയം പത്ഥനാ നോ’’തി അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി പസ്സി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി അതീതം വാ അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ആരബ്ഭ ആവജ്ജേന്താനം ആവരണം നാമ നത്ഥി, അനേകകപ്പകോടിസതസഹസ്സന്തരമ്പി ച അതീതം വാ അനാഗതം വാ ചക്കവാളസഹസ്സന്തരമ്പി ച പച്ചുപ്പന്നം വാ ആവജ്ജനപടിബദ്ധമേവ മനസികാരപടിബദ്ധമേവ ഹോതി. ഏവം അപ്പടിവത്തിയേന ഞാണേന സോ ഭഗവാ ഇദം അദ്ദസ – ‘‘അനാഗതേ സതസഹസ്സകപ്പപരിയോസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തദാ ഇമസ്സ പത്ഥനാ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി. അഥ നം ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഭോ, കുലപുത്ത, അനാഗതേ സതസഹസ്സകപ്പപരിയോസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ത്വം തസ്സ പഠമകധമ്മദേസനായ തേപരിവട്ടധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തപരിയോസാനേ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സഹസ്സനയസമ്പന്നേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സസീ’’തി.

ഇതി സത്ഥാ തം കുലപുത്തം ബ്യാകരിത്വാ ചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനി ദേസേത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. തസ്സ പരിനിബ്ബുതസ്സ സരീരം സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഗ്ഘനം അഹോസി, സരീരചേതിയം പനസ്സുബ്ബേധേന സത്തയോജനികം അകംസു. ഇട്ഠകാ സുവണ്ണമയാ അഹേസും, ഹരിതാലമനോസിലായ മത്തികാകിച്ചം, തേലേന ഉദകകിച്ചം സാധയിംസു. ബുദ്ധാനം ധരമാനകാലേ സരീരപ്പഭാ ദ്വാദസയോജനികം ഫരി, പരിനിബ്ബുതാനം പന തേസം രസ്മി നിക്ഖമിത്വാ സമന്താ യോജനസതം അവത്ഥരി.

അയം സേട്ഠി ബുദ്ധാനം സരീരചേതിയം പരിവാരേത്വാ സഹസ്സരതനഗ്ഘിയാനി കാരേസി. ചേതിയപതിട്ഠാപനദിവസേ അന്തോചേതിയേ രതനഘരം കാരേസി. സോ വസ്സസതസഹസ്സം മഹന്തം ദാനാദിമയം കല്യാണകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവപുരേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തസ്സേവ നവനവുതി കപ്പസഹസ്സാനി നവ കപ്പസതാനി നവ ച കപ്പാ സമതിക്കന്താ. ഏത്തകസ്സ കാലസ്സ അച്ചയേന ഇതോ ഏകനവുതികപ്പമത്ഥകേ അയം കുലപുത്തോ ബന്ധുമതീനഗരസ്സ ദ്വാരസമീപേ ഗാമേ കുടുമ്ബിയഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. തസ്സ മഹാകാലോതി നാമം അഹോസി, കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ ചൂളകാലോ നാമ.

തസ്മിം സമയേ വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ തുസിതപുരാ ചവിത്വാ ബന്ധുമതീനഗരേ ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോ. അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥായ മഹാബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതോ ‘‘കസ്സ നു ഖോ പഠമം ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠം ഖണ്ഡം നാമ രാജകുമാരം തിസ്സഞ്ച പുരോഹിതപുത്തം ‘‘പഠമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാ’’തി ദിസ്വാ ‘‘തേസഞ്ച ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, പിതു ച സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ബോധിമണ്ഡതോ ആകാസേനേവ ആഗന്ത്വാ ഖേമേ മിഗദായേ ഓതിണ്ണോ തേ പക്കോസാപേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ തേ ദ്വേപി ജനാ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സേഹി സദ്ധിം അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

അഥാപരേപി ബോധിസത്തകാലേ അനുപബ്ബജിതാ ചതുരാസീതിസഹസ്സാ കുലപുത്താ തം പവത്തിം സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. സത്ഥാ തം തത്ഥേവ ഖണ്ഡത്ഥേരം അഗ്ഗസാവകട്ഠാനേ, തിസ്സത്ഥേരം ദുതിയസാവകട്ഠാനേ ഠപേസി. രാജാപി തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘പുത്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ സത്ഥാരം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

സോ പാസാദവരഗതോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠപുത്തോ നിക്ഖമിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോ, ദുതിയപുത്തോ മേ അഗ്ഗസാവകോ, പുരോഹിതപുത്തോ ദുതിയസാവകോ. ഇമേ ച അവസേസഭിക്ഖൂ ഗിഹികാലേപി മയ്ഹം പുത്തമേവ പരിവാരേത്വാ വിചരിംസു, ഇമേ പുബ്ബേപി ദാനിപി മയ്ഹമേവ ഭാരാ, അഹമേവ തേ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഞ്ഞേസം ഓകാസം ന ദസ്സാമീ’’തി. വിഹാരദ്വാരകോട്ഠകതോ പട്ഠായ യാവ രാജഗേഹദ്വാരാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഖദിരപാകാരം കാരേത്വാ വത്ഥേഹി പടിച്ഛാദാപേത്വാ ഉപരി സുവണ്ണതാരകവിചിത്തം സമോലമ്ബിതതാലക്ഖന്ധമത്തവിവിധപുപ്ഫദാമവിതാനം കാരേത്വാ ഹേട്ഠാഭൂമിം വിചിത്തത്ഥരണേഹി സന്ഥരാപേത്വാ അന്തോ ഉഭോസു പസ്സേസു മാലാഗച്ഛകേസു പുണ്ണഘടേ സകലമഗ്ഗവാസത്ഥായ ച ഗന്ധന്തരേസു പുപ്ഫാനി പുപ്ഫന്തരേസു ഗന്ധേ ച ഠപാപേത്വാ ഭഗവതോ കാലം ആരോചാപേസി. ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അന്തോസാണിയാവ രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം പച്ചാഗച്ഛതി. അഞ്ഞോ കോചി ദട്ഠുമ്പി ന ലഭതി, കുതോ പന ഭിക്ഖം വാ ദാതും പൂജം വാ കാതും.

നാഗരാ ചിന്തേസും – ‘‘അജ്ജ സത്ഥു ലോകേ ഉപ്പന്നസ്സ സത്തമാസാധികാനി സത്ത സംവച്ഛരാനി, മയഞ്ച ദട്ഠുമ്പി ന ലഭാമ, പഗേവ ഭിക്ഖം വാ ദാതും പൂജം വാ കാതും ധമ്മം വാ സോതും. രാജാ ‘മയ്ഹം ഏവ ബുദ്ധോ, മയ്ഹം ധമ്മോ, മയ്ഹം സങ്ഘോ’തി മമായിത്വാ സയമേവ ഉപട്ഠഹതി. സത്ഥാ ച ഉപ്പജ്ജമാനോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അത്ഥായ ഉപ്പന്നോ, ന രഞ്ഞോയേവ അത്ഥായ. ന ഹി രഞ്ഞോയേവ നിരയോ ഉണ്ഹോ, അഞ്ഞേസം നീലുപ്പലവനസദിസോ. തസ്മാ രാജാനം ഏവം വദാമ ‘സചേ നോ സത്ഥാരം ദേതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ദേതി, രഞ്ഞാ സദ്ധിം യുജ്ഝിത്വാ സങ്ഘം ഗഹേത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോമ. ന സക്കാ ഖോ പന സുദ്ധനാഗരേഹേവ ഏവം കാതും, ഏകം ജേട്ഠകപുരിസമ്പി ഗണ്ഹാമാ’’’തി സേനാപതിം ഉപസങ്കമിത്വാ തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘സാമി കിം അമ്ഹാകം പക്ഖോ ഹോഹിസി, ഉദാഹു രഞ്ഞോ’’തി ആഹംസു. സോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹാകം പക്ഖോ ഹോമി, അപിച ഖോ പന പഠമദിവസോ മയ്ഹം ദാതബ്ബോ’’തി. തേ സമ്പടിച്ഛിംസു.

സോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘നാഗരാ, ദേവ, തുമ്ഹാകം കുപിതാ’’തി ആഹ. കിമത്ഥം താതാതി? സത്ഥാരം കിര തുമ്ഹേവ ഉപട്ഠഹഥ, അമ്ഹേ ന ലഭാമാതി. സചേ ഇദാനിപി ലഭന്തി, ന കുപ്പന്തി. അലഭന്താ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝിതുകാമാ, ദേവാതി. യുജ്ഝാമി, താത, ന ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദേമീതി. ദേവ, തുമ്ഹാകം ദാസാ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം യുജ്ഝാമാതി വദന്തി, തുമ്ഹേ കം ഗണ്ഹിത്വാ യുജ്ഝിസ്സഥാതി? നനു ത്വം സേനാപതീതി? നാഗരേഹി വിനാ അസമത്ഥോ അഹം, ദേവാതി. തതോ രാജാ ‘‘ബലവന്തോ നാഗരാ, സേനാപതിപി തേസംയേവ പക്ഖോ’’തി ഞത്വാ ‘‘അഞ്ഞാനി സത്തമാസാധികാനി സത്ത സംവച്ഛരാനി മയ്ഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദേന്തൂ’’തി ആഹ. നാഗരാ ന സമ്പടിച്ഛിംസു. രാജാ ‘‘ഛബ്ബസ്സാനി പഞ്ചവസ്സാനീ’’തി ഏവം ഹാപേത്വാ അഞ്ഞേ സത്ത ദിവസേ യാചി. നാഗരാ ‘‘അതികക്ഖളം ദാനി രഞ്ഞാ സദ്ധിം കാതും ന വട്ടതീ’’തി അനുജാനിംസു. രാജാ സത്തമാസാധികാനം സത്തന്നം സംവച്ഛരാനം സജ്ജിതം ദാനമുഖം സത്തന്നമേവ ദിവസാനം സജ്ജേത്വാ ഛ ദിവസേ കേസഞ്ചി അപസ്സന്താനംയേവ ദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ നാഗരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സഥ, താതാ, ഏവരൂപം ദാനം ദാതു’’ന്തി ആഹ. തേപി ‘‘നനു അമ്ഹേയേവ നിസ്സായേതം ദേവസ്സ ഉപ്പന്ന’’ന്തി വത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ പിട്ഠിഹത്ഥേന അസ്സൂനി പുഞ്ഛമാനോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സം അഞ്ഞസ്സു ഭാരം അകത്വാ യാവജീവം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമീതി ചിന്തേസിം, നാഗരാനം ദാനി മേ അനുഞ്ഞാതം, നാഗരാ ഹി ‘മയം ദാനം ദാതും ന ലഭാമാ’തി ഭഗവാ കുപ്പന്തി. സ്വേവ പട്ഠായ തേസം അനുഗ്ഗഹം കരോഥാ’’തി ആഹ.

അഥ ദുതിയദിവസേ സേനാപതി മഹാദാനം അദാസി. തതോ നാഗരാ രഞ്ഞാ കതസക്കാരതോ ഉത്തരിതരം സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ ദാനം അദംസു. ഏതേനേവ നിയാമേന സകലനഗരസ്സ പടിപാടിയാ ഗതായ ദ്വാരഗാമവാസിനോ സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജയിംസു. മഹാകാലകുടുമ്ബികോ ചൂളകാലം ആഹ – ‘‘ദസബലസ്സ സക്കാരസമ്മാനം സ്വേവ അമ്ഹാകം പാപുണാതി, കിം സക്കാരം കരിസ്സാമാ’’തി? ത്വമേവ ഭാതിക ജാനാഹീതി. സചേ മയ്ഹം രുചിയാ കരോസി, അമ്ഹാകം സോളസകരീസമത്തേസു ഖേത്തേസു ഗഹിതഗബ്ഭാ സാലിയോ അത്ഥി. സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ആദായ ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികം പചാപേമാതി. ഏവം കയിരമാനേ കസ്സചി ഉപകാരോ ന ഹോതി, തസ്മാ നേതം മയ്ഹം രുച്ചതീതി. സചേ ത്വം ഏവം ന കരോസി, അഹം മയ്ഹം സന്തകം മമായിതും ലഭാമീതി സോളസകരീസമത്തം ഖേത്തം മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠകരീസട്ഠാനേ സീമം ഠപേത്വാ സാലിഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ആദായ അസമ്ഭിന്നേ ഖീരേ പചാപേത്വാ ചതുമധുരം പക്ഖിപിത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ അദാസി. കുടുമ്ബികസ്സ ഖോ ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പുന പൂരതി. പുഥുകകാലേ പുഥുകഗ്ഗം നാമ അദാസി, ഗാമവാസീഹി സദ്ധിം അഗ്ഗസസ്സം നാമ അദാസി, ലായനേ ലായനഗ്ഗം, വേണികരണേ വേണഗ്ഗം, കലാപാദീസു കലാപഗ്ഗം ഖലഗ്ഗം ഖലഭണ്ഡഗ്ഗം കോട്ഠഗ്ഗന്തി. ഏവം സോ ഏകസസ്സേവ നവ വാരേ അഗ്ഗദാനം അദാസി. തമ്പി സസ്സം അതിരേകം ഉട്ഠാനസമ്പന്നം അഹോസി.

യാവ ബുദ്ധാ ധരതി, യാവ ച സങ്ഘോ ധരതി, ഏതേനേവ നിയാമേന കല്യാണകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ ഏകനവുതികപ്പേ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം സത്ഥു ലോകേ ഉപ്പന്നകാലേ കപിലവത്ഥുനഗരസ്സ അവിദൂരേ ദോണവത്ഥുബ്രാഹ്മണഗാമേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ കോണ്ഡഞ്ഞമാണവോതി നാമം അകംസു. സോ വുഡ്ഢിമന്വായ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ലക്ഖണമന്താനം പാരം അഗമാസി. തേന സമയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ തുസിതപുരാ ചവിത്വാ കപിലവത്ഥുപുരേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ അട്ഠുത്തരം ബ്രാഹ്മണസതം അഹതവത്ഥേഹി അച്ഛാദേത്വാ അപ്പോദകം മധുപായാസം പായേത്വാ തേസം അന്തരേ അട്ഠ ജനേ ഉച്ചിനിത്വാ മഹാതലേ നിസീദാപേത്വാ അലങ്കതപടിയത്തം ബോധിസത്തം ദുകൂലചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ ലക്ഖണപരിഗ്ഗഹണത്ഥം തേസം സന്തികം ആനയിംസു. ധുരാസനേ നിസിന്നബ്രാഹ്മണോ മഹാപുരിസസ്സ സരീരസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ദ്വേ അങ്ഗുലിയോ ഉക്ഖിപി. ഏവം പടിപാടിയാ സത്ത ജനാ ഉക്ഖിപിംസു. തേസം പന സബ്ബനവകോ കോണ്ഡഞ്ഞമാണവോ, സോ ബോധിസത്തസ്സ ലക്ഖണവരനിപ്ഫത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘അഗാരമജ്ഝേ ഠാനകാരണം നത്ഥി, ഏകന്തേനേസ വിവട്ടച്ഛദോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകമേവ അങ്ഗുലിം ഉക്ഖിപി. ഇതരേ പന സത്ത ജനാ ‘‘സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതി, രാജാ ഭവിസ്സതി ചക്കവത്തീ. സചേ പബ്ബജിസ്സതി, ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദ്വേ ഗതിയോ ദിസ്വാ ദ്വേ അങ്ഗുലിയോ ഉക്ഖിപിംസു. അയം പന കോണ്ഡഞ്ഞോ കതാധികാരോ പച്ഛിമഭവികസത്തോ പഞ്ഞായ ഇതരേ സത്ത ജനേ അഭിഭവിത്വാ ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതസ്സ അഗാരമജ്ഝേ ഠാനകരണം നാമ നത്ഥി, നിസ്സംസയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകമേവ ഗതിം അദ്ദസ, തസ്മാ ഏകം അങ്ഗുലിം ഉക്ഖിപി. തതോ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ പുത്തേ ആമന്തയിംസു – ‘‘താതാ, അമ്ഹേ മഹല്ലകാ, സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തം സബ്ബഞ്ഞുതപ്പത്തം മയം സമ്ഭാവേയ്യാമ വാ നോ വാ. തുമ്ഹേ തസ്മിം കുമാരേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേ തസ്സ സാസനേ പബ്ബജേയ്യാഥാ’’തി.

