നിദ്ദേസോ

൧. ഏകകപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി

൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കാലേന കാലം സമയേന സമയം അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ [ഫസ്സിത്വാ (സീ. പീ.)] വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സമയവിമുത്തോ’’.

൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അസമയവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ കാലേന കാലം സമയേന സമയം അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അസമയവിമുത്തോ’’. സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയേ വിമോക്ഖേ അസമയവിമുത്താ.

൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കുപ്പധമ്മോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ ന നികാമലാഭീ ഹോതി ന അകിച്ഛലാഭീ ന അകസിരലാഭീ; ന യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പമാദമാഗമ്മ താ സമാപത്തിയോ കുപ്പേയ്യും – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കുപ്പധമ്മോ’’.

൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അകുപ്പധമ്മോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പമാദമാഗമ്മ താ സമാപത്തിയോ കുപ്പേയ്യും – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അകുപ്പധമ്മോ’’. സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയേ വിമോക്ഖേ അകുപ്പധമ്മാ.

൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പരിഹാനധമ്മോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ ന നികാമലാഭീ ഹോതി ന അകിച്ഛലാഭീ ന അകസിരലാഭീ; ന യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം സോ പുഗ്ഗലോ പമാദമാഗമ്മ താഹി സമാപത്തീഹി പരിഹായേയ്യ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പരിഹാനധമ്മോ’’.

൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അപരിഹാനധമ്മോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ യം സോ പുഗ്ഗലോ പമാദമാഗമ്മ താഹി സമാപത്തീഹി പരിഹായേയ്യ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അപരിഹാനധമ്മോ’’. സബ്ബേപി അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയേ വിമോക്ഖേ അപരിഹാനധമ്മാ.

൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ചേതനാഭബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ ന നികാമലാഭീ ഹോതി ന അകിച്ഛലാഭീ ന അകസിരലാഭീ; ന യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. സചേ അനുസഞ്ചേതേതി, ന പരിഹായതി താഹി സമാപത്തീഹി. സചേ ന അനുസഞ്ചേതേതി, പരിഹായതി താഹി സമാപത്തീഹി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ചേതനാഭബ്ബോ’’.

൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലാഭീ ഹോതി രൂപസഹഗതാനം വാ അരൂപസഹഗതാനം വാ സമാപത്തീനം. സോ ച ഖോ ന നികാമലാഭീ ഹോതി ന അകിച്ഛലാഭീ ന അകസിരലാഭീ; ന യത്ഥിച്ഛകം യദിച്ഛകം യാവതിച്ഛകം സമാപജ്ജതിപി വുട്ഠാതിപി. സചേ അനുരക്ഖതി, ന പരിഹായതി താഹി സമാപത്തീഹി. സചേ ന അനുരക്ഖതി, പരിഹായതി താഹി സമാപത്തീഹി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനുരക്ഖണാഭബ്ബോ’’.

൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പുഥുജ്ജനോ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തീണി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനി; ന ച തേസം ധമ്മാനം പഹാനായ പടിപന്നോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’.

൧൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഗോത്രഭൂ? യേസം ധമ്മാനം സമനന്തരാ അരിയധമ്മസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി തേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഗോത്രഭൂ’’.

൧൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഭയൂപരതോ? സത്ത സേക്ഖാ ഭയൂപരതാ, യേ ച പുഥുജ്ജനാ സീലവന്തോ. അരഹാ അഭയൂപരതോ.

൧൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അഭബ്ബാഗമനോ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ, കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ, വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ, അസ്സദ്ധാ അച്ഛന്ദികാ ദുപ്പഞ്ഞാ ഏളാ, അഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം – ഇമേ വുച്ചന്തി പുഗ്ഗലാ ‘‘അഭബ്ബാഗമനാ’’.

൧൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഭബ്ബാഗമനോ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ ന കമ്മാവരണേന സമന്നാഗതാ, ന കിലേസാവരണേന സമന്നാഗതാ, ന വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതാ, സദ്ധാ ഛന്ദികാ പഞ്ഞവന്തോ [പഞ്ഞവന്താ (സീ.)] അനേളാ, ഭബ്ബാ നിയാമം ഓക്കമിതും കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം – ഇമേ വുച്ചന്തി പുഗ്ഗലാ ‘‘ഭബ്ബാഗമനാ’’.

൧൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ നിയതോ? പഞ്ച പുഗ്ഗലാ ആനന്തരികാ, യേ ച മിച്ഛാദിട്ഠികാ നിയതാ, അട്ഠ ച അരിയപുഗ്ഗലാ നിയതാ. അവസേസാ പുഗ്ഗലാ അനിയതാ.

൧൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പടിപന്നകോ? ചത്താരോ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ പടിപന്നകാ, ചത്താരോ ഫലസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ഫലേ ഠിതാ.

൧൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമസീസീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സമസീസീ’’.

൧൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഠിതകപ്പീ? അയഞ്ച പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ അസ്സ, കപ്പസ്സ ച ഉഡ്ഡയ്ഹനവേലാ അസ്സ, നേവ താവ കപ്പോ ഉഡ്ഡയ്ഹേയ്യ യാവായം പുഗ്ഗലോ ന സോതാപത്തിഫലം സച്ഛികരോതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഠിതകപ്പീ’’. സബ്ബേപി മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ഠിതകപ്പിനോ.

൧൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അരിയോ? അട്ഠ അരിയപുഗ്ഗലാ അരിയാ. അവസേസാ പുഗ്ഗലാ അനരിയാ.

൧൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സേക്ഖോ? ചത്താരോ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ തയോ ഫലസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലാ ‘‘സേക്ഖാ’’. അരഹാ അസേക്ഖോ. അവസേസാ പുഗ്ഗലാ നേവസേക്ഖനാസേക്ഖാ.

