൫. പഞ്ചകപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി
൧൯൧. തത്ര യ്വായം പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ച വിപ്പടിസാരീ ച ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ [ആരബ്ഭജാ (ക.) അ. നി. ൫.൧൪൨] ആസവാ സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ പവഡ്ഢന്തി. സാധു വതായസ്മാ ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായ വിപ്പടിസാരജേ ആസവേ പടിവിനോദേത്വാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’തി.
തത്ര യ്വായം പുഗ്ഗലോ ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ നപ്പവഡ്ഢന്തി. സാധു വതായസ്മാ ആരമ്ഭജേ ആസവേ പഹായ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’തി.
തത്ര യ്വായം പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ ന സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ പവഡ്ഢന്തി. സാധു വതായസ്മാ വിപ്പടിസാരജേ ആസവേ പടിവിനോദേത്വാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’തി.
തത്ര യ്വായം പുഗ്ഗലോ ന ആരഭതി ന വിപ്പടിസാരീ ഹോതി, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി, സോ ഏവമസ്സ വചനീയോ – ‘‘ആയസ്മതോ ഖോ ആരമ്ഭജാ ആസവാ ന സംവിജ്ജന്തി, വിപ്പടിസാരജാ ആസവാ നപ്പവഡ്ഢന്തി. സാധു വതായസ്മാ ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവേതു. ഏവമായസ്മാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന സമസമോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഇമേ ചത്താരോ പുഗ്ഗലാ അമുനാ പഞ്ചമേന പുഗ്ഗലേന ഏവം ഓവദിയമാനാ ഏവം അനുസാസിയമാനാ അനുപുബ്ബേന ആസവാനം ഖയം പാപുണന്തി.
൧൯൨. കഥഞ്ച പുഗ്ഗലോ ദത്വാ അവജാനാതി? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘അഹം ദമ്മി, അയം [അയം പന (സ്യാ. ക.) അ. നി. ൫.൧൪൧] പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി, തമേനം ദത്വാ അവജാനാതി. ഏവം പുഗ്ഗലോ ദത്വാ അവജാനാതി.
കഥഞ്ച പുഗ്ഗലോ സംവാസേന അവജാനാതി? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സംവസതി ദ്വേ വാ തീണി വാ വസ്സാനി, തമേനം സംവാസേന അവജാനാതി. ഏവം പുഗ്ഗലോ സംവാസേന അവജാനാതി.
കഥഞ്ച പുഗ്ഗലോ ആധേയ്യമുഖോ ഹോതി? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പരസ്സ വണ്ണേ വാ അവണ്ണേ വാ ഭാസിയമാനേ ഖിപ്പഞ്ഞേവ അധിമുച്ചിതാ ഹോതി. ഏവം പുഗ്ഗലോ ആധേയ്യമുഖോ ഹോതി.
കഥഞ്ച പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇത്തരസദ്ധോ ഹോതി ഇത്തരഭത്തീ ഇത്തരപേമോ ഇത്തരപ്പസാദോ. ഏവം പുഗ്ഗലോ ലോലോ ഹോതി.
കഥഞ്ച പുഗ്ഗലോ മന്ദോ മോമൂഹോ ഹോതി? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ന ജാനാതി, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ന ജാനാതി. ഏവം പുഗ്ഗലോ മന്ദോ മോമൂഹോ ഹോതി.
൧൯൩. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച യോധാജീവൂപമാ പുഗ്ഗലാ? പഞ്ച യോധാജീവാ – ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ രജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി [സത്ഥമ്ഭതി (സീ.) അ. നി. ൫.൧൪൧] ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ ഹോതി. അയം പഠമോ യോധാജീവോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.
പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ധജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ ഹോതി. അയം ദുതിയോ യോധാജീവോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.
പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ഉസ്സാരണഞ്ഞേവ [ഉസ്സാദനംയേവ (സീ.), ഉസ്സാദനഞ്ഞേവ (സ്യാ. ക.) അ. നി. ൫.൧൪൧] സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ ഹോതി. അയം തതിയോ യോധാജീവോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.
പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം, അപി ച ഖോ സമ്പഹാരേ ഹഞ്ഞതി ബ്യാപജ്ജതി. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ ഹോതി. അയം ചതുത്ഥോ യോധാജീവോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം.
പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം സഹതി സമ്പഹാരം. സോ തം സങ്ഗാമം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അജ്ഝാവസതി. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ യോധാജീവോ ഹോതി. അയം പഞ്ചമോ യോധാജീവോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ഇമേ പഞ്ച യോധാജീവാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.
