൩. തികനിദ്ദേസോ
(൧) തീണി അകുസലമൂലാനി
൯൦൯. തത്ഥ കതമാനി തീണി അകുസലമൂലാനി? ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ.
(ക) തത്ഥ കതമോ ലോഭോ? യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദിരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പരിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ സോതം വിസടാ [വിസദാ (സീ. ക.) ധ. സ. ൧൧൪൧] ആയൂഹനീ [ആയൂഹിനീ (ക.)] ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി വനം വനഥോ സന്ഥവോ [സന്ധവോ (ക.)] സിനേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു ആസാ ആസീസനാ ആസീസിതത്തം [ആസിംസനാ ആസിംസിതത്തം (സീ. സ്യാ.)] രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ ജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ സാധുകമ്യതാ അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛദനം ബന്ധനം ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘ലോഭോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ ദോസോ? ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, ‘‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, ‘‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, ‘‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി’’…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… ‘‘അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, ‘‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി’’…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… ‘‘അത്ഥം ചരിസ്സതീ’’തി ആഘാതോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദോസോ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമോ മോഹോ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം, യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘മോഹോ’’. ഇമാനി തീണി അകുസലമൂലാനി.
(൨) തയോ അകുസലവിതക്കാ
൯൧൦. തത്ഥ കതമേ തയോ അകുസലവിതക്കാ? കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ.
(ക) തത്ഥ കതമോ കാമവിതക്കോ? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമവിതക്കോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ ബ്യാപാദവിതക്കോ? ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദവിതക്കോ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമോ വിഹിംസാവിതക്കോ? വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹിംസാവിതക്കോ’’. ഇമേ തയോ അകുസലവിതക്കാ.
(൩) തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ
൯൧൧. തത്ഥ കതമാ തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ? കാമസഞ്ഞാ, ബ്യാപാദസഞ്ഞാ, വിഹിംസാസഞ്ഞാ.
(ക) തത്ഥ കതമാ കാമസഞ്ഞാ? കാമപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമസഞ്ഞാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ ബ്യാപാദസഞ്ഞാ? ബ്യാപാദപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദസഞ്ഞാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമാ വിഹിംസാസഞ്ഞാ? വിഹിംസാപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹിംസാസഞ്ഞാ’’. ഇമാ തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ.
(൪) തിസ്സോ അകുസലധാതുയോ
൯൧൨. തത്ഥ കതമാ തിസ്സോ അകുസലധാതുയോ? കാമധാതു, ബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു.
തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമവിതക്കോ കാമധാതു. ബ്യാപാദവിതക്കോ ബ്യാപാദധാതു. വിഹിംസാവിതക്കോ വിഹിംസാധാതു.
(ക) തത്ഥ കതമോ കാമവിതക്കോ? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമവിതക്കോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ ബ്യാപാദവിതക്കോ? ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദവിതക്കോ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമോ വിഹിംസാവിതക്കോ? വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹിംസാവിതക്കോ’’. ഇമാ തിസ്സോ അകുസലധാതുയോ.
(൫) തീണി ദുച്ചരിതാനി
൯൧൩. തത്ഥ കതമാനി തീണി ദുച്ചരിതാനി? കായദുച്ചരിതം, വചീദുച്ചരിതം, മനോദുച്ചരിതം.
(ക) തത്ഥ കതമം കായദുച്ചരിതം? പാണാതിപാതോ, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കായദുച്ചരിതം’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമം വചീദുച്ചരിതം? മുസാവാദോ, പിസുണാ വാചാ, ഫരുസാ വാചാ, സമ്ഫപ്പലാപോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വചീദുച്ചരിതം’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമം മനോദുച്ചരിതം? അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മനോദുച്ചരിതം’’.
(ക-ഗ) തത്ഥ കതമം കായദുച്ചരിതം? അകുസലം കായകമ്മം കായദുച്ചരിതം, അകുസലം വചീകമ്മം വചീദുച്ചരിതം, അകുസലം മനോകമ്മം മനോദുച്ചരിതം.
തത്ഥ കതമം അകുസലം കായകമ്മം? അകുസലാ കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മം, അകുസലാ വചീസഞ്ചേതനാ അകുസലം വചീകമ്മം, അകുസലാ മനോസഞ്ചേതനാ അകുസലം മനോകമ്മം. ഇമാനി തീണി ദുച്ചരിതാനി.
(൬) തയോ ആസവാ
൯൧൪. തത്ഥ കതമേ തയോ ആസവാ? കാമാസവോ, ഭവാസവോ, അവിജ്ജാസവോ.
(ക) തത്ഥ കതമോ കാമാസവോ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസിനേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമാസവോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ ഭവാസവോ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ…പേ… ഭവജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവാസവോ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാസവോ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിജ്ജാസവോ’’. ഇമേ തയോ ആസവാ.
(൭) തീണി സംയോജനാനി
൯൧൫. തത്ഥ കതമാനി തീണി സംയോജനാനി? സക്കായദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, സീലബ്ബതപരാമാസോ.
(ക) തത്ഥ കതമാ സക്കായദിട്ഠി? ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ – രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി രൂപവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ രൂപം രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സക്കായദിട്ഠി’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ വിചികിച്ഛാ? സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ധമ്മേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സങ്ഘേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സിക്ഖായ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, അപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി. യാ ഏവരൂപാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം ഥമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിചികിച്ഛാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമോ സീലബ്ബതപരാമാസോ? ‘‘ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലബ്ബതേന സുദ്ധീ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സീലബ്ബതപരാമാസോ’’. ഇമാനി തീണി സംയോജനാനി.
(൮) തിസ്സോ തണ്ഹാ
൯൧൬. തത്ഥ കതമാ തിസ്സോ തണ്ഹാ? കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ.
തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? ഭവദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവതണ്ഹാ’’.
തത്ഥ കതമാ വിഭവതണ്ഹാ? ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഭവതണ്ഹാ’’. അവസേസാ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ.
തത്ഥ കതമാ കാമതണ്ഹാ? കാമധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമതണ്ഹാ’’.
( ) [(തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ)] രൂപധാതുഅരൂപധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവതണ്ഹാ’’.
( ) [(തത്ഥ കതമാ വിഭവതണ്ഹാ) (?)] ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഭവതണ്ഹാ’’. ഇമാ തിസ്സോ തണ്ഹാ.
(൯) അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ
൯൧൭. തത്ഥ കതമാ അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ? കാമതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ, അരൂപതണ്ഹാ.
(ക) തത്ഥ കതമാ കാമതണ്ഹാ? കാമധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമതണ്ഹാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ രൂപതണ്ഹാ? രൂപധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘രൂപതണ്ഹാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമാ അരൂപതണ്ഹാ? അരൂപധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അരൂപതണ്ഹാ’’. ഇമാ തിസ്സോ തണ്ഹാ.
(൧൦) അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ
൯൧൮. തത്ഥ കതമാ അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ? രൂപതണ്ഹാ, അരൂപതണ്ഹാ, നിരോധതണ്ഹാ.
(ക) തത്ഥ കതമാ രൂപതണ്ഹാ? രൂപധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘രൂപതണ്ഹാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ അരൂപതണ്ഹാ? അരൂപധാതുപടിസംയുത്തോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അരൂപതണ്ഹാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമാ നിരോധതണ്ഹാ? ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘നിരോധതണ്ഹാ’’. ഇമാ തിസ്സോ തണ്ഹാ.
(൧൧) തിസ്സോ ഏസനാ
൯൧൯. തത്ഥ കതമാ തിസ്സോ ഏസനാ? കാമേസനാ, ഭവേസനാ, ബ്രഹ്മചരിയേസനാ.
(ക) തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ…പേ… കാമജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമേസനാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ…പേ… ഭവജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവേസനാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? ‘‘സസ്സതോ ലോകോ’’തി വാ, ‘‘അസസ്സതോ ലോകോ’’തി – വാ…പേ… ‘‘നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി വാ യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’.
(ക) തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ, കാമരാഗോ, തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – അയം വുച്ചതി ‘‘കാമേസനാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ, ഭവരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവേസനാ’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ, അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’. ഇമാ തിസ്സോ ഏസനാ.
(൧൨) തിസ്സോ വിധാ
൯൨൦. തത്ഥ കതമാ തിസ്സോ വിധാ? ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി വിധാ, ‘‘സദിസോഹമസ്മീ’’തി വിധാ, ‘‘ഹീനോഹമസ്മീ’’തി വിധാ – ഇമാ തിസ്സോ വിധാ.
(൧൩) തീണി ഭയാനി
൯൨൧. തത്ഥ കതമാനി തീണി ഭയാനി? ജാതിഭയം, ജരാഭയം, മരണഭയം.
(ക) തത്ഥ കതമം ജാതിഭയം? ജാതിം പടിച്ച ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ജാതിഭയം’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമം ജരാഭയം? ജരം പടിച്ച ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ജരാഭയം’’.
(ഗ) തത്ഥ കതമം മരണഭയം? മരണം പടിച്ച ഭയം ഭയാനകം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസോ ചേതസോ ഉത്രാസോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മരണഭയം’’. ഇമാനി തീണി ഭയാനി.
(൧൪) തീണി തമാനി
൯൨൨. തത്ഥ കതമാനി തീണി തമാനി? അതീതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, അനാഗതം വാ അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി, ഏതരഹി വാ പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ആരബ്ഭ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി നാധിമുച്ചതി ന സമ്പസീദതി – ഇമാനി തീണി തമാനി.
(൧൫) തീണി തിത്ഥായതനാനി
൯൨൩. തത്ഥ കതമാനി തീണി തിത്ഥായതനാനി? ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം പുബ്ബേ കതഹേതൂ’’തി; ഇധ പനേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം ഇസ്സരനിമ്മാനഹേതൂ’’തി; ഇധ പനേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘യം കിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സബ്ബം തം അഹേതു അപ്പച്ചയാ’’തി – ഇമാനി തീണി തിത്ഥായതനാനി.
(൧൬) തയോ കിഞ്ചനാ
൯൨൪. തത്ഥ കതമേ തയോ കിഞ്ചനാ [കതമാനി തീണി കിഞ്ചനാനി (?) ദീ. നി. ൩.൩൦൫]? രാഗോ കിഞ്ചനം, ദോസോ കിഞ്ചനം, മോഹോ കിഞ്ചനം – ഇമേ തയോ കിഞ്ചനാ.
(൧൭) തീണി അങ്ഗണാനി
തത്ഥ കതമാനി തീണി അങ്ഗണാനി? രാഗോ അങ്ഗണം, ദോസോ അങ്ഗണം, മോഹോ അങ്ഗണം – ഇമാനി തീണി അങ്ഗണാനി.
(൧൮) തീണി മലാനി
തത്ഥ കതമാനി തീണി മലാനി? രാഗോ മലം, ദോസോ മലം, മോഹോ മലം – ഇമാനി തീണി മലാനി.
(൧൯) തീണി വിസമാനി
തത്ഥ കതമാനി തീണി വിസമാനി? രാഗോ വിസമം, ദോസോ വിസമം, മോഹോ വിസമം – ഇമാനി തീണി വിസമാനി.
(൨൦) അപരാനിപി തീണി വിസമാനി
തത്ഥ കതമാനി അപരാനിപി തീണി വിസമാനി? കായവിസമം, വചീവിസമം, മനോവിസമം – ഇമാനി തീണി വിസമാനി.
(൨൧) തയോ അഗ്ഗീ
തത്ഥ കതമേ തയോ അഗ്ഗീ? രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി – ഇമേ തയോ അഗ്ഗീ.
(൨൨) തയോ കസാവാ
തത്ഥ കതമേ തയോ കസാവാ? രാഗകസാവോ, ദോസകസാവോ, മോഹകസാവോ – ഇമേ തയോ കസാവാ.
(൨൩) അപരേപി തയോ കസാവാ
തത്ഥ കതമേ അപരേപി തയോ കസാവാ? കായകസാവോ, വചീകസാവോ, മനോകസാവോ – ഇമേ തയോ കസാവാ.
(൨൪. ക) അസ്സാദദിട്ഠി
൯൨൫. തത്ഥ കതമാ അസ്സാദദിട്ഠി? ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംവാദീ ഹോതി ഏവംദിട്ഠീ – ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി. സോ കാമേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി ‘‘അസ്സാദദിട്ഠി’’.
(ഖ) അത്താനുദിട്ഠി
തത്ഥ കതമാ അത്താനുദിട്ഠി? ഇധ അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ അരിയാനം അദസ്സാവീ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദോ അരിയധമ്മേ അവിനീതോ, സപ്പുരിസാനം അദസ്സാവീ സപ്പുരിസധമ്മസ്സ അകോവിദോ സപ്പുരിസധമ്മേ അവിനീതോ – രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതി രൂപവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ രൂപം രൂപസ്മിം വാ അത്താനം. വേദനം…പേ… സഞ്ഞം…പേ… സങ്ഖാരേ…പേ… വിഞ്ഞാണം അത്തതോ സമനുപസ്സതി വിഞ്ഞാണവന്തം വാ അത്താനം അത്തനി വാ വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണസ്മിം വാ അത്താനം. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അത്താനുദിട്ഠി’’.
(ഗ) മിച്ഛാദിട്ഠി
തത്ഥ കതമാ മിച്ഛാദിട്ഠി? ‘‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി’’. സസ്സതദിട്ഠി അസ്സാദദിട്ഠി, സക്കായദിട്ഠി അത്താനുദിട്ഠി, ഉച്ഛേദദിട്ഠി മിച്ഛാദിട്ഠി.
(൨൫. ക) അരതി
൯൨൬. തത്ഥ കതമാ അരതി? പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി അരതിതാ അനഭിരതി അനഭിരമണാ ഉക്കണ്ഠിതാ പരിതസ്സിതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അരതി’’.
(ഖ) വിഹേസാ
തത്ഥ കതമാ വിഹേസാ? ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന സത്തേ വിഹേഠേതി, യാ ഏവരൂപാ ഹേഠനാ വിഹേഠനാ ഹിംസനാ വിഹിംസനാ രോസനാ വിരോസനാ പരൂപഘാതോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിഹേസാ’’.
(ഗ) അധമ്മചരിയാ
തത്ഥ കതമാ അധമ്മചരിയാ? കായേന അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ, വാചായ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ, മനസാ അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അധമ്മചരിയാ’’.
(൨൬. ക) ദോവചസ്സതാ
൯൨൭. തത്ഥ കതമാ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായം ദോവചസ്സിയം ദോവചസ്സതാ വിപ്പടികുലഗ്ഗാഹിതാ വിപച്ചനീകസാതതാ അനാദരിയം അനാദരതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദോവചസ്സതാ’’.
(ഖ) പാപമിത്തതാ
തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ, യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി തംസമ്പവങ്കതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘പാപമിത്തതാ’’.
(ഗ) നാനത്തസഞ്ഞാ
തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? കാമസഞ്ഞാ, ബ്യാപാദസഞ്ഞാ, വിഹിംസാസഞ്ഞാ – അയം വുച്ചതി ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാ’’. സബ്ബാപി അകുസലാ സഞ്ഞാ നാനത്തസഞ്ഞാ.
(൨൭. ക) ഉദ്ധച്ചം
൯൨൮. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഉദ്ധച്ചം’’.
(ഖ) കോസജ്ജം
തത്ഥ കതമം കോസജ്ജം? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കോസജ്ജം’’.
(ഗ) പമാദോ
തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ, യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘പമാദോ’’.
(൨൮. ക) അസന്തുട്ഠിതാ
൯൨൯. തത്ഥ കതമാ അസന്തുട്ഠിതാ? ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി പഞ്ചഹി വാ കാമഗുണേഹി അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ അസന്തുട്ഠിതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അസന്തുട്ഠിതാ’’.
(ഖ) അസമ്പജഞ്ഞതാ
തത്ഥ കതമാ അസമ്പജഞ്ഞതാ? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘അസമ്പജഞ്ഞതാ’’.
(ഗ) മഹിച്ഛതാ
തത്ഥ കതമാ മഹിച്ഛതാ? ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി പഞ്ചഹി വാ കാമഗുണേഹി അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ മഹിച്ഛതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘മഹിച്ഛതാ’’.
(൨൯. ക) അഹിരികം
൯൩൦. തത്ഥ കതമം അഹിരികം? യം ന ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേന, ന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അഹിരികം’’.
(ഖ) അനോത്തപ്പം
തത്ഥ കതമം അനോത്തപ്പം? യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന, ന ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അനോത്തപ്പം’’.
(ഗ) പമാദോ
തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ, യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘പമാദോ’’.
(൩൦. ക) അനാദരിയം
൯൩൧. തത്ഥ കതമം അനാദരിയം? യം അനാദരിയം അനാദരതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ അനദ്ദാ അനദ്ദായനാ അനദ്ദായിതത്തം [അനാദാ അനാദായനാ അനാദായിതത്തം (സ്യാ.)] അസീല്യം അചിത്തീകാരോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അനാദരിയം’’.
(ഖ) ദോവചസ്സതാ
തത്ഥ കതമാ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായം ദോവചസ്സിയം ദോവചസ്സതാ വിപ്പടികുലഗ്ഗാഹിതാ വിപച്ചനീകസാതതാ അനാദരിയം അനാദരതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദോവചസ്സതാ’’.
(ഗ) പാപമിത്തതാ
തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ, യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ പടിസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി തംസമ്പവങ്കതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘പാപമിത്തതാ’’.
(൩൧. ക) അസ്സദ്ധിയം
൯൩൨. തത്ഥ കതമം അസ്സദ്ധിയം? ഇധേകച്ചോ അസ്സദ്ധോ ഹോതി, ന സദ്ദഹതി ബുദ്ധം വാ ധമ്മം വാ സങ്ഘം വാ, യം ഏവരൂപം അസ്സദ്ധിയം അസ്സദ്ദഹനാ അനോകപ്പനാ അനഭിപ്പസാദോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അസ്സദ്ധിയം’’.
(ഖ) അവദഞ്ഞുതാ
തത്ഥ കതമാ അവദഞ്ഞുതാ? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘അവദഞ്ഞുതാ’’.
(ഗ) കോസജ്ജം
തത്ഥ കതമം കോസജ്ജം? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ, വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം കുസലാനം ധമ്മാനം, ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കോസജ്ജം’’.
(൩൨. ക) ഉദ്ധച്ചം
൯൩൩. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭവന്തത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഉദ്ധച്ചം’’.
(ഖ) അസംവരോ
തത്ഥ കതമോ അസംവരോ? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി – അയം വുച്ചതി ‘‘അസംവരോ’’.
(ഗ) ദുസ്സീല്യം
തത്ഥ കതമം ദുസ്സീല്യം? കായികോ വീതിക്കമോ, വാചസികോ വീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുസ്സീല്യം’’.
(൩൩. ക) അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതാ
൯൩൪. തത്ഥ കതമാ അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതാ? തത്ഥ കതമേ അരിയാ? അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച. യാ ഇമേസം അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതാ അദട്ഠുകമ്യതാ അസമേതുകമ്യതാ അസമാഗന്തുകമ്യതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതാ’’.
(ഖ) സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാ
തത്ഥ കതമാ സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാ? തത്ഥ കതമോ സദ്ധമ്മോ? ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദ്ധമ്മോ’’. യാ ഇമസ്സ സദ്ധമ്മസ്സ അസോതുകമ്യതാ അസവനകമ്യതാ അനുഗ്ഗഹേതുകമ്യതാ അധാരേതുകമ്യതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാ’’.