൨൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ തേവിജ്ജോ? തീഹി വിജ്ജാഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘തേവിജ്ജോ’’.

൨൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഛളഭിഞ്ഞോ? ഛഹി അഭിഞ്ഞാഹി സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഛളഭിഞ്ഞോ’’.

൨൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝതി; തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി, ബലേസു ച വസീഭാവം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’.

൨൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝതി; ന ച തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതം പാപുണാതി, ന ച ബലേസു വസീഭാവം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ’’.

൨൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി; പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’.

൨൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി; പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പഞ്ഞാവിമുത്തോ’’.

൨൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി; പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കായസക്ഖീ’’.

൨൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’.

൨൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സദ്ധാവിമുത്തോ’’.

൨൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, പഞ്ഞാവാഹിം പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ധമ്മാനുസാരീ’’. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ ഫലേ ഠിതോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ.

൩൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധാവാഹിം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സദ്ധാനുസാരീ’’. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ ഫലേ ഠിതോ സദ്ധാവിമുത്തോ.

൩൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സത്തക്ഖത്തുപരമോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ [സമ്ബോധിപരായണോ (സീ. ക.)]. സോ സത്തക്ഖത്തും ദേവേ ച മാനുസേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സത്തക്ഖത്തുപരമോ’’.

൩൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കോലങ്കോലോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ. സോ ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനി സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കോലങ്കോലോ’’.

൩൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഏകബീജീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സോതാപന്നോ ഹോതി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായനോ. സോ ഏകംയേവ മാനുസകം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഏകബീജീ’’.

൩൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സകദാഗാമീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സകദാഗാമീ’’.

൩൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അനാഗാമീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനാഗാമീ’’.

൩൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. സോ ഉപപന്നം വാ സമനന്തരാ അപ്പത്തം വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണം അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനം പഹാനായ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അന്തരാപരിനിബ്ബായീ’’.

൩൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. സോ അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝം ആയുപ്പമാണം ഉപഹച്ച വാ കാലകിരിയം [കാലം കിരിയം (ക.)] അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനം പഹാനായ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ’’.

൩൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. സോ അസങ്ഖാരേന അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനം പഹാനായ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ’’.

൩൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. സോ സസങ്ഖാരേന അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനം പഹാനായ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ’’.

൪൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. സോ അവിഹാ ചുതോ അതപ്പം ഗച്ഛതി, അതപ്പാ ചുതോ സുദസ്സം ഗച്ഛതി, സുദസ്സാ ചുതോ സുദസ്സിം ഗച്ഛതി, സുദസ്സിയാ ചുതോ അകനിട്ഠം ഗച്ഛതി; അകനിട്ഠേ അരിയമഗ്ഗം സഞ്ജനേതി ഉപരിട്ഠിമാനം സംയോജനാനം പഹാനായ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീ’’.

൪൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സോതാപന്നോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ? തിണ്ണം സംയോജനാനം പഹാനായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തീണി സംയോജനാനി പഹീനാനി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സോതാപന്നോ’’.

൪൨. കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമരാഗബ്യാപാദാ തനുഭൂതാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സകദാഗാമീ’’.

൪൩. കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കാമരാഗബ്യാപാദാ അനവസേസാ പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനാഗാമീ’’.

൪൪. രൂപരാഗഅരൂപരാഗമാനഉദ്ധച്ചഅവിജ്ജായ അനവസേസപ്പഹാനായ പടിപന്നോ പുഗ്ഗലോ അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപരാഗോ അരൂപരാഗോ മാനോ ഉദ്ധച്ചം അവിജ്ജാ അനവസേസാ പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അരഹാ’’.

ഏകകനിദ്ദേസോ.

൨. ദുകപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി

൪൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കോധനോ? തത്ഥ കതമോ കോധോ? യോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം [ദൂസനാ ദൂസിതത്തം (സ്യാ.)] ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി കോധോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം കോധോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കോധനോ’’.

൪൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉപനാഹീ? തത്ഥ കതമോ ഉപനാഹോ? പുബ്ബകാലം കോധോ അപരകാലം ഉപനാഹോ. യോ ഏവരൂപോ ഉപനാഹോ ഉപനയ്ഹനാ ഉപനയ്ഹിതത്തം അട്ഠപനാ [ആഠപനാ (ക.) വിഭ. ൮൯൧] ഠപനാ സണ്ഠപനാ അനുസംസന്ദനാ അനുപ്പബന്ധനാ ദള്ഹീകമ്മം കോധസ്സ – അയം വുച്ചതി ഉപനാഹോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം ഉപനാഹോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉപനാഹീ’’.

൪൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ മക്ഖീ? തത്ഥ കതമോ മക്ഖോ? യോ മക്ഖോ മക്ഖായനാ മക്ഖായിതത്തം [മക്ഖീയനാ മക്ഖീയിതത്തം (സീ.), മക്ഖിയനാ മക്ഖിയിതത്തം (ക.)] നിട്ഠുരിയം നിട്ഠുരിയകമ്മം – അയം വുച്ചതി മക്ഖോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം മക്ഖോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘മക്ഖീ’’.

൪൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പളാസീ? തത്ഥ കതമോ പളാസോ? യോ പളാസോ പളാസായനാ പളാസായിതത്തം പളാസാഹാരോ വിവാദട്ഠാനം യുഗഗ്ഗാഹോ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി പളാസോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം പളാസോ അപ്പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പളാസീ’’.

൪൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഇസ്സുകീ? തത്ഥ കതമാ ഇസ്സാ? യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ ഇസ്സായിതത്തം ഉസൂയാ ഉസൂയനാ [ഉസ്സുയാ ഉസ്സുയനാ (ക.) വിഭ. ൮൯൩] ഉസൂയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഇസ്സാ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം ഇസ്സാ അപ്പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇസ്സുകീ’’.