സുദ്ധോദനമഹാരാജാപി ബോധിസത്തസ്സ ധാതിയോ ആദിം കത്വാ പരിഹാരം ഉപട്ഠപേന്തോ ബോധിസത്തം വുദ്ധിം ആപാദേസി. മഹാസത്തോപി വുദ്ധിപ്പത്തോ ദേവോ വിയ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ പരിപക്കേ ഞാണേ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ രാഹുലകുമാരസ്സ ജാതദിവസേ ഛന്നസഹായോ കണ്ഡകം ആരുയ്ഹ ദേവതാഹി വിവടേന ദ്വാരേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ തേനേവ രത്തിഭാഗേന തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമിത്വാ അനോമാനദീതീരേ പബ്ബജിത്വാ ഘടികാരമഹാബ്രഹ്മുനാ ആഭതേ അരഹദ്ധജേ ഗഹിതമത്തേയേവ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരോ വിയ പാസാദികേന ഇരിയാപഥേന രാജഗഹം പത്വാ തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതച്ഛായായ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ രഞ്ഞാ മാഗധേന രജ്ജസിരിയാ നിമന്തിയമാനോപി തം പടിക്ഖിപിത്വാ അനുക്കമേന ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ ‘‘രമണീയോ വത അയം ഭൂമിഭാഗോ, അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായാ’’തി പധാനാഭിമുഖം ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ വാസം ഉപഗതോ.

തേന സമയേന ഇതരേ സത്ത ബ്രാഹ്മണാ യഥാകമ്മം ഗതാ, സബ്ബദഹരോ പന ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകോ കോണ്ഡഞ്ഞമാണവോ അരോഗോ. സോ ‘‘മഹാപുരിസോ പബ്ബജിതോ’’തി സുത്വാ തേസം ബ്രാഹ്മണാനം പുത്തേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരോ കിര പബ്ബജിതോ. സോ ഹി നിസ്സംസയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി. സചേ തുമ്ഹാകം പിതരോ അരോഗാ അസ്സു, അജ്ജ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജേയ്യും. സചേ തുമ്ഹേപി ഇച്ഛഥ, ഏഥ മയം തം മഹാപുരിസമനുപബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. തേ സബ്ബേ ഏകച്ഛന്ദാ ഭവിതും നാസക്ഖിംസു. തയോ ജനാ ന പബ്ബജിംസു, കോണ്ഡഞ്ഞബ്രാഹ്മണം ജേട്ഠകം കത്വാ ഇതരേ ചത്താരോ പബ്ബജിംസു. ഇമേ പഞ്ച പബ്ബജിത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ഭിക്ഖായ ചരന്താ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം അഗമിംസു. തേ ഛബ്ബസ്സാനി ബോധിസത്തേ മഹാപധാനം പദഹന്തേ ‘‘ഇദാനി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി ഇദാനി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി മഹാസത്തം ഉപട്ഠഹമാനാ സന്തികാവചരാവസ്സ അഹേസും. യദാ പന ബോധിസത്തോ ഏകതിലതണ്ഡുലാദീഹി വീതിനാമേന്തോപി ദുക്കരകാരികായ അരിയധമ്മപടിവേധസ്സ അഭാവം ഞത്വാ ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരി, തദാ തേ പക്കമിത്വാ ഇസിപതനം അഗമംസു.

അഥ ബോധിസത്തോ ഓളാരികാഹാരപരിഭോഗേന ഛവിമംസലോഹിതപാരിപൂരിം കത്വാ വിസാഖപുണ്ണമദിവസേ സുജാതായ ദിന്നം വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ സുവണ്ണപാതിം നദിയാ പടിസോതം ഖിപിത്വാ ‘‘അജ്ജ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കതസന്നിട്ഠാനോ സായന്ഹസമയേ കാലേന നാഗരാജേന അനേകേഹി ഥുതിസതേഹി അഭിത്ഥവിയമാനോ മഹാബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ അചലട്ഠാനേ പാചീനലോകധാതുഅഭിമുഖോ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠായ സൂരിയേ ധരമാനേയേവ മാരബലം വിധമിത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ചൂസകാലസമനന്തരേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ അനുലോമപടിലോമം പച്ചയാകാരവട്ടം സമ്മസന്തോ സബ്ബബുദ്ധേഹി പടിവിദ്ധം അസാധാരണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണായ ഫലസമാപത്തിയാ തത്ഥേവ സത്താഹം വീതിനാമേസി.

ഏതേനേവ ഉപായേന സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ വിഹരിത്വാ രാജായതനമൂലേ മധുപിണ്ഡികഭോജനം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുന അജപാലനിഗ്രോധമൂലം ആഗന്ത്വാ തത്ഥ നിസിന്നോ ധമ്മഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ അപ്പോസ്സുക്കതായ ചിത്തേ നമന്തേ മഹാബ്രഹ്മുനാ യാചിതോ ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേന്തോ തിക്ഖിന്ദ്രിയാദിഭേദേ സത്തേ ദിസ്വാ മഹാബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായ പടിഞ്ഞം ദത്വാ ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തി ആളാരുദകാനം കാലകതഭാവം ഞത്വാ പുന ചിന്തേന്തോ ‘‘ബഹൂപകാരാ ഖോ പന മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, യേ മം പധാനപഹിതത്തം ഉപട്ഠഹിംസു. യംനൂനാഹം പഞ്ചവഗ്ഗിയാനം ഭിക്ഖൂനം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. ഇദം പന സബ്ബമേവ ബുദ്ധാനം പരിവിതക്കമത്തമേവ, ഠപേത്വാ പന കോണ്ഡഞ്ഞബ്രാഹ്മണം അഞ്ഞോ കോചി പഠമം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. സോപി ഏതദത്ഥമേവ കപ്പസതസഹസ്സം അധികാരകമ്മം അകാസി, ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നവ വാരേ അഗ്ഗസസ്സദാനം അദാസി.

അഥ സത്ഥാ പത്തചീവരമാദായ അനുപുബ്ബേന ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ യേന പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ, തേനുപസങ്കമി. തേ തഥാഗതം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാവ അത്തനോ കതികായ സണ്ഠാതും നാസക്ഖിംസു. ഏകോ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേസി, ഏകോ ആസനം പഞ്ഞാപേസി, ഏകോ പാദോദകം പച്ചുപട്ഠാപേസി, ഏകോ പാദേ ധോവി, ഏകോ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ ബീജമാനോ ഠിതോ. ഏവം തേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ സന്തികേ നിസിന്നേസു കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം കായസക്ഖിം കത്വാ സത്ഥാ അനുത്തരം തേപരിവട്ടം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം ആരഭി. മനുസ്സപരിസാ പഞ്ച ജനാവ അഹേസും, ദേവപരിസാ അപരിച്ഛിന്നാ. ദേസനാപരിയോസാനേ കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരോ അട്ഠാരസഹി മഹാബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. അഥ സത്ഥാ ‘‘മയാ ദുക്കരസതാഭതം ധമ്മം പഠമമേവ അഞ്ഞാസീതി അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ അയ’’ന്തി ഥേരം ആലപന്തോ ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ, അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി ആഹ. തസ്സ തദേവ നാമം ജാതം. തേന വുത്തം – ‘‘ഇതി ഹിദം ആയസ്മതോ കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോത്വേവ നാമം അഹോസീ’’തി.

