൨. ദുകനിദ്ദേസോ

(൧) കോധോ ച ഉപനാഹോ ച

൮൯൧. (ക) തത്ഥ കതമോ കോധോ? യോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘കോധോ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമോ ഉപനാഹോ? പുബ്ബകാലം കോധോ, അപരകാലം ഉപനാഹോ. യോ ഏവരൂപോ ഉപനാഹോ ഉപനയ്ഹനാ ഉപനയ്ഹിതത്തം അട്ഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ അനുസംസന്ദനാ അനുപ്പബന്ധനാ ദള്ഹീകമ്മം കോധസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപനാഹോ’’.

(൨) മക്ഖോ ച പളാസോ ച

൮൯൨. (ക) തത്ഥ കതമോ മക്ഖോ? യോ മക്ഖോ മക്ഖായനാ മക്ഖായിതത്തം [മക്ഖിയനാ മക്ഖിയിതത്തം (സീ. ക.)] നിട്ഠുരിയം നിട്ഠുരിയകമ്മം – അയം വുച്ചതി ‘‘മക്ഖോ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമോ പളാസോ? യോ പളാസോ പളാസായനാ [പലാസായനാ പലാസായിതത്തം (സ്യാ.)] പളാസാഹാരോ വിവാദട്ഠാനം യുഗഗ്ഗാഹോ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘പളാസോ’’.

(൩) ഇസ്സാ ച മച്ഛരിയഞ്ച

൮൯൩. (ക) തത്ഥ കതമാ ഇസ്സാ? യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ ഇസ്സായിതത്തം ഉസൂയാ ഉസൂയനാ ഉസൂയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഇസ്സാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം മച്ഛരിയം? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം [പഗ്ഗഹിതത്തം (സീ. ക.) ധ. സ. ൧൧൨൭] ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മച്ഛരിയം’’.

(൪) മായാ ച സാഠേയ്യഞ്ച

൮൯൪. (ക) തത്ഥ കതമാ മായാ? ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ, മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതും പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി സങ്കപ്പേതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി വാചം ഭാസതി. ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചാസരാ വഞ്ചനാ നികതി വികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ അനുത്താനീകമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ – അയം വുച്ചതി ‘‘മായാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം സാഠേയ്യം? ഇധേകച്ചോ സഠോ ഹോതി പരിസഠോ. യം തത്ഥ സഠം സഠതാ സാഠേയ്യം കക്കരതാ കക്കരിയം [കക്ഖളതാ കക്ഖളിയം (സ്യാ.)] പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സാഠേയ്യം’’.

(൫) അവിജ്ജാ ച ഭവതണ്ഹാ ച

൮൯൫. (ക) തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ‘‘അവിജ്ജാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ ഭവരാഗോ ഭവനന്ദീ ഭവതണ്ഹാ ഭവസിനേഹോ ഭവപരിളാഹോ ഭവമുച്ഛാ ഭവജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവതണ്ഹാ’’.

(൬) ഭവദിട്ഠി ച വിഭവദിട്ഠി ച

൮൯൬. (ക) തത്ഥ കതമാ ഭവദിട്ഠി? ‘‘ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭവദിട്ഠി’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ വിഭവദിട്ഠി? ‘‘ന ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി വിഭവദിട്ഠി.

(൭) സസ്സതദിട്ഠി ച ഉച്ഛേദദിട്ഠി ച

൮൯൭. (ക) തത്ഥ കതമാ സസ്സതദിട്ഠി? ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സസ്സതദിട്ഠി’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഉച്ഛേദദിട്ഠി? ‘‘ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉച്ഛേദദിട്ഠി’’.

(൮) അന്തവാദിട്ഠി ച അനന്തവാദിട്ഠി ച

൮൯൮. (ക) തത്ഥ കതമാ അന്തവാദിട്ഠി? ‘‘അന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അന്തവാദിട്ഠി’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ അനന്തവാദിട്ഠി? ‘‘അനന്തവാ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അനന്തവാദിട്ഠി’’.

(൯) പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി ച അപരന്താനുദിട്ഠി ച

൮൯൯. (ക) തത്ഥ കതമാ പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി? പുബ്ബന്തം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ അപരന്താനുദിട്ഠി? അപരന്തം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അപരന്താനുദിട്ഠി’’.

(൧൦) അഹിരികഞ്ച അനോത്തപ്പഞ്ച

൯൦൦. (ക) തത്ഥ കതമം അഹിരികം? യം ന ഹിരീയതി ഹിരിയിതബ്ബേന, ന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അഹിരികം’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം അനോത്തപ്പം? യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന ന ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അനോത്തപ്പം’’.

(൧൧) ദോവചസ്സതാ ച പാപമിത്തതാ ച

൯൦൧. (ക) തത്ഥ കതമാ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായം ദോവചസ്സിയം ദോവചസ്സതാ വിപ്പടികുലഗ്ഗാഹിതാ വിപച്ചനീകസാതതാ അനാദരിയം അനാദരതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദോവചസ്സതാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ, യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി സമ്പവങ്കതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘പാപമിത്തതാ’’.

(൧൨) അനജ്ജവോ ച അമദ്ദവോ ച

൯൦൨. (ക) തത്ഥ കതമോ അനജ്ജവോ? യോ അനജ്ജവോ അനജ്ജവതാ ജിമ്ഹതാ വങ്കതാ കുടിലതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അനജ്ജവോ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമോ അമദ്ദവോ? യാ അമുദുതാ അമദ്ദവതാ കക്ഖളിയം ഫാരുസിയം കക്ഖളതാ കഠിനതാ [കഥിനതാ (സ്യാ. ക.)] ഉജുചിത്തതാ അമുദുതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അമദ്ദവോ’’.

(൧൩) അക്ഖന്തി ച അസോരച്ചഞ്ച

൯൦൩. (ക) തത്ഥ കതമാ അക്ഖന്തി? യാ അക്ഖന്തി അക്ഖമനതാ അനധിവാസനതാ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘അക്ഖന്തി’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം അസോരച്ചം? കായികോ വീതിക്കമോ വാചസികോ വീതിക്കമോ കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അസോരച്ചം’’. സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അസോരച്ചം.

(൧൪) അസാഖല്യഞ്ച അപ്പടിസന്ഥാരോ ച

൯൦൪. (ക) തത്ഥ കതമം അസാഖല്യം? യാ സാ വാചാ കണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. യാ തത്ഥ അസണ്ഹവാചതാ അസഖിലവാചതാ ഫരുസവാചതാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അസാഖല്യം’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമോ അപ്പടിസന്ഥാരോ [അപ്പടിസന്ധാരോ (ക.)]? ദ്വേ പടിസന്ഥാരാ – ആമിസപടിസന്ഥാരോ ച ധമ്മപടിസന്ഥാരോ ച. ഇധേകച്ചോ അപ്പടിസന്ഥാരകോ ഹോതി ആമിസപടിസന്ഥാരേന വാ ധമ്മപടിസന്ഥാരേന വാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അപ്പടിസന്ഥാരോ’’.

(൧൫) ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ ച ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ ച

൯൦൫. (ക) തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. യാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അഗുത്തി അഗോപനാ അനാരക്ഖോ അസംവരോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ അപ്പടിസങ്ഖാ അയോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി ദവായ മദായ മണ്ഡനായ വിഭൂസനായ. യാ തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ അമത്തഞ്ഞുതാ അപ്പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ.’’

(൧൬) മുട്ഠസ്സച്ചഞ്ച അസമ്പജഞ്ഞഞ്ച

൯൦൬. (ക) തത്ഥ കതമം മുട്ഠസ്സച്ചം? യാ അസ്സതി അനനുസ്സതി അപ്പടിസ്സതി അസ്സതി അസ്സരണതാ അധാരണതാ പിലാപനതാ സമ്മുസനതാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മുട്ഠസ്സച്ചം’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം അസമ്പജഞ്ഞം? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം…പേ… അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അസമ്പജഞ്ഞം’’.

(൧൭) സീലവിപത്തി ച ദിട്ഠിവിപത്തി ച

൯൦൭. (ക) തത്ഥ കതമാ സീലവിപത്തി? യോ കായികോ വീതിക്കമോ വാചസികോ വീതിക്കമോ കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘സീലവിപത്തി’’. സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം സീലവിപത്തി.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിവിപത്തി? ‘‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം…പേ… യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി – യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം…പേ… വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ദിട്ഠിവിപത്തി’’. സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ദിട്ഠിവിപത്തി.

(൧൮) അജ്ഝത്തസംയോജനഞ്ച ബഹിദ്ധാസംയോജനഞ്ച

൯൦൮. (ക) തത്ഥ കതമം അജ്ഝത്തസംയോജനം? പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി – അജ്ഝത്തസംയോജനം. (ഖ) പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി – ബഹിദ്ധാസംയോജനം.

ദുകം.