൫൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ മച്ഛരീ? തത്ഥ കതമം മച്ഛരിയം? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇദം മച്ഛരിയം അപ്പഹീനം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘മച്ഛരീ’’.

൫൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സഠോ? തത്ഥ കതമം സാഠേയ്യം? ഇധേകച്ചോ സഠോ ഹോതി പരിസഠോ. യം തത്ഥ സഠം സഠതാ സാഠേയ്യം കക്കരതാ കക്കരിയം [കക്ഖളതാ കക്ഖളിയം (സ്യാ.) ഏവം ഖുദ്ദകവിഭങ്ഗദുകനിദ്ദേസേപി] പരിക്ഖത്തത്താ പാരിക്ഖത്തിയം – ഇദം വുച്ചതി സാഠേയ്യം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇദം സാഠേയ്യം അപ്പഹീനം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സഠോ’’.

൫൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ മായാവീ? തത്ഥ കതമാ മായാ? ഇധേകച്ചോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി – ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി സങ്കപ്പതി ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി വാചം ഭാസതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചാസരാ വഞ്ചനാ നികതി വികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ അനുത്താനീകമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ – അയം വുച്ചതി മായാ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം മായാ അപ്പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘മായാവീ’’.

൫൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അഹിരികോ? തത്ഥ കതമം അഹിരികം? യം ന ഹിരീയതി ഹിരിയിതബ്ബേന ന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി അഹിരികം. ഇമിനാ അഹിരികേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അഹിരികോ’’.

൫൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അനോത്തപ്പീ? തത്ഥ കതമം അനോത്തപ്പം? യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന ന ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി അനോത്തപ്പം. ഇമിനാ അനോത്തപ്പേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അനോത്തപ്പീ’’.

൫൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദുബ്ബചോ? തത്ഥ കതമോ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായം ദോവചസ്സിയം ദോവചസ്സതാ വിപ്പടികുലഗ്ഗാഹിതാ വിപച്ചനീകസാതതാ അനാദരിയം അനാദരിയതാ അഗാരവതാ അപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി ദോവചസ്സതാ. ഇമായ ദോവചസ്സതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ദുബ്ബചോ’’.

൫൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പാപമിത്തോ? തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ, യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി സമ്പവങ്കതാ – അയം വുച്ചതി പാപമിത്തതാ. ഇമായ പാപമിത്തതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘പാപമിത്തോ’’.

൫൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ? തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. യാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അഗുത്തി അഗോപനാ അനാരക്ഖോ അസംവരോ – അയം വുച്ചതി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ. ഇമായ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരോ’’.

൫൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ? തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അപ്പടിസങ്ഖാ അയോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി ദവായ മദായ മണ്ഡനായ വിഭൂസനായ, യാ തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ അമത്തഞ്ഞുതാ അപ്പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ – അയം വുച്ചതി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ. ഇമായ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂ’’.

൫൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ മുട്ഠസ്സതി? തത്ഥ കതമം മുട്ഠസ്സച്ചം? യാ അസ്സതി അനനുസ്സതി അപ്പടിസ്സതി അസ്സതി അസ്സരണതാ അധാരണതാ പിലാപനതാ സമ്മുസനതാ – ഇദം വുച്ചതി മുട്ഠസ്സച്ചം. ഇമിനാ മുട്ഠസ്സച്ചേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘മുട്ഠസ്സതി’’.

൬൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അസമ്പജാനോ? തത്ഥ കതമം അസമ്പജഞ്ഞം? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസങ്ഗാഹണാ അപരിയോഗാഹണാ [അസംഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ (സീ. സ്യാ. ക.)] അസമപേക്ഖണാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇദം വുച്ചതി അസമ്പജഞ്ഞം. ഇമിനാ അസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘അസമ്പജാനോ’’.

൬൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സീലവിപന്നോ? തത്ഥ കതമാ സീലവിപത്തി? കായികോ വീതിക്കമോ വാചസികോ വീതിക്കമോ കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ – അയം വുച്ചതി സീലവിപത്തി. സബ്ബമ്പി ദുസ്സില്യം സീലവിപത്തി. ഇമായ സീലവിപത്തിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘സീലവിപന്നോ’’.

൬൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിവിപന്നോ? തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിവിപത്തി? ‘‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം [സുകടദുക്കടാനം (സീ.)] കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ [സമഗ്ഗതാ (ക.)] സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ [വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ (സബ്ബത്ഥ) പദസിദ്ധി ചിന്തേതബ്ബാ], അയം വുച്ചതി ദിട്ഠിവിപത്തി. സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ദിട്ഠിവിപത്തി. ഇമായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ദിട്ഠിവിപന്നോ’’.

൬൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അജ്ഝത്തസംയോജനോ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അജ്ഝത്തസംയോജനോ’’.

൬൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ബഹിദ്ധാസംയോജനോ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പഞ്ചുദ്ധമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനി അപ്പഹീനാനി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ബഹിദ്ധാസംയോജനോ’’.

൬൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അക്കോധനോ? തത്ഥ കതമോ കോധോ? യോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി കോധോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം കോധോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അക്കോധനോ’’.

൬൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അനുപനാഹീ? തത്ഥ കതമോ ഉപനാഹോ? പുബ്ബകാലം കോധോ അപരകാലം ഉപനാഹോ യോ ഏവരൂപോ ഉപനാഹോ ഉപനയ്ഹനാ ഉപനയ്ഹിതത്തം അട്ഠപനാ ഠപനാ സണ്ഠപനാ അനുസംസന്ദനാ അനുപ്പബന്ധനാ ദള്ഹീകമ്മം കോധസ്സ – അയം വുച്ചതി ഉപനാഹോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം ഉപനാഹോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനുപനാഹീ’’.

൬൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അമക്ഖീ? തത്ഥ കതമോ മക്ഖോ? യോ മക്ഖോ മക്ഖായനാ മക്ഖായിതത്തം നിട്ഠുരിയം നിട്ഠുരിയകമ്മം – അയം വുച്ചതി മക്ഖോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം മക്ഖോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അമക്ഖീ’’.

൬൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അപളാസീ? തത്ഥ കതമോ പളാസോ? യോ പളാസോ പളാസായനാ പളാസായിതത്തം പളാസാഹാരോ വിവാദട്ഠാനം യുഗഗ്ഗാഹോ അപ്പടിനിസ്സഗ്ഗോ – അയം വുച്ചതി പളാസോ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം പളാസോ പഹീനോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അപളാസീ’’.

൬൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അനിസ്സുകീ? തത്ഥ കതമാ ഇസ്സാ? യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ ഇസ്സായിതത്തം ഉസൂയാ ഉസൂയനാ ഉസൂയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഇസ്സാ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം ഇസ്സാ പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനിസ്സുകീ’’.

൭൦. കതമോ ച പുഗലോ അമച്ഛരീ? തത്ഥ കതമം മച്ഛരിയം? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇദം മച്ഛരിയം പഹീനം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അമച്ഛരീ’’.

൭൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അസഠോ? തത്ഥ കതമം സാഠേയ്യം? ഇധേകച്ചോ സഠോ ഹോതി പരിസഠോ. യം തത്ഥ സഠം സഠതാ സാഠേയ്യം കക്കരതാ കക്കരിയം പരിക്ഖത്തതാ പാരിക്ഖത്തിയം – ഇദം വുച്ചതി സാഠേയ്യം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഇദം സാഠേയ്യം പഹീനം – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അസഠോ’’.

൭൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അമായാവീ? തത്ഥ കതമാ മായാ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കായേന ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ വാചായ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ മനസാ ദുച്ചരിതം ചരിത്വാ തസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു പാപികം ഇച്ഛം പണിദഹതി – ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി ഇച്ഛതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി സങ്കപ്പതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി വാചം ഭാസതി, ‘‘മാ മം ജഞ്ഞാ’’തി കായേന പരക്കമതി. യാ ഏവരൂപാ മായാ മായാവിതാ അച്ചാസരാ വഞ്ചനാ നികതി വികിരണാ പരിഹരണാ ഗൂഹനാ പരിഗൂഹനാ ഛാദനാ പടിച്ഛാദനാ അനുത്താനീകമ്മം അനാവികമ്മം വോച്ഛാദനാ പാപകിരിയാ – അയം വുച്ചതി മായാ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം മായാ പഹീനാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അമായാവീ’’.

൭൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഹിരിമാ? തത്ഥ കതമാ ഹിരീ? യം ഹിരീയതി ഹിരിയിതബ്ബേന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – അയം വുച്ചതി ഹിരീ. ഇമായ ഹിരിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഹിരിമാ’’.

൭൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഓത്തപ്പീ? തത്ഥ കതമം ഓത്തപ്പം? യം ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേന ഓത്തപ്പതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ – ഇദം വുച്ചതി ഓത്തപ്പം. ഇമിനാ ഓത്തപ്പേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഓത്തപ്പീ’’.

൭൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സുവചോ? തത്ഥ കതമാ സോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ സോവചസ്സായം സോവചസ്സിയം സോവചസ്സതാ അവിപ്പടികുലഗ്ഗാഹിതാ അവിപച്ചനീകസാതതാ സാദരിയം സാദരിയതാ സഗാരവതാ സപ്പതിസ്സവതാ – അയം വുച്ചതി സോവചസ്സതാ. ഇമായ സോവചസ്സതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘സുവചോ’’.

൭൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കല്യാണമിത്തോ? തത്ഥ കതമാ കല്യാണമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ സദ്ധാ സീലവന്തോ ബഹുസ്സുതാ ചാഗവന്തോ പഞ്ഞവന്തോ, യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സമ്ഭജനാ ഭത്തി സമ്ഭത്തി സമ്പവങ്കതാ – അയം വുച്ചതി കല്യാണമിത്തതാ. ഇമായ കല്യാണമിത്തതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘കല്യാണമിത്തോ’’.

൭൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ? തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ; യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. യാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഗുത്തി ഗോപനാ ആരക്ഖോ സംവരോ – അയം വുച്ചതി ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ. ഇമായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ’’.

൭൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ? തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘‘നേവ ദവായ, ന മദായ, ന മണ്ഡനായ, ന വിഭൂസനായ; യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ. ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി, നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി, യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസുവിഹാരോ ചാ’’തി. യാ തത്ഥ സന്തുട്ഠിതാ മത്തഞ്ഞുതാ പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ – അയം വുച്ചതി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ. ഇമായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ’’.

൭൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉപട്ഠിതസ്സതി? തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി സതി സരണതാ ധാരണതാ അപിലാപനതാ അസമ്മുസനതാ സതി സതിന്ദ്രിയം സതിബലം സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി സതി. ഇമായ സതിയാ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉപട്ഠിതസ്സതി’’.

൮൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമ്പജാനോ? തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീ മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി സമ്പജഞ്ഞം. ഇമിനാ സമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘സമ്പജാനോ’’.

൮൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സീലസമ്പന്നോ? തത്ഥ കതമാ സീലസമ്പദാ? കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ – അയം വുച്ചതി സീലസമ്പദാ. സബ്ബോപി സീലസംവരോ സീലസമ്പദാ. ഇമായ സീലസമ്പദായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘സീലസമ്പന്നോ’’.