ഇതി ഥേരോ ആസാള്ഹിപുണ്ണമായം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ, പാടിപദദിവസേ ഭദ്ദിയത്ഥേരോ, ദുതിയപക്ഖദിവസേ വപ്പത്ഥേരോ, തതിയപക്ഖദിവസേ മഹാനാമത്ഥേരോ, പക്ഖസ്സ ചതുത്ഥിയം അസ്സജിത്ഥേരോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. പഞ്ചമിയാ പന പക്ഖസ്സ അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേപി അരഹത്തേ പതിട്ഠിതാ.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛ ലോകേ അരഹന്തോ ഹോന്തി. തതോ പട്ഠായ സത്ഥാ യസദാരകപ്പമുഖേ പഞ്ചപഞ്ഞാസ പുരിസേ, കപ്പാസിയവനസണ്ഡേ തിംസമത്തേ ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ, ഗയാസീസേ പിട്ഠിപാസാണേ സഹസ്സമത്തേ പുരാണജടിലേതി ഏവം മഹാജനം അരിയഭൂമിം ഓതാരേത്വാ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാനി ഏകാദസനഹുതാനി സോതാപത്തിഫലേ, ഏകം നഹുതം സരണത്തയേ പതിട്ഠാപേത്വാ ജമ്ബുദീപതലേ സാസനം പുപ്ഫിതഫലിതം കത്വാ സകലജമ്ബുദീപമണ്ഡലം കാസാവപജ്ജോതം ഇസിവാതപടിവാതം കരോന്തോ ഏകസ്മിം സമയേ ജേതവനമഹാവിഹാരം പത്വാ തത്ഥ വസന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനഗതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ ‘‘പഠമം ധമ്മം പടിവിദ്ധഭിക്ഖൂനം അന്തരേ മമ പുത്തോ കോണ്ഡഞ്ഞോ അഗ്ഗോ’’തി ദസ്സേതും ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.

ഥേരോപി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ അത്തനോ നിപച്ചകാരം കരോന്തേ ദിസ്വാ ബുദ്ധാനം സന്തികാ അപക്കമിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘പുണ്ണമാണവോ പബ്ബജിത്വാ സാസനേ അഗ്ഗധമ്മകഥികോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ ദോണവത്ഥുബ്രാഹ്മണഗാമം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യം പുണ്ണമാണവം പബ്ബാജേത്വാ ‘‘അയം ബുദ്ധാനം സന്തികേ വസിസ്സതീ’’തി തസ്സ ബുദ്ധാനം അന്തേവാസികഭാവം കത്വാ സയം ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം ഗാമന്തസേനാസനം അസപ്പായം, ആകിണ്ണോ വിഹരിതും ന സക്കോമി, ഛദ്ദന്തദഹം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമീ’’തി ഭഗവന്തം അനുജാനാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഛദ്ദന്തദഹം ഗന്ത്വാ ഛദ്ദന്തഹത്ഥികുലം നിസ്സായ ദ്വാദസ വസ്സാനി വീതിനാമേത്വാ തത്ഥേവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

സാരിപുത്ത-മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരവത്ഥു

൧൮൯-൧൯൦. ദുതിയതതിയേസു മഹാപഞ്ഞാനന്തി മഹതിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാനം. ഇദ്ധിമന്താനന്തി ഇദ്ധിയാ സമ്പന്നാനം. സാരിപുത്തോ മോഗ്ഗല്ലാനോതി തേസം ഥേരാനം നാമം.

ഇമേസമ്പി പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – ഇതോ സതസഹസ്സകപ്പാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പമത്ഥകേ സാരിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സരദമാണവോ നാമ അഹോസി. മോഗ്ഗല്ലാനോ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നാമേന സിരിവഡ്ഢനകുടുമ്ബിയോ നാമ അഹോസി. തേ ഉഭോപി സഹപംസുകീളിതാവ സഹായകാ അഹേസും. സരദമാണവോ പിതു അച്ചയേന കുലസന്തകം മഹാധനം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഇധലോകത്തഭാവമേവ ജാനാമി, നോ പരലോകത്തഭാവം, ജാതസത്താനഞ്ച മരണം നാമ ധുവം, മയാ ഏകം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ മോക്ഖധമ്മഗവേസനം കാതും വട്ടതീ’’തി. സോ സഹായകം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘സമ്മ സിരിവഡ്ഢന, അഹം പബ്ബജിത്വാ മോക്ഖധമ്മം ഗവേസിസ്സാമി, ത്വം മയാ സദ്ധിം പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. ന സക്ഖിസ്സാമി, സമ്മ, ത്വംയേവ പബ്ബജാഹീതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘പരലോകം ഗച്ഛന്താ സഹായേ വാ ഞാതിമിത്തേ വാ ഗഹേത്വാ ഗതാ നാമ നത്ഥി, അത്തനാ കതം അത്തനോവ ഹോതീ’’തി. തതോ രതനകോട്ഠാഗാരം വിവരാപേത്വാ കപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം മഹാദാനം ദത്വാ പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തസ്സ ഏകോ ദ്വേ തയോതി ഏവം അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ അഹേസും. സോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ തേസമ്പി ജടിലാനം കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. തേപി സബ്ബേ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസും.

തേന സമയേന അനോമദസ്സീ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. നഗരം ചന്ദവതീ നാമ അഹോസി, പിതാ യസവന്തോ നാമ ഖത്തിയോ, മാതാ യസോധരാ നാമ ദേവീ, ബോധി അജ്ജുനരുക്ഖോ, നിസഭത്ഥേരോ ച അനോമത്ഥേരോ ചാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, വരുണത്ഥേരോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, സുന്ദരാ ച സുമനാ ചാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ആയു വസ്സസതസഹസ്സം അഹോസി, സരീരം അട്ഠപഞ്ഞാസഹത്ഥുബ്ബേധം, സരീരപ്പഭാ ദ്വാദസയോജനം ഫരി, ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ അഹോസി.

അഥേകദിവസം പച്ചൂസകാലേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ സരദതാപസം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം സരദതാപസസ്സ സന്തികം ഗതപച്ചയേന ധമ്മദേസനാ ച മഹതീ ഭവിസ്സതി, സോ ച അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥേസ്സതി, തസ്സ സഹായകോ സിരിവഡ്ഢനകുടുമ്ബിയോ ദുതിയസാവകട്ഠാനം, ദേസനാപരിയോസാനേ ചസ്സ പരിവാരാ ചതുസത്തതിസഹസ്സജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തി, മയാ തത്ഥ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി അത്തനോ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞം കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സീഹോ വിയ ഏകചരോ ഹുത്വാ സരദതാപസസ്സ അന്തേവാസികേസു ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേസു ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ സരദതാപസസ്സ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. സരദതാപസോ ബുദ്ധാനുഭാവം ചേവ സരീരസമ്പത്തിം ചസ്സ ദിസ്വാ ലക്ഖണമന്തേ സമ്മസിത്വാ ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ നാമ അഗാരമജ്ഝേ വസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജ്ജന്തോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ സബ്ബഞ്ഞു ബുദ്ധോ ഹോതി, അയം പുരിസോ നിസ്സംസയം ബുദ്ധോ’’തി ജാനിത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്താസനേ. സരദതാപസോപി അത്തനോ അനുച്ഛവികം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ ചതുസത്തതിസഹസ്സജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം സമ്പത്താ ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ആചരിയസ്സ ച നിസിന്നാസനം ഓലോകേത്വാ ആഹംസു – ‘‘ആചരിയ, മയം ‘ഇമസ്മിം ലോകേ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി. താതാ, കിം വദഥ? സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരും സമം കാതും ഇച്ഛഥ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന സദ്ധിം മയ്ഹം ഉപമം മാ കരിത്ഥ പുത്തകാതി. അഥ തേ താപസാ ‘‘സചേ അയം ഇത്തരസത്തോ അഭവിസ്സ, ന അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഏവരൂപം ഉപമം ആഹരേയ്യ, യാവ മഹാ വതായം പുരിസോ’’തി സബ്ബേവ പാദേസു നിപതിത്വാ സിരസാ വന്ദിംസു.

അഥ നേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, സത്ഥാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഇധാഗതോ, മയം യഥാബലം ദേയ്യധമ്മം ദസ്സാമ. തുമ്ഹേ യം യം പണീതം ഫലാഫലം, തം തം ആഹരഥാ’’തി. ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ച ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ഹത്ഥം ധോവിത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥരി സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ചിന്തേസി. തേ സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ സതസഹസ്സഖീണാസവപരിവാരാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

തതോ സരദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, ബുദ്ധാനം നിസിന്നാസനമ്പി നീചം, സമണസതസഹസ്സാനമ്പി ആസനം നത്ഥി, തുമ്ഹേഹി അജ്ജ ഉളാരം ബുദ്ധസക്കാരം കാതും വട്ടതി, പബ്ബതപാദതോ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. കഥനകാലോ പപഞ്ചോ വിയ ഹോതി, ഇദ്ധിമന്താനം പന വിസയോ അചിന്തേയ്യോതി മുഹുത്തമത്തേനേവ തേ താപസാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധാനം യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം അഹോസി. ഏവം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു സരദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം ദീഘരത്തം ഹിതസുഖത്ഥായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അഭിരുഹഥാ’’തി ആഹ.

‘‘നാനാപുപ്ഫഞ്ച ഗന്ധഞ്ച, സമ്പാദേത്വാന ഏകതോ;

പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, ഇദം വചനമബ്രവിം.

‘‘ഇദം തേ ആസനം വീര, പഞ്ഞത്തം തവനുച്ഛവിം;

മമ ചിത്തം പസാദേന്തോ, നിസീദ പുപ്ഫമാസനേ.

‘‘സത്തരത്തിദിവം ബുദ്ധോ, നിസീദി പുപ്ഫമാസനേ;

മമ ചിത്തം പസാദേത്വാ, ഹാസയിത്വാ സദേവകേ’’തി.

ഏവം നിസിന്നേ സത്ഥരി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ച സേസഭിക്ഖൂ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേസു നിസീദിംസു. സരദതാപസോ മഹന്തം പുപ്ഫച്ഛത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതസ്സ മത്ഥകേ ധാരയന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘ജടിലാനം അയം സക്കാരോ മഹപ്ഫലോ ഹോതൂ’’തി നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി സേസഭിക്ഖൂപി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിംസു. തഥാഗതേ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖാചാരകാലേ സമ്പത്തേ വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ ബുദ്ധാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ തിട്ഠന്തി. സരദതാപസോ പന ഭിക്ഖാചാരമ്പി അഗന്ത്വാ പുപ്ഫച്ഛത്തം ഗഹിതനിയാമേനേവ സത്താഹം പീതിസുഖേന വീതിനാമേസി.

സത്ഥാ നിരോധതോ വുട്ഠായ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസിന്നം അഗ്ഗസാവകം നിസഭത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘നിസഭ സക്കാരകാരകാനം താപസാനം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിലദ്ധമഹാലാഭോ മഹായോധോ വിയ തുട്ഠമാനസോ സാവകപാരമിഞാണേ ഠത്വാ പുപ്ഫാസനാനുമോദനം ആരഭി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ ദുതിയസാവകം ആമന്തേസി – ‘‘ത്വമ്പി ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. അനോമത്ഥേരോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ ധമ്മം കഥേസി. ദ്വിന്നം സാവകാനം ദേസനായ ഏകസ്സപി അഭിസമയോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ അപരിമാണേ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി. ദേസനാപരിയോസാനേ ഠപേത്വാ സരദതാപസം സബ്ബേപി ചതുസത്തതിസഹസ്സജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേസം താവദേവ കേസമസ്സു അന്തരധായി, അട്ഠ പരിക്ഖാരാ കായേ പടിമുക്കാവ അഹേസും.

സരദതാപസോ കസ്മാ അരഹത്തം ന പത്തോതി? വിക്ഖിത്തചിത്തത്താ. തസ്സ കിര ബുദ്ധാനം ദുതിയാസനേ നിസീദിത്വാ സാവകപാരമിഞാണേ ഠത്വാ ധമ്മം ദേസയതോ അഗ്ഗസാവകസ്സ ദേസനം സോതും ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഇമിനാവ സാവകേന ലദ്ധധുരം ലഭേയ്യ’’ന്തി ചിത്തം ഉദപാദി. സോ തേന പരിവിതക്കേന മഗ്ഗഫലപടിവേധം കാതും നാസക്ഖി. തഥാഗതം പന വന്ദിത്വാ സമ്മുഖേ ഠത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം അനന്തരാസനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖു തുമ്ഹാകം സാസനേ കോ നാമ ഹോതീ’’തി? മയാ പവത്തിതം ധമ്മചക്കം അനുപ്പവത്തേതാ സാവകപാരമിഞാണസ്സ കോടിപ്പത്തോ സോളസ പഞ്ഞാ പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതോ മയ്ഹം സാസനേ അഗ്ഗസാവകോ നിസഭത്ഥേരോ നാമ ഏസോതി. ‘‘ഭന്തേ, യ്വായം മയാ സത്താഹം പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തേന സക്കാരോ കതോ, അഹം ഇമസ്സ ഫലേന അഞ്ഞം സക്കത്തം വാ ബ്രഹ്മത്തം വാ ന പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന അയം നിസഭത്ഥേരോ വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി.

സത്ഥാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ ഇമസ്സ പുരിസസ്സ പത്ഥനാ’’തി അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ ഓലോകേന്തോ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ സമിജ്ഝനഭാവം അദ്ദസ. ദിസ്വാ സരദതാപസം ആഹ – ‘‘ന തേ അയം പത്ഥനാ മോഘാ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ പന കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. തസ്സ മാതാ മഹാമായാ നാമ ദേവീ ഭവിസ്സതി, പിതാ സുദ്ധോദനോ നാമ രാജാ, പുത്തോ രാഹുലോ നാമ, ഉപട്ഠാകോ ആനന്ദോ നാമ, ദുതിയസാവകോ മോഗ്ഗല്ലാനോ നാമ, ത്വം പന തസ്സ അഗ്ഗസാവകോ ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തോ നാമ ഭവിസ്സസീ’’തി. ഏവം താപസം ബ്യാകരിത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ആകാസം പക്ഖന്ദി.

സരദതാപസോപി അന്തേവാസികത്ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ സഹായകസ്സ സിരിവഡ്ഢനകുടുമ്ബികസ്സ സാസനം പേസേസി – ‘‘ഭന്തേ, മമ സഹായകസ്സ വദേഥ ‘സഹായകേന തേ സരദതാപസേന അനോമദസ്സിബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥിതം, ത്വം ദുതിയസാവകട്ഠാനം പത്ഥേഹീ’’’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഥേരേഹി പുരേതരമേവ ഏകപസ്സേന ഗന്ത്വാ സിരിവഡ്ഢസ്സ നിവേസനദ്വാരേ അട്ഠാസി.

