൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൬. ഛട്ഠഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

തപുസ്സഭല്ലികവത്ഥു

൨൪൮. ഉപാസകപാളിയാ പഠമേ പഠമം സരണം ഗച്ഛന്താനന്തി സബ്ബപഠമം സരണം ഗച്ഛന്താനം തപുസ്സോ ച ഭല്ലികോ ചാതി ഇമേ ദ്വേ വാണിജാ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. ഇമേ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്താ സത്ഥാരം ദ്വേ ഉപാസകേ പഠമം സരണം ഗച്ഛന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥയിംസു. തേ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപത്തിതോ പുരേതരമേവ അസിതഞ്ജനനഗരേ കുടുമ്ബിയഗേഹേ നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠഭാതികോ തപുസ്സോ നാമ അഹോസി, കനിട്ഠോ ഭല്ലികോ നാമ.

തേ അപരേന സമയേന ഘരാവാസം വസന്താ കാലേന കാലം പഞ്ച സകടസതാനി യോജാപേത്വാ വാണിജകമ്മം കരോന്താ ചരന്തി. തസ്മിം സമയേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ വിഹരിത്വാ അട്ഠമേ സത്താഹേ രാജായതനമൂലേ നിസീദി. തസ്മിം സമയേ തേ വാണിജാ പഞ്ചമത്തേഹി സകടസതേഹി തം ഠാനം അനുപ്പത്താ അഹേസും. തേസം അനന്തരേ അത്തഭാവേ മാതാ തസ്മിം പദേസേ ദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദാനി ബുദ്ധാനം ആഹാരോ ലദ്ധും വട്ടതി. ന ഹി സക്കാ ഇതോ പരം നിരാഹാരേഹി യാപേതും. ഇമേ ച മേ പുത്താ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തി, തേഹി അജ്ജ ബുദ്ധാനം പിണ്ഡപാതം ദാപേതും വട്ടതീ’’തി പഞ്ചസു സകടസതേസു യുത്തഗോണാനം ഗമനുപച്ഛേദം അകാസി. തേ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി നാനാവിധാനി നിമിത്താനി ഓലോകേന്തി. അഥ തേസം കിലമനഭാവം ഞത്വാ ഏകസ്സ പുരിസസ്സ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ‘‘കിം കാരണാ കിലമഥ? തുമ്ഹാകം അഞ്ഞോ യക്ഖാവട്ടോ വാ ഭൂതാവട്ടോ വാ നാഗാവട്ടോ വാ നത്ഥി, അഹം പന വോ അതീതത്തഭാവേ മാതാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഭുമ്മദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. ഏസ ദസബലോ രാജായതനമൂലേ നിസിന്നോ, തസ്സ പഠമം പിണ്ഡപാതം ദേഥാ’’തി.

തേ തസ്സാ കഥം സുത്വാ തുട്ഠമാനസാ ഹുത്വാ മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡികഞ്ച സുവണ്ണഥാലകേന ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമം ഭോജനം പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. സത്ഥാ അതീതബുദ്ധാനം ആചിണ്ണം ഓലോകേസി, അഥസ്സ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ സേലമയേ പത്തേ ഉപനാമേസും. സത്ഥാ ‘‘തേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി ചത്താരോപി പത്തേ ‘‘ഏകോവ പത്തോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ തേ വാണിജാ തഥാഗതസ്സ പത്തേ മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡികഞ്ച പതിട്ഠപേത്വാ പരിഭുത്തകാലേ ഉദകം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ നേസം സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ ദ്വേപി ജനാ ദ്വേവാചികേ സരണേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ അത്തനോ നഗരം ഗന്തുകാമാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം പരിചരണചേതിയം ദേഥാ’’തി വദിംസു. സത്ഥാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന സീസം പരാമസിത്വാ ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം അട്ഠ കേസധാതുയോ അദാസി. തേ ഉഭോപി ജനാ കേസധാതുയോ സുവണ്ണസമുഗ്ഗേസു ഠപേത്വാ അത്തനോ നഗരം നേത്വാ അസിതഞ്ജനനഗരദ്വാരേ ജീവകേസധാതുയാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേസും. ഉപോസഥദിവസേ ചേതിയതോ നീലസ്മിയോ നിഗ്ഗച്ഛന്തി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ പന അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഉപാസകേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഇമേ ദ്വേ ജനേ പഠമം സരണം ഗച്ഛന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിവത്ഥു

൨൪൯. ദുതിയേ ദായകാനന്തി ദാനാഭിരതാനം സുദത്തോ, ഗഹപതി, അനാഥപിണ്ഡികോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം ദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സുമനസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, സുദത്തോതിസ്സ നാമം അകംസു.

