൧൪. ഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

(൧൪) ൩. തതിയഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

൨൦൯. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ സിക്ഖാകാമാനന്തി തിസ്സോ സിക്ഖാ കാമയമാനാനം സമ്പിയായിത്വാ സിക്ഖന്താനന്തി അത്ഥോ. രാഹുലോതി അത്തനോ പുത്തം രാഹുലത്ഥേരം ദസ്സേതി. ഥേരോ കിര പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പാതോവ ഉട്ഠഹന്തോ ഹത്ഥപൂരം വാലികം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘അഹോ വതാഹം അജ്ജ ദസബലസ്സ ചേവ ആചരിയുപജ്ഝായാനഞ്ച സന്തികാ ഏത്തകം ഓവാദഞ്ചേവ അനുസാസനിഞ്ച ലഭേയ്യ’’ന്തി പത്ഥേതി. തസ്മാ സിക്ഖാകാമാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോതി.

൨൧൦. ദുതിയേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനന്തി സദ്ധായ പബ്ബജിതാനം. രട്ഠപാലോതി രട്ഠം പാലേതും സമത്ഥോ, ഭിന്നം വാ രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥേ കുലേ ജാതോതിപി രട്ഠപാലോതി സങ്ഖം ഗതോ. സോ ഹി സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ ചുദ്ദസഭത്തച്ഛേദേ കത്വാ മാതാപിതരോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിതോ. തസ്മാ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

രാഹുല-രട്ഠപാലത്ഥേരവത്ഥു

ഇമേസം പന ഉഭിന്നമ്പി ഥേരാനം പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – ഏതേ കിര ദ്വേപി അതീതേ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം ദഹരകാലേ നാമം വാ ഗോത്തം വാ ന കഥിയതി. വയപ്പത്താ പന ഘരാവാസേ പതിട്ഠായ അത്തനോ അത്തനോ പിതു അച്ചയേന ഉഭോപി അത്തനോ അത്തനോ രതനകോട്ഠാഗാരകമ്മികേ പക്കോസാപേത്വാ അപരിമാണം ധനം ദിസ്വാ – ‘‘ഇമം ഏത്തകം ധനരാസിം അയ്യകപയ്യകാദയോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, അമ്ഹേഹി ദാനി യേന കേനചി ഉപായേന ഇമം ധനം ഗഹേത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി തേ ഉഭോപി ജനാ ചതൂസു ഠാനേസു കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം ദാതും ആരദ്ധാ. ഏകോ അത്തനോ ദാനഗ്ഗേ ആഗതാഗതജനം പുച്ഛിത്വാ യാഗുഖജ്ജകാദീസു യസ്സ യം പടിഭാതി, തസ്സ തം അദാസി, തസ്സ തേനേവ കാരണേന ആഗതപാകോതി നാമം ജാതം. ഇതരോ അപുച്ഛിത്വാവ ഗഹിതഗഹിതഭാജനം പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ ദേതി, തസ്സപി തേനേവ കാരണേന അനഗ്ഗപാകോതി നാമം ജാതം, അപ്പമാണപാകോതി അത്ഥോ.

തേ ഉഭോപി ഏകദിവസം പാതോവ മുഖധോവനത്ഥം ബഹിഗാമം അഗമംസു. തസ്മിം സമയേ ഹിമവന്തതോ ദ്വേ മഹിദ്ധികാ താപസാ ഭിക്ഖാചാരത്ഥായ ആകാസേന ആഗന്ത്വാ തേസം സഹായകാനം അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ‘‘മാ നോ ഏതേ പസ്സിംസൂ’’തി ഏകപസ്സേ അട്ഠംസു. തേ ഉഭോപി ജനാ തേസം ലാബുഭാജനാദിപരിക്ഖാരം സംവിധായ അന്തോഗാമം സന്ധായ ഭിക്ഖായ ഗതാനം സന്തികം ആഗമ്മ വന്ദിംസു. അഥ നേ താപസാ ‘‘കായ വേലായ ആഗതത്ഥ മഹാപുഞ്ഞാ’’തി ആഹംസു. തേ ‘‘അധുനാവ, ഭന്തേ’’തി വത്വാ തേസം ഹത്ഥതോ ലാബുഭാജനം ഗഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹം നേത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ നിബദ്ധം ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥം പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹിംസു.

തേസു ഏകോ താപസോ സപരിളാഹകായധാതുകോ ഹോതി. സോ അത്തനോ ആനുഭാവേന മഹാസമുദ്ദഉദകം ദ്വേധാ കത്വാ പഥവിന്ധരനാഗരാജസ്സ ഭവനം ഗന്ത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസീദതി. സോ ഉതുസപ്പായം ഗഹേത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകസ്സ ഗേഹേ ഭത്താനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘പഥവിന്ധരനാഗഭവനം വിയ ഹോതൂ’’തി വദതി. അഥ നം ഏകദിവസം ഉപട്ഠാകോ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ അനുമോദനം കരോന്താ ‘പഥവിന്ധരനാഗഭവനം വിയ ഹോതൂ’തി വദഥ, മയമസ്സ അത്ഥം ന ജാനാമ, കിം വുത്തം ഹോതി ഇദം, ഭന്തേ’’തി? ആമ, കുടുമ്ബിയ അഹം ‘‘തുമ്ഹാകം സമ്പത്തി പഥവിന്ധരനാഗരാജസമ്പത്തിസദിസാ ഹോതൂ’’തി വദാമീതി. കുടുമ്ബികോ തതോ പട്ഠായ പഥവിന്ധരനാഗരാജഭവനേ ചിത്തം ഠപേസി.

ഇതരോ താപസോ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ സുഞ്ഞേ സേരിസകവിമാനേ ദിവാവിഹാരം കരോതി. സോ ആഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ ച സക്കസ്സ ദേവരാജസ്സ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ അത്തനോ ഉപട്ഠാകസ്സ അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘സക്കവിമാനം വിയ ഹോതൂ’’തി വദതി. അഥ നം സോപി കുടുമ്ബിയോ ഇതരോ സഹായകോ തം താപസം വിയ പുച്ഛി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ സക്കഭവനേ ചിത്തം ഠപേസി. തേ ഉഭോപി പത്ഥിതട്ഠാനേസുയേവ നിബ്ബത്താ.

പഥവിന്ധരഭവനേ നിബ്ബത്തോ പഥവിന്ധരനാഗരാജാ നാമ ജാതോ. സോ നിബ്ബത്തക്ഖണേ അത്തനോ അത്തഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അമനാപസ്സ വത മേ ഠാനസ്സ കുലുപകതാപസോ വണ്ണം കഥേസി, ഉരേന പരിസക്കിത്വാ വിചരണട്ഠാനമേതം, നൂന സോ അഞ്ഞം ഠാനം ന ജാനാതീ’’തി വിപ്പടിസാരീ അഹോസി. അഥസ്സ തംഖണേയേവ അലങ്കതപടിയത്താനി നാഗനാടകാനി സബ്ബദിസാസു തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹിംസു. സോ തസ്മിംയേവ ഖണേ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മാണവകവണ്ണീ അഹോസി. അന്വദ്ധമാസഞ്ച ചത്താരോ മഹാരാജാനോ സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ സോപി വിരൂപക്ഖേന നാഗരഞ്ഞാ സദ്ധിം സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗതോ. സക്കോ തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ സഞ്ജാനി. അഥ നം സമീപേ ആഗന്ത്വാ ഠിതകാലേ ‘‘കഹം നിബ്ബത്തോസി സമ്മാ’’തി പുച്ഛി. മാ കഥേസി, മഹാരാജ, ഉരേന പരിസക്കനട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോമ്ഹി, തുമ്ഹേ പന കല്യാണമിത്തം ലഭിത്ഥാതി. സമ്മ, ത്വം ‘‘അട്ഠാനേ നിബ്ബത്തോമ്ഹീ’’തി മാ വിതക്കയി, പദുമുത്തരദസബലോ ലോകേ നിബ്ബത്തോ, തസ്സ അധികാരകമ്മം കത്വാ ഇമംയേവ ഠാനം പത്ഥേഹി, ഉഭോ സുഖം വസിസ്സാമാതി. സോ ‘‘ഏവം, ദേവ, കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പദുമുത്തരദസബലം നിമന്തേത്വാ അത്തനോ നാഗഭവനേ നാഗപരിസായ സദ്ധിം സബ്ബരത്തിം സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേസി.

സത്ഥാ പുനദിവസേ ഉട്ഠിതേ അരുണേ അത്തനോ ഉപട്ഠാകം സുമനത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘സുമന, അജ്ജ തഥാഗതോ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സതി, മാ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛന്തു, തേപിടകാ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ ഛളഭിഞ്ഞാവ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ സബ്ബേസം ആരോചേസി. സത്ഥാരാ സദ്ധിം സതസഹസ്സാ ഭിക്ഖൂ ആകാസം പക്ഖന്ദിംസു. പഥവിന്ധരോ നാഗപരിസായ സദ്ധിം ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം ആഗതോ സത്ഥാരം പരിവാരേത്വാ സമുദ്ദമത്ഥകേ മണിവണ്ണാ ഊമിയോ മദ്ദമാനം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓലോകേത്വാ ആദിതോ സത്ഥാരം, പരിയോസാനേ സങ്ഘനവകം തഥാഗതസ്സ പുത്തം ഉപരേവതസാമണേരം നാമ ഓലോകേന്തോ ‘‘അനച്ഛരിയോ സേസസാവകാനം ഏവരൂപോ ഇദ്ധാനുഭാവോ, ഇമസ്സ പന തരുണബാലദാരകസ്സ ഏവരൂപോ ഇദ്ധാനുഭാവോ അതിവിയ അച്ഛരിയോ’’തി പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പാദേസി.