സിരിവഡ്ഢനോ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ അയ്യോ ആഗതോ’’തി ആസനേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനാ നീചാസനേ നിസിന്നോ ‘‘അന്തേവാസികപരിസാ പന വോ, ഭന്തേ, ന പഞ്ഞായതീ’’തി പുച്ഛി. ആമ സമ്മ, അമ്ഹാകം അസ്സമം അനോമദസ്സീ നാമ ബുദ്ധോ ആഗതോ, മയം തസ്സ അത്തനോ ബലേന സക്കാരം അകരിമ്ഹ. സത്ഥാ സബ്ബേസം ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ഠപേത്വാ മം സേസാ അരഹത്തം പത്വാ പബ്ബജിംസൂതി. തുമ്ഹേ കസ്മാ ന പബ്ബജിതാതി? അഹം സത്ഥു അഗ്ഗസാവകം നിസഭത്ഥേരം ദിസ്വാ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഗോതമസ്സ നാമ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥേസിം, ത്വമ്പി തസ്സ സാസനേ ദുതിയസാവകട്ഠാനം പത്ഥേഹീതി. മയ്ഹം ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം പരിചയോ നത്ഥി, ഭന്തേതി. ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം കഥനം മയ്ഹം ഭാരോ ഹോതു, ത്വം മഹന്തം അധികാരം സജ്ജേഹീതി.

സിരിവഡ്ഢനോ സരദതാപസസ്സ വചനം സുത്വാ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേ രാജമാനേന അട്ഠകരീസമത്തം ഠാനം സമതലം കാരേത്വാ വാലുകം ഓകിരാപേത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നീലുപ്പലച്ഛദനം മണ്ഡപം കാരേത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ സേസഭിക്ഖൂനമ്പി ആസനാനി പടിയാദാപേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേത്വാ ബുദ്ധാനം നിമന്തനത്ഥായ സരദതാപസസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. താപസോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഗഹേത്വാ തസ്സ നിവേസനം അഗമാസി. സിരിവഡ്ഢനോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ തഥാഗതസ്സ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ മണ്ഡപം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേസു നിസിന്നസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ പണീതേന ഭോജനേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം മഹാരഹേഹി വത്ഥേഹി അച്ഛാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നായം ആരമ്ഭോ അപ്പമത്തകട്ഠാനത്ഥായ, ഇമിനാവ നിയാമേന സത്താഹം അനുകമ്പം കരോഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ തേനേവ നിയാമേന സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മമ സഹായോ സരദതാപസോ യസ്സ സത്ഥു അഗ്ഗസാവകോ ഹോമീതി പത്ഥേസി, അഹമ്പി തസ്സേവ ദുതിയസാവകോ ഭവാമീ’’തി.

സത്ഥാ അനാഗതം ഓലോകേത്വാ തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ബ്യാകാസി – ‘‘ത്വം ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമബുദ്ധസ്സ ദുതിയസാവകോ ഭവിസ്സസീ’’തി. ബുദ്ധാനം ബ്യാകരണം സുത്വാ സിരിവഡ്ഢനോ ഹട്ഠപഹട്ഠോ അഹോസി. സത്ഥാപി ഭത്താനുമോദനം കത്വാ സപരിവാരോ വിഹാരമേവ ഗതോ. സിരിവഡ്ഢനോ തതോ പട്ഠായ യാവജീവം കല്യാണകമ്മം കത്വാ ദുതിയത്തവാരേ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ. സരദതാപസോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ.

തതോ പട്ഠായ ഇമേസം ഉഭിന്നമ്പി അന്തരാകമ്മം ന കഥിതം. അമ്ഹാകം പന ബുദ്ധസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ സരദതാപസോ രാജഗഹനഗരസ്സ അവിദൂരേ ഉപതിസ്സഗാമേ സാരിബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തംദിവസമേവ ചസ്സ സഹായോപി രാജഗഹസ്സേവ അവിദൂരേ കോലിതഗാമേ മോഗ്ഗല്ലിബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിയം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. താനി കിര ദ്വേപി കുലാനി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ആബദ്ധപടിബദ്ധസഹായകാനേവ. തേസം ദ്വിന്നമ്പി ഏകദിവസമേവ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദംസു. ദസമാസച്ചയേന ജാതാനമ്പി തേസം ഛസട്ഠി ധാതിയോ ഉപട്ഠഹിംസു. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സാരിബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തസ്സ ഉപതിസ്സഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ ഉപതിസ്സോതി നാമം അകംസു, ഇതരസ്സ കോലിതഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ കോലിതോതി നാമം അകംസു. തേ ഉഭോപി വുദ്ധിമന്വായ സബ്ബസിപ്പാനം പാരം അഗമംസു.

ഉപതിസ്സമാണവസ്സ കീളനത്ഥായ നദിം വാ ഉയ്യാനം വാ പബ്ബതം വാ ഗമനകാലേ പഞ്ച സുവണ്ണസിവികാസതാനി പരിവാരാ ഹോന്തി, കോലിതമാണവസ്സ പഞ്ച ആജഞ്ഞരഥസതാനി. ദ്വേപി ജനാ പഞ്ചപഞ്ചമാണവകസതപരിവാരാ ഹോന്തി. രാജഗഹേ ച അനുസംവച്ഛരം ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം നാമ ഹോതി, തേസം ദ്വിന്നമ്പി ഏകട്ഠാനേയേവ മഞ്ചം ബന്ധന്തി. ദ്വേപി ജനാ ഏകതോവ നിസീദിത്വാ സമജ്ജം പസ്സന്താ ഹസിതബ്ബട്ഠാനേ ഹസന്തി, സംവേഗട്ഠാനേ സംവിജ്ജന്തി, ദായം ദാതും യുത്തട്ഠാനേ ദായം ദേന്തി. തേസം ഇമിനാവ നിയാമേന ഏകദിവസം സമജ്ജം പസ്സന്താനം പരിപാകഗതത്താ ഞാണസ്സ പുരിമദിവസേസു വിയ ഹസിതബ്ബട്ഠാനേ ഹാസോ വാ സംവേഗട്ഠാനേ സംവേജനം വാ ദായം ദാതും യുത്തട്ഠാനേ ദായദാനം വാ നാഹോസി. ദ്വേപി പന ജനാ ഏവം ചിന്തയിംസു – ‘‘കിം ഏത്ഥ ഓലോകേതബ്ബം അത്ഥി, സബ്ബേപിമേ അപ്പത്തേ വസ്സസതേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗമിസ്സന്തി. അമ്ഹേഹി പന ഏകം മോക്ഖധമ്മം ഗവേസിതും വട്ടതീ’’തി ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ നിസീദിംസു.

തതോ കോലിതോ ഉപതിസ്സം ആഹ – ‘‘സമ്മ ഉപതിസ്സ, ന ത്വം അഞ്ഞസു ദിവസേസു വിയ ഹട്ഠപഹട്ഠോ, അനത്തമനധാതുകോസി, കിം തേ സല്ലക്ഖിത’’ന്തി? സമ്മ കോലിത, ‘‘ഏതേസം ഓലോകനേ സാരോ നത്ഥി, നിരത്ഥകമേതം, അത്തനോ മോക്ഖധമ്മം ഗവേസിതും വട്ടതീ’’തി ഇദം ചിന്തയന്തോ നിസിന്നോമ്ഹീതി, ത്വം പന കസ്മാ അനത്തമനോസീതി? സോപി തഥേവ ആഹ. അഥസ്സ അത്തനാ സദ്ധിം ഏകജ്ഝാസയതം ഞത്വാ ഉപതിസ്സോ തം ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഹാകം ഉഭിന്നമ്പി സുചിന്തിതം, മോക്ഖധമ്മം ഗവേസന്തേഹി പന ഏകാ പബ്ബജ്ജാ ലദ്ധും വട്ടതി, കസ്സ സന്തികേ പബ്ബജാമാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സഞ്ചയോ പരിബ്ബാജകോ രാജഗഹേ പടിവസതി മഹതിയാ പരിബ്ബാജകപരിസായ സദ്ധിം. തേ ‘‘തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി പഞ്ചഹി മാണവകസതേഹി സദ്ധിം സഞ്ചയസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസം പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സഞ്ചയോ അതിരേകലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. തേ കതിപാഹേനേവ സബ്ബം സഞ്ചയസ്സ സമയം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ, ‘‘ആചരിയ, തുമ്ഹാകം ജാനനസമയോ ഏത്തകോവ, ഉദാഹു ഉത്തരിപി അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിംസു. സഞ്ചയോ ‘‘ഏത്തകോവ, സബ്ബം തുമ്ഹേഹി ഞാത’’ന്തി ആഹ. തേ തസ്സ കഥം സുത്വാ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഏവം സതി ഇമസ്സ സന്തികേ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ നിരത്ഥകോ, മയം മോക്ഖധമ്മം ഗവേസിതും നിക്ഖന്താ, സോ ഇമസ്സ സന്തികേ ഉപ്പാദേതും ന സക്കാ. മഹാ ഖോ പന ജമ്ബുദീപോ, ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ചരന്താ മയം അവസ്സം മോക്ഖധമ്മദേസകം ഏകം ആചരിയം ലഭിസ്സാമാ’’തി. തേ തതോ പട്ഠായ യത്ഥ യത്ഥ പണ്ഡിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ അത്ഥീതി സുണന്തി, തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പഞ്ഹസാകച്ഛം കരോന്തി. തേഹി പുട്ഠം പഞ്ഹം അഞ്ഞേ കഥേതും സമത്ഥാ നത്ഥി, തേ പന തേസം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തി. ഏവം സകലജമ്ബുദീപം പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ നിവത്തിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ആഗന്ത്വാ, ‘‘സമ്മ കോലിത, യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ആരോചേതൂ’’തി കതികം അകംസു.