൮൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിസമ്പന്നോ? തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിസമ്പദാ? ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി. യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ദിട്ഠിസമ്പദാ. സബ്ബാപി സമ്മാദിട്ഠി ദിട്ഠിസമ്പദാ. ഇമായ ദിട്ഠിസമ്പദായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ദിട്ഠിസമ്പന്നോ’’.

൮൩. കതമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം? യോ ച പുബ്ബകാരീ, യോ ച കതഞ്ഞൂ കതവേദീ – ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം.

൮൪. കതമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ദുത്തപ്പയാ? യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം നിക്ഖിപതി, യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം വിസ്സജ്ജേതി – ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ‘‘ദുത്തപ്പയാ’’.

൮൫. കതമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ സുതപ്പയാ? യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം ന നിക്ഖിപതി, യോ ച ലദ്ധം ലദ്ധം ന വിസ്സജ്ജേതി – ഇമേ ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ‘‘സുതപ്പയാ’’.

൮൬. കതമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ആസവാ വഡ്ഢന്തി? യോ ച ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതി, യോ ച കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി – ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ആസവാ വഡ്ഢന്തി.

൮൭. കതമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി? യോ ച ന കുക്കുച്ചായിതബ്ബം ന കുക്കുച്ചായതി, യോ ച കുക്കുച്ചായിതബ്ബം കുക്കുച്ചായതി – ഇമേസം ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം ആസവാ ന വഡ്ഢന്തി.

൮൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഹീനാധിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ, സോ അഞ്ഞം ദുസ്സീലം പാപധമ്മം സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഹീനാധിമുത്തോ’’.

൮൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പണീതാധിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ, സോ അഞ്ഞം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പണീതാധിമുത്തോ’’.

൯൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ തിത്തോ? പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ [പച്ചേകബുദ്ധോ (സീ.)] യേ ച തഥാഗതസ്സ സാവകാ അരഹന്തോ തിത്താ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ തിത്തോ ച തപ്പേതാ ച [തപ്പേതാ ച, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ തിത്തോ (സീ.)].

ദുകനിദ്ദേസോ.

൩. തികപുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി

൯൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ നിരാസോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. സോ സുണാതി – ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘നിരാസോ’’.

൯൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ആസംസോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ. സോ സുണാതി – ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. തസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ആസംസോ’’.

൯൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ വിഗതാസോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സോ സുണാതി – ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ കിര ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി. തസ്സ ന ഏവം ഹോതി – ‘‘കുദാസ്സു നാമാഹമ്പി ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമീ’’തി. തം കിസ്സ ഹേതു? യാ ഹിസ്സ പുബ്ബേ അവിമുത്തസ്സ വിമുത്താസാ, സാ പടിപ്പസ്സദ്ധാ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘വിഗതാസോ’’.

൯൪. തത്ഥ കതമേ തയോ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ? തയോ ഗിലാനാ – ഇധേകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം, നേവ വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ. (൧)

ഇധ പനേകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭോജനാനി, ലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തോ വാ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി, ലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം അലഭന്തോ വാ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം, വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ. (൨)

ഇധ പനേകച്ചോ ഗിലാനോ ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ, വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ. (൩)

തത്ര യ്വായം ഗിലാനോ ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ പതിരൂപം ഉപട്ഠാകം നോ അലഭന്തോ, വുട്ഠാതി തമ്ഹാ ആബാധാ, ഇമം ഗിലാനം പടിച്ച ഭഗവതാ ഗിലാനഭത്തം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനഭേസജ്ജം അനുഞ്ഞാതം ഗിലാനുപട്ഠാകോ അനുഞ്ഞാതോ. ഇമഞ്ച പന ഗിലാനം പടിച്ച അഞ്ഞേപി ഗിലാനാ ഉപട്ഠാതബ്ബാ.

ഏവമേവം [ഏവമേവ (സീ.)] തയോ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ, നേവ ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. (൧)

ഇധ പനേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതം ദസ്സനായ, ലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ അലഭന്തോ വാ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ, ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. (൨)

ഇധ പനേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ നോ അലഭന്തോ, ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം. (൩)

തത്ര യ്വായം പുഗ്ഗലോ ലഭന്തോ തഥാഗതം ദസ്സനായ നോ അലഭന്തോ, ലഭന്തോ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം സവണായ നോ അലഭന്തോ, ഓക്കമതി നിയാമം കുസലേസു ധമ്മേസു സമ്മത്തം, ഇമം പുഗ്ഗലം പടിച്ച ഭഗവതാ ധമ്മദേസനാ അനുഞ്ഞാതാ, ഇമഞ്ച പുഗ്ഗലം പടിച്ച അഞ്ഞേസമ്പി ധമ്മോ ദേസേതബ്ബോ. ഇമേ തയോ ഗിലാനൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം.

൯൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കായസക്ഖീ’’.

൯൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’.

൯൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സദ്ധാവിമുത്തോ’’.

൯൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഗൂഥഭാണീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ മുസാവാദീ ഹോതി സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘‘ഏഹമ്ഭോ [ഏഹി ഭോ (സ്യാ. ക.) മ. നി. ൧.൪൪൦; അ. നി. ൩.൨൮], പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘‘ജാനാമീ’’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘‘ന ജാനാമീ’’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘‘പസ്സാമീ’’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘‘ന പസ്സാമീ’’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഗൂഥഭാണീ’’.

൯൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പുപ്ഫഭാണീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ ഹോതി സഭഗ്ഗതോ വാ പരിസഗ്ഗതോ വാ ഞാതിമജ്ഝഗതോ വാ പൂഗമജ്ഝഗതോ വാ രാജകുലമജ്ഝഗതോ വാ അഭിനീതോ സക്ഖിപുട്ഠോ – ‘‘ഏഹമ്ഭോ, പുരിസ, യം ജാനാസി തം വദേഹീ’’തി, സോ അജാനം വാ ആഹ – ‘‘ന ജാനാമീ’’തി, ജാനം വാ ആഹ – ‘‘ജാനാമീ’’തി, അപസ്സം വാ ആഹ – ‘‘ന പസ്സാമീ’’തി, പസ്സം വാ ആഹ – ‘‘പസ്സാമീ’’തി. ഇതി അത്തഹേതു വാ പരഹേതു വാ ആമിസകിഞ്ചിക്ഖഹേതു വാ ന സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതാ ഹോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പുപ്ഫഭാണീ’’.

൧൦൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ മധുഭാണീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ പേമനിയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘മധുഭാണീ’’.

൧൦൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അരുകൂപമചിത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി [പതിട്ഠീയതി (സ്യാ. ക.) അ. നി. ൩.൨൫], കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ദുട്ഠാരുകോ കട്ഠേന വാ കഠലായ [കഥലായ (ക.), കഥലേന (അട്ഠകഥാ) അ. നി. ൩.൨൫] വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ആസവം ദേതി [അസ്സവനോതി (സീ.)], ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അരുകൂപമചിത്തോ’’.

൧൦൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ വിജ്ജൂപമചിത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. സേയ്യഥാപി നാമ ചക്ഖുമാ പുരിസോ രത്തന്ധകാരതിമിസായ വിജ്ജന്തരികായ രൂപാനി പസ്സേയ്യ, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘വിജ്ജൂപമചിത്തോ’’.

൧൦൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ വജിരൂപമചിത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. സേയ്യഥാപി നാമ വജിരസ്സ നത്ഥി കിഞ്ചി അഭേജ്ജം മണി വാ പാസാണോ വാ, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘വജിരൂപമചിത്തോ’’.

൧൦൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അന്ധോ? ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ; തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അന്ധോ’’.

൧൦൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഏകചക്ഖു? ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ഹോതി, യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ; തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ന ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഏകചക്ഖു’’.

൧൦൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദ്വിചക്ഖു? ഇധേകച്ചസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തഥാരൂപം ചക്ഖു ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ അനധിഗതം വാ ഭോഗം അധിഗച്ഛേയ്യ, അധിഗതം വാ ഭോഗം ഫാതിം കരേയ്യ; തഥാരൂപമ്പിസ്സ ചക്ഖു ഹോതി യഥാരൂപേന ചക്ഖുനാ കുസലാകുസലേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, സാവജ്ജാനവജ്ജേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, ഹീനപ്പണീതേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ, കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ ജാനേയ്യ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ദ്വിചക്ഖു’’.

൧൦൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അവകുജ്ജപഞ്ഞോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ [ഗതോ (സീ.), ഗന്ത്വാ (സ്യാ.)] ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ [ധമ്മസ്സവനായ (സ്യാ.)]. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ കുമ്ഭോ നിക്കുജ്ജോ [നികുജ്ജോ (സ്യാ.) അ. നി. ൩.൩൦] തത്ര ഉദകം ആസിത്തം വിവട്ടതി, നോ സണ്ഠാതി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അവകുജ്ജപഞ്ഞോ’’.

൧൦൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോ ച ഖോ തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിം മനസി കരോതി, ന മജ്ഝം മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനം മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ പുരിസസ്സ ഉച്ഛങ്ഗേ നാനാഖജ്ജകാനി ആകിണ്ണാനി – തിലാ തണ്ഡുലാ [തിലതണ്ഡുലാ (ക.) അ. നി. ൩.൩൦] മോദകാ ബദരാ. സോ തമ്ഹാ ആസനാ വുട്ഠഹന്തോ സതിസമ്മോസാ പകിരേയ്യ. ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോ ച ഖോ തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ നേവ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, ന മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, ന പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉച്ഛങ്ഗപഞ്ഞോ’’.

൧൦൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പുഥുപഞ്ഞോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോതി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ കുമ്ഭോ ഉക്കുജ്ജോ തത്ര ഉദകം ആസിത്തം സണ്ഠാതി, നോ വിവട്ടതി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആരാമം ഗന്താ ഹോന്തി അഭിക്ഖണം ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ധമ്മസ്സവണായ. തസ്സ ഭിക്ഖൂ ധമ്മം ദേസേന്തി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേന്തി. സോ തസ്മിം ആസനേ നിസിന്നോ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി. വുട്ഠിതോപി തമ്ഹാ ആസനാ തസ്സാ കഥായ ആദിമ്പി മനസി കരോതി, മജ്ഝമ്പി മനസി കരോതി, പരിയോസാനമ്പി മനസി കരോതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പുഥുപഞ്ഞോ’’.

൧൧൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കാമേസു ച ഭവേസു ച അവീതരാഗോ? സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ – ഇമേ വുച്ചന്തി പുഗ്ഗലാ ‘‘കാമേസു ച ഭവേസു ച അവീതരാഗാ’’.

൧൧൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കാമേസു വീതരാഗോ, ഭവേസു അവീതരാഗോ? അനാഗാമീ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കാമേസു വീതരാഗോ, ഭവേസു അവീതരാഗോ’’.

൧൧൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കാമേസു ച ഭവേസു ച വീതരാഗോ? അരഹാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘കാമേസു ച ഭവേസു ച വീതരാഗോ’’.

൧൧൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പാസാണലേഖൂപമോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ചിരം ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി നാമ പാസാണേ ലേഖാ ന ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ചിരം ദീഘരത്തം അനുസേതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പാസാണലേഖൂപമോ’’.

൧൧൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പഥവിലേഖൂപമോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ചിരം ദീഘരത്തം അനുസേതി. സേയ്യഥാപി നാമ പഥവിയാ [പഠവിയാ (സീ. സ്യാ.)] ലേഖാ ഖിപ്പം ലുജ്ജതി വാതേന വാ ഉദകേന വാ, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അഭിണ്ഹം കുജ്ഝതി. സോ ച ഖ്വസ്സ കോധോ ന ചിരം ദീഘരത്തം അനുസേതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘പഥവിലേഖൂപമോ’’.

൧൧൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉദകലേഖൂപമോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സംസന്ദതിമേവ [… ചേവ (സ്യാ.) അ. നി. ൩.൧൩൩] സന്ധിയതിമേവ [… ചേവ (സ്യാ.) അ. നി. ൩.൧൩൩] സമ്മോദതിമേവ [… ചേവ (സ്യാ.) അ. നി. ൩.൧൩൩]. സേയ്യഥാപി നാമ ഉദകേ ലേഖാ ഖിപ്പം ലുജ്ജതി, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി; ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആഗാള്ഹേനപി വുച്ചമാനോ ഫരുസേനപി വുച്ചമാനോ അമനാപേനപി വുച്ചമാനോ സംസന്ദതിമേവ സന്ധിയതിമേവ സമ്മോദതിമേവ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ഉദകലേഖൂപമോ’’.

൧൧൬. തത്ഥ കതമേ തയോ പോത്ഥകൂപമാ പുഗ്ഗലാ? തയോ പോത്ഥകാ – നവോപി പോത്ഥകോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഹോതി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോ ച, മജ്ഝിമോപി പോത്ഥകോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഹോതി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോ ച, ജിണ്ണോപി പോത്ഥകോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഹോതി ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ ച അപ്പഗ്ഘോ ച. ജിണ്ണമ്പി പോത്ഥകം ഉക്ഖലിപരിമജ്ജനം വാ കരോന്തി സങ്കാരകൂടേ വാ നം ഛഡ്ഡേന്തി. ഏവമേവം തയോമേ പോത്ഥകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു. കതമേ തയോ? നവോ ചേപി ഭിക്ഖു ഹോതി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ, ഇദമസ്സ ദുബ്ബണ്ണതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ ദുബ്ബണ്ണോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേ ഖോ പനസ്സ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തി, തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. ഇദമസ്സ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേസം ഖോ പന സോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തേസം തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. ഇദമസ്സ അപ്പഗ്ഘതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ അപ്പഗ്ഘോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ.

മജ്ഝിമോ ചേപി ഭിക്ഖു ഹോതി…പേ… ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു ഹോതി ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ, ഇദമസ്സ ദുബ്ബണ്ണതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ ദുബ്ബണ്ണോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേ ഖോ പനസ്സ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തി, തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. ഇദമസ്സ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേസം ഖോ പന സോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തേസം തം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി ന മഹാനിസംസം. ഇദമസ്സ അപ്പഗ്ഘതായ. സേയ്യഥാപി സോ പോത്ഥകോ അപ്പഗ്ഘോ, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ.

ഏവരൂപോ ചേ ഥേരോ ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝേ ഭണതി. തമേനം ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘കിം നു ഖോ തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന, ത്വമ്പി നാമ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞസീ’’തി! സോ കുപിതോ അനത്തമനോ തഥാരൂപിം വാചം നിച്ഛാരേതി യഥാരൂപായ വാചായ സങ്ഘോ തം ഉക്ഖിപതി, സങ്കാരകൂടേവ നം പോത്ഥകം. ഇമേ തയോ പോത്ഥകൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു.

൧൧൭. തത്ഥ കതമേ തയോ കാസികവത്ഥൂപമാ പുഗ്ഗലാ? തീണി കാസികവത്ഥാനി – നവമ്പി കാസികവത്ഥം വണ്ണവന്തഞ്ചേവ ഹോതി സുഖസമ്ഫസ്സഞ്ച മഹഗ്ഘഞ്ച, മജ്ഝിമമ്പി കാസികവത്ഥം വണ്ണവന്തഞ്ചേവ ഹോതി സുഖസമ്ഫസ്സഞ്ച മഹഗ്ഘഞ്ച, ജിണ്ണമ്പി കാസികവത്ഥം വണ്ണവന്തഞ്ചേവ ഹോതി സുഖസമ്ഫസ്സഞ്ച മഹഗ്ഘഞ്ച. ജിണ്ണമ്പി കാസികവത്ഥം രതനപലിവേഠനം വാ കരോന്തി ഗന്ധകരണ്ഡകേ വാ നം നിക്ഖിപന്തി.

ഏവമേവം തയോമേ കാസികവത്ഥൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു. കതമേ തയോ? നവോ ചേപി ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, ഇദമസ്സ സുവണ്ണതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം വണ്ണവന്തം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേ ഖോ പനസ്സ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തി, തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ഇദമസ്സ സുഖസമ്ഫസ്സതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം സുഖസമ്ഫസ്സം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേസം ഖോ പന സോ [യേസം ഖോ പന (സബ്ബത്ഥ) അ. നി. ൩.൧൦൦] പടിഗ്ഗണ്ഹാതി [പതിഗണ്ഹാതി (സീ.) രൂപസിദ്ധിടീകായ പന സമേതി] ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തേസം തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. ഇദമസ്സ മഹഗ്ഘതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം മഹഗ്ഘം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ.

മജ്ഝിമോ ചേപി ഭിക്ഖു…പേ… ഥേരോ ചേപി ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ കല്യാണധമ്മോ, ഇദമസ്സ സുവണ്ണതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം വണ്ണവന്തം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേ ഖോ പനസ്സ സേവന്തി ഭജന്തി പയിരുപാസന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്തി, തേസം തം ഹോതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ഇദമസ്സ സുഖസമ്ഫസ്സതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം സുഖസമ്ഫസ്സം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ. യേസം ഖോ പന സോ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം, തേസം തം മഹപ്ഫലം ഹോതി മഹാനിസംസം. ഇദമസ്സ മഹഗ്ഘതായ. സേയ്യഥാപി തം കാസികവത്ഥം മഹഗ്ഘം, തഥൂപമോ അയം പുഗ്ഗലോ.

ഏവരൂപോ ചേ ഥേരോ ഭിക്ഖു സങ്ഘമജ്ഝേ ഭണതി, തമേനം ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ആയസ്മന്തോ ഹോഥ, ഥേരോ ഭിക്ഖു ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച ഭണതീ’’തി. തസ്സ തം വചനം ആധേയ്യം ഗച്ഛതി, ഗന്ധകരണ്ഡകേവ നം കാസികവത്ഥം. ഇമേ തയോ കാസികവത്ഥൂപമാ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ഭിക്ഖൂസു.

൧൧൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സുപ്പമേയ്യോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഉദ്ധതോ ഹോതി ഉന്നളോ ചപലോ മുഖരോ വികിണ്ണവാചോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകടിന്ദ്രിയോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘സുപ്പമേയ്യോ’’.

൧൧൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ദുപ്പമേയ്യോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അനുദ്ധതോ ഹോതി അനുന്നളോ അചപലോ അമുഖരോ അവികിണ്ണവാചോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘ദുപ്പമേയ്യോ’’.

൧൨൦. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അപ്പമേയ്യോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ‘‘അപ്പമേയ്യോ’’.

൧൨൧. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഹീനോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ, അഞ്ഞത്ര അനുദ്ദയാ അഞ്ഞത്ര അനുകമ്പാ.

൧൨൨. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സദിസോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘‘സീലസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സീലകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതി; സമാധിസാമഞ്ഞഗതാനം സതം സമാധികഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ [പവത്തനീ (സീ.) അ. നി. ൩.൨൬] ഭവിസ്സതി; പഞ്ഞാസാമഞ്ഞഗതാനം സതം പഞ്ഞാകഥാ ച നോ ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ ഫാസു ഭവിസ്സതി, സാ ച നോ പവത്തിനീ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൩. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അധികോ ഹോതി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘‘അപരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സീലക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ സമാധിക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമി; അപരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം പരിപൂരേസ്സാമി, പരിപൂരം വാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധം തത്ഥ തത്ഥ പഞ്ഞായ അനുഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൪. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ ഹോതി പാപധമ്മോ അസുചി സങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’’തി. സേയ്യഥാപി നാമ അഹി ഗൂഥഗതോ കിഞ്ചാപി ന ഡംസതി, അഥ ഖോ നം മക്ഖേതി; ഏവമേവം കിഞ്ചാപി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘‘പാപമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ’’തി! തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ജിഗുച്ഛിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൫. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ദുട്ഠാരുകോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ആസവം ദേതി, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ തിന്ദുകാലാതം കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതം ഭിയ്യോസോ മത്തായ ചിച്ചിടായതി ചിടിചിടായതി, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി. സേയ്യഥാപി നാമ ഗൂഥകൂപോ കട്ഠേന വാ കഠലായ വാ ഘട്ടിതോ ഭിയ്യോസോ മത്തായ ദുഗ്ഗന്ധോ ഹോതി, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കോധനോ ഹോതി ഉപായാസബഹുലോ, അപ്പമ്പി വുത്തോ സമാനോ അഭിസജ്ജതി കുപ്പതി ബ്യാപജ്ജതി പതിത്ഥീയതി, കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാതുകരോതി; ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ‘‘അക്കോസേയ്യപി മം പരിഭാസേയ്യപി മം അനത്ഥമ്പി മേ കരേയ്യാ’’തി! തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ന സേവിതബ്ബോ ന ഭജിതബ്ബോ ന പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൬. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലവാ ഹോതി കല്യാണധമ്മോ – ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? കിഞ്ചാപി ഏവരൂപസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജതി, അഥ ഖോ നം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി – ‘‘കല്യാണമിത്തോ പുരിസപുഗ്ഗലോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ’’തി! തസ്മാ ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ ഭജിതബ്ബോ പയിരുപാസിതബ്ബോ.

൧൨൭. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ? സോതാപന്നസകദാഗാമിനോ – ഇമേ വുച്ചന്തി പുഗ്ഗലാ സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരിനോ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരിനോ.

൧൨൮. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സീലേസു ച പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിഞ്ച പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ? അനാഗാമീ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സീലേസു ച പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിഞ്ച പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ.

൧൨൯. കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സീലേസു ച പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിഞ്ച പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ ച പരിപൂരകാരീ? അരഹാ – അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സീലേസു ച പരിപൂരകാരീ, സമാധിസ്മിഞ്ച പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ ച പരിപൂരകാരീ.

൧൩൦. തത്ഥ കതമേ തയോ സത്ഥാരോ? ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി [പഞ്ഞാപേതി (സീ. സ്യാ.)], ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി. ഇധ പനേകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി. ഇധ പനേകച്ചോ സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, വേദനാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി.

തത്ര യ്വായം സത്ഥാ കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, ന രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, രൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ. തത്ര യ്വായം സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, ന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, അരൂപാവചരസമാപത്തിയാ ലാഭീ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ. തത്ര യ്വായം സത്ഥാ കാമാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, രൂപാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, വേദനാനഞ്ച പരിഞ്ഞം പഞ്ഞപേതി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സത്ഥാ തേന ദട്ഠബ്ബോ. ഇമേ തയോ സത്ഥാരോ.

൧൩൧. തത്ഥ കതമേ അപരേപി തയോ സത്ഥാരോ? ഇധേകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതി. ഇധ പനേകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതി, നോ ച ഖോ അഭിസമ്പരായം അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞപേതി. ഇധ പനേകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞപേതി.