൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൫) ൩. ചേതസികകഥാ

൪൭൫. നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ ചിത്തേന സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കേചി ധമ്മാ ചിത്തേന സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോ’’തി.

ഫസ്സോ ചിത്തേന സഹജാതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഫസ്സോ ചിത്തേന സഹജാതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ഫസ്സോ ചേതസികോ’’തി. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… ചേതനാ… സദ്ധാ… വീരിയം… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ… രാഗോ… ദോസോ… മോഹോ…പേ… അനോത്തപ്പം ചിത്തേന സഹജാതന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അനോത്തപ്പം ചിത്തേന സഹജാതം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അനോത്തപ്പം ചേതസിക’’ന്തി.

൪൭൬. ചിത്തേന സഹജാതാതി കത്വാ ചേതസികാതി? ആമന്താ. ഫസ്സേന സഹജാതാതി കത്വാ ഫസ്സസികാതി [ഫസ്സികാതി (പീ. അട്ഠ.)]? ആമന്താ. ചിത്തേന സഹജാതാതി കത്വാ ചേതസികാതി? ആമന്താ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… ചേതനായ… സദ്ധായ… വീരിയേന… സതിയാ… സമാധിനാ… പഞ്ഞായ… രാഗേന… ദോസേന… മോഹേന…പേ… അനോത്തപ്പേന സഹജാതാതി കത്വാ അനോത്തപ്പാസികാതി [അനോത്തപ്പികാതി (?)]? ആമന്താ.

൪൭൭. നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ചിത്തഞ്ഹിദം ചേതസികാ ച ധമ്മാ,

അനത്തതോ സംവിദിതസ്സ ഹോന്തി;

ഹീനപ്പണീതം തദുഭയേ വിദിത്വാ,

സമ്മദ്ദസോ വേദി പലോകധമ്മ’’ന്തി.

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി അത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി.

നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധ, കേവട്ട, ഭിക്ഖു പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചിത്തമ്പി ആദിസതി ചേതസികമ്പി ആദിസതി വിതക്കിതമ്പി ആദിസതി വിചാരിതമ്പി ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’’’ന്തി [ദീ. നി. ൧.൪൮൫]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി അത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി.

ചേതസികകഥാ നിട്ഠിതാ.