തേന സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥാ പഠമാഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം സമ്പത്തോ ഹോതി. അഥ ‘‘ഏകസട്ഠി അരഹന്തോ ലോകേ ഉപ്പന്നാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തകാലേ ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരികം ബഹുജനഹിതായാ’’തി രതനത്തയഗുണപ്പകാസനത്ഥം ഉയ്യോജിതാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തരേ പഞ്ചവഗ്ഗിയബ്ഭന്തരോ അസ്സജിത്ഥേരോ പടിനിവത്തിത്വാ രാജഗഹമേവ ആഗതോ. പുനദിവസേ പാതോവ പത്തചീവരം ആദായ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി.

തസ്മിം സമയേ ഉപതിസ്സപരിബ്ബാജകോ പാതോവ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗച്ഛന്തോ ഥേരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ഏവരൂപോ പബ്ബജിതോ നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ. യേ വത ലോകേ അരഹന്തോ വാ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നാ, അയം തേസം ഭിക്ഖൂനം അഞ്ഞതരോ, യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യം – ‘കംസി ത്വം, ആവുസോ ഉദ്ദിസ്സ, പബ്ബജിതോ, കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അകാലോ ഖോ ഇമം ഭിക്ഖും പഞ്ഹം പുച്ഛിതും, അന്തരഘരം പവിട്ഠോ പിണ്ഡായ ചരതി, യംനൂനാഹം ഇമം ഭിക്ഖും പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധേയ്യം അത്ഥികേഹി ഉപഞ്ഞാതം മഗ്ഗ’’ന്തി. സോ ഥേരം ലദ്ധപിണ്ഡപാതം അഞ്ഞതരം ഓകാസം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ നിസീദിതുകാമതഞ്ചസ്സ ഞത്വാ അത്തനോ പരിബ്ബാജകപീഠകം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേപിസ്സ അത്തനോ കുണ്ഡികായ ഉദകം അദാസി.

ഏവം ആചരിയവത്തം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചേന ഥേരേന സദ്ധിം മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘വിപ്പസന്നാനി ഖോ തേ, ആവുസോ, ഇന്ദ്രിയാനി, പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ പരിയോദാതോ, കംസി ത്വം, ആവുസോ ഉദ്ദിസ്സ, പബ്ബജിതോ, കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘അത്ഥാവുസോ, മഹാസമണോ സക്യപുത്തോ സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ, താഹം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ, സോ ച മേ ഭഗവാ സത്ഥാ, തസ്സേവാഹം ഭഗവതോ ധമ്മം രോചേമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ‘‘കിംവാദീ പനായസ്മതോ സത്ഥാ, കിമക്ഖായീ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ പരിബ്ബാജകാ നാമ സാസനസ്സ പടിപക്ഖഭൂതാ, ഇമസ്സ സാസനസ്സ ഗമ്ഭീരതം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി. അത്തനോ നവകഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘അഹം ഖോ, ആവുസോ, നവോ അചിരപബ്ബജിതോ, അധുനാഗതോ ഇമം ധമ്മവിനയം, ന താവാഹം സക്കോമി വിത്ഥാരേന ധമ്മം ദേസേതു’’ന്തി. പരിബ്ബാജകോ ‘‘അഹം ഉപതിസ്സോ നാമ, ത്വം യഥാസത്തിയാ അപ്പം വാ ബഹും വാ വദ, ഏതം നയസതേന നയസഹസ്സേന പടിവിജ്ഝിതും മയ്ഹം ഭാരോ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ –

‘‘അപ്പം വാ ബഹും വാ ഭാസസ്സു, അത്ഥംയേവ മേ ബ്രൂഹി;

അത്ഥേനേവ മേ അത്ഥോ, കിം കാഹസി ബ്യഞ്ജനം ബഹു’’ന്തി. (മഹാവ. ൬൦);

ഏവം വുത്തേ ഥേരോ ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര. ൧.൧.൨൮൬) ഗാഥം ആഹ. പരിബ്ബാജകോ പഠമപദദ്വയമേവ സുത്വാ സഹസ്സനയസമ്പന്നേ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ പതിട്ഠഹി. ഇതരം പദദ്വയം സോതാപന്നകാലേ നിട്ഠാസി.

സോ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപരിവിസേസേ അപ്പവത്തന്തേ ‘‘ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മാ ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢയിത്ഥ, ഏത്തകമേവ ഹോതു, കഹം അമ്ഹാകം സത്ഥാ വസതീ’’തി? വേളുവനേ പരിബ്ബാജകാതി. ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പുരതോ യാഥ, മയ്ഹം ഏകോ സഹായകോ അത്ഥി. അമ്ഹേഹി ച അഞ്ഞമഞ്ഞം കതികാ കതാ ‘‘യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ആരോചേതൂ’’തി. അഹം തം പടിഞ്ഞം മോചേത്വാ സഹായകം ഗഹേത്വാ തുമ്ഹാകം ഗതമഗ്ഗേനേവ സത്ഥു സന്തികം ആഗമിസ്സാമീതി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന ഥേരസ്സ പാദേസു നിപതിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമാഭിമുഖോ അഗമാസി.

കോലിതപരിബ്ബാജകോ തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം സഹായകസ്സ മുഖവണ്ണോ ന അഞ്ഞേസു ദിവസേസു വിയ, അദ്ധാ തേന അമതം അധിഗതം ഭവിസ്സതീ’’തി അമതാധിഗമം പുച്ഛി. സോപിസ്സ ‘‘ആമ ആവുസോ, അമതം അധിഗത’’ന്തി പടിജാനിത്വാ തമേവ ഗാഥം അഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ കോലിതോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ ആഹ – ‘‘കഹം കിര, സമ്മ, സത്ഥാ വസതീ’’തി? ‘‘വേളുവനേ കിര, സമ്മ, വസതീ’’തി ഏവം നോ ആചരിയേന അസ്സജിത്ഥേരേന കഥിതന്തി. തേന ഹി സമ്മ ആയാമ, സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ച നാമേസ സദാപി ആചരിയപൂജകോവ, തസ്മാ സഹായം കോലിതമാണവം ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മ, അമ്ഹേഹി അധിഗതം അമതം അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ സഞ്ചയപരിബ്ബാജകസ്സാപി കഥേസ്സാമ. ബുജ്ഝമാനോ പടിവിജ്ഝിസ്സതി, അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ അമ്ഹാകം സദ്ദഹിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സതി, ബുദ്ധാനം ദേസനം സുത്വാ മഗ്ഗഫലപടിവേധം കരിസ്സതീ’’തി.