അഥസ്സ ഭവനേ ദസബലേ നിസിന്നേ സേസഭിക്ഖൂസു കോടിതോ പട്ഠായ നിസീദന്തേസു സത്ഥു സമ്മുഖട്ഠാനേയേവ ഉപരേവതസാമണേരസ്സ ആസനം പാപുണി. നാഗരാജാ യാഗും ദേന്തോപി ഖജ്ജകം ദേന്തോപി സകിം ദസബലം ഓലോകേതി, സകിം ഉപരേവതസാമണേരം. തസ്സ കിര സരീരേ സത്ഥു സരീരേ വിയ ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി പഞ്ഞായന്തി. തതോ നാഗരാജാ ‘‘അയം സാമണേരോ ബുദ്ധാനം സദിസോ പഞ്ഞായതി, കിം നു ഖോ ഹോതീ’’തി അവിദൂരേ നിസിന്നം അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും പുച്ഛി – ‘‘അയം, ഭന്തേ, സാമണേരോ ദസബലസ്സ കിം ഹോതീ’’തി? പുത്തോ, മഹാരാജാതി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാ വതായം ഭിക്ഖു, ഏവരൂപസ്സ സോഭഗ്ഗപ്പത്തസ്സ തഥാഗതസ്സ പുത്തഭാവം ലഭി. സരീരമ്പിസ്സ ഏകദേസേന ബുദ്ധാനം സരീരസദിസം പഞ്ഞായതി, മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഇമസ്സ അധികാരകമ്മസ്സാനുഭാവേന അയം ഉപരേവതോ വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ പുത്തോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ പുത്തോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

പഥവിന്ധരോപി പുന അദ്ധമാസേ സമ്പത്തേ വിരൂപക്ഖേന സദ്ധിം സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗതോ. അഥ നം സമീപേ ഠിതം സക്കോ പുച്ഛി – ‘‘പത്ഥിതോ തേ, സമ്മ, അയം ദേവലോകോ’’തി? ന പത്ഥിതോ മഹാരാജാതി. കിം ദോസം അദ്ദസാതി? ദോസോ നത്ഥി, മഹാരാജ, അഹം പന ദസബലസ്സ പുത്തം ഉപരേവതസാമണേരം പസ്സിം. തസ്സ മേ ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞത്ഥ ചിത്തം ന നമി, സ്വാഹം ‘‘അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏവരൂപോ പുത്തോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസിം. ത്വമ്പി, മഹാരാജ, ഏകം പത്ഥനം കരോഹി, തേ മയം നിബ്ബത്തട്ഠാനേ ന വിനാ ഭവിസ്സാമാതി. സക്കോ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം മഹാനുഭാവം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘‘കതരകുലാ നു ഖോ നിക്ഖമിത്വാ അയം കുലപുത്തോ പബ്ബജിതോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘അയം ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥസ്സ കുലസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ ചുദ്ദസ ഭത്തച്ഛേദേ കത്വാ മാതാപിതരോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിതോ’’തി അഞ്ഞാസി. ഞത്വാ ച പന അജാനന്തോ വിയ ദസബലം പുച്ഛിത്വാ സത്താഹം മഹാസക്കാരം കത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അഹം ഇമസ്സ കല്യാണകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന തുമ്ഹാകം സാസനേ അയം കുലപുത്തോ വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ‘‘ത്വം, മഹാരാജ, അനാഗതേ ഗോതമസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. സക്കോപി അത്തനോ ദേവപുരമേവ ഗതോ.

തേ ഉഭോപി നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്താ അനേകസഹസ്സകപ്പേ അതിക്കമിംസു. ഇതോ പന ദ്വാനവുതികപ്പമത്ഥകേ ഫുസ്സോ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉദപാദി. തസ്സ പിതാ മഹിന്ദോ നാമ രാജാ അഹോസി, വേമാതികാ തയോ കനിട്ഠഭാതരോ. രാജാ ദിവസേ ദിവസേ ‘‘മയ്ഹംയേവ ബുദ്ധോ മയ്ഹം ധമ്മോ മയ്ഹം സങ്ഘോ’’തി മമായന്തോ സയമേവ ദസബലം നിബദ്ധം ഭോജനം ഭോജേതി.

അഥസ്സ ഏകദിവസം പച്ചന്തോ കുപിതോ. സോ പുത്തേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, പച്ചന്തോ കുപിതോ, തുമ്ഹേഹി വാ മയാ വാ ഗന്തബ്ബം. യദി അഹം ഗച്ഛാമി, തുമ്ഹേഹി ഇമിനാ നിയാമേന ദസബലോ പരിചരിതബ്ബോ’’തി. തേ തയോപി ഏകപ്പഹാരേനേവ ആഹംസു – ‘‘താത, തുമ്ഹാകം ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, മയം ചോരേ വിധമിസ്സാമാ’’തി പിതരം വന്ദിത്വാ പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ചോരേ വിധമിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമാ ഹുത്വാ നിവത്തിംസു. തേ അന്തരാമഗ്ഗേ പാദമൂലികേഹി സദ്ധിം മന്തയിംസു – ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം ഗതക്ഖണേയേവ പിതാ വരം ദസ്സതി, കതരം വരം ഗണ്ഹാമാ’’തി? അയ്യാ, തുമ്ഹാകം പിതു അച്ചയേന ദുല്ലഭം നാമ നത്ഥി, തുമ്ഹാകം പന ജേട്ഠഭാതികം ഫുസ്സബുദ്ധം പടിജഗ്ഗനവരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. തേ ‘‘കല്യാണം തുമ്ഹേഹി വുത്ത’’ന്തി സബ്ബേപി ഏകചിത്താ ഹുത്വാ ഗന്ത്വാ പിതരം അദ്ദസംസു. തദാ പിതാ തേസം പസീദിത്വാ വരം അദാസി. തേ ‘‘തേമാസം തഥാഗതം പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി വരം യാചിംസു. രാജാ ‘‘അയം ദാതും ന സക്കാ, അഞ്ഞം വരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. താത, അമ്ഹാകം അഞ്ഞേന വരേന കിച്ചം നത്ഥി, സചേ തുമ്ഹേ ദാതുകാമാ, ഏതംയേവ നോ വരം ദേഥാതി. രാജാ തേസു പുനപ്പുനം കഥേന്തേസു അത്തനാ പടിഞ്ഞാതത്താ ‘‘ന സക്കാ ന ദാതു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘താതാ, അഹം തുമ്ഹാകം വരം ദേമി, അപിച ഖോ പന ബുദ്ധാ നാമ ദുരാസദാ ഹോന്തി സീഹാ വിയ ഏകചരാ, ദസബലം പടിജഗ്ഗന്താ അപ്പമത്താ ഭവേയ്യാഥാ’’തി.

തേ ചിന്തയിംസു – ‘‘അമ്ഹേഹി തഥാഗതം പടിജഗ്ഗന്തേഹി അനുച്ഛവികം കത്വാ പടിജഗ്ഗിതും വട്ടതീ’’തി സബ്ബേപി ഏകചിത്താ ഹുത്വാ ദസസീലാനി സമാദായ നിരാമഗന്ധാ ഹുത്വാ സത്ഥു ദാനഗ്ഗപരിവഹനകേ തയോ പുരിസേ ഠപയിംസു. തേസു ഏകോ ധനധഞ്ഞുപ്പാദകോ അഹോസി, ഏകോ മാപകോ, ഏകോ ദാനസംവിധായകോ. തേസു ധനധഞ്ഞുപ്പാദകോ പച്ചുപ്പന്നേ ബിമ്ബിസാരോ മഹാരാജാ ജാതോ, മാപകോ വിസാഖോ ഉപാസകോ, ദാനസംവിധായകോ രട്ഠപാലത്ഥേരോതി. സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവപുരേ നിബ്ബത്തോ. അയം പന രാഹുലത്ഥേരോ നാമ കസ്സപദസബലസ്സ കാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ജേട്ഠപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, പഥവിന്ധരകുമാരോതിസ്സ നാമം അകംസു. തസ്സ സത്ത ഭഗിനിയോ അഹേസും. താ ദസബലസ്സ സത്ത പരിവേണാനി കാരയിംസു. പഥവിന്ധരോ ഓപരജ്ജം ലഭി. സോ താ ഭഗിനിയോ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേഹി കാരിതപരിവേണേസു മയ്ഹമ്പി ഏകം ദേഥാ’’തി. ഭാതിക, തുമ്ഹേ ഉപരാജട്ഠാനേ ഠിതാ, തുമ്ഹേഹി നാമ അമ്ഹാകം ദാതബ്ബം, തുമ്ഹേ അഞ്ഞം പരിവേണം കരോഥാതി. സോ താസം വചനം സുത്വാ പഞ്ച വിഹാരസതാനി കാരേസി. പഞ്ച പരിവേണസതാനീതിപി വദന്തി. സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവപുരേ നിബ്ബത്തി. ഇമസ്മിം പന ബുദ്ധുപ്പാദേ പഥവിന്ധരകുമാരോ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, തസ്സ സഹായകോ കുരുരട്ഠേ ഥുല്ലകോട്ഠിതനിഗമേ രട്ഠപാലസേട്ഠിഗേഹേ നിബ്ബത്തി.

അഥ അമ്ഹാകം ദസബലോ അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന കപിലവത്ഥും ആഗന്ത്വാ രാഹുലകുമാരം പബ്ബാജേസി. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനം പാളിയം (മഹാവ. ൧൦൫) ആഗതമേവ. ഏവം പബ്ബജിതസ്സ പനസ്സ സത്ഥാ അഭിണ്ഹഓവാദവസേന രാഹുലോവാദസുത്തം അഭാസി. രാഹുലോപി പാതോവ വുട്ഠായ ഹത്ഥേന വാലുകം ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ചേവ ആചരിയുപജ്ഝായാനഞ്ച സന്തികാ അജ്ജ ഏത്തകം ഓവാദം ലഭേയ്യ’’ന്തി വദതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി ‘‘ഓവാദക്ഖമോ വത രാഹുലസാമണേരോ പിതു അനുച്ഛവികോ പുത്തോ’’തി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂനം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ‘‘മയി ഗതേ ഏകാ ധമ്മദേസനാ ച വഡ്ഢിസ്സതി, രാഹുലസ്സ ച ഗുണോ പാകടോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ ധമ്മസഭായം ബുദ്ധാസാനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി. രാഹുലസാമണേരസ്സ ഓവാദക്ഖമഭാവം കഥേമ ഭഗവാതി. സത്ഥാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ രാഹുലസ്സ ഗുണദീപനത്ഥം മിഗജാതകം ആഹരിത്വാ കഥേസി –

‘‘മിഗം തിപല്ലത്ഥമനേകമായം,

അട്ഠക്ഖുരം അഡ്ഢരത്താ പപായിം;

ഏകേന സോതേന ഛമാ’സ്സസന്തോ,

ഛഹി കലാഹിതിഭോതി ഭാഗിനേയ്യോ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൬);

അഥസ്സ സത്തവസ്സികസാമണേരകാലേ ‘‘മാ ഹേവ ഖോ രാഹുലോ ദഹരഭാവേന കീളനത്ഥായപി സമ്പജാനമുസാ ഭാസേയ്യാ’’തി അമ്ബലട്ഠിയരാഹുലോവാദം (മ. നി. ൨.൧൦൭ ആദയോ) ദേസേസി. അട്ഠാരസവസ്സികസാമണേരകാലേ തഥാഗതസ്സ പച്ഛതോ പിണ്ഡായ പവിസന്തസ്സ സത്ഥു ചേവ അത്തനോ ച രൂപസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഗേഹസിതം വിതക്കം വിതക്കേന്തസ്സ ‘‘യംകിഞ്ചി, രാഹുല, രൂപ’’ന്തിആദിനാ നയേന മഹാരാഹുലോവാദസുത്തന്തം (മ. നി. ൨.൧൧൩) കഥേസി. സംയുത്തകേ (സം. നി. ൪.൧൨൧) പന രാഹുലോവാദോപി അങ്ഗുത്തരേ (അ. നി. ൪.൧൭൭) രാഹുലോവാദോപി ഥേരസ്സ വിപസ്സനാചാരോയേവ. അഥസ്സ സത്ഥാ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ അവസ്സികഭിക്ഖുകാലേ അന്ധവനേ നിസിന്നോ ചൂളരാഹുലോവാദം (മ. നി. ൩.൪൧൬ ആദയോ) കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ രാഹുലത്ഥേരോ കോടിസതസഹസ്സദേവതാഹി സദ്ധിം അരഹത്തം പാപുണി, സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിദേവതാനം ഗണനാ നത്ഥി. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ അരിയസങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ സിക്ഖാകാമാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.