൧൯൪. ഏവമേവം പഞ്ചിമേ യോധാജീവൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു. കതമേ പഞ്ച? ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു രജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും [സന്താനേതും (സീ. സ്യാ.) അ. നി. ൫.൭൫], സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ [ആവീകത്വാ (സീ.)] സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. കിമസ്സ രജഗ്ഗസ്മിം? ഇധ ഭിക്ഖു സുണാതി – ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ കുമാരീ വാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി. സോ തം സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. ഇദമസ്സ രജഗ്ഗസ്മിം.
സേയ്യഥാപി സോ യോധാജീവോ രജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. അയം പഠമോ യോധാജീവൂപമോ പുഗ്ഗലോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ഭിക്ഖൂസു.
൧൯൫. പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സഹതി രജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ധജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. കിമസ്സ ധജഗ്ഗസ്മിം? ഇധ ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ സുണാതി – ‘‘അസുകസ്മിം നാമ ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ ഇത്ഥീ വാ കുമാരീ വാ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ’’തി, അപി ച ഖോ സാമം [സാമംയേവ (സീ.)] പസ്സതി ഇത്ഥിം വാ കുമാരിം വാ അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം. സോ തം ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. ഇദമസ്സ ധജഗ്ഗസ്മിം.
സേയ്യഥാപി സോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ധജഗ്ഗഞ്ഞേവ ദിസ്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. അയം ദുതിയോ യോധാജീവൂപമോ പുഗ്ഗലോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ഭിക്ഖൂസു.
൧൯൬. പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ഉസ്സാരണഞ്ഞേവ സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. കിമസ്സ ഉസ്സാരണായ? ഇധ ഭിക്ഖും അരഞ്ഞഗതം വാ രുക്ഖമൂലഗതം വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതം വാ മാതുഗാമോ ഉപസങ്കമിത്വാ ഊഹസതി [ഉഹസതി (അട്ഠകഥാ) അ. നി. ൫.൭൫] ഉല്ലപതി ഉജ്ജഗ്ഘതി ഉപ്പണ്ഡേതി. സോ മാതുഗാമേന ഊഹസിയമാനോ ഉല്ലപിയമാനോ ഉജ്ജഗ്ഘിയമാനോ ഉപ്പണ്ഡിയമാനോ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി ബ്രഹ്മചരിയം സന്ധാരേതും, സിക്ഖാദുബ്ബല്യം ആവികത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതി. ഇദമസ്സ ഉസ്സാരണായ.
സേയ്യഥാപി സോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം, അപി ച ഖോ ഉസ്സാരണഞ്ഞേവ സുത്വാ സംസീദതി വിസീദതി ന സന്ഥമ്ഭതി ന സക്കോതി സങ്ഗാമം ഓതരിതും, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. അയം തതിയോ യോധാജീവൂപമോ പുഗ്ഗലോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ഭിക്ഖൂസു.
൧൯൭. പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം, അപി ച ഖോ സമ്പഹാരേ ഹഞ്ഞതി ബ്യാപജ്ജതി. കിമസ്സ സമ്പഹാരസ്മിം? ഇധ ഭിക്ഖും അരഞ്ഞഗതം വാ രുക്ഖമൂലഗതം വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതം വാ മാതുഗാമോ ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിനിസീദതി അഭിനിപജ്ജതി അജ്ഝോത്ഥരതി. സോ മാതുഗാമേന അഭിനിസീദിയമാനോ അഭിനിപജ്ജിയമാനോ അജ്ഝോത്ഥരിയമാനോ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി. ഇദമസ്സ സമ്പഹാരസ്മിം.
സേയ്യഥാപി സോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം, അപി ച ഖോ സമ്പഹാരേ ഹഞ്ഞതി ബ്യാപജ്ജതി, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. അയം ചതുത്ഥോ യോധാജീവൂപമോ പുഗ്ഗലോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ഭിക്ഖൂസു.
൧൯൮. പുന ചപരം ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം സഹതി സമ്പഹാരം. സോ തം സങ്ഗാമം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അജ്ഝാവസതി. കിമസ്സ സങ്ഗാമവിജയസ്മിം? ഇധ ഭിക്ഖും അരഞ്ഞഗതം വാ രുക്ഖമൂലഗതം വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതം വാ മാതുഗാമോ ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിനിസീദതി അഭിനിപജ്ജതി അജ്ഝോത്ഥരതി. സോ മാതുഗാമേന അഭിനിസീദിയമാനോ അഭിനിപജ്ജിയമാനോ അജ്ഝോത്ഥരിയമാനോ വിനിവേഠേത്വാ വിനിമോചേത്വാ യേന കാമം പക്കമതി.
സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം. സോ അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി; ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി; ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി; വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി.
സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.
സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ ആസവാനം ഖയഞാണായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി. സോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘ഇമേ ആസവാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ആസവനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി.
തസ്സ ഏവം ജാനതോ ഏവം പസ്സതോ കാമാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, ഭവാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി, അവിജ്ജാസവാപി ചിത്തം വിമുച്ചതി. വിമുത്തസ്മിം വിമുത്തമിതി ഞാണം ഹോതി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി പജാനാതി. ഇദമസ്സ സങ്ഗാമവിജയസ്മിം. സേയ്യഥാപി സോ യോധാജീവോ സഹതി രജഗ്ഗം സഹതി ധജഗ്ഗം സഹതി ഉസ്സാരണം സഹതി സമ്പഹാരം, സോ തം സങ്ഗാമം അഭിവിജിനിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമോ തമേവ സങ്ഗാമസീസം അജ്ഝാവസതി, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. ഏവരൂപോപി ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹോതി. അയം പഞ്ചമോ യോധാജീവൂപമോ പുഗ്ഗലോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ഭിക്ഖൂസു. ഇമേ പഞ്ച യോധാജീവൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു.
൧൯൯. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച പിണ്ഡപാതികാ? മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, ഉമ്മാദാ ചിത്തവിക്ഖേപാ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, ‘‘വണ്ണിതം ബുദ്ധേഹി ബുദ്ധസാവകേഹീ’’തി പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, അപി ച അപ്പിച്ഛതംയേവ [അപ്പിച്ഛംയേവ (സ്യാ.) അ. നി. ൫.൧൮൧] നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ [ഇദമട്ഠിതംയേവ (സീ.)] നിസ്സായ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി. തത്ര യ്വായം പിണ്ഡപാതികോ അപ്പിച്ഛതംയേവ നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ പിണ്ഡപാതികോ, അയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം പിണ്ഡപാതികാനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ [മോക്ഖോ (സീ.)] ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച.
സേയ്യഥാപി നാമ ഗവാ ഖീരം, ഖീരമ്ഹാ ദധി, ദധിമ്ഹാ നവനീതം [നോനീതം (സീ.)], നവനീതമ്ഹാ സപ്പി, സപ്പിമ്ഹാ സപ്പിമണ്ഡോ, സപ്പിമണ്ഡം തത്ഥ അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം യ്വായം പിണ്ഡപാതികോ അപ്പിച്ഛതംയേവ നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ പിണ്ഡപാതികോ ഹോതി, അയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം പിണ്ഡപാതികാനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച. ഇമേ പഞ്ച പിണ്ഡപാതികാ.
൨൦൦. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച ഖലുപച്ഛാഭത്തികാ…പേ… പഞ്ച ഏകാസനികാ…പേ… പഞ്ച പംസുകൂലികാ…പേ… പഞ്ച തേചീവരികാ…പേ… പഞ്ച ആരഞ്ഞികാ…പേ… പഞ്ച രുക്ഖമൂലികാ …പേ… പഞ്ച അബ്ഭോകാസികാ…പേ… പഞ്ച നേസജ്ജികാ…പേ… പഞ്ച യഥാസന്ഥതികാ…പേ….
൨൦൧. തത്ഥ കതമേ പഞ്ച സോസാനികാ? മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ സോസാനികോ ഹോതി, പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോ സോസാനികോ ഹോതി, ഉമ്മാദാ ചിത്തവിക്ഖേപാ സോസാനികോ ഹോതി, ‘‘വണ്ണിതം ബുദ്ധേഹി ബുദ്ധസാവകേഹീ’’തി സോസാനികോ ഹോതി, അപി ച അപ്പിച്ഛതംയേവ നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ സോസാനികോ ഹോതി. തത്ര യ്വായം സോസാനികോ അപ്പിച്ഛതംയേവ നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ സോസാനികോ, അയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം സോസാനികാനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച.
സേയ്യഥാപി നാമ ഗവാ ഖീരം, ഖീരമ്ഹാ ദധി, ദധിമ്ഹാ നവനീതം, നവനീതമ്ഹാ സപ്പി, സപ്പിമ്ഹാ സപ്പിമണ്ഡോ, സപ്പിമണ്ഡം തത്ഥ അഗ്ഗമക്ഖായതി; ഏവമേവം യ്വായം സോസാനികോ അപ്പിച്ഛതംയേവ നിസ്സായ സന്തുട്ഠിംയേവ നിസ്സായ സല്ലേഖംയേവ നിസ്സായ ഇദമത്ഥിതംയേവ നിസ്സായ സോസാനികോ ഹോതി, അയം ഇമേസം പഞ്ചന്നം സോസാനികാനം അഗ്ഗോ ച സേട്ഠോ ച പാമോക്ഖോ ച ഉത്തമോ ച പവരോ ച. ഇമേ പഞ്ച സോസാനികാ.
പഞ്ചകനിദ്ദേസോ.