തതോ ദ്വേപി ജനാ സഞ്ചയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ആചരിയ, ത്വം കിം കരോസി, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ. ആയാമ, ദസബലം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. സോ ‘‘കിം വദേഥ, താതാ’’തി തേപി വാരേത്വാ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തിമേവ തേസം ദീപേസി. തേ ‘‘അമ്ഹാകം ഏവരൂപോ അന്തേവാസികവാസോ നിച്ചമേവ ഹോതു, തുമ്ഹാകം പന ഗമനം വാ അഗമനം വാ ജാനാഥാ’’തി ആഹംസു. സഞ്ചയോ ‘‘ഇമേ ഏത്തകം ജാനന്താ മമ വചനം ന കരിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, താതാ, അഹം മഹല്ലകകാലേ അന്തേവാസികവാസം വസിതും ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. തേ അനേകേഹിപി കാരണേഹി തം ബോധേതും അസക്കോന്താ അത്തനോ ഓവാദേ വത്തമാനം ജനം ആദായ വേളുവനം അഗമംസു. അഥ തേസം പഞ്ചസു അന്തേവാസികസതേസു അഡ്ഢതേയ്യസതാ നിവത്തിംസു, അഡ്ഢതേയ്യസതാ തേഹി സദ്ധിം അഗമംസു.

സത്ഥാ ചതുപരിസമജ്ഝേ ധമ്മം ദേസേന്തോ തേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഏതേ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ സഹായാ ആഗച്ഛന്തി കോലിതോ ച ഉപതിസ്സോ ച, ഏതം മേ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗ’’ന്തി. അഥ തേസം പരിസായ ചരിയവസേന ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേസി. ഠപേത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ സബ്ബേപി തേ അഡ്ഢതേയ്യസതാ പരിബ്ബാജകാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. സബ്ബേസം കേസമസ്സു അന്തരധായി, ഇദ്ധിമയം പത്തചീവരം കായപ്പടിബദ്ധം അഹോസി. ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനമ്പി ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ആഗതം, ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചം പന ന നിട്ഠാസി. കസ്മാ? സാവകപാരമിഞാണസ്സ മഹന്തതായ.

അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പബ്ബജിതദിവസതോ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമകം ഉപനിസ്സായ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കന്തേ സത്ഥാരാ സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ തഥാഗതേന ദിന്നം ധാതുകമ്മട്ഠാനം സുണന്തോവ ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ സാവകപാരമിഞാണസ്സ മത്ഥകം പത്തോ. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി പബ്ബജിതദിവസതോ അദ്ധമാസം അതിക്കമിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം തമേവ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ സൂകരഖതലേണേ വിഹരന്തോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ (മ. നി. ൨.൨൦൫-൨൦൬) ദേസിയമാനേ സുത്താനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പരസ്സ വഡ്ഢിതഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ സാവകപാരമിഞാണസ്സ മത്ഥകം പത്തോ. ഭാഗിനേയ്യോ പനസ്സ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. ഇതി ദ്വിന്നമ്പി മഹാസാവകാനം തഥാഗതേ രാജഗഹേ വിഹരന്തേയേവ സാവകപാരമിഞാണകിച്ചം മത്ഥകം പത്തം. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ‘‘മഹാപഞ്ഞാനം യദിദം സാരിപുത്തോ, ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ദ്വേപി മഹാസാവകേ ഠാനന്തരേ ഠപേസീതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൧. ചതുത്ഥേ ധുതവാദാനന്തി ഏത്ഥ ധുതോ വേദിതബ്ബോ, ധുതവാദോ വേദിതബ്ബോ, ധുതധമ്മാ വേദിതബ്ബാ, ധുതങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി. തത്ഥ ധുതോതി ധുതകിലേസോ വാ പുഗ്ഗലോ കിലേസധുനനോ വാ ധമ്മോ.

ധുതവാദോതി ഏത്ഥ പന അത്ഥി ധുതോ ന ധുതവാദോ, അത്ഥി ന ധുതോ ധുതവാദോ, അത്ഥി നേവ ധുതോ ന ധുതവാദോ, അത്ഥി ധുതോ ചേവ ധുതവാദോ ച. തത്ഥ യോ ധുതങ്ഗേന അത്തനോ കിലേസേ ധുനി, പരം പന ധുതങ്ഗേന ന ഓവദതി നാനുസാസതി ബാകുലത്ഥേരോ വിയ, അയം ധുതോ ന ധുതവാദോ. യഥാഹ – ‘‘തയിദം ആയസ്മാ ബാകുലോ ധുതോ ന ധുതവാദോ’’തി. യോ പന ധുതങ്ഗേന അത്തനോ കിലേസേ ന ധുനി, കേവലം അഞ്ഞേ ധുതങ്ഗേന ഓവദതി അനുസാസതി ഉപനന്ദത്ഥേരോ വിയ, അയം ന ധുതോ ധുതവാദോ. യഥാഹ – ‘‘തയിദം ആയസ്മാ ഉപനന്ദോ ന ധുതോ ധുതവാദോ’’തി. യോ പന ഉഭയവിപന്നോ ലാളുദായീ വിയ, അയം നേവ ധുതോ ന ധുതവാദോ. യഥാഹ – ‘‘തയിദം ആയസ്മാ ലാളുദായീ നേവ ധുതോ ന ധുതവാദോ’’തി. യോ പന ഉഭയസമ്പന്നോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ വിയ, അയം ധുതോ ചേവ ധുതവാദോ ച. യഥാഹ – ‘‘തയിദം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധുതോ ചേവ ധുതവാദോ ചാ’’തി.

ധുതധമ്മാ വേദിതബ്ബാതി അപ്പിച്ഛതാ സന്തുട്ഠിതാ സല്ലേഖതാ പവിവേകതാ ഇദമട്ഠികതാതി ഇമേ ധുതങ്ഗചേതനായ പരിവാരാ പഞ്ച ധമ്മാ ‘‘അപ്പിച്ഛംയേവ നിസ്സായാ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൫.൧൮൧; പരി. ൩൨൫) ധുതധമ്മാ നാമ. തത്ഥ അപ്പിച്ഛതാ ച സന്തുട്ഠിതാ ച അലോഭോ, സല്ലേഖതാ ച പവിവേകതാ ച ദ്വീസു ധമ്മേസു അനുപതന്തി അലോഭേ ചേവ അമോഹേ ച, ഇദമട്ഠിതാ ഞാണമേവ. തത്ഥ അലോഭേന പടിക്ഖേപവത്ഥൂസു ലോഭം, അമോഹേന തേസ്വേവ ആദീനവപ്പടിച്ഛാദകം മോഹം ധുനാതി. അലോഭേന ച അനുഞ്ഞാതാനം പടിസേവനമുഖേന പവത്തം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം, അമോഹേന ധുതങ്ഗേസു അതിസല്ലേഖമുഖേന പവത്തം അത്തകിലമഥാനുയോഗം ധുനാതി. തസ്മാ ഇമേ ധമ്മാ ധുതധമ്മാതി വേദിതബ്ബാ.

ധുതങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനീതി തേരസ ധുതങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി പംസുകൂലികങ്ഗം…പേ… നേസജ്ജികങ്ഗന്തി.

ധുതവാദാനം യദിദം മഹാകസ്സപോതി യത്തകാ ധുതവാദം വദന്തി, തേസം സബ്ബേസമ്പി അന്തരേ അയം മഹാകസ്സപത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. മഹാകസ്സപോതി ഉരുവേളകസ്സപോ നദീകസ്സപോ ഗയാകസ്സപോ കുമാരകസ്സപോതി ഇമേ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകേ ഥേരേ ഉപാദായ അയം മഹാ, തസ്മാ മഹാകസ്സപോതി വുത്തോ.