സത്ഥരി പന കുരുരട്ഠേ ചാരികായ നിക്ഖമിത്വാ ഥുല്ലകോട്ഠിതം അനുപ്പത്തേ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു ആണത്തിയാ അഞ്ഞതരസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ സേട്ഠിഗഹപതി ഭിക്ഖൂ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേന ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം തുമ്ഹാകം ഇമസ്മിം ഗേഹേ കമ്മം, ഏകോവ പുത്തകോ അഹോസി, തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗതത്ഥ, ഇദാനി കിം കരിസ്സഥാ’’തി അക്കോസതി പരിഭാസതി. സത്ഥാ അദ്ധമാസം ഥുല്ലകോട്ഠിതേ വസിത്വാ പുന സാവത്ഥിമേവ അഗമാസി. തത്ഥായസ്മാ രട്ഠപാലോ യോനിസോ മനസികരോന്തോ കമ്മം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ മാതാപിതരോ ദസ്സനത്ഥം ഥുല്ലകോട്ഠിതം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരന്തോ പിതു നിവേസനേ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ലഭിത്വാ തം അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജന്തോ പിതരാ നിമന്തിതോ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ പിതു നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തേ ഇത്ഥിജനേ അസുഭസഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാ ഠിതകോവ ധമ്മം ദേസേത്വാ ജിയാ മുത്തോ വിയ നാരാചോ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ കോരബ്യരഞ്ഞോ മിഗചീരം ഗന്ത്വാ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസിന്നോ ദസ്സനത്ഥായ ആഗതസ്സ രഞ്ഞോ ചതുപാരിജുഞ്ഞപടിമണ്ഡിതം ധമ്മം (മ. നി. ൨.൩൦൪) ദേസേത്വാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ പുന സത്ഥു സന്തികംയേവ ആഗതോ. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം കുലപുത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കുണ്ഡധാനത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൧. തതിയേ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനന്തി സബ്ബപഠമം സലാകഗാഹകാനം ഭിക്ഖൂനം കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര ഥേരോ മഹാസുഭദ്ദായ നിമന്തിതദിവസേ തഥാഗതേ ഉഗ്ഗനഗരം ഗച്ഛന്തേ ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സതി, പുഥുജ്ജനാ സലാകം മാ ഗണ്ഹന്തു, പഞ്ചസതാ ഖീണാസവാവ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി വുത്തേ പഠമമേവ സീഹനാദം നദിത്വാ സലാകം ഗണ്ഹി. ചൂളസുഭദ്ദായ നിമന്തിതദിവസേ തഥാഗതേ സാകേതം ഗച്ഛന്തേപി പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം അന്തരേ പഠമമേവ സലാകം ഗണ്ഹി, സുനാപരന്തജനപദം ഗച്ഛന്തേപി. ഇമേഹി കാരണേഹി ഥേരോ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. കുണ്ഡധാനോതി പനസ്സ നാമം.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വുത്തനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ബുദ്ധാനം അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ സത്ഥാരാ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ഭൂമട്ഠകദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. ദീഘായുകബുദ്ധാനഞ്ച നാമ ന അന്വദ്ധമാസികോ ഉപോസഥോ ഹോതി. വിപസ്സീദസബലസ്സ ഹി ഛബ്ബസ്സന്തരേ ഛബ്ബസ്സന്തരേ ഉപോസഥോ അഹോസി, കസ്സപദസബലോ പന ഛട്ഠേ ഛട്ഠേ മാസേ പാതിമോക്ഖം ഓസാരേസി. തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഓസാരണകാലേ ദിസാവാസികാ ദ്വേ സഹായകാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഉപോസഥം കരിസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്തി. അയം ഭുമ്മദേവതാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം മേത്തി അതിവിയ ദള്ഹാ, കിം നു ഖോ ഭേദകേ സതി ഭിജ്ജേയ്യ, ന ഭിജ്ജേയ്യാ’’തി? തേസം ഓകാസം ഓലോകയമാനാ തേസം അവിദൂരേനേവ ഗച്ഛതി.

അഥേകോ ഥേരോ ഏകസ്സ ഹത്ഥേ പത്തചീവരം ദത്വാ സരീരവളഞ്ജനത്ഥം ഉദകഫാസുകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധോതഹത്ഥപാദോ ഹുത്വാ ഗുമ്ബസഭാഗതോ നിക്ഖമതി. ഭുമ്മദേവതാ തസ്സ ഥേരസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ ഉത്തമരൂപാ ഇത്ഥീ ഹുത്വാ കേസേ വിധുനിത്വാ സംവിധായ ബന്ധന്തീ വിയ പിട്ഠിതോ പംസും പുഞ്ഛമാനാ വിയ സാടകം സംവിധായ നിവാസയമാനാ വിയ ച ഹുത്വാ ഥേരസ്സ പദാനുപദികാ ഹുത്വാ ഗുമ്ബതോ നിക്ഖന്താ. ഏകമന്തേ ഠിതോ സഹായകത്ഥേരോ ഇമം കാരണം ദിസ്വാ ദോമനസ്സജാതോ ‘‘നട്ഠോ ദാനി മേ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ദീഘരത്താനുഗതോ സിനേഹോ. സചാഹം ഏവംവിധഭാവം ജാനേയ്യം, ഏത്തകം അദ്ധാനം ഇമിനാ സദ്ധിം വിസ്സാസം ന കരേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സേവസ്സ ‘‘ഹന്ദാവുസോ, തുയ്ഹം പത്തചീവരം, താദിസേന പാപേന സഹായേന സദ്ധിം ഏകമഗ്ഗം ന ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. തം കഥം സുത്വാ തസ്സ ലജ്ജിഭിക്ഖുനോ ഹദയം തിഖിണസത്തിം ഗഹേത്വാ വിദ്ധം വിയ അഹോസി. തതോ നം ആഹ – ‘‘ആവുസോ, കിം നാമേതം വദസി, അഹം ഏത്തകം കാലം ദുക്കടമത്തമ്പി ആപത്തിം ന ജാനാമി. ത്വം പന മം അജ്ജ ‘പാപോ’തി വദസി, കിം തേ ദിട്ഠ’’ന്തി? കിം അഞ്ഞേന ദിട്ഠേന, കിം ത്വം ഏവംവിധേന അലങ്കതപടിയത്തേന മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ ഹുത്വാ നിക്ഖന്തോതി? നത്ഥേതം, ആവുസോ, മയ്ഹം, നാഹം ഏവരൂപം മാതുഗാമം പസ്സാമീതി. തസ്സ യാവതതിയം കഥേന്തസ്സാപി ഇതരോ ഥേരോ കഥം അസദ്ദഹിത്വാ അത്തനാ ദിട്ഠകാരണംയേവ അത്ഥം ഗഹേത്വാ തേന സദ്ധിം ഏകമഗ്ഗേന അഗന്ത്വാ അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന സത്ഥു സന്തികം ഗതോ. ഇതരോപി അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന സത്ഥു സന്തികംയേവ ഗതോ.

തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപോസഥാഗാരം പവിസനവേലായ സോ ഭിക്ഖു തം ഭിക്ഖും ഉപോസഥഗ്ഗേ സഞ്ജാനിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഉപോസഥഗ്ഗേ ഏവരൂപോ നാമ പാപഭിക്ഖു അത്ഥി, നാഹം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. ഭുമ്മദേവതാ ‘‘ഭാരിയം മയാ കമ്മം കത’’ന്തി മഹല്ലകഉപാസകവണ്ണേന തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, അയ്യോ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ’’തി ആഹ. ഉപാസക, ഇമം ഉപോസഥഗ്ഗം ഏകോ പാപഭിക്ഖു പവിട്ഠോ, അഹം തേന സദ്ധിം ഉപോസഥം ന കരോമീതി വത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഠിതോമ്ഹീതി. ഭന്തേ, മാ ഏവം ഗണ്ഹഥ, പരിസുദ്ധസീലോ ഏസ ഭിക്ഖു. തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠമാതുഗാമോ നാമ അഹം, മയാ തുമ്ഹാകം വീമംസനത്ഥായ ‘‘ദള്ഹാ നു ഖോ ഇമേസം ഥേരാനം മേത്തി, നോ ദള്ഹാ’’തി ലജ്ജിഅലജ്ജിഭാവം ഓലോകേന്തേന തം കമ്മം കതന്തി. കോ പന ത്വം സപ്പുരിസാതി? അഹം ഏകാ ഭുമ്മദേവതാ, ഭന്തേതി. ദേവപുത്തോ കഥേന്തോവ ദിബ്ബാനുഭാവേന ഠത്വാ ഥേരസ്സ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഖമഥ, ഏതം ദോസം ഥേരോ ന ജാനാതി, ഉപോസഥം കരോഥാ’’തി ഥേരം യാചിത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗം പവേസേസി. സോ ഥേരോ ഉപോസഥം താവ ഏകട്ഠാനേ അകാസി, മിത്തസന്ഥവവസേന ന പുന തേന സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ അഹോസീതി. ഇമസ്സ ഥേരസ്സ കമ്മം ന കഥിയതി, ചുദിതകത്ഥേരോ പന അപരാപരം വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ അരഹത്തം പാപുണി.

ഭുമ്മദേവതാ തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന ഏകം ബുദ്ധന്തരം അപായതോ ന മുച്ചിത്ഥ. സചേ പന കാലേന കാലം മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛതി, അഞ്ഞേന യേന കേനചി കതോ ദോസോ തസ്സേവ ഉപരി പതതി. സോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, ധാനമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ മഹല്ലകകാലേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നദിവസതോ പട്ഠായ ഏകാ അലങ്കതപടിയത്താ ഇത്ഥീ തസ്മിം ഗാമം പവിസന്തേ സദ്ധിംയേവ ഗാമം പവിസതി, നിക്ഖമന്തേ നിക്ഖമതി. വിഹാരം പവിസന്തേപി പവിസതി, തിട്ഠന്തേപി തിട്ഠതീതി ഏവം നിച്ചാനുബന്ധാ പഞ്ഞായതി. ഥേരോ തം ന പസ്സതി, തസ്സ പന പുരിമസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന സാ അഞ്ഞേസം ഉപട്ഠാതി.

ഗാമേ യാഗുഭിക്ഖം ദദമാനാ ഇത്ഥിയോ, ‘‘ഭന്തേ, അയം ഏകോ യാഗുഉളുങ്കോ തുമ്ഹാകം, ഏകോ ഇമിസ്സാ അമ്ഹാകം സഹായികായാ’’തി പരിഹാസം കരോന്തി. ഥേരസ്സ മഹതീ വിഹേസാ ഹോതി. വിഹാരം ഗതമ്പി നം സാമണേരാ ചേവ ദഹരഭിക്ഖൂ ച പരിവാരേത്വാ ‘‘ധാനോ കോണ്ഡോ ജാതോ’’തി പരിഹാസം കരോന്തി. അഥസ്സ തേനേവ കാരണേന കുണ്ഡധാനത്ഥേരോതി നാമം ജാതം. സോ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ തേഹി കയിരമാനം കേളിം സഹിതും അസക്കോന്തോ ഉമ്മാദം ഗഹേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ കോണ്ഡാ, തുമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായാ കോണ്ഡാ, ആചരിയാ കോണ്ഡാ’’തി വദതി. അഥ നം സത്ഥു ആരോചേസും – ‘‘കുണ്ഡധാനോ ദഹരസാമണേരേഹി സദ്ധിം ഏവം ഫരുസവാചം വദതീ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം ഭിക്ഖൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി വുത്തേ ‘‘കസ്മാ ഏവം വദേസീ’’തി ആഹ. ഭന്തേ, നിബദ്ധം വിഹേസം അസഹന്തോ ഏവം കഥേമീതി. ‘‘ത്വം പുബ്ബേ കതകമ്മം യാവജ്ജദിവസാ ജീരാപേതും ന സക്കോസി, പുന ഏവരൂപം ഫരുസം മാ വദ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ ആഹ –

‘‘മാവോച ഫരുസം കഞ്ചി, വുത്താ പടിവദേയ്യു തം;

ദുക്ഖാ ഹി സാരമ്ഭകഥാ, പടിദണ്ഡാ ഫുസേയ്യു തം.

‘‘സചേ നേരേസി അത്താനം, കംസോ ഉപഹതോ യഥാ;

ഏസ പത്തോസി നിബ്ബാനം, സാരമ്ഭോ തേ ന വിജ്ജതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൩൩-൧൩൪);

ഇമഞ്ച പന തസ്സ ഥേരസ്സ മാതുഗാമേന സദ്ധിം വിചരണഭാവം കോസലരഞ്ഞോപി കഥയിംസു. രാജാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, വീമംസഥാ’’തി പേസേത്വാ സയമ്പി മന്ദേനേവ പരിവാരേന സദ്ധിം ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഏകമന്തേ ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ ഥേരോ സൂചികമ്മം കരോന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി, സാപിസ്സ ഇത്ഥീ അവിദൂരേ ഠാനേ ഠിതാ വിയ പഞ്ഞായതി.

രാജാ തം ദിസ്വാ ‘‘അത്ഥിദം കാരണ’’ന്തി തസ്സാ ഠിതട്ഠാനം അഗമാസി. സാ തസ്മിം ആഗച്ഛന്തേ ഥേരസ്സ വസനപണ്ണസാലം പവിട്ഠാ വിയ അഹോസി. രാജാപി തായ സദ്ധിംയേവ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ സബ്ബത്ഥ ഓലോകേന്തോ അദിസ്വാ ‘‘നായം മാതുഗാമോ, ഥേരസ്സ ഏകോ കമ്മവിപാകോ’’തി സഞ്ഞം കത്വാ പഠമം ഥേരസ്സ സമീപേന ഗച്ഛന്തോപി ഥേരം അവന്ദിത്വാ തസ്സ കാരണസ്സ അഭൂതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ‘‘കച്ചി, ഭന്തേ, പിണ്ഡകേന ന കിലമഥാ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ ‘‘വട്ടതി മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ‘‘ജാനാമി, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ കഥം, ഏവരൂപേന ച പരിക്കിലേസേന സദ്ധിം ചരന്താനം തുമ്ഹാകം കേ നാമ പസീദിസ്സന്തി, ഇതോ പട്ഠായ വോ കത്ഥചി ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, അഹം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, തുമ്ഹേ യോനിസോമനസികാരേ മാ പമജ്ജിത്ഥാ’’തി നിബദ്ധം ഭിക്ഖം പട്ഠപേസി. ഥേരോ രാജാനം ഉപത്ഥമ്ഭകം ലഭിത്വാ ഭോജനസപ്പായേന ഏകഗ്ഗചിത്തോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തതോ പട്ഠായ സാ ഇത്ഥീ അന്തരധായി.

മഹാസുഭദ്ദാ ഉഗ്ഗനഗരേ മിച്ഛാദിട്ഠികുലേ വസമാനാ ‘‘സത്ഥാ മം അനുകമ്പതൂ’’തി ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നിരാമഗന്ധാ ഹുത്വാ ഉപരിപാസാദതലേ ഠിതാ ‘‘ഇമാനി പുപ്ഫാനി അന്തരേ അട്ഠത്വാ ദസബലസ്സ മത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തു, ദസബലോ ഇമായ സഞ്ഞായ സ്വേ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹതൂ’’തി സച്ചകിരിയം കത്വാ അട്ഠ സുമനപുപ്ഫമുട്ഠിയോ വിസ്സജ്ജേസി. പുപ്ഫാനി ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനാവേലായ സത്ഥു മത്ഥകേ വിതാനം ഹുത്വാ അട്ഠംസു. സത്ഥാ തം സുമനപുപ്ഫവിതാനം ദിസ്വാ ചിത്തേനേവ സുഭദ്ദായ ഭിക്ഖം അധിവാസേത്വാ പുനദിവസേ അരുണേ ഉട്ഠിതേ ആനന്ദത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആനന്ദ, മയം അജ്ജ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സാമ, പുഥുജ്ജനാനം അദത്വാ അരിയാനംയേവ സലാകം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേസി – ‘‘ആവുസോ, സത്ഥാ അജ്ജ ദൂരം ഭിക്ഖാചാരം ഗമിസ്സതി, പുഥുജ്ജനാ മാ ഗണ്ഹന്തു, അരിയാവ സലാകം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി. കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ ‘‘ആഹരാവുസോ, സലാക’’ന്തി പഠമംയേവ ഹത്ഥം പസാരേസി. ആനന്ദാ ‘‘സത്ഥാ താദിസാനം ഭിക്ഖൂനം സലാകം ന ദാപേതി, അരിയാനംയേവ ദാപേതീ’’തി വിതക്കം ഉപ്പാദേത്വാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു ആരോചേസി. സത്ഥാ ‘‘ആഹരാപേന്തസ്സ സലാകം ദേഹീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ കുണ്ഡധാനസ്സ സലാകാ ദാതും ന യുത്താ അസ്സ, അഥ സത്ഥാ പടിബാഹേയ്യ, ഭവിസ്സതി ഏകം കാരണ’’ന്തി. ‘‘കുണ്ഡധാനസ്സ സലാകം ദസ്സാമീ’’തി ഗമനം അഭിനീഹരി. കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ തസ്സ പുരേ ആഗമനാവ അഭിഞ്ഞാപാദകം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘ആഹരാവുസോ ആനന്ദ, സത്ഥാ മം ജാനാതി, മാദിസം ഭിക്ഖും പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്തം ന സത്ഥാ വാരേതീ’’തി ഹത്ഥം പസാരേത്വാ സലാകം ഗണ്ഹി. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ പഠമം സലാകം ഗണ്ഹന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

വങ്ഗീസത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൨. ചതുത്ഥേ പടിഭാനവന്താനന്തി സമ്പന്നപടിഭാനാനം വങ്ഗീസത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം കിര ഥേരോ ദസബലസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമന്തോ ചക്ഖുപഥതോ പട്ഠായ ചന്ദേന സദ്ധിം ഉപമേത്വാ, സൂരിയേന, ആകാസേന, മഹാസമുദ്ദേന, ഹത്ഥിനാഗേന, സീഹേന മിഗരഞ്ഞാ സദ്ധിം ഉപമേത്വാപി അനേകേഹി പദസതേഹി പദസഹസ്സേഹി സത്ഥു വണ്ണം വദന്തോയേവ ഉപസങ്കമതി. തസ്മാ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ പുരിമനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ സത്ഥാരാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. വങ്ഗീസമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ ഛവസീസമന്തം നാമ സിക്ഖിത്വാ ഛവസീസം നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നാമ നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ജീവികമഗ്ഗോ’’തി ഞത്വാ വങ്ഗീസമാണവം പടിച്ഛന്നയാനേ നിസീദാപേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ചരന്താ നഗരദ്വാരേ വാ നിഗമദ്വാരേ വാ ഠപേത്വാ മഹാജനസ്സ രാസിഭൂതഭാവം ഞത്വാ ‘‘യോ വങ്ഗീസം പസ്സതി, സോ ധനം വാ ലഭതി, യസം വാ ലഭതി, സഗ്ഗം വാ ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തി. തേസം കഥം സുത്വാ ബഹൂ ജനാ ലഞ്ജം ദത്വാ പസ്സിതുകാമാ ഹോന്തി. രാജരാജമഹാമത്താ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കോ ആചരിയസ്സ ജാനവിസേസോ’’തി പുച്ഛന്തി. തുമ്ഹേ ന ജാനാഥ, സകലജമ്ബുദീപേ അമ്ഹാകം ആചരിയസദിസോ അഞ്ഞോ പണ്ഡിതോ നാമ നത്ഥി, തിവസ്സമത്ഥകേ മതകാനം സീസം ആഹരാപേത്വാ നഖേന ആകോടേത്വാ ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി. വങ്ഗീസോപി മഹാജനസ്സ കങ്ഖഛേദനത്ഥം തേ തേ ജനേ ആവാഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗതിം കഥാപേതി. തം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ഹത്ഥതോ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ലഭതി.

ബ്രാഹ്മണാ വങ്ഗീസമാണവം ആദായ യഥാരുചിം വിചരിത്വാ പുന സാവത്ഥിം ആഗമംസു. വങ്ഗീസോ ജേതവനമഹാവിഹാരസ്സ അവിദൂരട്ഠാനേ ഠിതോ ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ പണ്ഡിതോതി വദന്തി, ന ഖോ പന സബ്ബകാലം മയാ ഇമേസംയേവ വചനം കരോന്തേന ചരിതും വട്ടതി, പണ്ഡിതാനമ്പി സന്തികം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. സോ ബ്രാഹ്മണേ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, അഹം ന ബഹുകേഹി സദ്ധിം ഗന്ത്വാ സമണം ഗോതമം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. തേ ആഹംസു – ‘‘വങ്ഗീസ, മാ തേ രുച്ചി സമണം ഗോതമം പസ്സിതും. യോ ഹി നം പസ്സതി, തം സോ മായായ ആവട്ടേതീ’’തി. വങ്ഗീസോ തേസം കഥം അനാദിയിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

അഥ നം സത്ഥാ പുച്ഛി – ‘‘വങ്ഗീസ, കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാസീ’’തി. ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഛവസീസമന്തം നാമേകം ജാനാമീതി. കിം സോ മന്തോ കരോതീതി? തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി തം മന്തം ജപ്പിത്വാ സീസം നഖേന ആകോടേത്വാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീതി. സത്ഥാ തസ്സ ഏകം നിരയേ ഉപ്പന്നസ്സ സീസം ദസ്സേസി, ഏകം മനുസ്സേസു ഉപ്പന്നസ്സ, ഏകം ദേവേസു, ഏകം പരിനിബ്ബുതസ്സ സീസം ദസ്സേസി. സോ പഠമം സീസം ആകോടേത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അയം സത്തോ നിരയം ഗതോ’’തി ആഹ. സാധു സാധു, വങ്ഗീസ, സുദിട്ഠം തയാ, അയം സത്തോ കഹം ഗതോതി പുച്ഛി. മനുസ്സലോകം, ഭോ ഗോതമാതി. അയം സത്തോ കഹം ഗതോതി? ദേവലോകം, ഭോ ഗോതമാതി തിണ്ണമ്പി ഗതട്ഠാനം കഥേസി. പരിനിബ്ബുതസ്സ പന സീസം നഖേന ആകോടേന്തോ നേവ അന്തം ന കോടിം പസ്സതി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന സക്കോസി ത്വം, വങ്ഗീസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പസ്സഥ, ഭോ ഗോതമ, ഉപപരിക്ഖാമി താവാ’’തി പുനപ്പുനം പരിവത്തേതി. ബാഹിരകമന്തേന ഖീണാസവസ്സ ഗതിം കഥം ജാനിസ്സതി, അഥസ്സ മത്ഥകതോ സേദോ മുച്ചി. സോ ലജ്ജിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ അട്ഠാസി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിലമസി, വങ്ഗീസാ’’തി ആഹ. ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്സ സത്തസ്സ ഗതട്ഠാനം ജാനിതും ന സക്കോമി. സചേ തുമ്ഹേ ജാനാഥ, കഥേഥാതി. ‘‘വങ്ഗീസ, അഹം ഏതമ്പി ജാനാമി ഇതോ ഉത്തരിതരമ്പീ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഇമാ ദ്വേ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘ചുതിം യോ വേദി സത്താനം, ഉപപത്തിം ച സബ്ബസോ;

അസത്തം സുഗതം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം.

‘‘യസ്സ ഗതിം ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ധബ്ബമാനുസാ;

ഖീണാസവം അരഹന്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൯-൪൨൦);

തതോ വങ്ഗീസോ ആഹ – ‘‘ഭോ ഗോതമ, വിജ്ജായ വിജ്ജം ദേന്തസ്സ നാമ പരിഹാനി നത്ഥി, അഹം അത്തനാ ജാനനകം മന്തം തുമ്ഹാകം ദസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഏതം മന്തം മയ്ഹം ദേഥാ’’തി. വങ്ഗീസ, ന മയം മന്തേന മന്തം ദേമ, ഏവമേവ ദേമാതി. ‘‘സാധു, ഭോ ഗോതമ, ദേഥ മേ മന്ത’’ന്തി അപചിതിം ദസ്സേത്വാ ഹത്ഥകച്ഛപകം കത്വാ നിസീദി. കിം, വങ്ഗീസ, തുമ്ഹാകം സമയേ മഹഗ്ഘമന്തം വാ കിഞ്ചി വാ ഗണ്ഹന്താനം പരിവാസോ നാമ ന ഹോതീതി? ഹോതി, ഭോ ഗോതമാതി. അമ്ഹാകം പന മന്തോ നിപ്പരിവാസോതി സഞ്ഞം കരോസീതി? ബ്രാഹ്മണാ നാമ മന്തേഹി അതിത്താ ഹോന്തി, തസ്മാ സോ ഭഗവന്തം ആഹ – ‘‘ഭോ ഗോതമ, തുമ്ഹേഹി കഥിതനിയാമം കരിസ്സാമീ’’തി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘വങ്ഗീസ, മയം ഇമം മന്തം ദേന്താ അമ്ഹേഹി സമാനലിങ്ഗസ്സ ദേമാ’’തി. വങ്ഗീസോ ‘‘യംകിഞ്ചി കത്വാ മയാ ഇമം മന്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ബ്രാഹ്മണേ ആഹ. തുമ്ഹേ മയി പബ്ബജന്തേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം ഇമം മന്തം ഗണ്ഹിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമി. ഏവം സന്തേ തുമ്ഹാകമ്പി ഭദ്ദകം ഭവിസ്സതീ’’തി മന്തത്ഥായ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജി. സത്ഥാ ‘‘മന്തപരിവാസം താവ വസാഹീ’’തി ദ്വത്തിംസാകാരം ആചിക്ഖി. പഞ്ഞവാ സത്തോ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്തോവ തത്ഥ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

തസ്മിം അരഹത്തം പത്തേ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘കാ നു ഖോ വങ്ഗീസസ്സ പവത്തി, പസ്സിസ്സാമ ന’’ന്തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം, ഭോ വങ്ഗീസ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ സിപ്പം സിക്ഖിത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ആമ, സിക്ഖിതന്തി. തേന ഹി ഏഹി ഗമിസ്സാമാതി. ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം ഗന്തബ്ബകിച്ചം മയ്ഹം നിട്ഠിതന്തി. പഠമമേവ അമ്ഹേഹി തുയ്ഹം കഥിതം ‘‘സമണോ ഗോതമോ അത്താനം പസ്സിതും ആഗതേ മായായ ആവട്ടേതീ’’തി. ത്വം ഹി ഇദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വസം ആപന്നോ, കിം മയം തവ സന്തികേ കരിസ്സാമാതി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പക്കമിംസു. വങ്ഗീസത്ഥേരോപി യം യം വേലം ദസബലം പസ്സിതും ഗച്ഛതി, ഏകം ഥുതിം കരോന്തോവ ഗച്ഛതി. തേന തം സത്ഥാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉപസേനവങ്ഗന്തപുത്തത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൩. പഞ്ചമേ സമന്തപാസാദികാനന്തി സബ്ബപാസാദികാനം. ഉപസേനോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. വങ്ഗന്തബ്രാഹ്മണസ്സ പന സോ പുത്തോ, തസ്മാ വങ്ഗന്തപുത്തോതി വുച്ചതി. അയം പന ഥേരോ ന കേവലം അത്തനാവ പാസാദികോ, പരിസാപിസ്സ പാസാദികാ, ഇതി പരിസം നിസ്സായ ലദ്ധനാമവസേന സമന്തപാസാദികാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

പഞ്ഹകമ്മേ പനസ്സ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വയം ആഗമ്മ പുരിമനയേനേവ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണമാനോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സമന്തപാസാദികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ നാലകബ്രാഹ്മണഗാമേ സാരിബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഉപസേനദാരകോതിസ്സ നാമം അകംസു.

സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ദസബലസ്സ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. സോ ഉപസമ്പദായ ഏകവസ്സികോ ഹുത്വാ ‘‘അരിയഗബ്ഭം വഡ്ഢേമീ’’തി ഏകം കുലപുത്തം അത്തനോ സന്തികേ പബ്ബാജേത്വാ ഉപസമ്പാദേസി. സോ പവാരേത്വാ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ ഏകവസ്സികകാലേ അത്തനാ ദുവസ്സോ ‘‘ദസബലോ മം പസ്സിത്വാ തുസിസ്സതീ’’തി സദ്ധിവിഹാരികം ആദായ ദസബലം പസ്സിതും ആഗതോ. സത്ഥാ തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തേ നിസിന്നം പുച്ഛി – ‘‘കതിവസ്സോസി ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തി? ദുവസ്സോ അഹം ഭഗവാതി. അയം പന ഭിക്ഖു കതിവസ്സോതി? ഏകവസ്സോ ഭഗവാതി. കിന്തായം ഭിക്ഖു ഹോതീതി? സദ്ധിവിഹാരികോ മേ ഭഗവാതി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അതിലഹും ഖോ ത്വം, മോഘപുരിസ, ബാഹുല്ലായ ആവത്തോ’’തി വത്വാ അനേകപരിയായേന വിഗരഹി. ഥേരോ സത്ഥു സന്തികാ ഗരഹം ലഭിത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഇമിനാവ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികേന മുഖേന സത്ഥാരം പരിസമേവ നിസ്സായ സാധുകാരം ദാപേസ്സാമീ’’തി തംദിവസേയേവ ഏകം ഠാനം ഗന്ത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി.

തതോ യസ്മാ ഥേരോ മഹാകുലതോ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതോ പഥവിഘുട്ഠധമ്മകഥികോവ, തസ്മാ തസ്സ ധമ്മകഥായ ചേവ പസീദിത്വാ മിത്താമച്ചഞാതികുലേഹി ച നിക്ഖമിത്വാ ബഹൂ കുലദാരകാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജന്തി. ‘‘അഹം ആരഞ്ഞകോ, തുമ്ഹേപി ആരഞ്ഞകാ ഭവിതും സക്കോന്താ പബ്ബജഥാ’’തി തേരസ ധുതങ്ഗാനി ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘സക്ഖിസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി വദന്തേ പബ്ബാജേതി. തേ അത്തനോ ബലേന തം തം ധുതങ്ഗം അധിട്ഠഹന്തി. ഥേരോ അത്തനോ ദസവസ്സകാലേ വിനയം പഗുണം കത്വാ സബ്ബേവ ഉപസമ്പാദേസി. ഏവം ഉപസമ്പന്നാ ചസ്സ പഞ്ചസതമത്താ ഭിക്ഖൂ പരിവാരാ അഹേസും.