സോ അപരഭാഗേ ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ ദായകോ ദാനപതി ഹുത്വാ തേനേവ ഗുണേന പത്ഥടനാമധേയ്യോ അനാഥപിണ്ഡികോ നാമ അഹോസി. സോ പഞ്ചഹി സകടസതേഹി ഭണ്ഡം ആദായ രാജഗഹേ അത്തനോ പിയസഹായകസ്സ സേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ ബലവപച്ചൂസകാലേ ദേവതാനുഭാവേന വിവടേന ദ്വാരേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ദുതിയദിവസേ ച ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സാവത്ഥിം ആഗമനത്ഥായ സത്ഥു പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പഞ്ചചത്താലീസയോജനമഗ്ഗേ സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം ദത്വാ യോജനികവിഹാരേ കാരേത്വാ ജേതവനം കോടിസന്ഥാരേന സന്ഥരിത്വാ അട്ഠാരസഹി കോടീഹി കിണിത്വാ അട്ഠാരസഹി കോടീഹി വിഹാരം കാരേത്വാ വിഹാരേ നിട്ഠിതേ ചതുന്നം പരിസാനം പുരേഭത്തപച്ഛാഭത്തേസു യദിച്ഛകം ദാനം ദദന്തോ അട്ഠാരസഹി കോടീഹി വിഹാരമഹം നിട്ഠാപേസി. വിഹാരമഹോ നവഹി മാസേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി, ‘‘പഞ്ചഹീ’’തി അപരേ. തേമാസേ പന സബ്ബാചരിയാനം വിവാദോ നത്ഥി.

ഏവം ചതുപണ്ണാസകോടിധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിച്ചകാലം ഗേഹേ ഏവരൂപം ദാനം പവത്തേസി. ദേവസികം പഞ്ച സലാകഭത്തസതാനി ഹോന്തി, പഞ്ച പക്ഖികഭത്തസതാനി, പഞ്ച സലാകയാഗുസതാനി, പഞ്ച പക്ഖികയാഗുസതാനി, പഞ്ച ധുരഭത്തസതാനി, പഞ്ച ആഗന്തുകഭത്തസതാനി, പഞ്ച ഗമികഭത്തസതാനി, പഞ്ച ഗിലാനഭത്തസതാനി, പഞ്ച ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തസതാനി, പഞ്ച ആസനസതാനി ഗേഹേ നിച്ചപഞ്ഞത്താനേവ ഹോന്തീതി. അഥ നം അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഉപാസകേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ചിത്തഗഹപതിവത്ഥു

൨൫൦. തതിയേ ധമ്മകഥികാനന്തി ധമ്മകഥികാനം ഉപാസകാനം ചിത്തോ, ഗഹപതി, അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ അപരഭാഗേ ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം ധമ്മകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ മിഗലുദ്ദകഗേഹേ നിബ്ബത്തോ അപരഭാഗേ അരഞ്ഞേ കമ്മം കാതും സമത്ഥകാലേ ഏകദിവസം ദേവേ വസ്സന്തേ മിഗമാരണത്ഥായ സത്തിം ആദായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ മിഗരൂപാനി ഓലോകേന്തോ ഏകസ്മിം അകതപബ്ഭാരേ സസീസം പംസുകൂലം പാരുപിത്വാ പാസാണഫലകേ നിസിന്നം ഏകം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘ഏകോ അയ്യോ സമണധമ്മം കരോന്തോ നിസിന്നോ ഭവിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഉദ്ധനേ ഹിയ്യോ ആഭതമംസം, ഏകസ്മിം ഭത്തം പചാപേത്വാ പിണ്ഡാചാരികേ ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം പത്തം ആദായ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം സമാദാപേത്വാ, ‘‘അയ്യേ, പരിവിസഥാ’’തി അഞ്ഞേ ആണാപേത്വാ തം ഭത്തം കുടേ പക്ഖിപിത്വാ പണ്ണേന മുഖം ബന്ധിത്വാ കുടം ആദായ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ നാനാവിധാനി പുപ്ഫാനി ഓചിനിത്വാ പത്തപുടകേന ഗഹേത്വാ ഥേരസ്സ നിസിന്നട്ഠാനം ഗന്ത്വാ കുടം ഓതാരേത്വാ ഏകമന്തേ ഠപേത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, സങ്ഗഹം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ പത്തം ആദായ ഭത്തസ്സ പൂരേത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥേ പതിട്ഠപേത്വാ തേഹി മിസ്സകപുപ്ഫേഹി ഥേരം പൂജേത്വാ ഏകമന്തേ ഠിതോ ‘‘യഥായം രസപിണ്ഡപാതേന സദ്ധിം പുപ്ഫപൂജാ ചിത്തം പരിതോസേതി, ഏവം നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ മേ പണ്ണാകാരസഹസ്സാനി ചേവ ആഗച്ഛന്തു പഞ്ചവണ്ണകുസുമവസ്സഞ്ച വസ്സതൂ’’തി ആഹ.

ഥേരോ തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ അദാസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി, നിബ്ബത്തട്ഠാനേ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ ദിബ്ബപുപ്ഫവസ്സം വസ്സി, സയഞ്ച അഞ്ഞാഹി ദേവതാഹി അധികതരേന രൂപേന സമന്നാഗതോ അഹോസി. സോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ മച്ഛികാസണ്ഡനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി, ജാതകാലേവസ്സ സകലനഗരേ ജണ്ണുമത്തേന ഓധിനാ പഞ്ചവണ്ണകുസുമവസ്സം വസ്സി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ അത്തനാവ അത്തനോ നാമം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, ജാതദിവസേവസ്സ സകലനഗരം പഞ്ചവണ്ണേഹി പുപ്ഫേഹി വിചിത്തം ജാത’’ന്തി ചിത്തകുമാരോതി നാമം അകംസു.

സോ അപരഭാഗേ ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ പിതു അച്ചയേന തസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനം പാപുണി. തസ്മിം സമയേ പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരാനം അബ്ഭന്തരോ മഹാനാമത്ഥേരോ നാമ മച്ഛികാസണ്ഡനഗരം അഗമാസി. ചിത്തോ ഗഹപതി തസ്സ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ പത്തം ആദായ ഗേഹം ആനേത്വാ പിണ്ഡപാതേന പതിമാനേത്വാ കതഭത്തകിച്ചം അമ്ബാടകാരാമം നാമ ഉയ്യാനം നേത്വാ തത്ഥസ്സ വസനട്ഠാനം കാരേത്വാ നിബദ്ധം അത്തനോ ഗേഹേ പിണ്ഡപാതം ഗഹേത്വാ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി. ഥേരോപി തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ സളായതനവിഭത്തിമേവ ദേസേസി. ചിത്തോ ഗഹപതി പുരിമഭവേ മദ്ദിതസങ്ഖാരതായ നചിരസ്സേവ അനാഗാമിഫലം സമ്പാപുണി. അഥേകദിവസം ഇസിദത്തത്ഥേരോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരന്തോ സേട്ഠിസ്സ നിവേസനേ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ആയസ്മതാ ഥേരേന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതും അസക്കോന്തേന അജ്ഝിട്ഠോ ഉപാസകസ്സ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ തേന പുബ്ബേ ഗിഹിസഹായകഭാവേ ഞാതേ ‘‘ന ഇദാനി ഇധ വത്ഥബ്ബ’’ന്തി യഥാസുഖം പക്കാമി. പുനേകദിവസം, സേട്ഠി ഗഹപതി, മഹാനാമത്ഥേരം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകരണത്ഥം യാചി. സോപി തസ്സ തേജോസമാപത്തിപാടിഹാരിയം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇദാനി ഇധ വസിതും ന യുത്ത’’ന്തി യഥാസുഖം പക്കാമി.

അഥേകദിവസം ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരാ അമ്ബാടകാരാമം അഗമംസു. സേട്ഠി ഗഹപതി, തേസം മഹാസക്കാരം സജ്ജേസി. സുധമ്മത്ഥേരോ തം അസഹമാനോ സേട്ഠിം തിലസങ്ഗുലികാവാദേന ഖുംസേത്വാ തേന പണാമിതോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഓവാദം ലഭിത്വാ ദസബലസ്സ ഓവാദേ ഠിതോ ചിത്തം ഗഹപതിം ഖമാപേത്വാ തത്ഥേവ അമ്ബാടകാരാമേ വിഹരന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തദാ ഉപാസകോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദസബലം അദിസ്വാവ ചിരം വീതിനാമേസിം, സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛന്തേന പന അയുത്തം തുച്ഛഹത്ഥേന ഗന്തു’’ന്തി പഞ്ചഹി സകടസതേഹി തേലമധുഫാണിതാദീനി ആദായ ‘‘യേ ദസബലം പസ്സിതുകാമാ, തേ മയാ സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ദ്വീഹി പുരിസസഹസ്സേഹി പരിവുതോ സത്ഥാരം പസ്സിതും പക്കാമി. തിംസയോജനേ മഗ്ഗേ ദേവതാ പണ്ണാകാരം ഉപട്ഠപേസും. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന സത്ഥാരം വന്ദി, തസ്മിം ഖണേ ആകാസാ പഞ്ചവണ്ണാനം പുപ്ഫാനം വസ്സം വസ്സി.

സത്ഥാ തസ്സ അജ്ഝാസയവസേന സളായതനവിഭത്തിമേവ കഥേസി. തസ്സ അഡ്ഢമാസമത്തം ദസബലസ്സ ദാനം ദേന്തസ്സാപി സകനിവേസനതോ നീതാനി തണ്ഡുലതേലമധുഫാണിതാദീനി ന ഖീയിംസു. രാജഗഹവാസികേഹി പഹിതപണ്ണാകാരോവ അലം അഹോസി. സോ സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ അത്തനോ നഗരം ഗച്ഛന്തോ സകടേഹി ആഭതം സബ്ബം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദാസി. സകടേസു തുച്ഛേസു ജാതമത്തേസ്വേവ ദേവതാ സത്ത രതനാനി പൂരയിംസു. മഹാജനന്തരേ കഥാ ഉദപാദി ‘‘യാവ സക്കാരസമ്മാനപ്പത്തോ വതായം ചിത്തോ ഗഹപതീ’’തി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, യസോ ഭോഗസമപ്പിതോ;

യം യം പദേസം ഭജതി, തത്ഥ തത്ഥേവ പൂജിതോ’’തി. (ധ. പ. ൩൦൩);

സോ തതോ പട്ഠായ അരിയസാവകാനംയേവ ഉപാസകാനം പഞ്ചഹി സതേഹി പരിവുതോ വിചരതി. അഥ നം സത്ഥാ അപരഭാഗേ ഉപാസകേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ചിത്തസംയുത്തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ധമ്മകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഹത്ഥകആളവകവത്ഥു

൨൫൧. ചതുത്ഥേ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹീതി ചതുബ്ബിധേന സങ്ഗഹവത്ഥുനാ പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്താനം ഹത്ഥകോ ആളവകോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സമന്നാഗതം ഏകം ഉപാസകം ഠാനന്തരേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ആളവിരട്ഠേ ആളവിനഗരേ ആളവകസ്സ രഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, സ്വേ ഭത്തചാടിയാ സദ്ധിം ആളവകസ്സ പേസേതബ്ബോ അഹോസി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഏകദിവസം കിര ആളവകോ രാജാ മിഗവത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഏകം മിഗം അനുബന്ധിത്വാ ഘാതേത്വാ ഛിന്ദിത്വാ ധനുകോടിയം ലഗേത്വാ നിവത്തേത്വാ ആഗച്ഛന്തോ വാതാതപേന കിലന്തകായോ ഏകം സന്ദച്ഛായം നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലം പവിസിത്വാ നിസീദി. അഥ നം മുഹുത്തം ദരഥം വിനോദേത്വാ നിക്ഖമന്തം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ‘‘തിട്ഠ തിട്ഠ, ഭക്ഖോസി മേ’’തി ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. സോ ദള്ഹം ഗഹിതത്താ അഞ്ഞം ഉപായം അപസ്സന്തോ ‘‘ദേവസികം തേ ഏകേകപുരിസേന സദ്ധിം ചാടിഭത്തം പേസേസ്സാമീ’’തി വത്വാ നഗരം ഗതോ. തതോ പട്ഠായ ബന്ധനാഗാരതോ ഏകേകമനുസ്സേന സദ്ധിം ചാടിഭത്തം പേസേസി. ഏതേനേവ നിയാമേന ബന്ധനാഗാരേ മനുസ്സേസു ഖീണേസു ‘‘മഹല്ലകമനുസ്സേസു ഗയ്ഹമാനേസു രട്ഠഖോഭോ ഹോതീ’’തി തേ അഗ്ഗഹേത്വാ ദഹരകുമാരേ ഗണ്ഹിതും ആരഭിംസു. തതോ പട്ഠായ നഗരേ ദാരകമാതരോ ച ഗബ്ഭിനിയോ ച അഞ്ഞം രട്ഠം ഗച്ഛന്തി.

തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ പച്ചൂസസമയന്തേ ലോകം വോലോകേന്തോ ആളവകകുമാരസ്സ തിണ്ണം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘അയം കുമാരോ കപ്പസതസഹസ്സം പത്ഥിതപത്ഥനോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ആളവകരഞ്ഞോ ഗേഹേ നിബ്ബത്തോ, അഞ്ഞം കുമാരം അലഭന്താ സ്വേ കുമാരം ചാടിഭത്തേന സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛിസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ സായന്ഹസമയേ അഞ്ഞാതകവേസേന ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനദ്വാരം ഗന്ത്വാ തസ്സ ദോവാരികം ഗദ്രഭം നാമ യക്ഖം ഭവനം പവിസനത്ഥായ യാചി. സോ ആഹ – ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേ പവിസഥ, മയ്ഹം പന ആളവകസ്സ അനാരോചനം നാമ അയുത്ത’’ന്തി. സോ ഹിമവന്തേ യക്ഖസമാഗമം ഗതസ്സ ആളവകസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സത്ഥാപി തം ഭവനം പവിസിത്വാ ആളവകസ്സ നിസീദനപല്ലങ്കേ നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ സാതാഗിരഹേമവതാ ആളവകസ്സ ഭവനമത്ഥകേന യക്ഖസമാഗമം ഗച്ഛന്താ അത്തനോ ഗമനേ അസമ്പജ്ജമാനേ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ആവജ്ജേന്താ സത്ഥാരം ആളവകസ്സ ഭവനേ നിസിന്നം ദിസ്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ യക്ഖസമാഗമം ഗന്ത്വാ ആളവകസ്സ തുട്ഠിം പവേദയിംസു – ‘‘ലാഭാ തേ, ആവുസോ ആളവക, യസ്സ തേ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ ഭവനേ നിസിന്നോ, ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണാഹീ’’തി. സോ തേസം കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഏകസ്സ മുണ്ഡകസമണസ്സ മമ പല്ലങ്കേ നിസിന്നഭാവം കഥേന്തീ’’തി അനത്തമനോ കോധാഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ‘‘അജ്ജ മയ്ഹം ഏതേന സമണേന സദ്ധിം സങ്ഗാമോ ഭവിസ്സതി, തത്ഥ മേ സഹായാ നാമ ഹോഥാ’’തി ദക്ഖിണപാദം ഉക്ഖിപിത്വാ സട്ഠിയോജനമത്തം പബ്ബതകൂടം അക്കമി, തം ഭിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ അഹോസി. ഇതോ പട്ഠായ ആളവകയുദ്ധം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ആളവകോ പന സബ്ബരത്തിം തഥാഗതേന സദ്ധിം നാനപ്പകാരേന യുജ്ഝന്തോപി കിഞ്ചി കാതും അസക്കോന്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അട്ഠ പഞ്ഹേ പുച്ഛി, സത്ഥാ വിസ്സജ്ജേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. വിത്ഥാരേത്വാ കഥേതുകാമേന ആളവകസുത്തവണ്ണനാ (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൪൬) ഓലോകേതബ്ബാ.

പുനദിവസേ ഉട്ഠിതേ അരുണേ ചാടിഭത്താഹരണവേലായ സകലനഗരേ ഗഹേതബ്ബയുത്തം ദാരകം അദിസ്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ആഹ – ‘‘ഗണ്ഹിതും അയുത്തട്ഠാനേ പന അത്ഥി, താതാ’’തി. ആമ, ദേവ, അജ്ജ രാജകുലേ പുത്തോ ജാതോതി. ഗച്ഛഥ, താതാ, മയം ജീവന്താ പുത്തം ലഭിസ്സാമ, ചാടിഭത്തേന നം പേസേഥാതി. തേ ദേവിയാ വിക്കന്ദമാനായ ദാരകം ഗഹേത്വാ ചാടിഭത്തേന സദ്ധിം ആളവകസ്സ ഭവനദ്വാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ഹന്ദ, അയ്യ, തവ ഭാഗം പടിച്ഛാഹീ’’തി ആഹംസു. ആളവകോ തേസം കഥം സുത്വാ അരിയസാവകത്താ ലജ്ജമാനോ അധോമുഖോ നിസീദി. അഥ നം സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ഇദാനി തേ, ആളവക, ലജ്ജനകിച്ചം നത്ഥി, ദാരകം ഗഹേത്വാ മമ ഹത്ഥേ ഠപേഹീ’’തി. തേ രാജപുരിസാ ആളവകകുമാരം ആളവകസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസും, ആളവകോ തം ആദായ ദസബലസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി, സത്ഥാ പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പുന ആളവകസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേസി, ആളവകോ തം ഗഹേത്വാ രാജപുരിസാനം ഹത്ഥേ ഠപേസി. ഇതിസ്സ ഹത്ഥതോ ഹത്ഥം ഗതത്താ ‘‘ഹത്ഥകോ ആളവകോ’’ത്വേവ നാമം അകംസു.

അഥ നം തേ രാജപുരിസാ തുട്ഠമാനസാ ആദായ രഞ്ഞോ സന്തികം അഗമംസു. രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ ചാടിഭത്തം ന സമ്പടിച്ഛതീ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ ‘‘കസ്മാ, താതാ, ഏവമേവ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ദേവ, രാജകുലസ്സ തുട്ഠി ച വഡ്ഢി ച, സത്ഥാ ആളവകസ്സ ഭവനേ നിസീദിത്വാ ആളവകം ദമേത്വാ ഉപാസകത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ കുമാരം അമ്ഹാകം ദാപേസീതി. സത്ഥാപി ആളവകം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ ആളവിനഗരാഭിമുഖോ പായാസി. സോ നഗരം ഉപസങ്കമന്തോ ലജ്ജിത്വാവ ഓസക്കതി. സത്ഥാ നം ഓലോകേത്വാ ‘‘ലജ്ജസി, ആളവകാ’’തി പുച്ഛി. ആമ, ഭന്തേ, നഗരവാസിനോ മം നിസ്സായ മാതിമരണം പിതിമരണം പുത്തദാരമരണഞ്ച പാപുണിംസു. തേ മം പസ്സിത്വാ ദണ്ഡേഹിപി ലേഡ്ഡൂഹിപി പഹരിസ്സന്തി. തസ്മാ ഓസക്കാമി, ഭന്തേതി. ‘‘ആളവക, നത്ഥി തേ മയാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തസ്സ ഭയം, വിസ്സത്ഥോ ഏഹീ’’തി വത്വാ നഗരസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ വനസണ്ഡേ അട്ഠാസി. ആളവകരാജാപി നാഗരേ ഗഹേത്വാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗമനം ഗതോ. സത്ഥാ സമ്പത്തപരിസായ ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാവസാനേ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. തേ ആളവകസ്സ തത്ഥേവ വസനട്ഠാനം കത്വാ അനുസംവച്ഛരം ബലികമ്മം പട്ഠപേസും.

ആളവകോപി നാഗരേ ധമ്മികായ രക്ഖായ സങ്ഗണ്ഹി. സോപി ആളവകകുമാരോ വുഡ്ഢിപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝി. സോ സബ്ബകാലം അരിയസാവകഉപാസകാനം പഞ്ചഹി സതേഹി പരിവുതോ ചരതി. അഥേകദിവസം തേഹി ഉപാസകേഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ സുവിനീതം പരിസം ദിസ്വാ ‘‘മഹതീ തേ, ആളവക, പരിസാ, കഥം തം സങ്ഗണ്ഹാസീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ദാനേന തുസ്സന്തം ദാനേന സങ്ഗണ്ഹാമി, പിയവചനേന തുസ്സന്തം പിയവചനേന സങ്ഗണ്ഹാമി, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചേസു തേസം നിത്ഥരണേന തുസ്സന്തം ഉപ്പന്നകിച്ചനിത്ഥരണേന സങ്ഗണ്ഹാമി, സമാനത്തട്ഠാനേന തുസ്സന്തം സമാനത്തതായ സങ്ഗണ്ഹാമീതി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഉപാസകേ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഹത്ഥകം ആളവകം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം സങ്ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

മഹാനാമസക്കവത്ഥു

൨൫൨. പഞ്ചമേ പണീതദായകാനന്തി പണീതരസദായകാനം മഹാനാമോ സക്കോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം പണീതരസദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപിലവത്ഥുപുരേ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ദസബലസ്സ പഠമദസ്സനേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

