(൧൪) ൨. ദുതിയഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

ചൂളപന്ഥകത്ഥേരവത്ഥു

൧൯൮-൨൦൦. ദുതിയസ്സ പഠമേ മനോമയന്തി മനേന നിബ്ബത്തിതം. ‘‘മനോമയേന കായേന, ഇദ്ധിയാ ഉപസങ്കമീ’’തി (ഥേരഗാ. ൯൦൧) വുത്തട്ഠാനസ്മിഞ്ഹി മനേന കതകായോ മനോമയകായോ നാമ ജാതോ. ‘‘അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപജ്ജതീ’’തി (ചൂളവ. ൩൩൩) വുത്തട്ഠാനേ മനേന നിബ്ബത്തിതകായോ മനോമയകായോ നാമ ജാതോ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തത്ഥ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ മനോമയം കായം നിബ്ബത്തേന്താ തയോ വാ ചത്താരോ വാ നിബ്ബത്തേന്തി, ന ബഹുകേ. ഏകസദിസേയേവ ച കത്വാ നിബ്ബത്തേന്തി ഏകവിധമേവ കമ്മം കുരുമാനേ. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോ പന ഏകാവജ്ജനേന സമണസഹസ്സം മാപേസി. ദ്വേപി ച ജനേ ന ഏകസദിസേ അകാസി ന ഏകവിധം കമ്മം കുരുമാനേ. തസ്മാ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

ചേതോവിവട്ടകുസലാനമ്പി ചൂളപന്ഥകോവ അഗ്ഗോ, സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം പന മഹാപന്ഥകത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി വുത്തോ. തത്ഥ ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോ ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം ലാഭിതായ ‘‘ചേതോവിവട്ടകുസലോ’’തി വുത്തോ, മഹാപന്ഥകത്ഥേരോ ചതുന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം ലാഭിതായ ‘‘സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലോ’’തി വുത്തോ. ചൂളപന്ഥകോ ച സമാധികുസലതായ ചേതോവിവട്ടകുസലോ നാമ, മഹാപന്ഥകോ വിപസ്സനാകുസലതായ സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലോ നാമ. ഏകോ ചേത്ഥ സമാധിലക്ഖണേ ഛേകോ, ഏകോ വിപസ്സനാലക്ഖണേ. തഥാ ഏകോ സമാധിഗാള്ഹോ, ഏകോ വിപസ്സനാഗാള്ഹോ. ഏകോ ചേത്ഥ അങ്ഗസംഖിത്തേ ഛേകോ, ഏകോ ആരമ്മണസംഖിത്തേ. തഥാ ഏകോ അങ്ഗവവത്ഥാനേ ഛേകോ, ഏകോ ആരമ്മണവവത്ഥാനേതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ.

അപിച ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോ രൂപാവചരജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോതി ചേതോവിവട്ടകുസലോ, മഹാപന്ഥകോ അരൂപാവചരജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോതി സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലോ. ഉഭോപി പന്ഥേ ജാതത്താ പന്ഥകാ നാമ ജാതാ. തേസം പഠമജാതോ മഹാപന്ഥകോ നാമ, പച്ഛാജാതോ ചൂളപന്ഥകോ നാമ.

ഇമേസം പന ഉഭിന്നമ്പി പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരവാസിനോ ദ്വേ ഭാതികാ കുടുമ്ബികാ സദ്ധാ പസന്നാ നിബദ്ധം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തി. തേസു ഏകദിവസം കനിട്ഠോ സത്ഥാരം ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഏകം ഭിക്ഖും ‘‘മമ സാസനേ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനന്താനം ചേതോവിവട്ടകുസലാനഞ്ച അയം ഭിക്ഖു അഗ്ഗോ’’തി ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാ വതായം ഭിക്ഖു ഏകോ ഹുത്വാ ദ്വേ അങ്ഗാനി പരിപൂരേത്വാ ചരതി, മയാപി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അങ്ഗദ്വയപൂരകേന ഹുത്വാ വിചരിതും വട്ടതീ’’തി. സോ പുരിമനയേനേവ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘യം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖും തുമ്ഹേ ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ മനോമയങ്ഗേന ച ചേതോവിവട്ടകുസലങ്ഗേന ച ‘അയം മമ സാസനേ അഗ്ഗോ’തി ഏതദഗ്ഗേ ഠപയിത്ഥ, അഹമ്പി ഇമസ്സ അധികാരകമ്മസ്സ ഫലേന സോ ഭിക്ഖു വിയ അങ്ഗദ്വയപൂരകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി.

സത്ഥാ അനാഗതം ഓലോകേത്വാ അനന്തരായേനസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സാവസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, സോ തം ഇമസ്മിം ഠാനദ്വയേ ഠപേസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. ഭാതാപിസ്സ ഏകദിവസം സത്ഥാരം സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലം ഭിക്ഖും ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തഥേവ അധികാരം കത്വാ പത്ഥനം അകാസി, സത്ഥാപി തം ബ്യാകാസി.

തേ ഉഭോപി ജനാ സത്ഥരി ധരമാനേ കുസലകമ്മം കരിത്വാ സത്ഥു പരിനിബ്ബുതകാലേ സരീരചേതിയേ സുവണ്ണപൂജം കത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തേസം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്താനംയേവ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കന്തം. തത്ഥ മഹാപന്ഥകസ്സ അന്തരാ കതകല്യാണകമ്മം ന കഥിയതി, ചൂളപന്ഥകോ പന കസ്സപഭഗവതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ഓദാതകസിണകമ്മം കത്വാ ദേവപുരേ നിബ്ബത്തി. അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥാ അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനമഹാവിഹാരേ പടിവസതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ ഇമേസം ദ്വിന്നം നിബ്ബത്തിം കഥേതും വട്ടതി. രാജഗഹേ കിര ധനസേട്ഠികുലസ്സ ധീതാ അത്തനോ ദാസേനേവ സദ്ധിം സന്ഥവം കത്വാ ‘‘അഞ്ഞേപി മേ ഇമം കമ്മം ജാനേയ്യു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്ഹേഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ വസിതും ന സക്കാ, സചേ മേ മാതാപിതരോ ഇമം ദോസം ജാനിസ്സന്തി, ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരിസ്സന്തി, വിദേസം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ അഗ്ഗദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ അഞ്ഞേഹി അജാനനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസിസ്സാമാ’’തി ഉഭോപി അഗമംസു.

തേസം ഏകസ്മിം ഠാനേ വസന്താനം സംവാസമന്വായ തസ്സാ കുച്ഛിയം ഗബ്ഭോ പതിട്ഠാസി. സാ ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകം ആഗമ്മ സാമികേന സദ്ധിം മന്തേസി – ‘‘ഗബ്ഭോ മേ പരിപാകം ഗതോ, ഞാതിമിത്താദിവിരഹിതേ ഠാനേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം നാമ ഉഭിന്നമ്പി അമ്ഹാകം ദുക്ഖമേവ, കുലഗേഹമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി. സോ ‘‘അജ്ജ ഗച്ഛാമ, സ്വേ ഗച്ഛാമാ’’തി ദിവസേ അതിക്കമാപേസി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബാലോ അത്തനോ ദോസമഹന്തായ ഗന്തും ന ഉസ്സഹതി, മാതാപിതരോ ച നാമ ഏകന്തഹിതാ, അയം ഗച്ഛതു വാ മാ വാ, മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. തസ്മിം ഗേഹാ നിക്ഖന്തേ സാ ഗേഹേ പരിക്ഖാരം പടിസാമേത്വാ അത്തനോ കുലഘരം ഗതഭാവം അനന്തരഗേഹവാസീനം ആരോചേത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

അഥ സോ പുരിസോ ഘരം ആഗതോ തം അദിസ്വാ പടിവിസ്സകേ പുച്ഛിത്വാ ‘‘കുലഘരം ഗതാ’’തി സുത്വാ വേഗേന അനുബന്ധിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ സമ്പാപുണി. തസ്സാപി തത്ഥേവ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സോ ‘‘കിം ഇദം ഭദ്ദേ’’തി പുച്ഛി. സാമി ഏകോ പുത്തോ ജാതോതി. ഇദാനി കിം കരിസ്സാമാതി? യസ്സ അത്ഥായ മയം കുലഘരം ഗച്ഛാമ, തം കമ്മം അന്തരാവ നിപ്ഫന്നം, തത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമ, നിവത്താമാതി ദ്വേപി ഏകചിത്താ ഹുത്വാ നിവത്തിംസു. തസ്സ ദാരകസ്സ ച പന്ഥേ ജാതത്താ പന്ഥകോതി നാമം അകംസു. തസ്സാ നചിരസ്സേവ അപരോപി ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തസ്സപി ദാരകസ്സ പന്ഥേ ജാതത്താ പഠമജാതസ്സ മഹാപന്ഥകോതി നാമം കത്വാ പച്ഛാജാതസ്സ ചൂളപന്ഥകോതി നാമം അകംസു.

തേ ദ്വേപി ദാരകേ ഗഹേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ. തേസം തത്ഥ വസന്താനം അയം മഹാപന്ഥകദാരകോ അഞ്ഞേ ദാരകജനേ ‘‘ചൂളപിതാ മഹാപിതാ അയ്യകോ അയ്യികാ’’തി വദന്തേ സുത്വാ മാതരം പടിപുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, അഞ്ഞേ ദാരകാ കഥേന്തി ‘അയ്യകോ അയ്യികാ’തി, കിം അമ്ഹാകം ഞാതകാ നത്ഥീ’’തി? ആമ, താത, തുമ്ഹാകം ഏത്ഥ ഞാതകാ നത്ഥി, രാജഗഹനഗരേ പന വോ ധനസേട്ഠി നാമ അയ്യകോ, തത്ഥ തുമ്ഹാകം ബഹൂ ഞാതകാതി. കസ്മാ തത്ഥ ന ഗച്ഛഥ അമ്മാതി? സാ അത്തനോ അഗമനകാരണം പുത്തസ്സ അകഥേത്വാ പുത്തേസു പുനപ്പുനം കഥേന്തേസു സാമികമാഹ – ‘‘ഇമേ ദാരകാ അതിവിയ മം കിലമേന്തി, കിം നോ മാതാപിതരോ ദിസ്വാ മംസം ഖാദിസ്സന്തി, ഏഹി ദാരകാനം അയ്യകകുലം ദസ്സേമാ’’തി. അഹം സമ്മുഖാ ഭവിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, തം പന നയിസ്സാമീതി. ‘‘സാധു സാമി, യേന കേനചി ഉപായേന ദാരകാനം അയ്യകകുലമേവ ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി ദ്വേപി ജനാ ദാരകേ ആദായ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം പത്വാ നഗരദ്വാരേ ഏകിസ്സാ സാലായ നിവാസം കത്വാ ദാരകമാതാ ദ്വേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ആഗതഭാവം മാതാപിതൂനം ആരോചാപേസി.

തേ തം സാസനം സുത്വാ സംസാരേ സംസരന്താനം ന പുത്തോ ന ധീതാ നാമ നത്ഥി, തേ അമ്ഹാകം മഹാപരാധികാ, ന സക്കാ തേഹി അമ്ഹാകം ചക്ഖുപഥേ ഠാതും. ഏത്തകം പന ധനം ഗഹേത്വാ ദ്വേപി ജനാ ഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ജീവന്തു, ദാരകേ പന ഇധ പേസേന്തൂതി. സേട്ഠിധീതാ മാതാപിതൂഹി പേസിതം ധനം ഗഹേത്വാ ദാരകേ ആഗതദൂതാനം ഹത്ഥേയേവ ദത്വാ പേസേസി. ദാരകാ അയ്യകകുലേ വഡ്ഢന്തി. തേസു ചൂളപന്ഥകോ അതിദഹരോ, മഹാപന്ഥകോ പന അയ്യകേന സദ്ധിം ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതി. തസ്സ നിച്ചം സത്ഥു സമ്മുഖേ ധമ്മം സുണന്തസ്സ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി. സോ അയ്യകം ആഹ – ‘‘സചേ തുമ്ഹേ അനുജാനേയ്യാഥ, അഹം പബ്ബജ്ജേയ്യ’’ന്തി. ‘‘കിം വദേസി, താത, മയ്ഹം സകലലോകസ്സപി പബ്ബജ്ജതോ തവേവ പബ്ബജ്ജാ ഭദ്ദികാ. സചേ സക്കോസി, പബ്ബജ, താതാ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗതോ. സത്ഥാ ‘‘കിം, മഹാസേട്ഠി, ദാരകോ തേ ലദ്ധോ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, അയം ദാരകോ മയ്ഹം നത്താ, തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജാമീതി വദതീ’’തി ആഹ.

സത്ഥാ അഞ്ഞതരം പിണ്ഡചാരികം ‘‘ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഹീ’’തി ആണാപേസി. ഥേരോ തസ്സ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ ബഹും ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പരിപുണ്ണവസ്സോ ഉപസമ്പദം ലഭി. ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോന്തോ ചതുന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം ലാഭീ ഹുത്വാ ഝാനങ്ഗേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പാപുണി. ഇതി സോ സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം അഗ്ഗോ ജാതോ. സോ ഝാനസുഖേന ഫലസുഖേന വീതിനാമേന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സക്കാ നു ഖോ ഇമം സുഖം ചൂളപന്ഥകസ്സ ദാതു’’ന്തി. തതോ അയ്യകസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മഹാസേട്ഠി സചേ തുമ്ഹേ സമ്പടിച്ഛഥ, അഹം ചൂളപന്ഥകം പബ്ബാജേയ്യ’’ന്തി ആഹ. പബ്ബാജേഥ, ഭന്തേതി. ഥേരോ ചൂളപന്ഥകദാരകം പബ്ബാജേത്വാ ദസസു സീലേസു പതിട്ഠാപേസി. ചൂളപന്ഥകസാമണേരോ ഭാതികസ്സ സന്തികേ.

‘‘പദുമം യഥാ കോകനദം സുഗന്ധം,

പാതോ സിയാ ഫുല്ലമവീതഗന്ധം;

അങ്ഗീരസം പസ്സ വിരോചമാനം,

തപന്തമാദിച്ചമിവന്തലിക്ഖേ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൩; അ. നി. ൫.൧൯൫) –

ഇമം ഗാഥം ഗണ്ഹാതി. ഗഹിതഗഹിതപദം ഉപരൂപരിപദം ഗണ്ഹന്തസ്സ നസ്സതി. തസ്സ ഇമം ഗാഥം ഗഹേതും വായമന്തസ്സേവ ചത്താരോ മാസാ അതിക്കന്താ. അഥ നം മഹാപന്ഥകോ ആഹ – ‘‘ചൂളപന്ഥക, ത്വം ഇമസ്മിം സാസനേ അഭബ്ബോ, ചതൂഹി മാസേഹി ഏകഗാഥമ്പി ഗഹേതും ന സക്കോസി, പബ്ബജിതകിച്ചം പന ത്വം കഥം മത്ഥകം പാപേസ്സസി, നിക്ഖമ ഇതോ’’തി. സോ ഥേരേന പണാമിതോ വിഹാരപച്ചന്തേ രോദമാനോ അട്ഠാസി.

തേന സമയേന സത്ഥാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ ജീവകമ്ബവനേ വിഹരതി. തസ്മിം സമയേ ജീവകോ പുരിസം പേസേസി ‘‘പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സത്ഥാരം നിമന്തേഹീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന മഹാപന്ഥകോ ഭത്തുദ്ദേസകോ ഹോതി. സോ ‘‘പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഭിക്ഖം സമ്പടിച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി വുത്തോ ‘‘ചൂളപന്ഥകം ഠപേത്വാ സേസാനം സമ്പടിച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ചൂളപന്ഥകോ തം കഥം സുത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദോമനസ്സപ്പത്തോ അഹോസി. സത്ഥാ ചൂളപന്ഥകസ്സ ഖേദം ദിസ്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ മയി ഗതേ ബുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ അത്താനം ദസ്സേത്വാ ‘‘കിം ത്വം, പന്ഥക, രോദസീ’’തി ആഹ. ഭാതാ മം, ഭന്തേ, പണാമേതീതി. പന്ഥക, തുയ്ഹം ഭാതികസ്സ പരപുഗ്ഗലാനം ആസയാനുസയഞാണം നത്ഥി, ത്വം ബുദ്ധവേനേയ്യപുഗ്ഗലോ നാമാതി ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ സുദ്ധം ചോളഖണ്ഡം അദാസി ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ ‘രജോഹരണം രജോഹരണ’ന്തി വത്വാ ഭാവേഹി പന്ഥകാ’’തി.

സോ സത്ഥാരാ ദിന്നം ചോളഖണ്ഡം ‘‘രജോഹരണം രജോഹരണ’’ന്തി ഹത്ഥേന പരിമജ്ജന്തോ നിസീദി. തസ്സ പരിമജ്ജന്തസ്സ ലോമാനി കിലിട്ഠധാതുകാനി ജാതാനി. പുന പരിമജ്ജന്തസ്സ ഉക്ഖലിപരിപുഞ്ഛനസദിസം ജാതം. സോ ഞാണപരിപാകം ആഗമ്മ തത്ഥ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം ചോളഖണ്ഡം പകതിയാ പണ്ഡരം പരിസുദ്ധം, ഉപാദിന്നകസരീരം നിസ്സായ കിലിട്ഠം ജാതം, ഇദം ചിത്തമ്പി ഏവംഗതികമേവാ’’തി. സമാധിം ഭാവേത്വാ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി പാദകാനി കത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. സോ മനോമയജ്ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഏകോ ഹുത്വാ ബഹുധാ, ബഹുധാ ഹുത്വാ ഏകോ ഭവിതും സമത്ഥോ അഹോസി. അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ചസ്സ തേപിടകഞ്ച ഛ അഭിഞ്ഞാ ച ആഗമിംസു.

പുനദിവസേ സത്ഥാ ഏകൂനേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ജീവകസ്സ നിവേസനേ നിസീദി. ചൂളപന്ഥകോ പന അത്തനോ ഭിക്ഖായ അസമ്പടിച്ഛിതത്തായേവ ന ഗതോ. ജീവകോ യാഗും ദാതും ആരഭി, സത്ഥാ ഹത്ഥേന പത്തം പിദഹി. കസ്മാ, ഭന്തേ, ന ഗണ്ഹഥാതി? വിഹാരേ ഏകോ ഭിക്ഖു അത്ഥി ജീവകാതി. സോ പുരിസം പഹിണി ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, വിഹാരേ നിസിന്നം അയ്യം ഗഹേത്വാ ഏഹീ’’തി. ചൂളപന്ഥകത്ഥേരോപി തസ്സ പുരിസസ്സ പുരേ ആഗമനായേവ ഭിക്ഖുസഹസ്സം നിമ്മിനിത്വാ ഏകമ്പി ഏകേന അസദിസം, ഏകസ്സപി ച ചീവരവിചാരണാദിസമണകമ്മം അഞ്ഞേന അസദിസം അകാസി. സോ പുരിസോ വിഹാരേ ഭിക്ഖൂനം ബഹുഭാവം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ജീവകസ്സ കഥേസി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ബഹുതരോ, തതോ പക്കോസിതബ്ബം ഭദന്തം ന ജാനാമീ’’തി. ജീവകോ സത്ഥാരം പടിപുച്ഛി – ‘‘കോനാമോ, ഭന്തേ, വിഹാരേ നിസിന്നഭിക്ഖൂ’’തി? ചൂളപന്ഥകോ നാമ ജീവകാതി. ഗച്ഛ ഭോ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ കതരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ആനേഹീതി. സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ‘‘ചൂളപന്ഥകോ നാമ, ഭന്തേ, കതരോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ അഹം ചൂളപന്ഥകോ’’തി ഭിക്ഖുസഹസ്സമ്പി കഥേസി. സോ പുനാഗന്ത്വാ ജീവകസ്സ കഥേസി ‘‘സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ സബ്ബേപി ‘അഹം ചൂളപന്ഥകോ അഹം ചൂളപന്ഥകോ’തി കഥേന്തി, അഹം ‘അസുകോ നാമ പക്കോസിതബ്ബോ’തി ന ജാനാമീ’’തി. ജീവകോപി പടിവിദ്ധസച്ചതായ ‘‘ഇദ്ധിമാ ഭിക്ഖൂ’’തി നയതോ ഞത്വാ ‘‘പഠമം കഥനഭിക്ഖുമേവ ‘തുമ്ഹേ സത്ഥാ പക്കോസതീ’തി വത്വാ ചീവരകണ്ണേ ഗണ്ഹ താതാ’’തി ആഹ. സോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തഥാ അകാസി, താവദേവ സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ അന്തരധായിംസു. സോ ഥേരം ഗഹേത്വാ അഗമാസി. സത്ഥാ തസ്മിം ഖണേ യാഗും ഗണ്ഹി.

ദസബലേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗതേ ധമ്മസഭായം കഥാ ഉദപാദി ‘‘യാവ മഹന്താ വത ബുദ്ധാ നാമ ചത്താരോ മാസേ ഏകഗാഥം ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തം ഭിക്ഖും ഏവംമഹിദ്ധികം അകംസൂ’’തി. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസജ്ജ ‘‘കിം വദേഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛി. ന ഭഗവാ അഞ്ഞം കിഞ്ചി കഥേമ, ചൂളപന്ഥകേന തുമ്ഹാകം സന്തികാ മഹാലാഭോ ലദ്ധോതി തുമ്ഹാകംയേവ ഗുണം കഥേമാതി. അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, ഇദാനി മയ്ഹം ഓവാദം കത്വാ ലോകുത്തരദായജ്ജലാഭോ, അയം അതീതേപി അപരിപക്കഞാണേ ഠിതസ്സ മയ്ഹം ഓവാദം കത്വാ ലോകിയദായജ്ജം ലഭീതി. ഭിക്ഖൂ ‘‘കദാ, ഭന്തേ’’തി ആയാചിംസു. സത്ഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം അതീതം ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി.

ഭിക്ഖവേ, അതീതേ ബാരാണസീനഗരേ ബ്രഹ്മദത്തോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. തസ്മിം സമയേ ചൂളകസേട്ഠി നാമ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ സബ്ബനിമിത്താനി ജാനാതി. സോ ഏകദിവസം രാജൂപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അന്തരവീഥിയം മതമൂസികം ദിസ്വാ തസ്മിം ഖണേ നക്ഖത്തം സമാനേത്വാ ഇദമാഹ – ‘‘സക്കാ ചക്ഖുമതാ കുലപുത്തേന ഇമം ഉന്ദൂരം ഗഹേത്വാ ദാരഭരണഞ്ച കാതും കമ്മന്തേ ച പയോജേതു’’ന്തി. അഞ്ഞതരോ ദുഗ്ഗതകുലപുത്തോ തം സേട്ഠിസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘നായം അജാനിത്വാ കഥേസ്സതീ’’തി മൂസികം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ആപണേ ബിളാരസ്സത്ഥായ ദത്വാ കാകണികം ലഭി. തായ കാകണികായ ഫാണിതം കിണിത്വാ ഏകേന കുടേന പാനീയം ഗണ്ഹിത്വാ അരഞ്ഞതോ ആഗച്ഛന്തേ മാലാകാരേ ദിസ്വാ ഥോകം ഥോകം ഫാണിതഖണ്ഡം ദത്വാ ഉളുങ്കേന പാനീയം അദാസി. തേ തസ്സ ഏകേകം പുപ്ഫമുട്ഠിം അദംസു. സോ തേന പുപ്ഫമൂലേന പുനദിവസേപി ഫാണിതഞ്ച പാനീയഘടഞ്ച ഗഹേത്വാ പുപ്ഫാരാമമേവ ഗതോ. തസ്സ തംദിവസം മാലാകാരാ അഡ്ഢഓചിതകേ പുപ്ഫഗച്ഛേ ദത്വാ അഗമംസു. സോ നചിരസ്സേവ ഇമിനാ ഉപായേന അട്ഠ കഹാപണേ ലഭി.

പുന ഏകസ്മിം വാതവുട്ഠിദിവസേ ഛഡ്ഡിതഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ പതിതദാരൂനം രാസിം കത്വാ നിസിന്നോ രാജകുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികാ സോളസ കഹാപണേ ലഭി. സോ ചതുവീസതിയാ കഹാപണേസു ജാതേസു ‘‘അത്ഥി അയം ഉപായോ മയ്ഹ’’ന്തി നഗരദ്വാരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ ഏകം പാനീയചാടിം ഠപേത്വാ പഞ്ചസതേ തിണഹാരകേ പാനീയേന ഉപട്ഠഹി. തേ ആഹംസു – ‘‘ത്വം, സമ്മ, അമ്ഹാകം ബഹുപകാരോ, കിം തേ കരോമാ’’തി? സോപി ‘‘മയ്ഹം കിച്ചേ ഉപ്പന്നേ കരിസ്സഥാ’’തി വത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ ഥലപഥകമ്മികേന ച ജലപഥകമ്മികേന ച സദ്ധിം മിത്തസന്ഥവം അകാസി. തസ്സ ഥലപഥകമ്മികോ ‘‘സ്വേ ഇമം നഗരം അസ്സവാണിജകോ പഞ്ച അസ്സസതാനി ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ആചിക്ഖി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ തിണഹാരകാനം സഞ്ഞം ദത്വാ ഏകേകം തിണകലാപം ദിഗുണം കത്വാ ആഹരാപേസി. അഥ സോ അസ്സാനം നഗരം പവിട്ഠവേലായ തിണകലാപസഹസ്സം അന്തരദ്വാരേ രാസിം കത്വാ നിസീദി. അസ്സവാണിജോ സകലനഗരേ അസ്സാനം ചാരിം അലഭിത്വാ തസ്സ സഹസ്സം ദത്വാ തം തിണം ഗണ്ഹി.

തതോ കതിപാഹച്ചയേനസ്സ സമുദ്ദകമ്മികസഹായകോ ആരോചേസി ‘‘പട്ടനം മഹാനാവാ ആഗതാ’’തി. സോ ‘‘അത്ഥി അയം ഉപായോ’’തി അട്ഠഹി കഹാപണേഹി സബ്ബപരിവാരസമ്പന്നം താവകാലികം രഥം ഗഹേത്വാ നാവാപട്ടനം ഗന്ത്വാ ഏകം അങ്ഗുലിമുദ്ദികം നാവികസ്സ സച്ചകാരം ദത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ സാണിം പരിക്ഖിപാപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നോ പുരിസേ ആണാപേസി ‘‘ബാഹിരകേസു വാണിജേസു ആഗതേസു തതിയേന പടിഹാരേന ആരോചേഥാ’’തി. ‘‘നാവാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ ബാരാണസിതോ സതമത്താ വാണിജാ ‘‘ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാമാ’’തി ആഗമംസു. ഭണ്ഡം തുമ്ഹേ ന ലഭിസ്സഥ, അസുകട്ഠാനേ നാമ മഹാവാണിജേന സച്ചകാരോ ദിന്നോതി. തേ തേസം സുത്വാ തസ്സ സന്തികം ആഗതാ, പാദമൂലികപുരിസാ പുരിമസഞ്ഞാവസേന തതിയേന പാടിഹാരേന തേസം ആഗതഭാവം ആരോചേസും. തേ സതമത്താപി വാണിജാ ഏകേകം സഹസ്സം ദത്വാ തേന സദ്ധിം നാവായ പത്തികാ ഹുത്വാ പുന ഏകേകം സഹസ്സം ദത്വാ പത്തിം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ ഭണ്ഡം അത്തനോ സന്തകം അകംസു. സോ പുരിസോ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി ഗഹേത്വാ ബാരാണസിം ആഗന്ത്വാ ‘‘കതഞ്ഞുനാ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ഏകം സതസഹസ്സം ഗഹേത്വാ ചൂളസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗതോ.

അഥ തം ചൂളസേട്ഠി ‘‘കിം തേ, താത, കത്വാ ഇദം ധനം ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. സോ ‘‘തുമ്ഹേഹി കഥിതഉപായേ ഠത്വാ ചതുമാസബ്ഭന്തരേയേവ ലദ്ധ’’ന്തി ആഹ. സേട്ഠി തസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇദാനി ഏവരൂപം ദാരകം പരസന്തകം കാതും ന വട്ടതീ’’തി വയപ്പത്തം ധീതരം ദത്വാ സകലകുടുമ്ബസ്സ സാമികം അകാസി. സോപി കുലപുത്തോ സേട്ഠിനോ അച്ചയേന തസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനം ഗഹേത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതോ. സത്ഥാ ദ്വേ വത്ഥൂനി കഥേത്വാ അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ അഭിസമ്ബുദ്ധകാലേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

ഇതി സത്ഥാ ധമ്മസഭായം സന്നിസിന്നാനം ഇമം കാരണം ദസ്സേസി. അയം ദ്വിന്നമ്പി മഹാസാവകാനം പുബ്ബപത്ഥനതോ പട്ഠായ അനുപുബ്ബികഥാ. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ അരിയഗണപരിവുതോ ധമ്മാസനേ നിസിന്നോ മനോമയം കായം അഭിനിമ്മിനന്താനം ചേതോവിവട്ടകുസലാനഞ്ച ചൂളപന്ഥകത്ഥേരം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി, സഞ്ഞാവിവട്ടകുസലാനം മഹാപന്ഥകന്തി.

സുഭൂതിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൧. തതിയേ അരണവിഹാരീനന്തി നിക്കിലേസവിഹാരീനം. രണന്തി ഹി രാഗാദയോ കിലേസാ വുച്ചന്തി, തേസം അഭാവേന നിക്കിലേസവിഹാരോ അരണവിഹാരോ നാമ. സോ യേസം അത്ഥി, തേ അരണവിഹാരിനോ. തേസം അരണവിഹാരീനം സുഭൂതിത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി. കിഞ്ചാപി ഹി അഞ്ഞേപി ഖീണാസവാ അരണവിഹാരിനോവ, ഥേരേന പന ധമ്മദേസനായ ഏതം നാമം ലദ്ധം. അഞ്ഞേ ഹി ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഉദ്ദിസ്സകം കത്വാ വണ്ണം വാ അവണ്ണം വാ കഥേന്തി, ഥേരോ പന ധമ്മം ദേസേന്തോ സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമതോ അനോക്കമിത്വാ ദേസേതി, തസ്മാ അരണവിഹാരീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

൨൦൨. ചതുത്ഥേ ദക്ഖിണേയ്യാനന്തി ദക്ഖിണാരഹാനം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഞ്ഞേപി ഖീണാസവാ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാ, ഥേരോ പന പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഘരേ ഘരേ മേത്താഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാതി ‘‘ഏവം ഭിക്ഖാദായകാനം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗോതി വുത്തോ. അത്തഭാവോ പനസ്സ സുസമിദ്ധോ, അലങ്കതതോരണം വിയ ചിത്തപടോ വിയ ച അതിവിയ വിരോചതി. തസ്മാ സുഭൂതീതി വുച്ചതി.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര പദുമുത്തരേ ഭഗവതി അനുപ്പന്നേയേവ ഹംസവതീനഗരേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തി, നന്ദമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ അത്തനോ പരിവാരേഹി ചതുചത്താലീസായ മാണവകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പബ്ബതപാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേസി, അന്തേവാസികേപി ഝാനലാഭിനോ അകാസി.

തസ്മിം സമയേ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഹംസവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം ഓലോകേന്തോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികാനം ജടിലാനം അരഹത്തൂപനിസ്സയം നന്ദതാപസസ്സ ച ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സാവകസ്സ ഠാനന്തരപത്ഥനം ദിസ്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയം പത്തചീവരമാദായ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തനയേനേവ നന്ദതാപസസ്സ അസ്സമം അഗമാസി. തത്ഥ ഫലാഫലദാനഞ്ച പുപ്ഫാസനപഞ്ഞാപനഞ്ച നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

സത്ഥാ പന നിരോധാ വുട്ഠിതോ അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ച ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ചാതി ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഏകം സാവകം ‘‘ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ അത്തനോ വിസയേ ഠത്വാ തേപിടകം സമ്മസിത്വാ അനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ സയം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സാപി താപസാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. നന്ദതാപസോ പന അനുമോദകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ സത്ഥു ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേതും നാസക്ഖി. സത്ഥാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി സേസഭിക്ഖൂനം ഹത്ഥം പസാരേസി. സബ്ബേപി അന്തരഹിതകേസമസ്സൂ ഇദ്ധിമയപരിക്ഖാരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും.

നന്ദതാപസോ തഥാഗതം വന്ദിത്വാ സമ്മുഖേ ഠിതോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, യേന ഭിക്ഖുനാ ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനാ കതാ, കോ നാമോയം തുമ്ഹാകം സാസനേ’’തി? അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ച ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ച ഏതദഗ്ഗം പത്തോ ഏസോതി. ‘‘ഭന്തേ, അഹമ്പി ഇമിനാ സത്താഹകതേന അധികാരകമ്മേന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം ന പത്ഥേമി, അനാഗതേ പനാഹം ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം ഥേരോ വിയ ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. നന്ദതാപസോപി കാലേന കാലം ദസബലസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. ഇദമസ്സ കല്യാണകമ്മം. അന്തരാ പന കമ്മം ന കഥിയതി.

സോ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ സാവത്ഥിയം സുമനസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, സുഭൂതീതിസ്സ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ നിബ്ബത്തോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തദാ അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സഹായകസ്സ രാജഗഹസേട്ഠിനോ ഘരം ഗതോ സത്ഥു ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ സത്ഥാരം സീതവനേ വിഹരന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം സാവത്ഥിം ആഗമനത്ഥായ യാചിത്വാ പഞ്ചചത്താലീസയോജനേ മഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ സതസഹസ്സപരിച്ചാഗേന വിഹാരേ പതിട്ഠാപേത്വാ സാവത്ഥിയം രാജമാനേന അട്ഠകരീസപ്പമാണം ജേതരാജകുമാരസ്സ ഉയ്യാനഭൂമിം കോടിസന്ഥാരേന കിണിത്വാ തത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേത്വാ അദാസി. വിഹാരമഹദിവസേ അയം സുഭൂതികുടിമ്ബികോ അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിനാ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സദ്ധം പടിലഭിത്വാ പബ്ബജി. സോ ഉപസമ്പന്നോ ദ്വേ മാതികാ പഗുണം കത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മേത്താഝാനം പാദകം കത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ധമ്മം ദേസേന്തോ വുത്തനയേനേവ ധമ്മം കഥേതി, പിണ്ഡായ ചരന്തോ വുത്തനയേനേവ മേത്താഝാനതോ വുട്ഠായ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാതി. അഥ നം സത്ഥാ ഇമം കാരണദ്വയം പടിച്ച അരണവിഹാരീനഞ്ച ദക്ഖിണേയ്യാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഖദിരവനിയരേവതത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൩. പഞ്ചമേ ആരഞ്ഞകാനന്തി അരഞ്ഞവാസീനം. രേവതോ ഖദിരവനിയോതി ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ. സോ യഥാ അഞ്ഞേ ഥേരാ അരഞ്ഞേ വസമാനാ വനസഭാഗം ഉദകസഭാഗം ഭിക്ഖാചാരസഭാഗഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ അരഞ്ഞേ വസന്തി, ന ഏവം വസി. ഏതാനി പന സഭാഗാനി അനാദിയിത്വാ ഉജ്ജങ്ഗലസക്ഖരപാസാണവിസമേ ഖദിരവനേ പടിവസതി. തസ്മാ ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗോതി വുത്തോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര അതീതേ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ നിബ്ബത്തോ മഹാഗങ്ഗായ പയാഗപതിട്ഠാനതിത്ഥേ നാവാകമ്മം കരോന്തോ പടിവസതി. തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ ചാരികം ചരന്തോ പയാഗപതിട്ഠാനതിത്ഥം സമ്പാപുണി. സോ ദസബലം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം കാലേന കാലം ബുദ്ധദസ്സനം നാമ നത്ഥി, അയം മേ കല്യാണകമ്മായൂഹനക്ഖണോ’’തി നാവാസങ്ഘാടം ബന്ധാപേത്വാ ഉപരി ചേലവിതാനം കാരേത്വാ ഗന്ധമാലാദാമാനി ഓസാരേത്വാ ഹേട്ഠാ വരപോത്ഥകം ചിത്തത്ഥരണം അത്ഥരാപേത്വാ സപരിവാരം സത്ഥാരം പരതീരം താരേസി.

തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ ഏകം ആരഞ്ഞകം ഭിക്ഖും ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. സോ നാവികോ തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി ഏവമേവം അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതോ സോ ഭിക്ഖു വിയ അഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ ത്വം ആരഞ്ഞകാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. അന്തരാ പന അഞ്ഞം കമ്മം ന കഥിയതി.