തസ്മിം സമയേ സത്ഥാ ജേതവനമഹാവിഹാരേ വസന്തോ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധമാസം പടിസല്ലീയിതു’’ന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആരോചേത്വാ ഏകവിഹാരീ ഹോതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘോപി ‘‘യോ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമതി, സോ പാചിത്തിയം ദേസാപേതബ്ബോ’’തി കതികം അകാസി. തദാ ഉപസേനത്ഥേരോ ‘‘ഭഗവന്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പരിസായ സദ്ധിം ജേതവനം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം അഞ്ഞതരം ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം ആമന്തേസി – ‘‘മനാപാനി തേ ഭിക്ഖു പംസുകൂലാനീ’’തി. ‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, മനാപാനി പംസുകൂലാനീ’’തി വത്വാ ഉപജ്ഝായേ ഗാരവേന പംസുകൂലികഭാവം ആരോചേസി. ഇമസ്മിം ഠാനേ സത്ഥാ ‘‘സാധു സാധു, ഉപസേനാ’’തി ഥേരസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ അനേകപരിയായേന ഗുണകഥം കഥേസി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പന ഇദം വത്ഥു പാളിയം (പാരാ. ൫൬൫) ആഗതമേവ. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഇമസ്മിം സാസനേ ഥേരം സമന്തപാസാദികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ദബ്ബത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൪. ഛട്ഠേ സേനാസനപഞ്ഞാപകാനന്തി സേനാസനം പഞ്ഞാപേന്താനം. ഥേരസ്സ കിര സേനാസനപഞ്ഞാപനകാലേ അട്ഠാരസസു മഹാവിഹാരേസു അസമ്മട്ഠം പരിവേണം വാ അപടിജഗ്ഗിതം സേനാസനം വാ അസോധിതം മഞ്ചപീഠം വാ അനുപട്ഠിതം പാനീയപരിഭോജനീയം വാ നാഹോസി. തസ്മാ സേനാസനപഞ്ഞാപകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ദബ്ബോതിസ്സ നാമം. മല്ലരാജകുലേ പന ഉപ്പന്നത്താ മല്ലപുത്തോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയഞ്ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ വുത്തനയേനേവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും സേനാസനപഞ്ഞാപകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ സത്ഥാരാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ കസ്സപദസബലസ്സ സാസനസ്സ ഓസക്കനകാലേ പബ്ബജി, തദാ തേന സദ്ധിം അപരേ ഛ ജനാതി സത്ത ഭിക്ഖൂ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ അഞ്ഞേ സാസനേ അഗാരവം കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇധ കിം കരോമ, ഏകമന്തേ സമണധമ്മം കത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സാമാ’’തി നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ ഉച്ചപബ്ബതസിഖരം അഭിരുഹിത്വാ ‘‘അത്തനോ ചിത്തബലം ജാനന്താ നിസ്സേണിം പാതേന്തു, ജീവിതേ സാലയാ ഓതരന്തു, മാ പച്ഛാനുതാപിനോ അഹുവത്ഥാ’’തി വത്വാ സബ്ബേ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ നിസ്സേണിം പാതേത്വാ ‘‘അപ്പമത്താ ഹോഥ, ആവുസോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓവദിത്വാ ചിത്തരുചിയേസു ഠാനേസു നിസീദിത്വാ സമണധമ്മം കാതും ആരഭിംസു.

തത്രേകോ ഥേരോ പഞ്ചമേ ദിവസേ അരഹത്തം പത്വാ ‘‘മമ കിച്ചം നിപ്ഫന്നം, അഹം ഇമസ്മിം ഠാനേ കിം കരിസ്സാമീ’’തി ഇദ്ധിയാ ഉത്തരകുരുതോ പിണ്ഡപാതം ആഹരിത്വാ, ‘‘ആവുസോ, ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥ, ഭിക്ഖാചാരകിച്ചം മമായത്തം ഹോതു, തുമ്ഹേ അത്തനോ കമ്മം കരോഥാ’’തി ആഹ. കിം നു ഖോ മയം, ആവുസോ, നിസ്സേണിം പാതേന്താ ഏവം അവോചുമ്ഹാ ‘‘യോ പഠമം ധമ്മം സച്ഛികരോതി, സോ ഭിക്ഖം ആഹരതു, തേന ആഭതം സേസാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ സമണധമ്മം കരിസ്സന്തീ’’തി. നത്ഥി, ആവുസോതി. തുമ്ഹേ അത്തനോ പുബ്ബഹേതുനാ ലഭിത്ഥ, മയമ്പി സക്കോന്താ വട്ടസ്സന്തം കരിസ്സാമ, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേതി. ഥേരോ തേ സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തോ ഫാസുകട്ഠാനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഗതോ. അപരോ ഥേരോ സത്തമേ ദിവസേ അനാഗാമിഫലം പത്വാ തതോ ചുതോ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ.

ഇതരേപി ഥേരാ തതോ ചുതാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ തേസു തേസു കുലേസു നിബ്ബത്താ. ഏകോ ഗന്ധാരരട്ഠേ തക്കസിലനഗരേ രാജഗേഹേ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ പബ്ബതേയ്യരട്ഠേ പരിബ്ബാജികായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ, ഏകോ ബാഹിയരട്ഠേ കുടുമ്ബികഗേഹേ നിബ്ബത്തോ, ഏകോ രാജഗഹേ കുടുമ്ബികഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. അയം പന ദബ്ബത്ഥേരോ മല്ലരട്ഠേ അനുപിയനഗരേ ഏകസ്സ മല്ലരഞ്ഞോ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ മാതാ ഉപവിജഞ്ഞകാലേ കാലമകാസി, മതസരീരം സുസാനം നേത്വാ ദാരുചിതകം ആരോപേത്വാ അഗ്ഗിം അദംസു. തസ്സാ അഗ്ഗിവേഗസന്തത്തം ഉദരപടലം ദ്വേധാ അഹോസി. ദാരകോ അത്തനോ പുഞ്ഞബലേന ഉപ്പതിത്വാ ഏകസ്മിം ദബ്ബത്ഥമ്ഭേ നിപതി. തം ദാരകം ഗഹേത്വാ അയ്യികായ അദംസു. സാ തസ്സ നാമം ഗണ്ഹന്തീ ദബ്ബത്ഥമ്ഭേ നിപതിത്വാ ലദ്ധജീവിതത്താ ദബ്ബോതിസ്സ നാമം അകാസി.

തസ്സ സത്തവസ്സികകാലേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ മല്ലരട്ഠേ ചാരികം ചരമാനോ അനുപിയനിഗമം പത്വാ അനുപിയമ്ബവനേ വിഹരതി. ദബ്ബകുമാരോ സത്ഥാരം ദിസ്വാ ദസ്സനേനേവ പസീദിത്വാ പബ്ബജിതുകാമോ ഹുത്വാ ‘‘അഹം ദസബലസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി അയ്യികം ആപുച്ഛി. സാ ‘‘സാധു, താതാ’’തി ദബ്ബകുമാരം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമം കുമാരം പബ്ബാജേഥാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘ഭിക്ഖു ഇമം ദാരകം പബ്ബാജേഹീ’’തി. സോ ഥേരോ സത്ഥു വചനം സുത്വാ ദബ്ബകുമാരം പബ്ബാജേന്തോ തചപഞ്ചകം കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നോ കതാഭിനീഹാരോ സത്തോ പഠമകേസവട്ടിയാ ഓരോപിയമാനായ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, ദുതിയകേസവട്ടിയാ ഓരോപിയമാനായ സകദാഗാമിഫലേ, തതിയായ അനാഗാമിഫലേ. സബ്ബകേസാനം പന ഓരോപനഞ്ച അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയാ ച അപച്ഛാ അപുരേ അഹോസി.

സത്ഥാ മല്ലരട്ഠേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ വേളുവനേ വാസം കപ്പേസി. തത്രായസ്മാ ദബ്ബോ മല്ലപുത്തോ രഹോഗതോ അത്തനോ കിച്ചനിപ്ഫത്തിം ഓലോകേത്വാ സങ്ഘസ്സ വേയ്യാവച്ചകരണേ കായം യോജേതുകാമോ ചിന്തേസി – ‘‘യംനൂനാഹം സങ്ഘസ്സ സേനാസനഞ്ച പഞ്ഞാപേയ്യം, ഭത്താനി ച ഉദ്ദിസേയ്യ’’ന്തി. സോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനോ പരിവിതക്കം ആരോചേസി. സത്ഥാ തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ സേനാസനപഞ്ഞാപകത്തഞ്ച ഭത്തുദ്ദേസകത്തഞ്ച സമ്പടിച്ഛി. അഥ നം ‘‘അയം ദബ്ബോ ദഹരോവ സമാനോ മഹന്തട്ഠാനേ ഠിതോ’’തി സത്തവസ്സികകാലേയേവ ഉപസമ്പാദേസി. ഥേരോ ഉപസമ്പന്നകാലതോയേവ പട്ഠായ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്താനം സബ്ബഭിക്ഖൂനം സേനാസനാനി ച പഞ്ഞാപേതി, ഭിക്ഖഞ്ച സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഉദ്ദിസതി. തസ്സ സേനാസനപഞ്ഞാപകഭാവോ സബ്ബദിസാസു പാകടോ അഹോസി – ‘‘ദബ്ബോ കിര മല്ലപുത്തോ സഭാഗസഭാഗാനം ഭിക്ഖൂനം ഏകട്ഠാനേ സേനാസനാനി പഞ്ഞാപേതി, ദൂരേപി സേനാസനം പഞ്ഞാപേതിയേവ. ഗന്തും അസക്കോന്തേ ഇദ്ധിയാ നേതീതി.