അഥേകസ്മിം സമയേ സത്ഥാ വേരഞ്ജായം വസ്സാവാസം വസിത്വാ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥുപുരം ഗന്ത്വാ നിഗ്രോധാരാമേ പടിവസതി. മഹാനാമോ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ സത്ഥാരം ഏവമാഹ – ‘‘ഭഗവാ സുതമേതം ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ കിര വേരഞ്ജായം ഭിക്ഖാചാരേന കിലമതീ’തി, മമ ചതുമാസം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പടിജഗ്ഗനേ പടിഞ്ഞം ദേഥ, അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സരീരേ ഓജം പവേസേസ്സാമീ’’തി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. സോ സത്ഥു അധിവാസനം വിദിത്വാ പുനദിവസതോ പട്ഠായ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതരസഭോജനചതുമധുരാദീഹി പടിജഗ്ഗിത്വാ പുന ചതുമാസം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അട്ഠ മാസേ പൂരേത്വാ പുന ചതുമാസം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സകലസംവച്ഛരം പടിജഗ്ഗി. സത്ഥാ തതോ പരം പടിഞ്ഞം നാദാസി. മഹാനാമോ പന തതോ പട്ഠായ അപരാപരം സമ്പത്തഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തേനേവ നിയാമേന സക്കാരം കരോതി. തസ്സ സോ ഗുണോ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ ജാതോ. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ പന അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ മഹാനാമം സക്കം പണീതദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉഗ്ഗഗഹപതിവത്ഥു

൨൫൩. ഛട്ഠേ മനാപദായകാനന്തി മനാപം ചിത്തരുചിതഭോജനം ദായകാനം ഉഗ്ഗോ ഗഹപതി, വേസാലികോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം മനാപദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ജാതകാലേ നാമം അനിയാമിതം. അപരഭാഗേ പനസ്സ അത്തഭാവോപി ഉഗ്ഗതോ അഹോസി സമിദ്ധോ, അലങ്കതതോരണം വിയ ഉസ്സിതചിത്തപടോ വിയ ച അതിവിരോചിത്ഥ. ഗുണാപിസ്സ ഉഗ്ഗതാ അഹേസും. സോ ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ഉഗ്ഗതത്താ ഉഗ്ഗസേട്ഠിത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. സോ പനായം ദസബലസ്സ പഠമദസ്സനേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അപരഭാഗേ തീണിപി മഗ്ഗഫലാനി സച്ഛാകാസി. സോ അത്തനോ മഹല്ലകകാലേ രഹോഗതോ നിസീദിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘യം യം മയ്ഹം പിയം മനാപം, തം തദേവ ദസബലസ്സ ദസ്സാമി, ഇദം മേ സത്ഥു സമ്മുഖാപി സുതം ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’’’ന്തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അപി നു ഖോ മേ ചിത്തം ജാനിത്വാ സത്ഥാപി നിവേസനദ്വാരം ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി.

സത്ഥാപി ഖോ തസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിവേസനദ്വാരേയേവ പാതുരഹോസി. സോ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ അതിവിയ ഉസ്സാഹജാതോ ദസബലസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സത്ഥു പത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഘരം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ സത്ഥാരം, അവസേസആസനേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നാനഗ്ഗരസേഹി പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സമ്മുഖാ മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം ‘മനാപദായീ ലഭതേ മനാപ’’’ന്തി. യം യം, ഭന്തേ, മയ്ഹം മനാപം, തം തം മയാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദിന്നമേവാ’’തി സത്ഥാരം ജാനാപേത്വാ തതോ പട്ഠായ യം യം തസ്സ മനാപം, തം തം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദേതി. തം പന സബ്ബം പഞ്ചകനിപാതേ ഉഗ്ഗസുത്തേ വിത്ഥാരതോ ആഗമിസ്സതി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ വിഹരന്തോ തം ഉപാസകം മനാപദായകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉഗ്ഗതഗഹപതിവത്ഥു

൨൫൪. സത്തമേ സങ്ഘുപട്ഠാകാനന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപട്ഠാകാനം ഹത്ഥിഗാമകോ ഉഗ്ഗതോ ഗഹപതി, അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോപി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം സങ്ഘുപട്ഠാകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഹത്ഥിഗാമേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഉഗ്ഗതകുമാരോതി നാമം അകംസു.

സോ അപരഭാഗേ ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ പിതു അച്ചയേന സേട്ഠിട്ഠാനം പാപുണി. തേന സമയേന സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം ചരന്തോ ഹത്ഥിഗാമം പത്വാ നാഗവനുയ്യാനേ വിഹരതി. തദാ അയം ഉഗ്ഗതസേട്ഠി സത്താഹം പാനമദമത്തോ ഹുത്വാ നാടകേഹി പരിവുതോ നാഗവനുയ്യാനം ഗന്ത്വാ പരിചാരയമാനോ ദസബലം ദിസ്വാ ബലവഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠാപേസി. അഥസ്സ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമന്തസ്സ സബ്ബോ സുരാമദോ അബ്ഭത്ഥം അഗമാസി. സോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. അഥസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝി. തതോ പട്ഠായ നാടകാനി ‘‘തുമ്ഹേ യഥാസുഖം ഗച്ഛഥാ’’തി വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനാഭിരതോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനമേവ ദേതി. ദേവതാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ആഗന്ത്വാ സേട്ഠിസ്സ ആരോചേന്തി – ‘‘ഗഹപതി, അസുകോ ഭിക്ഖു തേവിജ്ജോ, അസുകോ ഭിക്ഖു ഛളഭിഞ്ഞോ, അസുകോ സീലവാ, അസുകോ ദുസ്സീലോ’’തി. സോ താസം വചനം സുത്വാപി ഗുണം താവ യഥാഭൂതതോ ജാനാതി, ദേയ്യധമ്മം പന സമചിത്തേനേവ ദേതി. സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിത്വാപി തമേവ ഗുണം കഥേതി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ തം ഗഹപതിം സങ്ഘുപട്ഠാകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സൂരമ്ബട്ഠവത്ഥു

൨൫൫. അട്ഠമേ അവേച്ചപ്പസന്നാനന്തി അവിഗച്ഛനസഭാവേന അചലേന പസാദേന സമന്നാഗതാനം സൂരമ്ബട്ഠോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം അവേച്ചപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി, സൂരമ്ബട്ഠോതിസ്സ നാമം അകംസു.

സോ അപരഭാഗേ വയപ്പത്തോ ഘരാവാസേ പതിട്ഠായ അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം ഉപട്ഠാകോ ഹുത്വാ ചരതി. അഥ സത്ഥാ പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ തസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഹേതും ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ നിവേസനദ്വാരം അഗമാസി. സോ ദസബലം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മഹാകുലേ ചേവ ജാതോ, ലോകേ ച അഭിഞ്ഞാതോ, തേനസ്സ സന്തികം അഗമനം നാമ ന യുത്ത’’ന്തി സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പാദേസു വന്ദിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഘരം പവേസേത്വാ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തസ്സ ചരിതവസേന ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. സത്ഥാപി തം ദമേത്വാ വിഹാരമേവ ഗതോ.

തതോ മാരോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സൂരമ്ബട്ഠോ നാമ അമ്ഹാകം സന്തകോ, സത്ഥാ പനസ്സ അജ്ജ ഗേഹം ഗതോ, കിം നു ഖോ സത്ഥു ധമ്മം സുത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവം അകരിത്ഥാതി യാവസ്സ മമ വിസയാ അതിക്കന്തഭാവം വാ അനതിക്കന്തഭാവം വാ ജാനാമീ’’തി അത്തനോ കാമരൂപിതായ ദസബലസ്സ സരിക്ഖകം രൂപം മാപേത്വാ ചീവരഗ്ഗഹണമ്പി പത്തഗ്ഗഹണമ്പി ബുദ്ധാകപ്പേനേവ കത്വാ ദ്വത്തിംസലക്ഖണധരോ ഹുത്വാ സൂരമ്ബട്ഠസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. സൂരമ്ബട്ഠോപി ‘‘പുന ദസബലോ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘ബുദ്ധാനം അനിയ്യാനികഗമനം നാമ നത്ഥി, കേന നു ഖോ കാരണേന ആഗതോ’’തി വേഗേന ‘‘ദസബലോ’’തി സഞ്ഞായ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ ഇദാനേവ ഇമസ്മിം ഗേഹേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ഗതാ, കിം നു ഖോ കാരണം പടിച്ച പുന ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘സൂരമ്ബട്ഠ മയാ ധമ്മം കഥേന്തേന ഏകം അനുപധാരേത്വാ കഥിതം. മയാ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘സബ്ബേവ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ അനത്താ’തി കഥിതാ, ന പനേതേ സബ്ബേവ ഏവരൂപാ. ഏകച്ചേ ഹി ഖന്ധാ നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അത്ഥീ’’തി ആഹ.

തതോ സൂരമ്ബട്ഠോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം കഥാ അതിവിയ ഭാരിയാ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി അനുപധാരേത്വാ കഥനം നാമ നത്ഥി, ദസബലസ്സ മാരോ കിര പടിപക്ഖോ, അദ്ധാ അയം മാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘മാരോസി ത്വ’’ന്തി ആഹ. അരിയസാവകേന കഥിതകഥാ തസ്സ ഫരസുപ്പഹാരോ വിയ അഹോസി, തസ്മാ സകഭാവേന ഠാതും അസക്കോന്തോ ‘‘ആമ, സൂരമ്ബട്ഠ, അഹം മാരോ’’തി ആഹ. ‘‘താദിസാനം മാരാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ആഗന്ത്വാ മമ സദ്ധം ചാലേതും ന സക്കോതി, മഹാഗോതമോ ദസബലോ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേന്തോ ‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’തി ബോധേത്വാ ദേസേസി, മാ മേ ഘരദ്വാരേ തിട്ഠാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. മാരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ പടിപ്ഫരിത്വാ കഥേതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ അന്തരധായി. സൂരമ്ബട്ഠോപി സായന്ഹസമയേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ മാരേന കതകിരിയം കഥേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവം മാരോ മമ സദ്ധം ചാലേതും വായമിത്ഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ഏതദേവ കാരണം അട്ഠുപത്തിം കത്വാ ഇമസ്മിം സാസനേ സൂരമ്ബട്ഠം അവേച്ചപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ജീവകവത്ഥു

൨൫൬. നവമേ പുഗ്ഗലപ്പസന്നാനന്തി പുഗ്ഗലിയപ്പസാദേന സമന്നാഗതാനം ഉപാസകാനം ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം പുഗ്ഗലപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ അഭയരാജകുമാരം പടിച്ച സാലവതിയാ നാമ രൂപൂപജീവിനിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ. രൂപൂപജീവിനിയോ ച നാമ വിജാതകാലേ സചേ പുത്തോ ഹോതി, ഛഡ്ഡേന്തി. സചേ ധീതാ, പടിജഗ്ഗന്തി. ഇതി സാ തം ദാരകം കത്തരസുപ്പകേന സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡാപേസി. അഥ നം അഭയോ രാജകുമാരോ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭണേ, ഏതം കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണ’’ന്തി മനുസ്സേ പേസേത്വാ ‘‘ദാരകോ ദേവാ’’തി. ജീവതി, ഭണേതി, ‘‘ജീവതി, ദേവാ’’തി സുത്വാ അത്തനോ അന്തേപുരേ പോസാപേസി. തസ്സ ജീവതീതി കഥിതത്താ ജീവകോതി നാമം അകംസു, കുമാരേന പോസാപിതോതി കോമാരഭച്ചോതി നാമം അകംസു.

സോ അത്തനോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ വേജ്ജസിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ സന്തികാ സക്കാരം ലഭിത്വാ ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ രഞ്ഞോ രോഗം ഫാസുകം അകാസി. സോ തസ്സ പഞ്ച തണ്ഡുലസകടസതാനി സോളസ കഹാപണസഹസ്സാനി ദുസ്സസഹസ്സപരിവാരം അനഗ്ഘം സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗഞ്ച പേസേസി. തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരതി. ജീവകോ സത്ഥു ഉസ്സന്നധാതുകേ കായേ വിരേചനം ദത്വാ ഭേസജ്ജം കരോന്തോ ‘‘ചത്താരോ പച്ചയാ മമ സന്തകാവ ഹോന്തൂ’’തി സത്ഥാരം അത്തനോ വിഹാരേ വസാപേത്വാ സത്ഥു ഭേസജ്ജം കത്വാ തം ദുസ്സയുഗം ഉപനേത്വാ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേയേവ പരിഭോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ തേന സദ്ധിം ലദ്ധം ദുസ്സസഹസ്സം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദാസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരേന പന ജീവകവത്ഥു ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൨൬ ആദയോ) ആഗതമേവ. സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം പുഗ്ഗലപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

നകുലപിതുഗഹപതിവത്ഥു

൨൫൭. ദസമേ വിസ്സാസകാനന്തി വിസ്സാസികകഥം കഥേന്താനം ഉപാസകാനം അന്തരേ, നകുലപിതാ ഗഹപതി, അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസകം വിസ്സാസകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഭഗ്ഗരട്ഠേ സുസുമാരഗിരിനഗരേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി. സത്ഥാപി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ചാരികം ചരമാനോ തം നഗരം പത്വാ ഭേസകളാവനേ വിഹരതി. അഥായം, നകുലപിതാ ഗഹപതി, സുസുമാരഗിരിവാസീഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോ ച ഭരിയാ ചസ്സ ദസബലം ‘‘അയം അമ്ഹാകം പുത്തോ’’തി സഞ്ഞം പട്ഠപേത്വാ ഉഭോപി സത്ഥു പാദേസു നിപതിത്വാ, ‘‘താത, ത്വം ഏത്തകം കാലം അമ്ഹേ ഛഡ്ഡേത്വാ കഹം വിചരസീ’’തി ആഹംസു. അയം കിര, നകുലപിതാ ഗഹപതി, പുബ്ബേ പഞ്ച ജാതിസതാനി ദസബലസ്സ പിതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാപിതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതുലോ, നകുലമാതാപി പഞ്ച ജാതിസതാനി മാതാ അഹോസി, പഞ്ച ജാതിസതാനി ചൂളമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി മഹാമാതാ, പഞ്ച ജാതിസതാനി പിതുച്ഛാ. ഇതി ദീഘരത്തം അനുഗതസിനേഹത്താ ദസബലം ദിസ്വാവ ‘‘പുത്തോ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ സണ്ഠാതും നാസക്ഖിംസു. സത്ഥാ യാവ തേസം ചിത്തം സഞ്ഞത്തിം ന ഗച്ഛതി, താവ ‘‘അപേഥാ’’തി നാവോച. അഥ നേസം യഥാമനേനേവ സതിം പടിലഭിത്വാ മജ്ഝത്തഭൂതാനം ആസയം ഞത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ ഉഭോപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

സത്ഥാ അപരഭാഗേ തേസം മഹല്ലകകാലേ പുന തം നഗരം അഗമാസി. തേ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ അത്തനോ നിവേസനേ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നാനഗ്ഗരസേഹി പരിവിസിത്വാ സത്ഥാരം കതഭത്തകിച്ചം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ നകുലപിതാ ഗഹപതി, ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യതോ മേ, ഭന്തേ, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ, ദഹരസ്സേവ ദഹരാ ആനീതാ, നാഭിജാനാമി നകുലമാതരം ഗഹപതാനിം മനസാപി അതിചരിതാ, കുതോ പന കായേന. ഇച്ഛേയ്യാമ മയം, ഭന്തേ, ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിതും അഭിസമ്പരായഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിതു’’ന്തി. നകുലമാതാപി ഖോ, ഗഹപതാനീ, ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യതോ അഹം, ഭന്തേ, നകുലപിതുനോ ഗഹപതിസ്സ ദഹരസ്സേവ ദഹരാ ആനീതാ, നാഭിജാനാമി നകുലപിതരം ഗഹപതിം മനസാപി അതിചരിതാ, കുതോ പന കായേന. ഇച്ഛേയ്യാമ മയം, ഭന്തേ, ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിതും അഭിസമ്പരായഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിതു’’ന്തി. അഥ അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഉപാസകേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഇമം ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി കഥം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ നകുലപിതരം ഗഹപതിം വിസ്സാസകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഛട്ഠവഗ്ഗവണ്ണനാ.

ദസസുത്തപടിമണ്ഡിതായ ഉപാസകപാളിയാ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.