സോ യാവജീവം കല്യാണകമ്മം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധക്ഖേത്തേ നാലകബ്രാഹ്മണഗാമേ സാരീബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ തിണ്ണം ഭാതികാനം തിസ്സന്നഞ്ച ഭഗിനീനം സബ്ബകനിട്ഠോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, രേവതോതിസ്സ നാമം അകംസു. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ചിന്തേസും – ‘‘വഡ്ഢിതവഡ്ഢിതേ ദാരകേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ നേത്വാ പബ്ബാജേന്തി, അമ്ഹാകം പുത്തം രേവതം ദഹരമേവ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിസ്സാമാ’’തി സമാനകുലതോ ദാരികം ആനേത്വാ രേവതസ്സ അയ്യികം വന്ദാപേത്വാ, ‘‘അമ്മ, തവ അയ്യികായ മഹല്ലകതരാ ഹോഹീ’’തി ആഹംസു. രേവതോ തേസം കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദാരികാ ദഹരാ പഠമവയേ ഠിതാ, ഇമിസ്സാ കിര ഏവംവിധം രൂപം മമ അയ്യികായ രൂപസദിസം ഭവിസ്സതി, പുച്ഛിസ്സാമി താവ നേസം അധിപ്പായ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ കിം കഥേഥാ’’തി? താത, ‘‘അയം ദാരികാ അയ്യികാ വിയ തേ ജരം പാപുണാതൂ’’തി വദാമാതി. സോ ‘‘ഇമിസ്സാ രൂപം ഏവംവിധം ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. താത, കിം വദേസി, മഹാപുഞ്ഞാ ഏവംവിധാ ഹോന്തീതി.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം കിര രൂപം ഇമിനാ നിയാമേന വലിത്തചം ഭവിസ്സതി പലിതകേസം ഖണ്ഡദന്തം, അഹം ഏവരൂപേ രൂപേ രജ്ജിത്വാ കിം കരിസ്സാമി, മമ ഭാതികാനം ഗതമഗ്ഗമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി കീളന്തോ വിയ ഹുത്വാ സമവയേ തരുണദാരകേ ആഹ – ‘‘ഏഥ, ഭോ, വിധാവനികം കരിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖമി. താത, മങ്ഗലദിവസേ മാ ബഹി ഗച്ഛാതി. സോ ദാരകേഹി സദ്ധിം കീളന്തോ വിയ അത്തനോ ധാവനവാരേ സമ്പത്തേ ഥോകം ഗന്ത്വാ പപഞ്ചേത്വാ ആഗച്ഛതി. പുന ദുതിയവാരേ സമ്പത്തേ തതോ തുരിതം വിയ ഗന്ത്വാ ആഗതോ, തതിയവാരേ സമ്പത്തേ ‘‘അയം മേ കാലോ’’തി ഞത്വാ സമ്മുഖട്ഠാനേനേവ പലായിത്വാ പംസുകൂലികഭിക്ഖൂനം നിവാസട്ഠാനം അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ഥേരേ അഭിവാദേത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. സപ്പുരിസ മയം തം ന ജാനാമ ‘‘കസ്സാസി പുത്തോ’’തി, ത്വഞ്ച അലങ്കതനിയാമേനേവ ആഗതോ, കോ തം പബ്ബാജേതും ഉസ്സഹിസ്സതീതി. സോ ഉഭോ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘വിലുമ്പന്തി മം വിലുമ്പന്തി മ’’ന്തി മഹാരവം വിരവി. ഇതോ ചിതോ ച ഭിക്ഖൂ സന്നിപതിത്വാ ‘‘സപ്പുരിസ, ഇമസ്മിം ഠാനേ തവ വത്ഥം വാ പിളന്ധനം വാ കോചി ഗണ്ഹന്തോ നാമ നത്ഥി, ത്വഞ്ച ‘വിലുമ്പന്തീ’തി വദസി, കിം സന്ധായ വദസീ’’തി? ഭന്തേ, നാഹം വത്ഥാലങ്കാരം സന്ധായ വദാമി, തിസ്സന്നം പന മേ സമ്പത്തീനം വിലോപോ വത്തതി, തം സന്ധായ വദാമി. മം താവ തുമ്ഹേ മാ പബ്ബാജയിത്ഥ, ഭാതരം പന മേ ജാനാഥാതി. കോനാമോ പന തേ ഭാതാതി? ഗിഹികാലേ ഉപതിസ്സോ നാമ, ഇദാനി പന സാരിപുത്തോ നാമ ജാതോതി വദന്തീതി. ‘‘ആവുസോ, ഏവം സന്തേ അയം കുലപുത്തോ അമ്ഹാകം കനിട്ഠഭാതികോ നാമ ഹോതി, ജേട്ഠഭാതികോ നോ ധമ്മസേനാപതി പുരേതരംയേവ ആഹ – ‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സബ്ബേവ മിച്ഛാദിട്ഠികാ, യോ കോചി അമ്ഹാകം ഞാതീതി ആഗച്ഛതി, തം യേന തേനുപായേന പബ്ബാജേയ്യഥാ’തി. അയം പന ഥേരസ്സ അജ്ഝത്തഭാതികോ, പബ്ബാജേഥ ന’’ന്തി വത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിത്വാ പബ്ബാജയിംസു. അഥ നം പരിപുണ്ണവസ്സം ഉപസമ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ യോജയിംസു.

ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായാനം അവിദൂരേ ഠാനേ വുത്തപ്പകാരം ഖദിരവനം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ ‘‘അരഹത്തം അപ്പത്വാ ദസബലം വാ ഭാതികത്ഥേരം വാ ന പസ്സിസ്സാമീ’’തി വായമന്തസ്സേവ തയോ മാസാ അതിക്കന്താ, സുഖുമാലകുലപുത്തസ്സ ലൂഖഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സ ചിത്തം വലീതം നാമ ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം വിമോക്ഖം ന ഗതം. സോ തേമാസച്ചയേന പവാരേത്വാ വുത്ഥവസ്സോ ഹുത്വാ തസ്മിംയേവ ഠാനേ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം അഹോസി, സോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം കിര കനിട്ഠഭാതാ രേവതോ പബ്ബജിതോ, സോ അഭിരമേയ്യ വാ ന വാ, ഗന്ത്വാ നം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. ഭഗവാ രേവതസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ വാരേ പടിക്ഖിപിത്വാ തതിയവാരേ യാചിതോ അരഹത്തം പത്തഭാവം ഞത്വാ, ‘‘സാരിപുത്ത, അഹമ്പി ഗമിസ്സാമി, ഭിക്ഖൂനം ആരോചേഹീ’’തി. ഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേത്വാ, ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ ചാരികം ചരിതുകാമോ, ഗന്തുകാമാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി സബ്ബേസംയേവ ആരോചേസി. ദസബലസ്സ ചാരികത്ഥായ ഗമനകാലേ ഓഹീനകഭിക്ഖൂ നാമ അപ്പകാ ഹോന്തി, ‘‘സത്ഥു സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം പസ്സിസ്സാമ, മധുരധമ്മകഥം വാ സുണിസ്സാമാ’’തി യേഭുയ്യേന ഗന്തുകാമാവ ബഹുകാ ഹോന്തി. ഇതി സത്ഥാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ‘‘രേവതം പസ്സിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തോ.

അഥേകസ്മിം പദേസേ ആനന്ദത്ഥേരോ ദ്വേധാപഥം പത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ ദ്വേ മഗ്ഗാ, കതരമഗ്ഗേന സങ്ഘോ ഗച്ഛതൂ’’തി. കതരമഗ്ഗോ, ആനന്ദ, ഉജുകോതി? ഭന്തേ, ഉജുമഗ്ഗോ തിംസയോജനോ അമനുസ്സപഥോ, പരിഹാരമഗ്ഗോ പന സട്ഠിയോജനികോ ഖേമോ സുഭിക്ഖോതി. ആനന്ദ, സീവലി അമ്ഹേഹി സദ്ധിം ആഗതോതി? ആമ, ഭന്തേ, ആഗതോതി. തേന ഹി സങ്ഘോ ഉജുമഗ്ഗമേവ ഗണ്ഹതു, സീവലിസ്സ പുഞ്ഞം വീമംസിസ്സാമാതി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സീവലിത്ഥേരസ്സ പുഞ്ഞവീമംസനത്ഥം അടവിമഗ്ഗം അഭിരുഹി. മഗ്ഗം അഭിരുഹനട്ഠാനതോ പട്ഠായ ദേവസങ്ഘോ യോജനേ യോജനേ ഠാനേ നഗരം മാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വസനത്ഥായ വിഹാരേ പടിയാദേസി. ദേവപുത്താ രഞ്ഞാ പേസിതകമ്മകാരാ വിയ ഹുത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീനി ഗഹേത്വാ ‘‘കഹം അയ്യോ സീവലി, കഹം അയ്യോ സീവലീ’’തി പുച്ഛന്താ ഗച്ഛന്തി. ഥേരോ തം സക്കാരസമ്മാനം ഗണ്ഹാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛതി. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പരിഭുഞ്ജി.

ഇമിനാവ നിയാമേന സത്ഥാ സക്കാരസമ്മാനം അനുഭവന്തോ ദേവസികം യോജനപരമം ഗന്ത്വാ തിംസയോജനികം കന്താരം അതിക്കമ്മ ഖദിരവനിയത്ഥേരസ്സ സഭാഗട്ഠാനം പത്തോ. ഥേരോ സത്ഥു ആഗമനം ഞത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പഹോനകവിഹാരേ ദസബലസ്സ ഗന്ധകുടിം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനി ച ഇദ്ധിയാ മാപേത്വാ തഥാഗതസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം ഗതോ. സത്ഥാ അലങ്കതപടിയത്തേന മഗ്ഗേന വിഹാരം പാവിസി. അഥ തഥാഗതേ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ വസ്സഗ്ഗേന പത്തസേനാസനാനി പവിസിംസു. ദേവതാ ‘‘അകാലോ ആഹാരസ്സാ’’തി അട്ഠവിധം പാനകം ആഹരിംസു. സത്ഥാ സങ്ഘേന സദ്ധിം പാനകം പിവി. ഇമിനാവ നിയാമേന തഥാഗതസ്സ സക്കാരസമ്മാനം അനുഭവന്തസ്സേവ അദ്ധമാസോ അതിക്കന്തോ.

അഥേകച്ചേ ഉക്കണ്ഠിതഭിക്ഖൂ ഏകസ്മിം ഠാനേ നിസീദിത്വാ കഥം ഉപ്പാദയിംസു ‘‘സത്ഥാ ദസബലോ ‘മയ്ഹം അഗ്ഗസാവകസ്സ കനിട്ഠഭാതാ’തി വത്വാ ഏവരൂപം നവകമ്മികഭിക്ഖും പസ്സിതും ആഗതോ, ഇമസ്സ വിഹാരസ്സ സന്തികേ ജേതവനമഹാവിഹാരോ വാ വേളുവനവിഹാരാദയോ വാ കിം കരിസ്സന്തി. അയമ്പി ഭിക്ഖു ഏവരൂപസ്സ നവകമ്മസ്സ കാരകോ, കിം നാമ സമണധമ്മം കരിസ്സതീ’’തി? അഥ സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘മയി ചിരം വസന്തേ ഇദം ഠാനം ആകിണ്ണം ഭവിസ്സതി, ആരഞ്ഞകാ ഭിക്ഖൂ നാമ പവിവേകത്ഥികാ ഹോന്തി, രേവതസ്സ അഫാസുവിഹാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി തതോ രേവതസ്സ ദിവാട്ഠാനം ഗതോ. ഥേരോ ഏകകോവ ചങ്കമനകോടിയം ആലമ്ബനഫലകം നിസ്സായ പാസാണഫലകേ നിസിന്നോ സത്ഥാരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദി.

അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘രേവത, ഇമം വാളമിഗട്ഠാനം, ചണ്ഡാനം ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം സദ്ദം സുത്വാ കിന്തി കരോസീ’’തി? തേസം മേ, ഭന്തേ, സദ്ദം സുണതോ അരഞ്ഞരതി നാമ ഉപ്പജ്ജതീതി. സത്ഥാ തസ്മിം ഠാനേ രേവതത്ഥേരസ്സ പഞ്ചഹി ഗാഥാസതേഹി അരഞ്ഞേ നിവാസാനിസംസം നാമ കഥേത്വാ പുനദിവസേ അവിദൂരേ ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ രേവതത്ഥേരം നിവത്തേത്വാ യേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഥേരസ്സ അവണ്ണോ കഥിതോ, തേസം കത്തരയട്ഠിഉപാഹനാതേലനാളിഛത്താനം പമുസ്സനഭാവം അകാസി. തേ അത്തനോ പരിക്ഖാരത്ഥായ നിവത്താ ആഗതമഗ്ഗേനേവ ഗച്ഛന്താപി തം ഠാനം സല്ലക്ഖേതും ന സക്കോന്തി. പഠമം ഹി തേ അലങ്കതപടിയത്തേന മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ തംദിവസം പന വിസമമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്താ തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ ഉക്കുടികം നിസീദന്തി, ജാണുകേന ഗച്ഛന്തി. തേ ഗുമ്ബേ ച ഗച്ഛേ ച കണ്ടകേ ച മദ്ദന്താ അത്തനോ വസിതസഭാഗട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തസ്മിം തസ്മിം ഖദിരഖാണുകേ അത്തനോ ഛത്തം സഞ്ജാനന്തി, ഉപാഹനം കത്തരയട്ഠിം തേലനാളിം സഞ്ജാനന്തി. തേ തസ്മിം സമയേ ‘‘ഇദ്ധിമാ അയം ഭിക്ഖൂ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ പരിക്ഖാരേ ആദായ ‘‘ദസബലസ്സ പടിയത്തസക്കാരോ നാമ ഏവരൂപോ ഹോതീ’’തി വദന്താ ആഗമംസു.

പുരതോ ഗതഭിക്ഖൂ, വിസാഖാ ഉപാസികാ, അത്തനോ ഗേഹേ നിസിന്നകാലേ പുച്ഛതി – ‘‘മനാപം നു ഖോ, ഭന്തേ, രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി? മനാപം ഉപാസികേ നന്ദനവനചിത്തലതാദിപടിഭാഗം തം സേനാസനന്തി. അഥ നേസം സബ്ബപച്ഛതോ ആഗതഭിക്ഖൂ പുച്ഛി – ‘‘മനാപം, അയ്യാ, രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാന’’ന്തി. മാ പുച്ഛ ഉപാസികേ, കഥേതും അയുത്തട്ഠാനമേതം, ഉജ്ജങ്ഗലം സക്ഖരപാസാണവിസമം ഖദിരവനം ഏതം, തത്ഥ സോ ഭിക്ഖു വിഹരതീതി. വിസാഖാ, പുരിമാനഞ്ച പച്ഛിമാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം കഥം സുത്വാ ‘‘കേസം നു ഖോ കഥാ സച്ചാ’’തി പച്ഛാഭത്തേ ഗന്ധമാലം ആദായ ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ, വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ സത്ഥാരം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, രേവതത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഏകച്ചേ, അയ്യാ, വണ്ണേന്തി, ഏകച്ചേ നിന്ദന്തി, കിം നാമേതം, ഭന്തേ’’തി? വിസാഖേ രമണീയം വാ ഹോതു മാ വാ, യസ്മിം ഠാനേ അരിയാനം ചിത്തം രമതി, തദേവ ഠാനം രമണീയം നാമാതി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യക’’ന്തി. (ധ. പ. ൯൮; സം. നി. ൧.൨൬൧);

അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കങ്ഖാരേവതത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൪. ഛട്ഠേ ഝായീനന്തി ഝാനലാഭീനം ഝാനാഭിരതാനം. സോ കിര ഥേരോ യാ ഝാനസമാപത്തിയോ ദസബലോ സമാപജ്ജതി, തതോ അപ്പതരം ഠപേത്വാ ബഹുതരാ സമാപജ്ജതി. തസ്മാ ഝായീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. കങ്ഖായനഭാവേന കങ്ഖാരേവതോതി വുച്ചതി. കങ്ഖാ നാമ കുക്കുച്ചം, കുക്കുച്ചകോതി അത്ഥോ. കിം പന അഞ്ഞേ കുക്കുച്ചകാ നത്ഥീതി? അത്ഥി, അയം പന ഥേരോ കപ്പിയേപി കുക്കുച്ചം ഉപ്പാദേസി. തേനസ്സ കുക്കുച്ചകതാ അതിപാകടാ ജാതാതി കങ്ഖാരേവതോത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ പുരിമനയേനേവ മഹാജനേന സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഝാനാഭിരതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ദേസനാവസാനേ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ പുരിമനയേനേവ സത്താഹം മഹാസക്കാരം കത്വാ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഇമിനാ അധികാരകമ്മേന ന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം പത്ഥേമി, യഥാ പന സോ തുമ്ഹേഹി ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഭിക്ഖു ഝായീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതോ, ഏവം അഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഝായീനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനാഗതം ഓലോകേത്വാ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സാവസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സാസനേ ത്വം ഝായീനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോ യാവജീവം കല്യാണകമ്മം കത്വാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ പച്ഛാഭത്തം ധമ്മസ്സവനത്ഥം ഗച്ഛന്തേന മഹാജനേന സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ സദ്ധം പടിലഭിത്വാ പബ്ബജിതോ ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ ഝാനപരികമ്മം കരോന്തോ ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ ഝാനമേവ പാദകം കത്വാ അരഹത്തഫലം പാപുണി. സോ ദസബലേന സമാപജ്ജിതബ്ബസമാപത്തീനം അപ്പതരാ ഠപേത്വാ ബഹുതരാ സമാപജ്ജന്തോ അഹോരത്തം ഝാനേസു ചിണ്ണവസീ അഹോസി. അഥ നം അപരഭാഗേ സത്ഥാ ഇമം ഗുണം ഗഹേത്വാ ഝായീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. ‘‘അകപ്പിയോ, ആവുസോ ഗുളോ, അകപ്പിയാ മുഗ്ഗാ’’തി (മഹാവ. ൨൭൨) ഏവം പന കപ്പിയേസ്വേവ വത്ഥൂസു കുക്കുച്ചസ്സ ഉപ്പാദിതതായ കുക്കുച്ചസങ്ഖാതായ കങ്ഖായ ഭാവേന കങ്ഖാരേവതോതി സങ്ഖം ഗതോതി.

സോണകോളിവിസത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൫. സത്തമേ ആരദ്ധവീരിയാനന്തി പഗ്ഗഹിതവീരിയാനം പരിപുണ്ണവീരിയാനം. സോണോ കോളിവിസോതി സോണോതി തസ്സ നാമം, കോളിവിസോതി ഗോത്തം. കോടിവേസ്സോതി വാ അത്ഥോ, ഇസ്സരിയേന കോടിപ്പത്തസ്സ വേസ്സകുലസ്സ ദാരകോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ പന അഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം വീരിയം നാമ വഡ്ഢേതബ്ബം ഹോതി, ഥേരസ്സ പന ഹാപേതബ്ബമേവ അഹോസി. തസ്മാ ഏസ ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര അതീതേ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തി, സിരിവഡ്ഢകുമാരോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ പുരിമനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ദേസനാപരിയോസാനേ ദസബലം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ വുത്തനയേനേവ പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ പത്ഥനായ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ പുരിമനയേനേവ ബ്യാകരിത്വാ വിഹാരം ഗതോ.

സോപി സിരിവഡ്ഢസേട്ഠി യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഇമസ്മിം കപ്പേ പരിനിബ്ബുതേ കസ്സപദസബലേ അനുപ്പന്നേ അമ്ഹാകം ഭഗവതി ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സോ അത്തനോ സഹായകേഹി സദ്ധിം ഗങ്ഗായം കീളതി. തസ്മിം സമയേ ഏകോ ജിണ്ണചീവരികോ പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ഗങ്ഗാതീരേ പണ്ണസാലം കത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഉദകേന സമുപബ്യൂള്ഹേ ദണ്ഡകേ ച വല്ലിയോ ച സംകഡ്ഢതി. അയം കുമാരോ സഹായകേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, കിം കരോഥാ’’തി പുച്ഛി. കുമാര ഉപകട്ഠേ അന്തോവസ്സേ പബ്ബജിതാനം വസനട്ഠാനം നാമ ലദ്ധും വട്ടതീതി. ‘‘ഭന്തേ, അജ്ജേവ ഏകദിവസം അയ്യോ യഥാ തഥാ ആഗമേതു, അഹം സ്വേ അയ്യസ്സ വസനട്ഠാനം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘തസ്സേവ കുമാരസ്സ സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി ആഗതത്താ അധിവാസേസി. സോ തസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഗതോ പുനദിവസേ സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. പച്ചേകബുദ്ധോപി ‘‘കഹം നു ഖോ അജ്ജ ഭിക്ഖാചാരം ലഭിസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ഞത്വാ തസ്സേവ ഗേഹദ്വാരം അഗമാസി.

കുമാരോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ സമ്പിയായമാനോ പത്തം ആദായ ഭിക്ഖം ദത്വാ ‘‘ഇമം അന്തോവസ്സം മയ്ഹം ഗേഹദ്വാരമേവ ആഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ പക്കന്തേ അത്തനോ സഹായകേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ഏകദിവസേനേവ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ വസനപണ്ണസാലഞ്ച ചങ്കമനഞ്ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ച കാരാപേത്വാ അദാസി. തസ്സേവ പണ്ണസാലം പവിസനവേലായ ഹരിതൂപലിത്തായ ഭൂമിയാ ‘‘പാദേസു കലലം മാ ലഗ്ഗീ’’തി അത്തനോ പാരുപനം സതസഹസ്സഗ്ഘനകം രത്തകമ്ബലം ഭൂമത്ഥരണം സന്ഥരിത്വാ കമ്ബലസ്സ വണ്ണേന സദ്ധിം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സരീരപ്പഭം ഏകസദിസം ദിസ്വാ അതിവിയ പസന്നോ ഹുത്വാ ആഹ – ‘‘യഥാ തുമ്ഹേഹി അക്കന്തകാലതോ പട്ഠായ ഇമസ്സ കമ്ബലസ്സ അതിവിയ പഭാ വിരോചതി, ഏവമേവ മയ്ഹമ്പി നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ ഹത്ഥപാദാനം വണ്ണോ ബന്ധുജീവകപുപ്ഫവണ്ണോ ഹോതു, സതക്ഖത്തും വിഹതകപ്പാസപടലഫസ്സസദിസോവ ഫസ്സോ ഹോതൂ’’തി. സോ തേമാസം പച്ചേകബുദ്ധം ഉപട്ഠഹിത്വാ പവാരിതകാലേ തിചീവരം അദാസി. പച്ചേകബുദ്ധോ പരിപുണ്ണപത്തചീവരോ ഗന്ധമാദനമേവ ഗതോ.

സോപി കുലപുത്തോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ കാളചമ്പാനഗരേ ഉപസേട്ഠിസ്സ ഘരേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണകാലതോ പട്ഠായ സേട്ഠികുലം അനേകാനി പണ്ണാകാരസഹസ്സാനി ആഗച്ഛന്തി. ജാതദിവസേ ച സകലനഗരം ഏകസക്കാരസമ്മാനം അഹോസി. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ മാതാപിതരോ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ അത്തനോ നാമം ഗണ്ഹിത്വാവ ആഗതോ, രത്തസുവണ്ണരസപരിസിത്താ വിയസ്സ സരീരച്ഛവീ’’തി സോണകുമാരോത്വേവസ്സ നാമം അകംസു.

അഥസ്സ സട്ഠി ധാതിയോ ഉപനേത്വാ ദേവകുമാരം വിയ നം സുഖേന വഡ്ഢേസും. തസ്സ ഏവരൂപം ആഹാരവിധാനം അഹോസി – സട്ഠികരീസമത്തം ഠാനം കസിത്വാ തിവിധേന ഉദകേന പോസേന്തി. കേദാരേ പവിസന്തീസു ഉദകമാതികാസു ഖീരോദകസ്സ ച ഗന്ധോദകസ്സ ച അനേകാനി ചാടിസഹസ്സാനി ആസിഞ്ചന്തി. സാലിസീസാനം ഖീരഗ്ഗഹണകാലേ സുകാദീനം പാണാനം ഉച്ഛിട്ഠകരണനിവാരണത്ഥം വീഹിഗബ്ഭാനം സുഖുമാലഭാവത്ഥഞ്ച പരിയന്തപരിക്ഖേപേ ച അന്തരന്തരാ ച ഥമ്ഭേ നിഖനിത്വാ ഉപരി ദണ്ഡകേ ദത്വാ കിലഞ്ജേഹി ഛാദേത്വാ സമന്താ സാണിയാ പരിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബപരിയന്തേ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തി. സസ്സേ നിപ്ഫന്നേ കോട്ഠേ ചതുജാതിഗന്ധേഹി പരിഭണ്ഡം കത്വാ ഉപരി ഉത്തമഗന്ധേഹി പരിഭാവേന്തി. അനേകസഹസ്സപുരിസാ ഖേത്തം ഓരുയ്ഹ സാലിസീസാനി വണ്ടേസു ഛിന്ദിത്വാ മുട്ഠിമുട്ഠിയോ കത്വാ രജ്ജുകേഹി ബന്ധിത്വാ സുക്ഖാപേന്തി. തതോ കോട്ഠകസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ ഗന്ധേ സന്ഥരിത്വാ ഉപരി സാലിസീസാനി സന്ഥരന്തി. ഏവം ഏകന്തരികം കത്വാ സന്ഥരന്താ കോട്ഠകം പൂരേത്വാ ദ്വാരം പിദഹന്തി, തിവസ്സസമ്പത്തകാലേ കോട്ഠകം വിവരന്തി. വിവടകാലേ സകലനഗരം സുഗന്ധഗന്ധികം ഹോതി. സാലിമ്ഹി പഹതേ ധുത്താ ഥുസേ കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, കുണ്ഡകം പന ചൂളുപട്ഠാകാ ലഭന്തി. മുസലഘട്ടിതകേ സാലിതണ്ഡുലേ വിചിനിത്വാ ഗണ്ഹന്തി. തേ സുവണ്ണഹീരകപച്ഛിയം പക്ഖിപിത്വാ സതകാലം പരിസ്സാവേത്വാ ഗഹിതേ പക്കുഥിതജാതിരസേ ഏകവാരം പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധരന്തി, പമുഖട്ഠാനം സുമനപുപ്ഫസദിസം ഹോതി. തം ഭോജനം സുവണ്ണസരകേ പക്ഖിപിത്വാ പക്കുഥിതഅപ്പോദകമധുപായാസപൂരിതസ്സ രജതഥാലസ്സ ഉപരി കത്വാ ആദായ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിപുത്തസ്സ പുരതോ ഠപേന്തി.

സോ അത്തനോ യാപനമത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗന്ധവാസിതേന ഉദകേന മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഹത്ഥപാദേ ധോവതി. അഥസ്സ ധോതഹത്ഥപാദസ്സ നാനപ്പകാരം മുഖവാസം ഉപനേന്തി. തസ്സ അക്കമനട്ഠാനേ വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണം അത്ഥരന്തി. ഹത്ഥപാദതലാനിസ്സ ബന്ധുജീവകപുപ്ഫവണ്ണാനി ഹോന്തി, സതകാലവിഹതകപ്പാസസ്സ വിയ ഫസ്സോ, പാദതലേസു മണികുണ്ഡലാവത്തവണ്ണാനി ലോമാനി ജായിംസു. സോ കസ്സചിദേവ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘ആജാനാഹി ഭൂമിം അക്കമിസ്സാമീ’’തി വദതി. തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേ തയോ പാസാദേ കാരേത്വാ നാടകാനി ച ഉപട്ഠാപേസും. സോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ദേവോ മഞ്ഞേ പടിവസതി.

അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥരി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തേ പാദലോമദസ്സനത്ഥം രഞ്ഞാ മാഗധേന പക്കോസാപേത്വാ അസീതിയാ ഗാമിയസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം പഹിതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹീ’’തി പുച്ഛിത്വാ അനനുഞ്ഞാതഭാവം സുത്വാ ‘‘ന ഖോ, സോണ, തഥാഗതാ മാതാപിതൂഹി അനനുഞ്ഞാതം പുത്തം പബ്ബാജേന്തീ’’തി പടിക്ഖിപി. സോ ‘‘സാധു ഭഗവാ’’തി തഥാഗതസ്സ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ മാതാപിതൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗമ്മ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികേ പബ്ബജി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനം പാളിയം (മഹാവ. ൨൪൩) ആഗതമേവ.

തസ്സ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ രാജഗഹേ വിഹരന്തസ്സ സമ്ബഹുലാ ഞാതിസാലോഹിതാ ച സന്ദിട്ഠസമ്ഭത്താ ച സക്കാരസമ്മാനം ആഹരന്തി, രൂപനിപ്ഫത്തിയാ വണ്ണം കഥേന്തി, അഞ്ഞേപി ജനാ പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തി. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘മമ സന്തികം ബഹൂ ജനാ ആഗച്ഛന്തി, കമ്മട്ഠാനേ വാ വിപസ്സനായ വാ കമ്മം കാതും കഥം സക്ഖിസ്സാമി, യംനൂനാഹം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സീതവനസുസാനം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കരേയ്യം. തത്ര ഹി സുസാനന്തി ജിഗുച്ഛിത്വാ ബഹൂ ജനാ നാഗമിസ്സന്തി, ഏവംസന്തേ മമ കിച്ചം മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീ’’തി സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സീതവനം ഗന്ത്വാ സമണധമ്മം കാതും ആരഭി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം സരീരം പരമസുഖുമാലം, ന ഖോ പന സക്കാ സുഖേനേവ സുഖം പാപുണിതും, കായം കിലമേത്വാപി സമണധമ്മം കാതും വട്ടതീ’’തി. തതോ ഠാനചങ്കമമേവ അധിട്ഠായ പധാനമകാസി. തസ്സ സുഖുമാലാനം പാദതലാനം അന്തന്തേഹി ഫോടാ ഉട്ഠായ ഭിജ്ജിംസു, ചങ്കമോ ഏകലോഹിതോവ അഹോസി. പാദേസു അവഹന്തേസു ജണ്ണുകേഹിപി ഹത്ഥേഹിപി വായമിത്വാ ചങ്കമതി. ഏവം വീരിയം ദള്ഹം കരോന്തോപി ഓഭാസമത്തമ്പി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഞ്ഞോപി ആരദ്ധവീരിയോ ഭവേയ്യ, മാദിസോവ ഭവേയ്യ. അഹം ഖോ പന ഏവം വായമന്തോപി മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ ഉപ്പാദേതും ന സക്കോമി, അദ്ധാ നേവാഹം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ, ന വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ, ന നേയ്യോ, പദപരമേന മയാ ഭവിതബ്ബം. കിം മേ പബ്ബജ്ജായ, ഹീനായാവത്തിത്വാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിസ്സാമി പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമീ’’തി.

തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ ഥേരസ്സ വിതക്കം ഞത്വാ സായന്ഹസമയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ലോഹിതേന ഫുട്ഠം ചങ്കമം ദിസ്വാ ഥേരം വീണോവാദേന (മഹാവ. ൨൪൩) ഓവദിത്വാ വീരിയസമഥയോജനത്ഥായ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ഗിജ്ഝകൂടമേവ ഗതോ. സോണത്ഥേരോപി ദസബലസ്സ സമ്മുഖാ ഓവാദം ലഭിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഥേരം ആരദ്ധവീരിയാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സോണകുടികണ്ണത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൬. അട്ഠമേ കല്യാണവാക്കരണാനന്തി വാക്കരണം വുച്ചതി വചനകിരിയാ, മധുരവചനാനന്തി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി ഥേരോ ദസബലേന സദ്ധിം ഏകഗന്ധകുടിയാ തഥാഗതസ്സ മധുരേന സരേന ധമ്മകഥം കഥേസി. അഥസ്സ സത്ഥാ സാധുകാരം അദാസി. തസ്മാ സോ കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. സോണോതി തസ്സ നാമം, കോടിഅഗ്ഘനകം പന കണ്ണപിളന്ധനം ധാരേസി. തസ്മാ കുടികണ്ണോതി വുച്ചതി, കോടികണ്ണോതി അത്ഥോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ പുരിമനയേനേവ മഹാജനേന സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠത്വാ സത്ഥു ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദസബലം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യം ഭിക്ഖും തുമ്ഹേ ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപയിത്ഥ, അഹമ്പി ഇമസ്സ അധികാരകമ്മസ്സ ഫലേന അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ തഥാരൂപോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ദേവലോകാ ചവിത്വാ കാളിയാ നാമ കുരരഘരികായ ഉപാസികായ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ പരിപക്കേ ഗബ്ഭേ രാജഗഹനഗരേ അത്തനോ കുലനിവേസനം ആഗതാ.

തസ്മിം സമയേ അമ്ഹാകം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ ഇസിപതനേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിംസു. തത്ഥ ഏകോ അട്ഠവീസതിയാ യക്ഖസേനാപതീനം അബ്ഭന്തരേ സാതാഗിരോ നാമ യക്ഖോ ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ചിന്തേസി – ‘‘കിം നു ഖോ അയം ഏവം മധുരധമ്മകഥാ മമ സഹായേന ഹേമവതേന സുതാ ന സുതാ’’തി? സോ ദേവസങ്ഘസ്സ അന്തരേ ഓലോകേന്തോ തം അപസ്സിത്വാ ‘‘അദ്ധാ മമ സഹായോ തിണ്ണം രതനാനം ഉപ്പന്നഭാവം ന ജാനാതി, ഗച്ഛാമി ദസബലസ്സ ചേവ വണ്ണം കഥേസ്സാമി, പടിവിദ്ധധമ്മഞ്ച ആരോചേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം രാജഗഹമത്ഥകേന തസ്സ സന്തികം പായാസി.

ഹേമവതോപി തിയോജനസഹസ്സം ഹിമവന്തം അകാലപുപ്ഫിതം ദിസ്വാ ‘‘മമ സഹായേന സാതാഗിരേന സദ്ധിം ഹിമവന്തകീളിതം കീളിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം രാജഗഹമത്ഥകേനേവ പായാസി. തേസം ദ്വിന്നമ്പി അഗ്ഗബലകായാ കുലഘരികായ കാളിഉപാസികായ നിവേസനമത്ഥകേ സമാഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ കസ്സ പരിസാ, മയം സാതാഗിരസ്സ. തുമ്ഹേ കസ്സ പരിസാ, മയം ഹേമവതസ്സാ’’തി ആഹംസു. തേ ഹട്ഠതുട്ഠാവ ഗന്ത്വാ തേസം യക്ഖസേനാപതീനം ആരോചയിംസു. തേപി തംഖണഞ്ഞേവ ഉപാസികായ നിവേസനമത്ഥകേ സമാഗച്ഛിംസു. സാതാഗിരോ ഹേമവതം ആഹ – ‘‘കഹം, സമ്മ, ഗച്ഛസീ’’തി? തവ സന്തികം സമ്മാതി. കിംകാരണാതി? ഹിമവന്തം പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ തയാ സദ്ധിം തത്ഥ കീളിസ്സാമീതി. ത്വം പന, സമ്മ, കഹം ഗച്ഛസീതി? തവ സന്തികം, സമ്മാതി. കിംകാരണാതി? ത്വം ഹിമവന്തസ്സ കേന പുപ്ഫിതഭാവം ജാനാസീതി? ന ജാനാമി, സമ്മാതി. സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തോ സിദ്ധത്ഥകുമാരോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും കമ്പേത്വാ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം മജ്ഝേ അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തസ്സ പവത്തിതഭാവം ന ജാനാസീതി? ന ജാനാമി, സമ്മാതി. ത്വം ഏത്തകമേവ ഠാനം പുപ്ഫിതന്തി അഞ്ഞാസി, തസ്സ പന പുരിസസ്സ സക്കാരത്ഥായ സകലദസസഹസ്സചക്കവാളം ഏകമാലാഗുളസദിസം അജ്ജ ജാതം സമ്മാതി. മാലാ താവ പുപ്ഫന്തു, തയാ സോ സത്ഥാ അക്ഖീനി പൂരേത്വാ ദിട്ഠോതി. ആമ, സമ്മ, സത്ഥാ ച മേ ദിട്ഠോ, ധമ്മോ ച സുതോ, അമതഞ്ച പീതം. അഹം ‘‘ഏതം അമതധമ്മം തമ്പി ജാനാപേസ്സാമീ’’തി തവ സന്തികം ആഗതോസ്മി, സമ്മാതി. തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്താനംയേവ ഉപാസികാ സിരിസയനതോ ഉട്ഠായ നിസിന്നാ തം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ സദ്ദേ നിമിത്തം ഗണ്ഹി. ‘‘അയം സദ്ദോ ഉദ്ധം, ന ഹേട്ഠാ, അമനുസ്സഭാസിതോ, നോ മനുസ്സഭാസിതോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഓഹിതസോതാ പഗ്ഗഹിതമാനസാ ഹുത്വാ നിസീദി. തതോ –

‘‘അജ്ജ പന്നരസോ ഉപോസഥോ (ഇതി സാതാഗിരോ യക്ഖോ),

ദിബ്ബാ രത്തി ഉപട്ഠിതാ;

അനോമനാമം സത്ഥാരം,

ഹന്ദ പസ്സാമ ഗോതമ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൫൩) –

ഏവം സാതാഗിരേന വുത്തേ –

‘‘കച്ചി മനോ സുപണിഹിതോ (ഇതി ഹേമവതോ യക്ഖോ),

സബ്ബഭൂതേസു താദിനോ;

കച്ചി ഇട്ഠേ അനിട്ഠേ ച,

സങ്കപ്പസ്സ വസീകതാ’’തി. (സു. നി. ൧൫൪);

ഏവം ഹേമവതോ സത്ഥു കായസമാചാരഞ്ച ആജീവഞ്ച മനോസമാചാരഞ്ച പുച്ഛി. പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം സാതാഗിരോ വിസ്സജ്ജേസി. ഏവം സത്ഥു സരീരവണ്ണഗുണവണ്ണകഥനവസേന ഹേമവതസുത്തന്തേ നിട്ഠിതേ ഹേമവതോ സഹായകസ്സ ധമ്മദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

അഥ, കാളീ ഉപാസികാ, പരസ്സ ധമ്മേ ദേസീയമാനേ തഥാഗതം അദിട്ഠപുബ്ബാവ ഹുത്വാ അനുസ്സവപ്പസാദം ഉപ്പാദേത്വാ പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭോജനം ഭുഞ്ജമാനാ വിയ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സാ സബ്ബമാതുഗാമാനം അന്തരേ പഠമകസോതാപന്നാ സബ്ബജേട്ഠികാ അഹോസി. തസ്സാ സഹ സോതാപത്തിഭാവേന തമേവ രത്തിം ഗബ്ഭവുട്ഠാനം ജാതം, പടിലദ്ധദാരകസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സോണോതി നാമം അകാസി. സാ യഥാരുചിയാ കുലഗേഹേ വസിത്വാ കുലഘരമേവ അഗമാസി.

തസ്മിം സമയേ മഹാകച്ചാനത്ഥേരോ തം നഗരം ഉപനിസ്സായ ഉപവത്തേ പബ്ബതേ പടിവസതി. ഉപാസികാ ഥേരം ഉപട്ഠാതി. ഥേരോ നിബദ്ധം തസ്സാ നിവേസനം ഗച്ഛതി. സോണദാരകോപി നിബദ്ധം ഥേരസ്സ സന്തികേ വിചരന്തോ വിസ്സാസികോ അഹോസി. സോ അപരേന സമയേന ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി. ഥേരോ തം ഉപസമ്പാദേതുകാമോ തീണി വസ്സാനി ഗണം പരിയേസിത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. സോ ഉപസമ്പന്നോ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ഥേരസ്സേവ സന്തികേ സുത്തനിപാതം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വുത്ഥവസ്സോ പവാരേത്വാ സത്ഥാരം പസ്സിതുകാമോ ഹുത്വാ ഉപജ്ഝായം ആപുച്ഛി. ഥേരോ ആഹ – ‘‘സോണ, തയി ഗതേ സത്ഥാ തം ഏകഗന്ധകുടിയം വസാപേത്വാ ധമ്മം അജ്ഝേസിസ്സതി, ത്വം ധമ്മം കഥേസ്സസി. സത്ഥാ തവ ധമ്മകഥായ പസീദിത്വാ തുയ്ഹം വരം ദസ്സതി. ത്വം വരം ഗണ്ഹന്തോ ഇമഞ്ച ഇമഞ്ച ഗണ്ഹാഹി, മമ വചനേന ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദാഹീ’’തി. സോ ഉപജ്ഝായേന അനുഞ്ഞാതോ മാതുഉപാസികായ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ആരോചേസി. സാപി ‘‘സാധു, താത, ത്വം ദസബലം പസ്സിതും ഗച്ഛന്തോ ഇമം കമ്ബലം ആഹരിത്വാ സത്ഥു വസനഗന്ധകുടിയാ ഭൂമത്ഥരണം കത്വാ അത്ഥരാഹീ’’തി കമ്ബലം അദാസി. സോണത്ഥേരോ തം ആദായ സേനാസനം സംസാമേത്വാ അനുപുബ്ബേന സത്ഥു വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നവേലായമേവ ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. സത്ഥാ തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, ഇമസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ സേനാസനം ജാനാഹീ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു അധിപ്പായം ഞത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയംയേവ ഭൂമത്ഥരണം ഉസ്സാരേന്തോ വിയ അത്ഥരി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ബഹുദേവരത്തിം അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാ വിഹാരം പാവിസി, ആയസ്മാപി ഖോ സോണോ ബഹുദേവരത്തിം അജ്ഝോകാസേ വീതിനാമേത്വാ വിഹാരം പാവിസി. സത്ഥാ പച്ഛിമയാമേ സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ പച്ചൂസസമയേ വുട്ഠായ നിസീദിത്വാ ‘‘ഏത്തകേന കാലേന സോണസ്സ കായദരഥോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ആയസ്മന്തം സോണം അജ്ഝേസി – ‘‘പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതു’’ന്തി. സോണത്ഥേരോ മധുരസ്സരേന ഏകബ്യഞ്ജനമ്പി അവിനാസേന്തോ അട്ഠകവഗ്ഗിയാനി സുത്താനി (സു. നി. ൭൭൨ ആദയോ) അഭാസി. കഥാപരിയോസാനേ ഭഗവാ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘സുഗ്ഗഹിതോ തേ ഭിക്ഖു ധമ്മോ, മയാ ദേസിതകാലേ ച അജ്ജ ച ഏകസദിസാവ ദേസനാ, കിഞ്ചി ഊനം വാ അധികം വാ നത്ഥീ’’തി പസന്നഭാവം പകാസേസി. സോണത്ഥേരോപി ‘‘അയം ഓകാസോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ വചനേന ദസബലം വന്ദിത്വാ വിനയധരപഞ്ചമേന ഗണേന ഉപസമ്പദം ആദിം കത്വാ സബ്ബേ വരേ യാചി, സത്ഥാ അദാസി. പുന ഥേരോ മാതുഉപാസികായ വചനേന വന്ദിത്വാ ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഉപാസികായ തുമ്ഹാകം വസനഗന്ധകുടിയം ഭൂമത്ഥരണത്ഥം കമ്ബലോ പഹിതോ’’തി കമ്ബലം ദത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന ഥേരസ്സ പബ്ബജ്ജം ആദിം കത്വാ സബ്ബം സുത്തേ ആഗതമേവ.

ഇതി ഥേരോ സത്ഥു സന്തികാ അട്ഠ വരേ ലഭിത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. പുനദിവസേ മാതുഉപാസികായ നിവേസനദ്വാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖായ അട്ഠാസി. ഉപാസികാ ‘‘പുത്തോ കിര മേ ദ്വാരേ ഠിതോ’’തി സുത്വാ വേഗേന ആഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഹത്ഥതോ പത്തം ഗഹേത്വാ അന്തോനിവേസനേ നിസീദാപേത്വാ ഭോജനം അദാസി. അഥ നം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠോ തേ, താത, ദസബലോ’’തി? ആമ ഉപാസികേതി. വന്ദിതോ തേ മമ വചനേനാതി? ആമ വന്ദിതോ, സോപി ച മേ കമ്ബലോ തഥാഗതസ്സ വസനട്ഠാനേ ഭൂമത്ഥരണം കത്വാ അത്ഥതോതി. കിം, താത, തയാ കിര സത്ഥു ധമ്മകഥാ കഥിതാ, സത്ഥാരാ ച തേ സാധുകാരോ ദിന്നോതി? തയാ കഥം ഞാതം ഉപാസികേതി? താത, മയ്ഹം ഗേഹേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദസബലേന തുയ്ഹം സാധുകാരം ദിന്നദിവസേ ‘‘സകലദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവതാ സാധുകാരം അദംസൂ’’തി ആഹ – താത, തയാ കഥിതധമ്മകഥം ബുദ്ധാനം കഥിതനിയാമേനേവ മയ്ഹമ്പി കഥേതും പച്ചാസീസാമീതി. ഥേരോ മാതു കഥം സമ്പടിച്ഛി. സാ തസ്സ അധിവാസനം വിദിത്വാ ദ്വാരേ മണ്ഡപം കാരേത്വാ ദസബലസ്സ കഥിതനിയാമേനേവ അത്തനോ ധമ്മകഥം കഥാപേസീതി വത്ഥു ഏത്ഥ സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം കല്യാണവാക്കരണാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സീവലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൭. നവമേ ലാഭീനം യദിദം സീവലീതി ഠപേത്വാ തഥാഗതം ലാഭീനം ഭിക്ഖൂനം സീവലിത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി അതീതേ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ വുത്തനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ലാഭീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി ദസബലം നിമന്തേത്വാ പുരിമനയേനേവ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ‘‘ഭഗവാ അഹമ്പി ഇമിനാ അധികാരകമ്മേന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം ന പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അഹമ്പി തുമ്ഹേഹി സോ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതഭിക്ഖു വിയ ലാഭീനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘അയം തേ പത്ഥനാ അനാഗതേ ഗോതമസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോപി കുലപുത്തോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ വിപസ്സീബുദ്ധകാലേ ബന്ധുമതീനഗരതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം ഗാമേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്മിം സമയേ ബന്ധുമതീനഗരവാസിനോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സാകച്ഛിത്വാ സാകച്ഛിത്വാ ദസബലസ്സ ദാനം ദേന്തി. തേ ഏകദിവസം സബ്ബേവ ഏകതോ ഹുത്വാ ദാനം ദേന്താ ‘‘കിം നു ഖോ അമ്ഹാകം ദാനമുഖേ നത്ഥീ’’തി മധുഞ്ച ഗുളദധിഞ്ച ന അദ്ദസംസു. തേ ‘‘യതോ കുതോചി ആഹരിസ്സാമാ’’തി ജനപദതോ നഗരം പവിസനമഗ്ഗേ പുരിസം ഠപേസും. തദാ ഏസ കുലപുത്തോ അത്തനോ ഗാമതോ ഗുളദധിവാരകം ഗഹേത്വാ ‘‘കിഞ്ചിദേവ ആഹരിസ്സാമീ’’തി നഗരം ഗച്ഛന്തോ മുഖം ധോവിത്വാ ‘‘ധോതഹത്ഥപാദോ പവിസിസ്സാമീ’’തി ഫാസുകട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ നങ്ഗലസീസമത്തം നിമ്മക്ഖികം ദണ്ഡകമധും ദിസ്വാ ‘‘പുഞ്ഞേന മേ ഇദം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഗഹേത്വാ നഗരം പവിസതി. നാഗരേഹി ഠപിതപുരിസോ തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭോ പുരിസ, കസ്സിമം ആഹരസീ’’തി പുച്ഛി. ന കസ്സചി സാമി, വിക്കിണിതും പന മേ ഇദം ആനീതന്തി. തേന ഹി, ഭോ പുരിസ, ഇമം കഹാപണം ഗഹേത്വാ ഏതം മധുഞ്ച ഗുളദധിഞ്ച ദേഹീതി.

സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം ന ബഹുമൂലം, അയഞ്ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ബഹും ദേതി, വീമംസിതും വട്ടതീ’’തി. തതോ നം ‘‘നാഹം ഏകകഹാപണേന ദേമീ’’തി ആഹ. യദി ഏവം, ദ്വേ ഗഹേത്വാ ദേഹീതി. ദ്വീഹിപി ന ദേമീതി. ഏതേനുപായേന വഡ്ഢന്തം വഡ്ഢന്തം സഹസ്സം പാപുണി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അതിഅഞ്ഛിതും ന വട്ടതി, ഹോതു താവ, ഇമസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ഇദം ന ബഹുഅഗ്ഘനകം, ത്വഞ്ച ബഹും ദേസി, കേന കമ്മേന ഇദം ഗണ്ഹാസീ’’തി? ഇധ, ഭോ, നഗരവാസിനോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം പടിവിരുജ്ഝിത്വാ വിപസ്സീദസബലസ്സ ദാനം ദേന്താ ഇദം ദ്വയം ദാനമുഖേ അപസ്സന്താ പരിയേസന്തി. സചേ ഇദം ദ്വയം ന ലഭിസ്സന്തി, നാഗരാനം പരാജയോ ഭവിസ്സതി. തസ്മാ സഹസ്സം ദത്വാ ഗണ്ഹാമീതി. കിം പനേതം നാഗരാനമേവ വട്ടതി, ന അഞ്ഞേസം ദാതും വട്ടതീതി? യസ്സ കസ്സചി ദാതും അവാരിതമേതന്തി. അത്ഥി പന തേ കോചി നാഗരാനം ദാനേ ഏകദിവസം സഹസ്സം ദാതാതി? നത്ഥി സമ്മാതി. ഇമേസം പന ദ്വിന്നം സഹസ്സഗ്ഘനകഭാവം ജാനാസീതി? ആമ ജാനാമീതി. തേന ഹി ഗച്ഛ, നാഗരാനം ആചിക്ഖ – ‘‘ഏകോ പുരിസോ ഇമാനി ദ്വേ മൂലേന ന ദേതി, സഹത്ഥേനേവ ദാതുകാമോ, തുമ്ഹേ ഇമേസം ദ്വിന്നം കാരണാ നിരുസ്സുക്കാ ഹോഥാ’’തി. ത്വം പന മേ ഇമസ്മിം ദാനമുഖേ ജേട്ഠകഭാവസ്സ കായസക്ഖീ ഹോഹീതി.

സോ ഗാമവാസീ പരിബ്ബയത്ഥം ഗഹിതമാസകേന പഞ്ചകടുകം ഗഹേത്വാ ചുണ്ണം കത്വാ ദധിതോ കഞ്ജിയം വാഹേത്വാ തത്ഥ മധുപടലം പീളേത്വാ പഞ്ചകടുകചുണ്ണേന യോജേത്വാ ഏകസ്മിം പദുമിനിപത്തേ പക്ഖിപിത്വാ തം സംവിദഹിത്വാ ആദായ ദസബലസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ നിസീദി. മഹാജനേന ആഹരിയമാനസ്സ സക്കാരസ്സ അന്തരേ അത്തനോ പത്തവാരം ഓലോകയമാനോ ഓകാസം ഞത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭഗവാ അയം മയ്ഹം ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരോ, ഇമം മേ അനുകമ്പം പടിച്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി. സത്ഥാ തസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച ചതുമഹാരാജദത്തിയേന സേലമയേന പത്തേന തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ യഥാ അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ദിയ്യമാനം ന ഖീയതി, ഏവം അധിട്ഠാസി. സോപി കുലപുത്തോ നിട്ഠിതഭത്തകിച്ചം ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ആഹ – ‘‘ദിട്ഠോ മേ ഭഗവാ അജ്ജ ബന്ധുമതീനഗരവാസികേഹി തുമ്ഹാകം സക്കാരോ ആഹരിയമാനോ, അഹമ്പി ഇമസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തഭവേ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതു കുലപുത്താ’’തി വത്വാ തസ്സ ച നഗരവാസീനഞ്ച ഭത്താനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി.

സോപി കുലപുത്തോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സുപ്പവാസായ രാജധീതായ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ സായം പാതഞ്ച പണ്ണാകാരസതാനി പാപുണന്തി, സുപ്പവാസാ സമ്പത്തിം ഗച്ഛതി. അഥ നം പുഞ്ഞവീമംസനത്ഥം ഹത്ഥേന ബീജപച്ഛിം ഫുസാപേന്തി, ഏകേകബീജതോ സലാകസതമ്പി സലാകസഹസ്സമ്പി നിഗച്ഛതി. ഏകകരീസഖേത്തതോ പഞ്ഞാസമ്പി സട്ഠിപി സകടാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. കോട്ഠപൂരണകാലേപി കോട്ഠദ്വാരം ഹത്ഥേന ഫുസാപേന്തി, രാജധീതായ പുഞ്ഞേന ഗണ്ഹന്താനം ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനം പുന പൂരതി. പരിപുണ്ണഭത്തകുമ്ഭിതോപി ‘‘രാജധീതായ പുഞ്ഞ’’ന്തി വത്വാ യസ്സ കസ്സചി ദേന്താനം യാവ ന ഉക്കഡ്ഢന്തി, ന താവ ഭത്തം ഖീയതി. ദാരകേ കുച്ഛിഗതേയേവ സത്ത വസ്സാനി അതിക്കമിംസു.

ഗബ്ഭേ പന പരിപക്കേ സത്താഹം മഹാദുക്ഖം അനുഭോസി. സാ സാമികം ആമന്തേത്വാ ‘‘പുരേ മരണാ ജീവമാനാവ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി സത്ഥു സന്തികം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ ഇമം പവത്തിം സത്ഥു ആരോചേത്വാ സത്ഥാരം നിമന്തേഹി, യഞ്ച സത്ഥാ വദേതി, തം സാധുകം ഉപലക്ഖേത്വാ ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേഹീ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ തസ്സാ സാസനം ഭഗവതോ ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘സുഖിനീ ഹോതു സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ, സുഖിനീ അരോഗാ അരോഗം പുത്തം വിജായതൂ’’തി ആഹ. രാജാ തം സുത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ അന്തോഗാമാഭിമുഖോ പായാസി. തസ്സ പുരേ ആഗമനായേവ സുപ്പവാസായ കുച്ഛിതോ ധമകരണാ ഉദകം വിയ ഗബ്ഭോ നിക്ഖമി, പരിവാരേത്വാ നിസിന്നജനോ അസ്സുമുഖോവ ഹസിതും ആരദ്ധോ. ഹട്ഠതുട്ഠോ മഹാജനോ രഞ്ഞോ പുത്തസാസനം ആരോചേതും അഗമാസി.

രാജാ തേസം ഇങ്ഗിതം ദിസ്വാവ ‘‘ദസബലേന കഥിതകഥാ നിപ്ഫന്നാ മഞ്ഞേ’’തി ചിന്തേസി. സോ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു സാസനം രാജധീതായ ആരോചേസി. രാജധീതാ ‘‘തയാ നിമന്തിതം ജീവിതഭത്തമേവ മങ്ഗലഭത്തം ഭവിസ്സതി, ഗച്ഛ സത്താഹം ദസബലം നിമന്തേഹീ’’തി. രാജാ തഥാ അകാസി. സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം പവത്തയിംസു. ദാരകോ സബ്ബേസം ഞാതീനം സന്തത്തചിത്തം നിബ്ബാപേന്തോ ജാതോതി സീവലിദാരകോത്വേവസ്സ നാമം അകംസു. സോ സത്ത വസ്സാനി ഗബ്ഭേ വസിതത്താ ജാതകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബകമ്മക്ഖമോ അഹോസി. ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തോ സത്തമേ ദിവസേ തേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപം അകാസി. സത്ഥാപി ധമ്മപദേ ഗാഥം അഭാസി –

‘‘യോമം പലിപഥം ദുഗ്ഗം, സംസാരം മോഹമച്ചഗാ;

തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഝായീ, അനേജോ അകഥംകഥീ;

അനുപാദായ നിബ്ബുതോ, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൪);

അഥ നം ഥേരോ ഏവമാഹ – ‘‘കിം പന തയാ ഏവരൂപം ദുക്ഖരാസിം അനുഭവിത്വാ പബ്ബജിതും ന വട്ടതീ’’തി? ലഭമാനോ പബ്ബജേയ്യം, ഭന്തേതി. സുപ്പവാസാ തം ദാരകം ഥേരേന സദ്ധിം കഥേന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ മേ പുത്തോ ധമ്മസേനാപതിനാ സദ്ധിം കഥേതീ’’തി ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം കിം കഥേതി, ഭദന്തേ’’തി? അത്തനാ അനുഭൂതം ഗബ്ഭവാസദുക്ഖം കഥേത്വാ തുമ്ഹേഹി അനുഞ്ഞാതോ പബ്ബജിസ്സാമീതി വദതീതി. സാധു, ഭന്തേ, പബ്ബാജേഥ നന്തി. ഥേരോ തം വിഹാരം നേത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേന്തോ, ‘‘സീവലി, ന തുയ്ഹം അഞ്ഞേന ഓവാദേന കമ്മം അത്ഥി, തയാ സത്ത വസ്സാനി അനുഭൂതദുക്ഖമേവ പച്ചവേക്ഖാഹീ’’തി. ഭന്തേ, പബ്ബാജനമേവ തുമ്ഹാകം ഭാരോ, യം പന മയാ കാതും സക്കാ, തമഹം ജാനിസ്സാമീതി. സോ പഠമകേസവട്ടിയാ ഓഹാരിതക്ഖണേയേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ദുതിയായ ഓഹാരിതക്ഖണേ സകദാഗാമിഫലേ, തതിയായ അനാഗാമിഫലേ. സബ്ബേസംയേവ പന കേസാനം ഓരോപനഞ്ച അരഹത്തസച്ഛികിരിയാ ച അപച്ഛാ അപുരിമാ അഹോസി. തസ്സ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയാ യദിച്ഛകം ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം ഏത്ഥ വത്ഥു സമുട്ഠിതം.

അപരഭാഗേ സത്ഥാ സാവത്ഥിം അഗമാസി. ഥേരോ സത്ഥാരം അഭിവാദേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം പുഞ്ഞം വീമംസിസ്സാമി, പഞ്ച മേ ഭിക്ഖുസതാനി ദേഥാ’’തി ആഹ. ഗണ്ഹ, സീവലീതി. സോ പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ ഹിമവന്താഭിമുഖം ഗച്ഛന്തോ അടവിമഗ്ഗം ഗച്ഛതി. തസ്സ പഠമം ദിട്ഠാ നിഗ്രോധേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സത്ത ദിവസാനി ദാനം അദാസി. ഇതി സോ –

‘‘നിഗ്രോധം പഠമം പസ്സി, ദുതിയം പണ്ഡവപബ്ബതം;

തതിയം അചിരവതിയം, ചതുത്ഥം വരസാഗരം.

‘‘പഞ്ചമം ഹിമവന്തം സോ, ഛട്ഠം ഛദ്ദന്തുപാഗമി;

സത്തമം ഗന്ധമാദനം, അട്ഠമം അഥ രേവത’’ന്തി.

സബ്ബട്ഠാനേസു സത്ത സത്ത ദിവസാനേവ ദാനം അദംസു. ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ പന നാഗദത്തദേവരാജാ നാമ സത്തദിവസേസു ഏകദിവസം ഖീരപിണ്ഡപാതം അദാസി, ഏകദിവസം സപ്പിപിണ്ഡപാതം അദാസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഇമസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നേവ ധേനുയോ ദുയ്ഹമാനാ പഞ്ഞായന്തി, ന ദധിനിമ്മഥനം, കുതോ തേ, ദേവരാജ, ഇമം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി? ‘‘ഭന്തേ, കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ ഖീരസലാകഭത്തദാനസ്സേതം ഫല’’ന്തി ദേവരാജാ ആഹ. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ഖദിരവനിയരേവതസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം അത്തനോ സാസനേ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൦൮. ദസമേ സദ്ധാധിമുത്താനന്തി സദ്ധായ അധിമുത്താനം, ബലവസദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം വക്കലിത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞേസം ഹി സദ്ധാ വഡ്ഢേതബ്ബാ ഹോതി, ഥേരസ്സ പന ഹാപേതബ്ബാ ജാതാ. തസ്മാ സോ സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗോതി വുത്തോ. വക്കലീതി പനസ്സ നാമം.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി അതീതേ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ വുത്തനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തനയേനേവ സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹമ്പി ഇമിനാ അധികാരകമ്മേന തുമ്ഹേഹി സദ്ധാധിമുത്താനം ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതഭിക്ഖു വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോപി യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം സത്ഥുകാലേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, വക്കലീതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വുദ്ധിപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ദസബലം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതം സാവത്ഥിയം ചരന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു സരീരസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തോ സരീരസമ്പത്തിദസ്സനേന അതിത്തോ ദസബലേന സദ്ധിംയേവ വിചരതി. വിഹാരം ഗച്ഛന്തേന സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സരീരനിപ്ഫത്തിം ഓലോകേന്തോവ തിട്ഠതി. ധമ്മസഭായം നിസീദിത്വാ ധമ്മം കഥേന്തസ്സ സമ്മുഖട്ഠാനേ ഠിതോ ധമ്മം സുണാതി. സോ സദ്ധം പടിലഭിത്വാ ‘‘അഗാരമജ്ഝേ വസന്തോ നിബദ്ധം ദസബലസ്സ ദസ്സനം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജി.

തതോ പട്ഠായ ഠപേത്വാ ആഹാരകരണവേലം അവസേസകാലേ യത്ഥ ഠിതേന സക്കാ ദസബലം പസ്സിതും, തത്ഥ ഠിതോ യോനിസോമനസികാരം പഹായ ദസബലം ഓലോകേന്തോവ വിഹരതി. സത്ഥാ തസ്സ ഞാണപരിപാകം ആഗമേന്തോ ദീഘമ്പി അദ്ധാനം തസ്മിം രൂപദസ്സനവസേനേവ വിചരന്തേ കിഞ്ചി അവത്വാ ‘‘ഇദാനിസ്സ ഞാണം പരിപാകഗതം, സക്കാ ഏതം ബോധേതു’’ന്തി ഞത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം തേ, വക്കലി, ഇമിനാ പൂതികായേന ദിട്ഠേന, യോ ഖോ, വക്കലി, ധമ്മം പസ്സതി, സോ മം പസ്സതി. യോ മം പസ്സതി, സോ ധമ്മം പസ്സതി. ധമ്മഞ്ഹി, വക്കലി, പസ്സന്തോ മം പസ്സതി, മം പസ്സന്തോ ധമ്മം പസ്സതീ’’തി.

സത്ഥരി ഏവം ഓവദന്തേപി ഥേരോ ദസബലസ്സ ദസ്സനം പഹായ നേവ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും സക്കോതി. തതോ സത്ഥാ ‘‘നായം ഭിക്ഖു സംവേഗം അലഭിത്വാ ബുജ്ഝിസ്സതീ’’തി ഉപകട്ഠായ വസ്സൂപനായികായ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ വസ്സൂപനായികദിവസേ ‘‘അപേഹി, വക്കലീ’’തി ഥേരം പണാമേതി. ബുദ്ധാ ച നാമ ആദേയ്യവചനാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഥേരോ സത്ഥാരം പടിപ്ഫരിത്വാ ഠാതും അസക്കോന്തോ തേമാസം ദസബലസ്സ സമ്മുഖേ ആഗന്തും അവിസഹന്തോ ‘‘കിം ദാനി സക്കാ കാതും, തഥാഗതേനമ്ഹി പണാമിതോ, സമ്മുഖീഭാവം ന ലഭാമി, കിം മയ്ഹം ജീവിതേനാ’’തി ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതേ പപാതട്ഠാനം അഭിരുഹി. സത്ഥാ തസ്സ കിലമനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയം ഭിക്ഖു മമ സന്തികാ അസ്സാസം അലഭന്തോ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയം നാസേയ്യാ’’തി അത്താനം ദസ്സേതും ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേസി. അഥസ്സ സത്ഥു ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ഏവ മഹന്തം സോകസല്ലം പഹീനം. സത്ഥാ സുക്ഖതളാകേ ഓഘം ആഹരന്തോ വിയ വക്കലിത്ഥേരസ്സ ബലവപീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേതും ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘പാമോജ്ജബഹുലോ ഭിക്ഖു, പസന്നോ ബുദ്ധസാസനേ;

അധിഗച്ഛേ പദം സന്തം, സങ്ഖാരൂപസമം സുഖ’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൮൧);

വക്കലിത്ഥേരസ്സ ച ‘‘ഏഹി, വക്കലീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. ഥേരോ ‘‘ദസബലോ മേ ദിട്ഠോ, ഏഹീതി അവ്ഹായനമ്പി ലദ്ധ’’ന്തി ബലവപീതിം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘കുതോ ഗച്ഛാമീ’’തി അത്തനോ ഗമനഭാവം അജാനിത്വാവ ദസബലസ്സ സമ്മുഖേ ആകാസേ പക്ഖന്ദിത്വാ പഠമപാദേന പബ്ബതേ ഠിതോയേവ സത്ഥാരാ വുത്തഗാഥം ആവജ്ജേന്തോ ആകാസേയേവ പീതിം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ തഥാഗതം വന്ദമാനോവ ഓതരി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം സദ്ധാധിമുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ.