൧൭. ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗോ
൧. ഏകകമാതികാ
൮൩൨. (൧)ജാതിമദോ (൨)ഗോത്തമദോ (൩)ആരോഗ്യമദോ (൪)യോബ്ബനമദോ (൫)ജീവിതമദോ (൬)ലാഭമദോ (൭)സക്കാരമദോ (൮) ഗരുകാരമദോ (൯) പുരേക്ഖാരമദോ (൧൦) പരിവാരമദോ (൧൧) ഭോഗമദോ (൧൨) വണ്ണമദോ (൧൩) സുതമദോ (൧൪) പടിഭാനമദോ (൧൫) രത്തഞ്ഞുമദോ (൧൬) പിണ്ഡപാതികമദോ (൧൭) അനവഞ്ഞാതമദോ (൧൮) ഇരിയാപഥമദോ (൧൯) ഇദ്ധിമദോ (൨൦) യസമദോ (൨൧) സീലമദോ (൨൨) ഝാനമദോ (൨൩) സിപ്പമദോ (൨൪) ആരോഹമദോ (൨൫) പരിണാഹമദോ (൨൬) സണ്ഠാനമദോ (൨൭) പാരിപൂരിമദോ (൨൮)മദോ (൨൯) പമാദോ (൩൦) ഥമ്ഭോ (൩൧) സാരമ്ഭോ (൩൨) അത്രിച്ഛതാ (൩൩)മഹിച്ഛതാ (൩൪) പാപിച്ഛതാ (൩൫) സിങ്ഗം (൩൬) തിന്തിണം (൩൭) ചാപല്യം (൩൮)അസഭാഗവുത്തി (൩൯) അരതി (൪൦) തന്ദീ (൪൧) വിജമ്ഭിതാ (൪൨) ഭത്തസമ്മദോ (൪൩) ചേതസോ ച ലീനത്തം [ചേതസോ ലീനത്തം (സ്യാ.)] (൪൪) കുഹനാ (൪൫) ലപനാ (൪൬) നേമിത്തികതാ (൪൭)നിപ്പേസികതാ (൪൮) ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ [നിജിഗിംസനതാ (സീ.), ജിഗിംസനതാ (സ്യാ.)] (൪൯) സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൦) സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൧) ഹീനോ ഹമസ്മീതി മാനോ (൫൨) സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൩) സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൪) സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൫) സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൬) സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൭) സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൮) ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ (൫൯) ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ (൬൦) ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ (൬൧) മാനോ (൬൨) അതിമാനോ (൬൩) മാനാതിമാനോ (൬൪) ഓമാനോ (൬൫)അധിമാനോ (൬൬) അസ്മിമാനോ (൬൭) മിച്ഛാമാനോ (൬൮) ഞാതിവിതക്കോ (൬൯)ജനപദവിതക്കോ (൭൦) അമരവിതക്കോ (൭൧) പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ (൭൨) ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ (൭൩) അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ
ഏകകം.
൨. ദുകമാതികാ
൮൩൩. (൧) കോധോ ച ഉപനാഹോ ച (൨) മക്ഖോ ച പളാസോ [പലാസോ (സീ. സ്യാ.)] ച (൩) ഇസ്സാ ച മച്ഛരിയഞ്ച (൪) മായാ ച സാഠേയ്യഞ്ച (൫) അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച (൬) ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച (൭) സസ്സതദിട്ഠി ച ഉച്ഛേദദിട്ഠി ച (൮) അന്തവാദിട്ഠി ച അനന്തവാദിട്ഠി ച (൯) പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി ച അപരന്താനുദിട്ഠി ച (൧൦) അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച (൧൧) ദോവചസ്സതാ ച പാപമിത്തതാ ച (൧൨) അനജ്ജവോ ച അമദ്ദവോ ച (൧൩) അക്ഖന്തി ച അസോരച്ചഞ്ച (൧൪) അസാഖല്യഞ്ച അപ്പടിസന്ഥാരോ ച (൧൫)ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ ച ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ ച (൧൬) മുട്ഠസ്സച്ചഞ്ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച (൧൭) സീലവിപത്തി ച ദിട്ഠിവിപത്തി ച (൧൮) അജ്ഝത്തസംയോജനഞ്ച ബഹിദ്ധാസംയോജനഞ്ച
ദുകം.
൩. തികമാതികാ
൮൩൪. (൧) തീണി അകുസലമൂലാനി (൨) തയോ അകുസലവിതക്കാ (൩) തിസ്സോ അകുസലസഞ്ഞാ (൪) തിസ്സോ അകുസലധാതുയോ (൫) തീണി ദുച്ചരിതാനി (൬) തയോ ആസവാ (൭) തീണി സംയോജനാനി (൮) തിസ്സോ തണ്ഹാ (൯) അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ (൧൦) അപരാപി തിസ്സോ തണ്ഹാ (൧൧) തിസ്സോ ഏസനാ (൧൨) തിസ്സോ വിധാ (൧൩) തീണി ഭയാനി (൧൪)തീണി തമാനി (൧൫) തീണി തിത്ഥായതനാനി (൧൬) തയോ കിഞ്ചനാ (൧൭) തീണി അങ്ഗണാനി (൧൮) തീണി മലാനി (൧൯) തീണി വിസമാനി (൨൦) അപരാനിപി തീണി വിസമാനി (൨൧) തയോ അഗ്ഗീ (൨൨) തയോ കസാവാ (൨൩) അപരേപി തയോ കസാവാ (൨൪)അസ്സാദദിട്ഠി, അത്താനുദിട്ഠി, മിച്ഛാദിട്ഠി (൨൫) അരതി, വിഹേസാ, അധമ്മചരിയാ (൨൬)ദോവചസ്സതാ, പാപമിത്തതാ, നാനത്തസഞ്ഞാ (൨൭) ഉദ്ധച്ചം, കോസജ്ജം, പമാദോ (൨൮) അസന്തുട്ഠിതാ, അസമ്പജഞ്ഞതാ, മഹിച്ഛതാ (൨൯) അഹിരികം, അനോത്തപ്പം, പമാദോ (൩൦)അനാദരിയം, ദോവചസ്സതാ, പാപമിത്തതാ (൩൧) അസ്സദ്ധിയം, അവദഞ്ഞുതാ, കോസജ്ജം (൩൨) ഉദ്ധച്ചം, അസംവരോ, ദുസ്സീല്യം (൩൩) അരിയാനം അദസ്സനകമ്യതാ, സദ്ധമ്മം അസോതുകമ്യതാ, ഉപാരമ്ഭചിത്തതാ (൩൪) മുട്ഠസ്സച്ചം, അസമ്പജഞ്ഞം, ചേതസോ വിക്ഖേപോ (൩൫)അയോനിസോ മനസികാരോ, കുമ്മഗ്ഗസേവനാ, ചേതസോ ച ലീനത്തം
തികം.
൪. ചതുക്കമാതികാ
൮൩൫. (൧) ചത്താരോ ആസവാ (൨) ചത്താരോ ഗന്ഥാ (൩) ചത്താരോ ഓഘാ (൪) ചത്താരോ യോഗാ (൫) ചത്താരി ഉപാദാനാനി (൬) ചത്താരോ തണ്ഹുപ്പാദാ (൭) ചത്താരി അഗതിഗമനാനി (൮) ചത്താരോ വിപരിയാസാ [വിപരിയേസാ (സീ. സ്യാ. ക.)] (൯) ചത്താരോ അനരിയവോഹാരാ (൧൦) അപരേപി ചത്താരോ അനരിയവോഹാരാ (൧൧) ചത്താരി ദുച്ചരിതാനി (൧൨) അപരാനിപി ചത്താരി ദുച്ചരിതാനി (൧൩)ചത്താരി ഭയാനി (൧൪) അപരാനിപി ചത്താരി ഭയാനി (൧൫) ചതസ്സോ ദിട്ഠിയോ
ചതുക്കം.
൫. പഞ്ചകമാതികാ
൮൩൬. (൧) പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി (൨) പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി (൩) പഞ്ച മച്ഛരിയാനി (൪) പഞ്ച സങ്ഗാ (൫) പഞ്ച സല്ലാ (൬) പഞ്ച ചേതോഖിലാ (൭)പഞ്ച ചേതസോവിനിബന്ധാ [ചേതസോവിനിബദ്ധാ (ക.)] (൮) പഞ്ച നീവരണാനി (൯) പഞ്ച കമ്മാനി ആനന്തരികാനി (൧൦) പഞ്ച ദിട്ഠിയോ (൧൧) പഞ്ച വേരാ (൧൨) പഞ്ച ബ്യസനാ (൧൩) പഞ്ച അക്ഖന്തിയാ ആദീനവാ (൧൪) പഞ്ച ഭയാനി (൧൫) പഞ്ച ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാ
പഞ്ചകം.
൬. ഛക്കമാതികാ
൮൩൭. (൧) ഛ വിവാദമൂലാനി (൨) ഛ ഛന്ദരാഗാ (൩) ഛ വിരോധവത്ഥൂനി (൪) ഛ തണ്ഹാകായാ (൫) ഛ അഗാരവാ (൬) ഛ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ (൭) അപരേപി ഛ പരിഹാനിയാ ധമ്മാ (൮) ഛ സോമനസ്സുപവിചാരാ (൯) ഛ ദോമനസ്സുപവിചാരാ (൧൦) ഛ ഉപേക്ഖുപവിചാരാ (൧൧) ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി (൧൨) ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി (൧൩) ഛ ഗേഹസിതാ ഉപേക്ഖാ (൧൪) ഛ ദിട്ഠിയോ
ഛക്കം.
൭. സത്തകമാതികാ
൮൩൮. (൧) സത്ത അനുസയാ (൨) സത്ത സംയോജനാനി (൩) സത്ത പരിയുട്ഠാനാനി (൪)സത്ത അസദ്ധമ്മാ (൫) സത്ത ദുച്ചരിതാനി (൬) സത്ത മാനാ (൭) സത്ത ദിട്ഠിയോ
സത്തകം.
൮. അട്ഠകമാതികാ
൮൩൯. (൧) അട്ഠ കിലേസവത്ഥൂനി (൨) അട്ഠ കുസീതവത്ഥൂനി (൩) അട്ഠസു ലോകധമ്മേസു ചിത്തസ്സ പടിഘാതോ (൪) അട്ഠ അനരിയവോഹാരാ (൫) അട്ഠ മിച്ഛത്താ (൬) അട്ഠ പുരിസദോസാ (൭) അട്ഠ അസഞ്ഞിവാദാ (൮) അട്ഠ നേവസഞ്ഞിനാസഞ്ഞിവാദാ
അട്ഠകം.
൯. നവകമാതികാ
൮൪൦. (൧) നവ ആഘാതവത്ഥൂനി (൨) നവ പുരിസമലാനി (൩) നവവിധാ മാനാ (൪)നവ തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ (൫) നവ ഇഞ്ജിതാനി (൬) നവ മഞ്ഞിതാനി (൭) നവ ഫന്ദിതാനി (൮) നവ പപഞ്ചിതാനി (൯) നവ സങ്ഖതാനി
നവകം.
൧൦. ദസകമാതികാ
൮൪൧. (൧) ദസ കിലേസവത്ഥൂനി (൨) ദസ ആഘാതവത്ഥൂനി (൩) ദസ അകുസലകമ്മപഥാ (൪) ദസ സംയോജനാനി (൫) ദസ മിച്ഛത്താ (൬) ദസവത്ഥുകാ മിച്ഛാദിട്ഠി (൭) ദസവത്ഥുകാ അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി
ദസകം.
൮൪൨. അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി അജ്ഝത്തികസ്സ ഉപാദായ, അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ബാഹിരസ്സ ഉപാദായ, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി ഹോന്തി. ഇതി അതീതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, അനാഗതാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, പച്ചുപ്പന്നാനി ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, തദേകജ്ഝം അഭിസഞ്ഞൂഹിത്വാ അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അട്ഠ തണ്ഹാവിചരിതസതം ഹോതി. യാനി ച ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി ബ്രഹ്മജാലേ വേയ്യാകരണേ വുത്താനി ഭഗവതാ.
മാതികാ.
൧. ഏകകനിദ്ദേസോ
(൧) ജാതിമദോ
൮൪൩. തത്ഥ കതമോ ജാതിമദോ? ജാതിം പടിച്ച മദോ മജ്ജനാ മജ്ജിതത്തം മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ [ഉണ്ണതി ഉണ്ണാമോ (സ്യാ. ക.) ധ. സ. ൧൧൨൧] ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ജാതിമദോ’’.
(൨-൨൭) ഗോത്തമദാദീ
൮൪൪. തത്ഥ കതമോ ഗോത്തമദോ? ഗോത്തം പടിച്ച…പേ… ആരോഗ്യം പടിച്ച…പേ… യോബ്ബനം പടിച്ച…പേ… ജീവിതം പടിച്ച…പേ… ലാഭം പടിച്ച…പേ… സക്കാരം പടിച്ച…പേ… ഗരുകാരം പടിച്ച…പേ… പുരേക്ഖാരം പടിച്ച…പേ… പരിവാരം പടിച്ച…പേ… ഭോഗം പടിച്ച…പേ… വണ്ണം പടിച്ച…പേ… സുതം പടിച്ച…പേ… പടിഭാനം പടിച്ച…പേ… രത്തഞ്ഞുതം പടിച്ച…പേ… പിണ്ഡപാതികത്തം പടിച്ച…പേ… അനവഞ്ഞാതം പടിച്ച…പേ… ഇരിയാപഥം പടിച്ച…പേ… ഇദ്ധിം പടിച്ച…പേ… യസം പടിച്ച…പേ… സീലം പടിച്ച…പേ… ഝാനം പടിച്ച…പേ… സിപ്പം പടിച്ച…പേ… ആരോഹം പടിച്ച…പേ… പരിണാഹം പടിച്ച…പേ… സണ്ഠാനം പടിച്ച…പേ… പാരിപൂരിം പടിച്ച മദോ മജ്ജനാ മജ്ജിതത്തം മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘പാരിപൂരിമദോ’’.
(൨൮) മദോ
൮൪൫. തത്ഥ കതമോ മദോ? യോ മദോ മജ്ജനാ മജ്ജിതത്തം മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘മദോ’’.
(൨൯) പമാദോ
൮൪൬. തത്ഥ കതമോ പമാദോ? കായദുച്ചരിതേ വാ വചീദുച്ചരിതേ വാ മനോദുച്ചരിതേ വാ പഞ്ചസു വാ കാമഗുണേസു ചിത്തസ്സ വോസ്സഗ്ഗോ വോസ്സഗ്ഗാനുപ്പദാനം കുസലാനം വാ ധമ്മാനം ഭാവനായ അസക്കച്ചകിരിയതാ അസാതച്ചകിരിയതാ അനട്ഠിതകിരിയതാ ഓലീനവുത്തിതാ നിക്ഖിത്തഛന്ദതാ നിക്ഖിത്തധുരതാ അനാസേവനാ അഭാവനാ അബഹുലീകമ്മം അനധിട്ഠാനം അനനുയോഗോ പമാദോ, യോ ഏവരൂപോ പമാദോ പമജ്ജനാ പമജ്ജിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘പമാദോ’’.
(൩൦) ഥമ്ഭോ
൮൪൭. തത്ഥ കതമോ ഥമ്ഭോ? യോ ഥമ്ഭോ ഥമ്ഭനാ ഥമ്ഭിതത്തം കക്ഖളിയം ഫാരുസിയം ഉജുചിത്തതാ അമുദുതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഥമ്ഭോ’’.
(൩൧) സാരമ്ഭോ
൮൪൮. തത്ഥ കതമോ സാരമ്ഭോ? യോ സാരമ്ഭോ പടിസാരമ്ഭോ സാരമ്ഭനാ പടിസാരമ്ഭനാ പടിസാരമ്ഭിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘സാരമ്ഭോ’’.
(൩൨) അത്രിച്ഛതാ
൮൪൯. തത്ഥ കതമാ അത്രിച്ഛതാ? ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി പഞ്ചഹി വാ കാമഗുണേഹി അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ അത്രിച്ഛതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അത്രിച്ഛതാ’’.
(൩൩) മഹിച്ഛതാ
൮൫൦. തത്ഥ കതമാ മഹിച്ഛതാ? ഇതരീതരചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരേഹി പഞ്ചഹി വാ കാമഗുണേഹി അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ മഹിച്ഛതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘മഹിച്ഛതാ’’.
(൩൪) പാപിച്ഛതാ
൮൫൧. തത്ഥ കതമാ പാപിച്ഛതാ? ഇധേകച്ചോ അസ്സദ്ധോ സമാനോ ‘‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, ദുസ്സീലോ സമാനോ ‘‘സീലവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, അപ്പസ്സുതോ സമാനോ ‘‘ബഹുസ്സുതോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, സങ്ഗണികാരാമോ സമാനോ ‘‘പവിവിത്തോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, കുസീതോ സമാനോ ‘‘ആരദ്ധവീരിയോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, മുട്ഠസ്സതീ സമാനോ ‘‘ഉപട്ഠിതസ്സതീതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, അസമാഹിതോ സമാനോ ‘‘സമാഹിതോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, ദുപ്പഞ്ഞോ സമാനോ ‘‘പഞ്ഞവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി, അഖീണാസവോ സമാനോ ‘‘ഖീണാസവോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’’തി ഇച്ഛതി – യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ പാപിച്ഛതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘പാപിച്ഛതാ’’.
(൩൫) സിങ്ഗം
൮൫൨. തത്ഥ കതമം സിങ്ഗം? യം സിങ്ഗം സിങ്ഗാരതാ ചാതുരതാ ചാതുരിയം പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സിങ്ഗം’’.
(൩൬) തിന്തിണം
൮൫൩. തത്ഥ കതമം തിന്തിണം? യം തിന്തിണം തിന്തിണായനാ തിന്തിണായിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ സാധുകമ്യതാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘തിന്തിണം’’.
(൩൭) ചാപല്യം
൮൫൪. തത്ഥ കതമം ചാപല്യം? ചീവരമണ്ഡനാ പത്തമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സ ബാഹിരാനം വാ പരിക്ഖാരാനം മണ്ഡനാ വിഭൂസനാ കേളനാ പരികേളനാ ഗിദ്ധികതാ ഗിദ്ധികത്തം ചപലതാ ചാപല്യം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചാപല്യം’’.
(൩൮) അസഭാഗവുത്തി
൮൫൫. തത്ഥ കതമം അസഭാഗവുത്തി? മാതരി വാ പിതരി വാ ജേട്ഠേ വാ ഭാതരി വാ ആചരിയേസു വാ ഉപജ്ഝായേ വാ ബുദ്ധേ വാ സാവകേസു വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു ഗരുട്ഠാനിയേസു വിപ്പടികൂലഗ്ഗാഹിതാ വിപച്ചനീകസാതതാ അനാദരിയം അനാദരിയതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അസഭാഗവുത്തി’’.
(൩൯) അരതി
൮൫൬. തത്ഥ കതമാ അരതി? പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി അരതിതാ അനഭിരതി അനഭിരമണാ ഉക്കണ്ഠിതാ പരിതസ്സിതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അരതി’’.
(൪൦) തന്ദീ
൮൫൭. തത്ഥ കതമാ തന്ദീ? യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനകതാ ആലസ്യം ആലസ്യായനാ ആലസ്യായിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘തന്ദീ’’.
(൪൧) വിജമ്ഭിതാ
൮൫൮. തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ബ്യാധിയകം – അയം വുച്ചതി ‘‘വിജമ്ഭിതാ’’.
(൪൨) ഭത്തസമ്മദോ
൮൫൯. തത്ഥ കതമോ ഭത്തസമ്മദോ? യാ ഭുത്താവിസ്സ ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ ഭത്തപരിളാഹോ കായദുട്ഠുല്ലം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭത്തസമ്മദോ’’.
(൪൩) ചേതസോ ച ലീനത്തം
൮൬൦. തത്ഥ കതമം ചേതസോ ച ലീനത്തം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥീയനാ ഥീയിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചേതസോ ച ലീനത്തം’’.
(൪൪) കുഹനാ
൮൬൧. തത്ഥ കതമാ കുഹനാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സ പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതേന [പച്ചയപടിസേധനസങ്ഖാതേന (സീ.)] വാ സാമന്തജപ്പിതേന വാ ഇരിയാപഥസ്സ വാ അഠപനാ [ആഠപനാ (ക.)] ഠപനാ സണ്ഠപനാ ഭാകുടിതാ ഭാകുടിയം കുഹനാ കുഹായനാ കുഹിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘കുഹനാ’’.
(൪൫) ലപനാ
൮൬൨. തത്ഥ കതമാ ലപനാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സ പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ യാ പരേസം ആലപനാ ലപനാ സല്ലപനാ ഉല്ലപനാ സമുല്ലപനാ ഉന്നഹനാ സമുന്നഹനാ ഉക്കാചനാ സമുക്കാചനാ അനുപ്പിയഭാണിതാ ചാടുകമ്യതാ മുഗ്ഗസൂപ്യതാ പാരിഭടയതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ലപനാ’’.
(൪൬) നേമിത്തികതാ
൮൬൩. തത്ഥ കതമാ നേമിത്തികതാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സ പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ യം പരേസം നിമിത്തം നിമിത്തകമ്മം ഓഭാസോ ഓഭാസകമ്മം സാമന്തജപ്പാ പരികഥാ – അയം വുച്ചതി ‘‘നേമിത്തികതാ’’.
(൪൭) നിപ്പേസികതാ
൮൬൪. തത്ഥ കതമാ നിപ്പേസികതാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതസ്സ പാപിച്ഛസ്സ ഇച്ഛാപകതസ്സ യാ പരേസം അക്കോസനാ വമ്ഭനാ ഗരഹണാ ഉക്ഖേപനാ സമുക്ഖേപനാ ഖിപനാ സങ്ഖിപനാ പാപനാ സമ്പാപനാ അവണ്ണഹാരികാ പരപിട്ഠിമംസികതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘നിപ്പേസികതാ’’.
(൪൮) ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ
൮൬൫. തത്ഥ കതമാ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ? ലാഭസക്കാരസിലോകസന്നിസ്സിതോ പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ ഇതോ ലദ്ധം ആമിസം അമുത്ര ഹരതി അമുത്ര വാ ലദ്ധം ആമിസം ഇധ ആഹരതി, യാ ഏവരൂപാ ആമിസസ്സ ഏട്ഠി ഗവേട്ഠി പരിയേട്ഠി ഏസനാ ഗവേസനാ പരിയേസനാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനതാ’’.
(൪൯) സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൬൬. തത്ഥ കതമോ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന [വിജ്ജട്ഠാനേന (സ്യാ.)] വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ മാനം ജപ്പേതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൦) സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൬൭. തത്ഥ കതമോ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ മാനം ജപ്പേതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൧) ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൬൮. തത്ഥ കതമോ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ ഓമാനം ജപ്പേതി, യോ ഏവരൂപോ ഓമാനോ ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തം ഹീളനാ ഓഹീളനാ ഓഹീളിതത്തം അത്തുഞ്ഞാ അത്തവഞ്ഞാ അത്തപരിഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൨) സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൬൯. തത്ഥ കതമോ സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സേയ്യോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സേയ്യം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൩) സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൦. തത്ഥ കതമോ സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സേയ്യോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൪) സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൧. തത്ഥ കതമോ സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സേയ്യോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി ഹീനം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ ഓമാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ ഓമാനോ ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തം ഹീളനാ ഓഹീളനാ ഓഹീളിതത്തം അത്തുഞ്ഞാ അത്തവഞ്ഞാ അത്തപരിഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൫) സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൨. തത്ഥ കതമോ സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സദിസോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സേയ്യം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം…പേ… കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൬) സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൩. തത്ഥ കതമോ സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സദിസോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൭) സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൪. തത്ഥ കതമോ സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ സദിസോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി ഹീനം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ ഓമാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ ഓമാനോ ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തം ഹീളനാ ഓഹീളനാ ഓഹീളിതത്തം അത്തുഞ്ഞാ അത്തവഞ്ഞാ അത്തപരിഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സദിസസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൮) ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൫. തത്ഥ കതമോ ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ഹീനോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സേയ്യം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൫൯) ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൬. തത്ഥ കതമോ ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ഹീനോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ മാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഹീനസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൬൦) ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ
൮൭൭. തത്ഥ കതമോ ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ? ഇധേകച്ചോ ഹീനോ ഹോതി ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി; സോ തം നിസ്സായ ഓമാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ ഓമാനോ ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തം ഹീളനാ ഓഹീളനാ ഓഹീളിതത്തം അത്തുഞ്ഞാ അത്തവഞ്ഞാ അത്തപരിഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ’’.
(൬൧) മാനോ
൮൭൮. തത്ഥ കതമോ മാനോ? യോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘മാനോ’’.
(൬൨) അതിമാനോ
൮൭൯. തത്ഥ കതമോ അതിമാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പരേഹി അത്താനം അതിമഞ്ഞതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘അതിമാനോ’’.
(൬൩) മാനാതിമാനോ
൮൮൦. തത്ഥ കതമോ മാനാതിമാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ…പേ… അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ പുബ്ബകാലം പരേഹി സദിസം അത്താനം ദഹതി, അപരകാലം അത്താനം സേയ്യം ദഹതി. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘മാനാതിമാനോ’’.
(൬൪) ഓമാനോ
൮൮൧. തത്ഥ കതമോ ഓമാനോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ ഓമാനം ജപ്പേതി. യോ ഏവരൂപോ ഓമാനോ ഓമഞ്ഞനാ ഓമഞ്ഞിതത്തം ഹീളനാ ഓഹീളനാ ഓഹീളിതത്തം അത്തുഞ്ഞാ അത്തവഞ്ഞാ അത്തപരിഭവോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഓമാനോ’’.
(൬൫) അധിമാനോ
൮൮൨. തത്ഥ കതമോ അധിമാനോ? അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞിതാ, അകതേ കതസഞ്ഞിതാ, അനധിഗതേ അധിഗതസഞ്ഞിതാ, അസച്ഛികതേ സച്ഛികതസഞ്ഞിതാ, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘അധിമാനോ’’.
(൬൬) അസ്മിമാനോ
൮൮൩. തത്ഥ കതമോ അസ്മിമാനോ? രൂപം അസ്മീതി മാനോ, അസ്മീതി ഛന്ദോ, അസ്മീതി അനുസയോ, വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ…പേ… സങ്ഖാരാ…പേ… വിഞ്ഞാണം അസ്മീതി മാനോ, അസ്മീതി ഛന്ദോ, അസ്മീതി അനുസയോ, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘അസ്മിമാനോ’’.
(൬൭) മിച്ഛാമാനോ
൮൮൪. തത്ഥ കതമോ മിച്ഛാമാനോ? ഇധേകച്ചോ പാപകേന വാ കമ്മായതനേന പാപകേന വാ സിപ്പായതനേന പാപകേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന പാപകേന വാ സുതേന പാപകേന വാ പടിഭാനേന പാപകേന വാ സീലേന പാപകേന വാ വതേന പാപകേന വാ സീലബ്ബതേന പാപികായ വാ ദിട്ഠിയാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ മാനം ജപ്പേതി, യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നാമോ ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘മിച്ഛാമാനോ’’.
(൬൮) ഞാതിവിതക്കോ
൮൮൫. തത്ഥ കതമോ ഞാതിവിതക്കോ? ഞാതകേ ആരബ്ഭ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഞാതിവിതക്കോ’’.
(൬൯) ജനപദവിതക്കോ
൮൮൬. തത്ഥ കതമോ ജനപദവിതക്കോ? ജനപദം ആരബ്ഭ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ജനപദവിതക്കോ’’.
(൭൦) അമരവിതക്കോ
൮൮൭. തത്ഥ കതമോ അമരവിതക്കോ? ദുക്കരകാരിതാപടിസംയുത്തോ വാ ദിട്ഠിഗതപടിസംയുത്തോ വാ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അമരവിതക്കോ’’.
(൭൧) പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ
൮൮൮. തത്ഥ കതമോ പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ? ഇധേകച്ചോ ഗിഹീഹി സംസട്ഠോ വിഹരതി സഹനന്ദീ സഹസോകീ, സുഖിതേസു സുഖിതോ, ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖിതോ, ഉപ്പന്നേസു കിച്ചകരണീയേസു അത്തനാ വാ യോഗം ആപജ്ജതി. യോ തത്ഥ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘പരാനുദ്ദയതാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’.
(൭൨) ലാഭാദിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ
൮൮൯. തത്ഥ കതമോ ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ? ലാഭസക്കാരസിലോകം ആരബ്ഭ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ലാഭസക്കാരസിലോകപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’.
(൭൩) അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ
൮൯൦. തത്ഥ കതമോ അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ? ഇധേകച്ചോ ജാതിയാ വാ ഗോത്തേന വാ കോലപുത്തിയേന വാ വണ്ണപോക്ഖരതായ വാ ധനേന വാ അജ്ഝേനേന വാ കമ്മായതനേന വാ സിപ്പായതനേന വാ വിജ്ജാട്ഠാനേന വാ സുതേന വാ പടിഭാനേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വത്ഥുനാ മാ മം പരേ അവജാനിംസൂതി. യോ തത്ഥ ഗേഹസിതോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അനവഞ്ഞത്തിപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ’’.
ഏകകം.
൨. ദുകനിദ്ദേസോ
(൧) കോധോ ച ഉപനാഹോ ച
൮൯൧. (ക) തത്ഥ കതമോ കോധോ? യോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘കോധോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ ഉപനാഹോ? പുബ്ബകാലം കോധോ, അപരകാലം ഉപനാഹോ. യോ ഏവരൂപോ ഉപനാഹോ ഉപനയ്ഹനാ ഉപനയ്ഹിതത്തം അട്ഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ അനുസംസന്ദനാ അനുപ്പബന്ധനാ ദള്ഹീകമ്മം കോധസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപനാഹോ’’.
(൨) മക്ഖോ ച പളാസോ ച
൮൯൨. (ക) തത്ഥ കതമോ മക്ഖോ? യോ മക്ഖോ മക്ഖായനാ മക്ഖായിതത്തം [മക്ഖിയനാ മക്ഖിയിതത്തം (സീ. ക.)] നിട്ഠുരിയം നിട്ഠുരിയകമ്മം – അയം വുച്ചതി ‘‘മക്ഖോ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമോ പളാസോ? യോ പളാസോ പളാസായനാ [പലാസായനാ പലാസായിതത്തം (സ്യാ.)] പളാസാഹാരോ വിവാദട്ഠാനം യുഗഗ്ഗാഹോ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘പളാസോ’’.
(൩) ഇസ്സാ ച മച്ഛരിയഞ്ച
൮൯൩. (ക) തത്ഥ കതമാ ഇസ്സാ? യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ ഇസ്സായിതത്തം ഉസൂയാ ഉസൂയനാ ഉസൂയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഇസ്സാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമം മച്ഛരിയം? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം [പഗ്ഗഹിതത്തം (സീ. ക.) ധ. സ. ൧൧൨൭] ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മച്ഛരിയം’’.
(൪) മായാ ച സാഠേയ്യഞ്ച
൮൯൪. (ക) തത്ഥ കതമാ മായാ? ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതും പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി സങ്കപ്പേതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി വാചം ഭാസതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചാസരാ വഞ്ചനാ നികതി വികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ അനുത്താനീകമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ – അയം വുച്ചതി ‘‘മായാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമം സാഠേയ്യം? ഇധേകച്ചോ സഠോ ഹോതി പരിസഠോ. യം തത്ഥ സഠം സഠതാ സാഠേയ്യം കക്കരതാ കക്കരിയം [കക്ഖളതാ കക്ഖളിയം (സ്യാ.)] പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സാഠേയ്യം’’.
(൫) അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച
൮൯൫. (ക) തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിജ്ജാ’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ ഭവരാഗോ ഭവനന്ദീ ഭവതണ്ഹാ ഭവസിനേഹോ ഭവപരിളാഹോ ഭവമുച്ഛാ ഭവജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവതണ്ഹാ’’.
(൬) ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച
൮൯൬. (ക) തത്ഥ കതമാ ഭവദിട്ഠി? ‘‘ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവദിട്ഠി’’.
(ഖ) തത്ഥ കതമാ വിഭവദിട്ഠി? ‘‘ന ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി വിഭവദിട്ഠി.