അഥ നം ഭിക്ഖൂ കാലേപി വികാലേപി ‘‘അമ്ഹാകം, ആവുസോ, ജീവകമ്ബവനേ സേനാസനം പഞ്ഞാപേഹി, അമ്ഹാകം മദ്ദകുച്ഛിസ്മിം മിഗദായേ’’തി ഏവം സേനാസനം ഉദ്ദിസാപേത്വാ തസ്സ ഇദ്ധിം പസ്സന്താ ഗച്ഛന്തി. സോപി ഇദ്ധിയാ മനോമയേ കായേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഏകേകസ്സ ഥേരസ്സ ഏകേകം അത്തനാ സദിസം ഭിക്ഖും നിമ്മിനിത്വാ അങ്ഗുലിയാ ജലമാനായ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ ‘‘അയം മഞ്ചോ, ഇദം പീഠ’’ന്തിആദീനി വത്വാ സേനാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പുന അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ആഗച്ഛതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനിദം വത്ഥു പാളിയം ആഗതമേവ. സത്ഥാ ഇദമേവ കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം സേനാസനപഞ്ഞാപകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൫. സത്തമേ ദേവതാനം പിയമനാപാനന്തി ദേവതാനം പിയാനഞ്ചേവ മനാപാനഞ്ച പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ ചക്കവത്തീ രാജാ ഹുത്വാ മഹാജനം പഞ്ചസു സീലേസു പതിട്ഠാപേത്വാ സഗ്ഗപരായണം അകാസി. യേഭുയ്യേന കിര ഛസു കാമസഗ്ഗേസു നിബ്ബത്തദേവതാ തസ്സേവ ഓവാദം ലഭിത്വാ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അത്തനോ സമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘കം നു ഖോ നിസ്സായ ഇമം സഗ്ഗസമ്പത്തിം ലഭിമ്ഹാ’’തി ആവജ്ജമാനാ ഇമം ഥേരം ദിസ്വാ ‘‘ഥേരം നിസ്സായ അമ്ഹേഹി സമ്പതി ലദ്ധാ’’തി സായംപാതം ഥേരം നമസ്സന്തി. തസ്മാ സോ ദേവതാനം പിയമനാപാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. പിലിന്ദോതി പനസ്സ ഗോത്തം, വച്ഛോതി നാമം. തദുഭയം സംസന്ദേത്വാ പിലിന്ദവച്ഛോതി വുച്ചതി.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ പുരിമനയേനേവ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ദേവതാനം പിയമനാപട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. പിലിന്ദവച്ഛോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ ഗിഹീഹിപി ഭിക്ഖൂഹിപി സദ്ധിം കഥേന്തോ ‘‘ഏഹി, വസല, ഗച്ഛ, വസല, ആഹര, വസല, ഗണ്ഹ, വസലാ’’തി വസലവാദേനേവ സമുദാചരതി. തം കഥം ആഹരിത്വാ തഥാഗതം പുച്ഛിംസു – ‘‘ഭഗവാ അരിയാ നാമ ഫരുസവാചാ ന ഹോന്തീ’’തി. ഭിക്ഖവേ, അരിയാനം പരവമ്ഭനവസേന ഫരുസവാചാ നാമ നത്ഥി, അപിച ഖോ പന ഭവന്തരേ ആചിണ്ണവസേന ഭവേയ്യാതി. ഭന്തേ, പിലിന്ദവച്ഛത്ഥേരോ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ഗിഹീഹിപി ഭിക്ഖൂഹിപി സദ്ധിം കഥേന്തോ, ‘‘വസല, വസലാ’’തി കഥേതി, കിമേത്ഥ കാരണം ഭഗവാതി. ഭിക്ഖവേ, ന മയ്ഹം പുത്തസ്സ ഏതം ഇദാനേവ ആചിണ്ണം, അതീതേ പനേസ പഞ്ച ജാതിസതാനി വസലവാദിബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. ഇച്ചേസ ഭവാചിണ്ണേനേവ കഥേസി, ന ഫരുസവസേന. അരിയാനഞ്ഹി വോഹാരോ ഫരുസോപി സമാനോ ചേതനായ അഫരുസഭാവേന പരിസുദ്ധോവ, അപ്പമത്തകമ്പേത്ഥ പാപം ന ഉപലബ്ഭതീതി വത്വാ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘അകക്കസം വിഞ്ഞാപനിം, ഗിരം സച്ചമുദീരയേ;

യായ നാഭിസജേ കഞ്ചി, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി.

അഥേകദിവസം ഥേരോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ ഏകം പുരിസം പിപ്പലീനം ഭാജനം പൂരേത്വാ ആദായ അന്തോനഗരം പവിസന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം തേ, വസല, ഭാജനേ’’തി ആഹ. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം സമണോ മയാ സദ്ധിം പാതോവ ഫരുസകഥം കഥേസി, ഇമസ്സ അനുച്ഛവികമേവ വത്തും വട്ടതീ’’തി ‘‘മൂസികവച്ചം മേ, ഭന്തേ, ഭാജനേ’’തി ആഹ. ഏവം ഭവിസ്സതി, വസലാതി. തസ്സ ഥേരസ്സ ദസ്സനം വിജഹന്തസ്സ സബ്ബം മൂസികവച്ചമേവ അഹോസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമാ പിപ്പലിയോ മൂസികവച്ചസദിസാ പഞ്ഞായന്തി, സഭാവോ നു ഖോ നോ’’തി വീമംസന്തോ ഹത്ഥേന ഉപ്പീളേസി. അഥസ്സ ഉന്ദൂരവച്ചഭാവം ഞത്വാ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘ഇമായേവ നു ഖോ ഏവരൂപാ, ഉദാഹു സകടേപീ’’തി ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ സബ്ബാപി പിപ്പലിയോ താദിസാവ ദിസ്വാ ഹദയം ഹത്ഥേന സന്ധാരേത്വാ ‘‘ഇദം ന അഞ്ഞസ്സ കമ്മം, മയാ പാതോവ ദിട്ഠഭിക്ഖുസ്സേതം കമ്മം, അദ്ധാ ഏകം ഉപായം ഭവിസ്സതി, തസ്സ ഗതട്ഠാനം അനുവിചിനിത്വാ ഏതം കാരണം ജാനിസ്സാമീ’’തി ഥേരസ്സ ഗതമഗ്ഗം പുച്ഛിത്വാ പായാസി.

അഥേകോ പുരിസോ തം അതിവിയ ചണ്ഡികതം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭോ പുരിസ, ത്വം അതിവിയ ചണ്ഡികതോവ ഗച്ഛസി, കേന കമ്മേന ഗച്ഛസീ’’തി പുച്ഛി. സോ തസ്സ തം പവത്തിം ആരോചേസി. സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭോ, മാ ചിന്തയി, മയ്ഹം അയ്യോ പിലിന്ദവച്ഛോ ഭവിസ്സതി, ത്വം ഏതദേവ ഭാജനം പൂരേത്വാ ആദായ ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പുരതോ തിട്ഠ. ‘കിം നാമേതം, വസലാ’തി വുത്തകാലേ ച ‘പിപ്പലിയോ, ഭന്തേ’തി വദ, ഥേരോ ‘ഏവം ഭവിസ്സതി, വസലാ’തി വക്ഖതി. പുന സബ്ബാപി പിപ്പലിയോ ഭവിസ്സന്തീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സബ്ബാ പിപ്പലിയോ പടിപാകതികാ അഹേസും. ഇദമേത്തകം വത്ഥു. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ദേവതാനം പിയമനാപകാരണമേവ വത്ഥും കത്വാ ഥേരം ദേവതാനം പിയമനാപാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ബാഹിയദാരുചീരിയത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൬. അട്ഠമേ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനന്തി ഖിപ്പം അധിഗതഅഭിഞ്ഞാനം ദാരുചീരിയത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി ഥേരോ സംഖിത്തധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി, മഗ്ഗഫലാനം പരികമ്മകിച്ചം നാഹോസി. തസ്മാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ബാഹിയരട്ഠേ പന ജാതത്താ ബാഹിയോതിസ്സ നാമം അഹോസി. സോ അപരഭാഗേ ദാരുചീരം നിവാസേസി. തസ്മാ ദാരുചീരിയോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ദസബലസ്സ ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ സാസനസ്സ ഓസക്കനകാലേ ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സമണധമ്മം കത്വാ പരിപുണ്ണസീലോ ജീവിതക്ഖയം പത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി.

സോ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവലോകേ വസിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബാഹിയരട്ഠേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ. വയം ആഗമ്മ ഘരാവാസം വസന്തോ ‘‘വോഹാരം കരിസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണഭൂമിഗമനീയം നാവം അഭിരുഹി. നാവാ ഇച്ഛിതം ദേസം അപ്പത്വാവ സമുദ്ദമജ്ഝേ ഭിന്നാ, മഹാജനോ മച്ഛകച്ഛപഭക്ഖോ അഹോസി. അയം പന ഏകം ദാരുഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സുപ്പാരകപട്ടനേ ഉത്തിണ്ണോ മനുസ്സാവാസം പത്വാ ‘‘അചേലകനിയാമേന മനുസ്സേ ഉപസങ്കമിതും അയുത്ത’’ന്തി അവിദൂരേ ഠാനേ ഏകം മഹാതളാകാ സേവാലം ഗഹേത്വാ സരീരം വേഠേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ പതിതം ഏകം കപാലം ആദായ ഭിക്ഖായ പാവിസി.

മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ചിന്തേസും – ‘‘സചേ ലോകേ അരഹന്താ നാമ അത്ഥി, ഏവംവിധേഹി ഭവിതബ്ബം. കിം നു ഖോ അയ്യോ ഉക്കട്ഠഭാവേന വത്ഥം ന ഗണ്ഹാതി, ഉദാഹു ദിയ്യമാനം ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി വീമംസന്താ നാനാദിസാഹി വത്ഥാനി ആഹരിംസു. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ന ഇമിനാ നിയാമേന ആഗമിസ്സം, ന മേ ഏതേ പസീദേയ്യും, യംകിഞ്ചി കത്വാ ഇമേ വഞ്ചേത്വാ ജീവികുപായം കാതും വട്ടതീ’’തി വത്ഥാനി ന പടിഗ്ഗണ്ഹി. മനുസ്സാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നാ മഹാസക്കാരം കരിംസു. സോപി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ അവിദൂരട്ഠാനേ ദേവകുലം ഗതോ. മഹാജനോ തേന സദ്ധിംയേവ ഗന്ത്വാ ദേവകുലം പടിജഗ്ഗിത്വാ അദാസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മയ്ഹം സേവാലേ നിവാസനമത്തേ പസീദിത്വാ ഏവംവിധം സക്കാരം കരോന്തി, ഏതേസം മയാ ഉക്കട്ഠേനേവ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സല്ലഹുകാനി രുക്ഖഫലകാനി ഗഹേത്വാ തച്ഛേത്വാ വാകേസു ആവുണിത്വാ ചീരം കത്വാ നിവാസേത്വാ പാരുപിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തോ വസി.

അഥ യോ സോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ സത്തസു ജനേസു സമണധമ്മം കരോന്തേസു ഏകോ ഭിക്ഖു സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. സോ നിബ്ബത്തസമനന്തരമേവ അത്തനോ ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ആഗതട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ സത്തന്നം ജനാനം പബ്ബതം ആരുയ്ഹ സമണധമ്മകരണട്ഠാനം ദിസ്വാ സേസാനം ഛന്നം നിബ്ബത്തട്ഠാനം ആവജ്ജേന്തോ ഏകസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഇതരേസം പഞ്ചന്നം കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ കാലാനുകാലം തേ പഞ്ച ജനേ ആവജ്ജേതി. ഇമസ്മിം പന കാലേ ‘‘കഹം നു ഖോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ദാരുചീരിയം സുപ്പാരകപട്ടനം ഉപനിസ്സായ കുഹനകമ്മേന ജീവികം കപ്പേന്തം ദിസ്വാ ‘‘നട്ഠോ വതായം ബാലോ, പുബ്ബേ സമണധമ്മം കരോന്തോ അതിഉക്കട്ഠഭാവേന അരഹതാപി ആഭതം പിണ്ഡപാതം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ ഇദാനി ഉദരത്ഥായ അനരഹാവ അരഹത്തം പടിജാനിത്വാ ലോകം വഞ്ചേന്തോ വിചരതി, ദസബലസ്സ ച നിബ്ബത്തഭാവം ന ജാനാതി, ഗച്ഛാമി നം സംവേജേത്വാ ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തഭാവം ജാനാപേമീ’’തി തംഖണംയേവ ബ്രഹ്മലോകതോ സുപ്പാരകപട്ടനേ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ദാരുചീരിയസ്സ സമ്മുഖേ പാതുരഹോസി.

സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓഭാസം ദിസ്വാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതോ മഹാബ്രഹ്മം ഓലോകേത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘കേ തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛി. അഹം തുയ്ഹം പോരാണകസഹായോ അനാഗാമിഫലം പത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. അമ്ഹാകം പന സബ്ബജേട്ഠകോ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബുതോ, തുമ്ഹേ പഞ്ച ജനാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. സ്വാഹം തം ഇമസ്മിം ഠാനേ കുഹനകമ്മേന ജീവന്തം ദിസ്വാ ദമേതും ആഗതോതി വത്വാ ഇദം കാരണമാഹ – ‘‘ന ഖോ ത്വം, ബാഹിയ അരഹാ, നപി അരഹത്തമഗ്ഗം സമാപന്നോ, സാപി തേ പടിപദാ നത്ഥി, യായ ത്വം അരഹാ വാ അസ്സ അരഹത്തമഗ്ഗം വാ സമാപന്നോ’’തി. അഥസ്സ സത്ഥു ഉപ്പന്നഭാവം സാവത്ഥിയം വസനഭാവഞ്ച ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘സത്ഥു സന്തികം ഗച്ഛാഹീ’’തി തം ഉയ്യോജേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ അഗമാസി.

ദാരുചീരിയോ മഹാബ്രഹ്മുനാ സംവേജിതോ ‘‘മോക്ഖമഗ്ഗം ഗവേസിസ്സാമീ’’തി വീസയോജനസതം മഗ്ഗം ഏകരത്തിവാസേന ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം അന്തരഘരേ സമ്പാപുണിത്വാ സത്ഥു പാദേസു നിപതിത്വാ ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ ധമ്മ’’ന്തി യാവതതിയം യാചി. സത്ഥാ ‘‘ഏത്താവതാ ബാഹിയസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗത’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി (ഉദാ. ൧൦) ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദി. സോപി ദേസനാപരിയോസാനേ അന്തരവീഥിയം ഠിതോവ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി.

സോ അത്തനോ കിച്ചം മത്ഥകപ്പത്തം ഞത്വാ ഭഗവന്തം പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ അപരിപുണ്ണപത്തചീവരതായ പത്തചീവരം പരിയേസന്തോ സങ്കാരട്ഠാനതോ ചോളക്ഖണ്ഡാനി സംകഡ്ഢതി. അഥ നം പുബ്ബവേരികോ അമനുസ്സോ ഏകിസ്സാ തരുണവച്ഛായ ഗാവിയാ സരീരേ അധിമുച്ചിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. സത്ഥാ സാവത്ഥിതോ നിക്ഖമന്തോ അന്തരവീഥിയം ബാഹിയം സങ്കാരട്ഠാനേ പതിതം ദിസ്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയസ്സ ദാരുചീരിയസ്സ സരീര’’ന്തി നീഹരാപേത്വാ സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ചാതുമഹാപഥേ ചേതിയം കാരാപേസി. തതോ സങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി – ‘‘തഥാഗതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ബാഹിയസ്സ സരീരജ്ഝാപനകിച്ചം കാരേസി, ധാതുയോ ഗഹേത്വാ ചേതിയം കാരേസി, കതരമഗ്ഗോ നു ഖോ തേന സച്ഛികതോ, സാമണേരോ നു ഖോ സോ, ഭിക്ഖു നു ഖോ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദയിംസു. സത്ഥാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ബാഹിയോ’’തി ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢേത്വാ തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം പകാസേസി. പുന സങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി ‘‘ന ച സത്ഥാരാ ബാഹിയസ്സ ബഹു ധമ്മോ ദേസിതോ, അരഹത്തം പത്തോതി ച വദേതി. കിം നാമേത’’ന്തി? സത്ഥാ ‘‘ധമ്മോ മന്ദോ ബഹൂതി അകാരണം, വിസപീതകസ്സ അഗദോ വിയ ചേസോ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഗാഥമാഹ –

‘‘സഹസ്സമപി ചേ ഗാഥാ, അനത്ഥപദസംഹിതാ;

ഏകം ഗാഥാപദം സേയ്യോ, യം സുത്വാ ഉപസമ്മതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൦൦);

ദേസനാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. ഇദഞ്ച പന ബാഹിയത്ഥേരസ്സ വത്ഥു സുത്തേ (ഉദാ. ൧൦) ആഗതത്താ വിത്ഥാരേന ന കഥിതം. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ ബാഹിയത്ഥേരം ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കുമാരകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൭. നവമേ ചിത്തകഥികാനന്തി വിചിത്തം കത്വാ ധമ്മം കഥേന്താനം. ഥേരോ കിര ഏകസ്സപി ദ്വിന്നമ്പി ധമ്മം കഥേന്തോ ബഹൂഹി ഉപമാഹി ച കാരണേഹി ച മണ്ഡയിത്വാ ബോധേന്തോ കഥേതി. തസ്മാ ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ വയപ്പത്തോ ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപബുദ്ധസാസനോസക്കനകാലേ സത്തന്നം ഭിക്ഖൂനം അബ്ഭന്തരോ ഹുത്വാ പബ്ബതമത്ഥകേ സമണധമ്മം കത്വാ അപരിഹീനസീലോ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ അമ്ഹാകം സത്ഥു കാലേ രാജഗഹേ ഏകിസ്സാ കുലദാരികായ കുച്ഛിമ്ഹി ഉപ്പന്നോ. സാ ച പഠമം മാതാപിതരോ യാചിത്വാ പബ്ബജ്ജം അലഭമാനാ കുലഘരം ഗതാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. തമ്പി അജാനന്തീ സാമികം ആരാധേത്വാ തേന അനുഞ്ഞാതാ ഭിക്ഖുനീസു പബ്ബജിതാ. തസ്സാ ഗബ്ഭനിമിത്തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ദേവദത്തം പുച്ഛിംസു, സോ ‘‘അസ്സമണീ’’തി ആഹ. ദസബലം പുച്ഛിംസു, സത്ഥാ ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസി. ഥേരോ സാവത്ഥിനഗരവാസീനി കുലാനി വിസാഖഞ്ച ഉപാസികം പക്കോസാപേത്വാ സോധേന്തോ ‘‘പുരേ ലദ്ധോ ഗബ്ഭോ, പബ്ബജ്ജാ അരോഗാ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘സുവിനിച്ഛിതം അധികരണ’’ന്തി ഥേരസ്സ സാധുകാരം അദാസി.

സാ ഭിക്ഖുനീ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം പുത്തം വിജായി. തം ഗഹേത്വാ രാജാ പസേനദികോസലോ പോസാപേസി, കസ്സപോതി ചസ്സ നാമം കത്വാ അപരഭാഗേ അലങ്കരിത്വാ സത്ഥു സന്തികം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. കുമാരകാലേ പന പബ്ബജിതത്താ ഭഗവതാ ‘‘കസ്സപം പക്കോസഥ, ഇദം ഫലം വാ ഖാദനീയം വാ കസ്സപസ്സ ദേഥാ’’തി വുത്തേ ‘‘കതരകസ്സപസ്സാതി. കുമാരകസ്സപസ്സാ’’തി ഏവം ഗഹിതനാമത്താ തതോ പട്ഠായ വുഡ്ഢകാലേപി കുമാരകസ്സപോത്വേവ വുച്ചതി. അപിച രഞ്ഞോ പോസാവനികപുത്തത്താപി കുമാരകസ്സപോതി തം സഞ്ജാനിംസു.

സോ പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ ചേവ കമ്മം കരോതി, ബുദ്ധവചനഞ്ച ഗണ്ഹാതി. അഥ സോ തേന സദ്ധിം പബ്ബതമത്ഥകേ സമണധമ്മം കത്വാ അനാഗാമിഫലം പത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തോ മഹാബ്രഹ്മാ തസ്മിം സമയേ ആവജ്ജേന്തോ കുമാരകസ്സപം ദിസ്വാ ‘‘സഹായകോ മേ വിപസ്സനായ കിലമതി, ഗന്ത്വാ തസ്സ വിപസ്സനായ നയമുഖം ദസ്സേത്വാ മഗ്ഗഫലപത്തിയാ ഉപായം കരിസ്സാമീ’’തി ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതോവ പഞ്ചദസ പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനേ അന്ധവനേ പാതുരഹോസി. ഥേരോ ആലോകം ദിസ്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം പുബ്ബേ തയാ സദ്ധിം സമണധമ്മം കത്വാ അനാഗാമിഫലം പത്വാ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തബ്രഹ്മാ’’തി ആഹ. കേന കമ്മേന ആഗതത്ഥാതി? മഹാബ്രഹ്മാ അത്തനോ ആഗതകാരണം ദീപേതും തേ പഞ്ഹേ ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ത്വം ഇമേ പഞ്ഹേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അരുണേ ഉട്ഠിതേ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛ, ഠപേത്വാ ഹി തഥാഗതം അഞ്ഞോ ഇമേ പഞ്ഹേ കഥേതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ ഗതോ.

ഥേരോപി പുനദിവസേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ മഹാബ്രഹ്മുനാ കഥിതനിയാമേനേവ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സത്ഥാ കുമാരകസ്സപത്ഥേരസ്സ അരഹത്തം പാപേത്വാ പഞ്ഹേ കഥേസി. ഥേരോ സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേനേവ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അന്ധവനം ഗന്ത്വാ വിപസ്സനം ഗബ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തതോ പട്ഠായ ചതുന്നം പരിസാനം ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ബഹുകാഹി ഉപമാഹി ച കാരണേഹി ച മണ്ഡേത്വാ ചിത്തകഥമേവ കഥേതി. അഥ നം സത്ഥാ പായാസിരഞ്ഞോ പഞ്ചദസഹി പഞ്ഹേഹി പടിമണ്ഡേത്വാ സുത്തന്തേ (ദീ. നി. ൨.൪൦൬ ആദയോ) ദേസിതേ തം സുത്തന്തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഇമസ്മിം സാസനേ ചിത്തകഥികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൮. ദസമേ പടിസമ്ഭിദാപത്താനന്തി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ പത്വാ ഠിതാനം മഹാകോട്ഠിതത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം ഹി ഥേരോ അത്തനോ പടിസമ്ഭിദാസു ചിണ്ണവസിഭാവേന അഭിഞ്ഞാതേ അഭിഞ്ഞാതേ മഹാസാവകേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോപി ദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോപി പടിസമ്ഭിദാസുയേവ പഞ്ഹം പുച്ഛതി. ഇതി ഇമിനാ ചിണ്ണവസിഭാവേന പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. കോട്ഠിതമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഏകദിവസം സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. സോ ഉപസമ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ നിച്ചകാലം പടിസമ്ഭിദാസു ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ പടിസമ്ഭിദാസുയേവ പുച്ഛതി. അഥ നം സത്ഥാ അപരഭാഗേ മഹാവേദല്ലസുത്തം (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ പടിസമ്ഭിദാപത്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ.