൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൩) ൧. സങ്ഗഹിതകഥാ

൪൭൧. നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാതി [സങ്ഗഹീതാതി (പീ.)]? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി ഗണനം ഗച്ഛന്തി ഉദ്ദേസം ഗച്ഛന്തി പരിയാപന്നാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി ഗണനം ഗച്ഛന്തി ഉദ്ദേസം ഗച്ഛന്തി പരിയാപന്നാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി.

ചക്ഖായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം [കതമം ഖന്ധഗണനം (സീ. പീ. ക.)] ഗച്ഛതീതി? രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി. സോതായതനം…പേ… ഘാനായതനം…പേ… ജിവ്ഹായതനം…പേ… കായായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി കായായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘കായായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി.

രൂപായതനം…പേ… സദ്ദായതനം…പേ… ഗന്ധായതനം…പേ… രസായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി ഫോട്ഠബ്ബായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ഫോട്ഠബ്ബായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി.

സുഖാ വേദനാ കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? വേദനാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി സുഖാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സുഖാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ’’തി. ദുക്ഖാ വേദനാ…പേ… അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? വേദനാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ’’തി.

ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? സഞ്ഞാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ’’തി. സോതസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? സഞ്ഞാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി മനോസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘മനോസമ്ഫസ്സജാ സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ’’തി.

ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? സങ്ഖാരക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി മനോസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘മനോസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതാ’’തി.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം …പേ… മനോവിഞ്ഞാണം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി മനോവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘മനോവിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി.

൪൭൨. യഥാ ദാമേന വാ യോത്തേന വാ ദ്വേ ബലിബദ്ദാ സങ്ഗഹിതാ, സിക്കായ പിണ്ഡപാതോ സങ്ഗഹിതോ, സാ ഗദ്ദുലേന സങ്ഗഹിതോ; ഏവമേവ തേ ധമ്മാ തേഹി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാതി [സകവാദിവചനം (അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ)]? ഹഞ്ചി ദാമേന വാ യോത്തേന വാ ദ്വേ ബലീബദ്ദാ സങ്ഗഹിതാ, സിക്കായ പിണ്ഡപാതോ സങ്ഗഹിതോ, സാ ഗദ്ദുലേന സങ്ഗഹിതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി [സകവാദിവചനം (അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ)].

സങ്ഗഹിതകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൪) ൨. സമ്പയുത്തകഥാ

൪൭൩. നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താതി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി കേചി ധമ്മാ കേഹിചി ധമ്മേഹി സമ്പയുത്താ’’തി.

വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സഹജാതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സഹജാതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സമ്പയുത്തോ’’തി.

വേദനാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന സഹജാതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി വേദനാക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന സഹജാതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധേന സമ്പയുത്തോ’’തി.

സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ … സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ വേദനാഖന്ധേന… സഞ്ഞാക്ഖന്ധേന… സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സഹജാതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സഹജാതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധേന സമ്പയുത്തോ’’തി.

൪൭൪. യഥാ തിലമ്ഹി തേലം അനുഗതം അനുപവിട്ഠം, ഉച്ഛുമ്ഹി രസോ അനുഗതോ അനുപവിട്ഠോ; ഏവമേവ തേ ധമ്മാ തേഹി ധമ്മേഹി അനുഗതാ അനുപവിട്ഠാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

സമ്പയുത്തകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൫) ൩. ചേതസികകഥാ

൪൭൫. നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കേചി ധമ്മാ ചിത്തേന സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കേചി ധമ്മാ ചിത്തേന സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോ’’തി.

ഫസ്സോ ചിത്തേന സഹജാതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഫസ്സോ ചിത്തേന സഹജാതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ഫസ്സോ ചേതസികോ’’തി. വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… ചേതനാ… സദ്ധാ… വീരിയം… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ… രാഗോ… ദോസോ… മോഹോ…പേ… അനോത്തപ്പം ചിത്തേന സഹജാതന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അനോത്തപ്പം ചിത്തേന സഹജാതം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അനോത്തപ്പം ചേതസിക’’ന്തി.

൪൭൬. ചിത്തേന സഹജാതാതി കത്വാ ചേതസികാതി? ആമന്താ. ഫസ്സേന സഹജാതാതി കത്വാ ഫസ്സസികാതി [ഫസ്സികാതി (പീ. അട്ഠ.)]? ആമന്താ. ചിത്തേന സഹജാതാതി കത്വാ ചേതസികാതി? ആമന്താ. വേദനായ… സഞ്ഞായ… ചേതനായ… സദ്ധായ… വീരിയേന… സതിയാ… സമാധിനാ… പഞ്ഞായ… രാഗേന… ദോസേന… മോഹേന…പേ… അനോത്തപ്പേന സഹജാതാതി കത്വാ അനോത്തപ്പാസികാതി [അനോത്തപ്പികാതി (?)]? ആമന്താ.

൪൭൭. നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ചിത്തഞ്ഹിദം ചേതസികാ ച ധമ്മാ,

അനത്തതോ സംവിദിതസ്സ ഹോന്തി;

ഹീനപ്പണീതം തദുഭയേ വിദിത്വാ,

സമ്മദ്ദസോ വേദി പലോകധമ്മ’’ന്തി.

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി അത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി.

നത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധ, കേവട്ട, ഭിക്ഖു പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചിത്തമ്പി ആദിസതി ചേതസികമ്പി ആദിസതി വിതക്കിതമ്പി ആദിസതി വിചാരിതമ്പി ആദിസതി – ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ, ഇതിപി തേ ചിത്ത’’’ന്തി [ദീ. നി. ൧.൪൮൫]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി അത്ഥി ചേതസികോ ധമ്മോതി.

ചേതസികകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൬) ൪. ദാനകഥാ

൪൭൮. ചേതസികോ ധമ്മോ ദാനന്തി? ആമന്താ. ലബ്ഭാ ചേതസികോ ധമ്മോ പരേസം ദാതുന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… ലബ്ഭാ ചേതസികോ ധമ്മോ പരേസം ദാതുന്തി? ആമന്താ. ലബ്ഭാ ഫസ്സോ പരേസം ദാതുന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… ലബ്ഭാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… ചേതനാ… സദ്ധാ… വീരിയം… സതി… സമാധി… പഞ്ഞാ പരേസം ദാതുന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൭൯. ന വത്തബ്ബം – ചേതസികോ ധമ്മോ ദാനന്തി? ആമന്താ. ദാനം അനിട്ഠഫലം അകന്തഫലം അമനുഞ്ഞഫലം സേചനകഫലം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ദാനം ഇട്ഠഫലം കന്തഫലം മനുഞ്ഞഫലം അസേചനകഫലം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ദാനം ഇട്ഠഫലം കന്തഫലം മനുഞ്ഞഫലം അസേചനകഫലം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതസികോ ധമ്മോ ദാന’’ന്തി.

ദാനം ഇട്ഠഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, ചീവരം ദാനന്തി [ഉപരി വുച്ചമാനായ പരവാദീപുച്ഛായ സദിസാ, അട്ഠകഥാ ഓലോകേതബ്ബാ]? ആമന്താ. ചീവരം ഇട്ഠഫലം കന്തഫലം മനുഞ്ഞഫലം അസേചനകഫലം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദാനം ഇട്ഠഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, പിണ്ഡപാതോ സേനാസനം ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ദാനന്തി? ആമന്താ. ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ഇട്ഠഫലോ കന്തഫലോ മനുഞ്ഞഫലോ അസേചനകഫലോ സുഖുദ്രയോ സുഖവിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൮൦. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതസികോ ധമ്മോ ദാന’’ന്തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘സദ്ധാ ഹിരിയം കുസലഞ്ച ദാനം,

ധമ്മാ ഏതേ സപ്പുരിസാനുയാതാ;

ഏതഞ്ഹി മഗ്ഗം ദിവിയം വദന്തി,

ഏതേന ഹി ഗച്ഛതി ദേവലോക’’ന്തി [അ. നി. ൮.൩൨].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ചേതസികോ ധമ്മോ ദാനന്തി.

ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതസികോ ധമ്മോ ദാന’’ന്തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദാനാനി മഹാദാനാനി അഗ്ഗഞ്ഞാനി രത്തഞ്ഞാനി വംസഞ്ഞാനി പോരാണാനി അസങ്കിണ്ണാനി അസങ്കിണ്ണപുബ്ബാനി, ന സങ്കിയന്തി ന സങ്കിയിസ്സന്തി, അപ്പടികുട്ഠാനി സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി! കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദേതി അവേരം ദേതി അബ്യാബജ്ഝം [അബ്യാപജ്ഝം (സ്യാ. ക.)] ദേതി. അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദത്വാ അവേരം ദത്വാ അബ്യാബജ്ഝം ദത്വാ അപരിമാണസ്സ അഭയസ്സ അവേരസ്സ അബ്യാബജ്ഝസ്സ ഭാഗീ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ദാനം മഹാദാനം അഗ്ഗഞ്ഞം രത്തഞ്ഞം വംസഞ്ഞം പോരാണം അസങ്കിണ്ണം അസങ്കിണ്ണപുബ്ബം, ന സങ്കിയതി ന സങ്കിയിസ്സതി, അപ്പടികുട്ഠം സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അദിന്നാദാനം പഹായ…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ…പേ… മുസാവാദം പഹായ…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദേതി അവേരം ദേതി അബ്യാബജ്ഝം ദേതി. അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദത്വാ അവേരം ദത്വാ അബ്യാബജ്ഝം ദത്വാ അപരിമാണസ്സ അഭയസ്സ അവേരസ്സ അബ്യാബജ്ഝസ്സ ഭാഗീ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചമം ദാനം മഹാദാനം അഗ്ഗഞ്ഞം രത്തഞ്ഞം വംസഞ്ഞം പോരാണം അസങ്കിണ്ണം അസങ്കിണ്ണപുബ്ബം, ന സങ്കിയതി ന സങ്കിയിസ്സതി, അപ്പടികുട്ഠം സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ദാനാനി മഹാദാനാനി അഗ്ഗഞ്ഞാനി രത്തഞ്ഞാനി വംസഞ്ഞാനി പോരാണാനി അസങ്കിണ്ണാനി അസങ്കിണ്ണപുബ്ബാനി, ന സങ്കിയന്തി ന സങ്കിയിസ്സന്തി, അപ്പടികുട്ഠാനി സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹീ’’തി [അ. നി. ൮.൩൯]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ചേതസികോ ധമ്മോ ദാനന്തി.

൪൮൧. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ദേയ്യധമ്മോ ദാന’’ന്തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധേകച്ചോ അന്നം ദേതി, പാനം ദേതി, വത്ഥം ദേതി, യാനം ദേതി, മാലം ദേതി, ഗന്ധം ദേതി, വിലേപനം ദേതി, സേയ്യം ദേതി, ആവസഥം ദേതി, പദീപേയ്യം ദേതീ’’തി [സം. നി. ൩.൩൬൨-൩൯൧ ഥോകം വിസദിസം]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ദേയ്യധമ്മോ ദാനന്തി.

൪൮൨. ദേയ്യധമ്മോ ദാനന്തി? ആമന്താ. ദേയ്യധമ്മോ ഇട്ഠഫലോ കന്തഫലോ മനുഞ്ഞഫലോ അസേചനകഫലോ സുഖുദ്രയോ സുഖവിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദാനം ഇട്ഠഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, ചീവരം ദാനന്തി? ആമന്താ. ചീവരം ഇട്ഠഫലം കന്തഫലം മനുഞ്ഞഫലം അസേചനകഫലം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദാനം ഇട്ഠഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, പിണ്ഡപാതോ ദാനം… സേനാസനം ദാനം… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ദാനന്തി? ആമന്താ. ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ഇട്ഠഫലോ കന്തഫലോ മനുഞ്ഞഫലോ അസേചനകഫലോ സുഖുദ്രയോ സുഖവിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘ദേയ്യധമ്മോ ദാന’’ന്തി.

ദാനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൭) ൫. പരിഭോഗമയപുഞ്ഞകഥാ

൪൮൩. പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. പരിഭോഗമയോ ഫസ്സോ വഡ്ഢതി, വേദനാ വഡ്ഢതി, സഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, ചേതനാ വഡ്ഢതി, ചിത്തം വഡ്ഢതി, സദ്ധാ വഡ്ഢതി, വീരിയം വഡ്ഢതി, സതി വഡ്ഢതി, സമാധി വഡ്ഢതി, പഞ്ഞാ വഡ്ഢതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. ലതാ വിയ വഡ്ഢതി, മാലുവാ വിയ വഡ്ഢതി, രുക്ഖോ വിയ വഡ്ഢതി, തിണം വിയ വഡ്ഢതി, മുഞ്ജപുഞ്ജോ വിയ വഡ്ഢതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൮൪. പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. ദായകോ ദാനം ദത്വാ ന സമന്നാഹരതി, ഹോതി പുഞ്ഞന്തി? ആമന്താ. അനാവട്ടേന്തസ്സ [അനാവട്ടന്തസ്സ (സീ. പീ. ക.), അനാവജ്ഝന്തസ്സ (സ്യാ.)] ഹോതി… അനാഭോഗസ്സ ഹോതി… അസമന്നാഹരന്തസ്സ ഹോതി… അമനസികരോന്തസ്സ ഹോതി… അചേതയന്തസ്സ ഹോതി… അപത്ഥയന്തസ്സ ഹോതി… അപ്പണിദഹന്തസ്സ ഹോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ആവട്ടേന്തസ്സ ഹോതി… ആഭോഗസ്സ ഹോതി… സമന്നാഹരന്തസ്സ ഹോതി… മനസികരോന്തസ്സ ഹോതി… ചേതയന്തസ്സ ഹോതി… പത്ഥയന്തസ്സ ഹോതി… പണിദഹന്തസ്സ ഹോതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ആവട്ടേന്തസ്സ ഹോതി… ആഭോഗസ്സ ഹോതി… സമന്നാഹരന്തസ്സ ഹോതി… മനസികരോന്തസ്സ ഹോതി… ചേതയന്തസ്സ ഹോതി… പത്ഥയന്തസ്സ ഹോതി… പണിദഹന്തസ്സ ഹോതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി.

൪൮൫. പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. ദായകോ ദാനം ദത്വാ കാമവിതക്കം വിതക്കേതി, ബ്യാപാദവിതക്കം വിതക്കേതി, വിഹിംസാവിതക്കം വിതക്കേതി, ഹോതി പുഞ്ഞന്തി? ആമന്താ. ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം…പേ… ദ്വിന്നം ചിത്താനം സമോധാനം ഹോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം…പേ… ദ്വിന്നം ചിത്താനം സമോധാനം ഹോതീതി? ആമന്താ. കുസലാകുസലാ സാവജ്ജാനവജ്ജാ ഹീനപണീതാ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… കുസലാകുസലാ സാവജ്ജാനവജ്ജാ ഹീനപണീതാ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛന്തീതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സുവിദൂരവിദൂരാനി! കതമാനി ചത്താരി? നഭഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഥവീ ച – ഇദം പഠമം സുവിദൂരവിദൂരം. ഓരിമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, തീരം സമുദ്ദസ്സ പാരിമഞ്ച തീരം – ഇദം ദുതിയം സുവിദൂരവിദൂരം. യതോ ച, ഭിക്ഖവേ, വേരോചനോ അബ്ഭുദേതി യത്ഥ ച അത്ഥമേതി – ഇദം തതിയം സുവിദൂരവിദൂരം. സതഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മോ അസതഞ്ച ധമ്മോ – ഇദം ചതുത്ഥം സുവിദൂരവിദൂരം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി സുവിദൂരവിദൂരാനീതി.

‘‘നഭഞ്ച ദൂരേ പഥവീ ച ദൂരേ,

പാരം സമുദ്ദസ്സ തദാഹു ദൂരേ;

യതോ ച വേരോചനോ അബ്ഭുദേതി,

പഭങ്കരോ യത്ഥ ച അത്ഥമേതി.

‘‘തതോ ഹവേ ദൂരതരം വദന്തി,

സതഞ്ച ധമ്മം അസതഞ്ച ധമ്മം;

അബ്യായികോ ഹോതി സതം സമാഗമോ,

യാവമ്പി തിട്ഠേയ്യ തഥേവ ഹോതി.

‘‘ഖിപ്പഞ്ഹി വേതി [ഖിപ്പംഹവേതി (ബഹൂസു)] അസതം സമാഗമോ;

തസ്മാ സതം ധമ്മോ അസബ്ഭി ആരകാ’’തി [അ. നി. ൪.൪൭].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘കുസലാകുസലാ സാവജ്ജാനവജ്ജാ ഹീനപണീതാ കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗാ ധമ്മാ സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛന്തീ’’തി.

൪൮൬. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ആരാമരോപാ വനരോപാ, യേ ജനാ സേതുകാരകാ;

പപഞ്ച ഉദപാനഞ്ച, യേ ദദന്തി ഉപസ്സയം.

‘‘തേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതി;

ധമ്മട്ഠാ സീലസമ്പന്നാ, തേ ജനാ സഗ്ഗഗാമിനോ’’തി [സം. നി. ൧.൪൭].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി.

ന വത്തബ്ബം – ‘‘പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ സോവഗ്ഗികാ സുഖവിപാകാ സഗ്ഗസംവത്തനികാ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തി! കതമേ ചത്താരോ? യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചീവരം പരിഭുഞ്ജമാനോ അപ്പമാണം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി. യസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജമാനോ…പേ… സേനാസനം പരിഭുഞ്ജമാനോ…പേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം പരിഭുഞ്ജമാനോ അപ്പമാണം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, അപ്പമാണോ തസ്സ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ കുസലാഭിസന്ദോ സുഖസ്സാഹാരോ സോവഗ്ഗികോ സുഖവിപാകോ സഗ്ഗസംവത്തനികോ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പുഞ്ഞാഭിസന്ദാ കുസലാഭിസന്ദാ സുഖസ്സാഹാരാ സോവഗ്ഗികാ സുഖവിപാകാ സഗ്ഗസംവത്തനികാ ഇട്ഠായ കന്തായ മനാപായ ഹിതായ സുഖായ സംവത്തന്തീ’’തി [അ. നി. ൪.൫൧]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി.

൪൮൭. പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. ദായകോ ദാനം ദേതി, പടിഗ്ഗാഹകോ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ന പരിഭുഞ്ജതി ഛഡ്ഡേതി വിസ്സജ്ജേതി, ഹോതി പുഞ്ഞന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ദായകോ ദാനം ദേതി, പടിഗ്ഗാഹകോ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ന പരിഭുഞ്ജതി ഛഡ്ഡേതി വിസ്സജ്ജേതി, ഹോതി പുഞ്ഞം; നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി.

പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീതി? ആമന്താ. ദായകോ ദാനം ദേതി, പടിഗ്ഗാഹകേ പടിഗ്ഗഹിതേ രാജാനോ വാ ഹരന്തി, ചോരാ വാ ഹരന്തി, അഗ്ഗി വാ ദഹതി, ഉദകം വാ വഹതി, അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി, ഹോതി പുഞ്ഞന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ദായകോ ദാനം ദേതി, പടിഗ്ഗാഹകേ പടിഗ്ഗഹിതേ രാജാനോ വാ ഹരന്തി, ചോരാ വാ ഹരന്തി, അഗ്ഗി വാ ദഹതി, ഉദകം വാ വഹതി, അപ്പിയാ വാ ദായാദാ ഹരന്തി, ഹോതി പുഞ്ഞം; നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പരിഭോഗമയം പുഞ്ഞം വഡ്ഢതീ’’തി.

പരിഭോഗമയപുഞ്ഞകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൮) ൬. ഇതോദിന്നകഥാ

൪൮൮. ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീതി? ആമന്താ. ഇതോ ചീവരം ദേന്തി തം ചീവരം തത്ഥ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ഇതോ പിണ്ഡപാതം ദേന്തി, ഇതോ സേനാസനം ദേന്തി, ഇതോ ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദേന്തി, ഇതോ ഖാദനീയം ദേന്തി, ഇതോ ഭോജനീയം ദേന്തി, ഇതോ പാനീയം ദേന്തി; തം പാനീയം തത്ഥ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീതി? ആമന്താ. അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ കാരകോ പരകതം സുഖദുക്ഖം അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദേതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൮൯. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീ’’തി? ആമന്താ. നനു പേതാ അത്തനോ അത്ഥായ ദാനം ദേന്തം അനുമോദേന്തി, ചിത്തം പസാദേന്തി, പീതിം ഉപ്പാദേന്തി, സോമനസ്സം പടിലഭന്തീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി പേതാ അത്തനോ അത്ഥായ ദാനം ദേന്തം അനുമോദേന്തി, ചിത്തം പസാദേന്തി, പീതിം ഉപ്പാദേന്തി, സോമനസ്സം പടിലഭന്തി; തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീ’’തി.

൪൯൦. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘ഉന്നമേ ഉദകം വുട്ഠം, യഥാനിന്നം പവത്തതി;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

‘‘യഥാ വാരിവഹാ പൂരാ, പരിപൂരേന്തി സാഗരം;

ഏവമേവ ഇതോ ദിന്നം, പേതാനം ഉപകപ്പതി.

‘‘ന ഹി തത്ഥ കസീ അത്ഥി, ഗോരക്ഖേത്ഥ ന വിജ്ജതി;

വണിജ്ജാ താദിസീ നത്ഥി, ഹിരഞ്ഞേന കയാകയം [കയക്കയം (സീ. പീ.)];

ഇതോ ദിന്നേന യാപേന്തി, പേതാ കാലങ്കതാ തഹി’’ന്തി [ഖു. പാ. ൭.൬; പേ. വ. ൧൯].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീതി.

൪൯൧. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനാനി സമ്പസ്സന്താ മാതാപിതരോ പുത്തം ഇച്ഛന്തി കുലേ ജായമാനം! കതമാനി പഞ്ച? ഭടോ വാ നോ ഭരിസ്സതി, കിച്ചം വാ നോ കരിസ്സതി, കുലവംസോ ചിരം ഠസ്സതി, ദായജ്ജം പടിപജ്ജിസ്സതി, അഥ വാ പന പേതാനം കാലങ്കതാനം ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സതി – ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ഠാനാനി സമ്പസ്സന്താ മാതാപിതരോ പുത്തം ഇച്ഛന്തി കുലേ ജായമാന’’ന്തി.

‘‘പഞ്ച ഠാനാനി സമ്പസ്സം, പുത്തം ഇച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ;

ഭടോ വാ നോ ഭരിസ്സതി, കിച്ചം വാ നോ കരിസ്സതി.

‘‘കുലവംസോ ചിരം തിട്ഠേ, ദായജ്ജം പടിപജ്ജതി;

അഥ വാ പന പേതാനം, ദക്ഖിണം അനുപ്പദസ്സതി.

‘‘ഠാനാനേതാനി സമ്പസ്സം, പുത്തം ഇച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ;

തസ്മാ സന്തോ സപ്പുരിസാ, കതഞ്ഞൂ കതവേദിനോ.

‘‘ഭരന്തി മാതാപിതരോ, പുബ്ബേ കതമനുസ്സരം;

കരോന്തി തേസം കിച്ചാനി, യഥാ തം പുബ്ബകാരിനം.

‘‘ഓവാദകാരീ ഭടപോസീ, കുലവംസം അഹാപയം;

സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, പുത്തോ ഹോതി പസംസിയോ’’തി [അ. നി. ൫.൩൧].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ഇതോ ദിന്നേന തത്ഥ യാപേന്തീതി.

ഇതോ ദിന്നകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൬൯) ൭. പഥവീ കമ്മവിപാകോതികഥാ

൪൯൨. പഥവീ കമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. സുഖവേദനിയാ ദുക്ഖവേദനിയാ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയാ, സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ഫസ്സേന സമ്പയുത്താ, വേദനായ സമ്പയുത്താ, സഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ, ചേതനായ സമ്പയുത്താ, ചിത്തേന സമ്പയുത്താ, സാരമ്മണാ; അത്ഥി തായ ആവട്ടനാ [ആവജ്ജനാ (സ്യാ. കം.)] ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ചേതനാ പത്ഥനാ പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ന സുഖവേദനിയാ ന ദുക്ഖവേദനിയാ ന അദുക്ഖമസുഖവേദനിയാ, ന സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ന ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ന അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ന ഫസ്സേന സമ്പയുത്താ, ന വേദനായ സമ്പയുത്താ, ന സഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ, ന ചേതനായ സമ്പയുത്താ, ന ചിത്തേന സമ്പയുത്താ, അനാരമ്മണാ; നത്ഥി തായ ആവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ചേതനാ പത്ഥനാ പണിധീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ന സുഖവേദനിയാ ന ദുക്ഖവേദനിയാ…പേ… അനാരമ്മണാ; നത്ഥി തായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഥവീ കമ്മവിപാകോ’’തി.

ഫസ്സോ കമ്മവിപാകോ, ഫസ്സോ സുഖവേദനിയോ ദുക്ഖവേദനിയോ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ദുക്ഖായ…പേ… അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തോ ഫസ്സേന സമ്പയുത്തോ വേദനായ സമ്പയുത്തോ സഞ്ഞായ സമ്പയുത്തോ ചേതനായ സമ്പയുത്തോ ചിത്തേന സമ്പയുത്തോ സാരമ്മണോ; അത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. പഥവീ കമ്മവിപാകോ, പഥവീ സുഖവേദനിയാ ദുക്ഖവേദനിയാ അദുക്ഖമസുഖവേദനിയാ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ദുക്ഖായ…പേ… അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ ഫസ്സേന സമ്പയുത്താ വേദനായ സമ്പയുത്താ സഞ്ഞായ സമ്പയുത്താ ചേതനായ സമ്പയുത്താ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ സാരമ്മണാ; അത്ഥി തായ ആവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ചേതനാ പത്ഥനാ പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… പഥവീ കമ്മവിപാകോ, പഥവീ ന സുഖവേദനിയാ ന ദുക്ഖവേദനിയാ…പേ… അനാരമ്മണാ; നത്ഥി തായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ഫസ്സോ കമ്മവിപാകോ, ഫസ്സോ ന സുഖവേദനിയോ ന ദുക്ഖവേദനിയോ …പേ… അനാരമ്മണോ; നത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഥവീ കമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. പഥവീ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹുപഗാ ഛേദനഭേദനുപഗാതി? ആമന്താ. കമ്മവിപാകോ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹുപഗോ ഛേദനഭേദനുപഗോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ലബ്ഭാ പഥവീ കേതും വിക്കേതും ആഠപേതും ഓചിനിതും വിചിനിതുന്തി? ആമന്താ. ലബ്ഭാ കമ്മവിപാകോ കേതും വിക്കേതും ആഠപേതും ഓചിനിതും വിചിനിതുന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൯൩. പഥവീ പരേസം സാധാരണാതി? ആമന്താ. കമ്മവിപാകോ പരേസം സാധാരണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കമ്മവിപാകോ പരേസം സാധാരണോതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘അസാധാരണമഞ്ഞേസം, അചോരഹരണോ നിധി;

കയിരാഥ മച്ചോ പുഞ്ഞാനി, സചേ സുചരിതം ചരേ’’തി [ഖു. പാ. ൮.൯ ഖുദ്ദകപാഠേ, ഥോകം വിസദിസം].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘കമ്മവിപാകോ പരേസം സാധാരണോ’’തി.

പഥവീ കമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. പഠമം പഥവീ സണ്ഠാതി, പച്ഛാ സത്താ ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ആമന്താ. പഠമം വിപാകോ ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ വിപാകപടിലാഭായ കമ്മം കരോന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഥവീ സബ്ബസത്താനം കമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. സബ്ബേ സത്താ പഥവിം പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സബ്ബേ സത്താ പഥവിം പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ആമന്താ. അത്ഥി കേചി പഥവിം അപരിഭുഞ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായന്തീതി? ആമന്താ. അത്ഥി കേചി കമ്മവിപാകം അഖേപേത്വാ പരിനിബ്ബായന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഥവീ ചക്കവത്തിസത്തസ്സ കമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. അഞ്ഞേ സത്താ പഥവിം പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ആമന്താ. ചക്കവത്തിസത്തസ്സ കമ്മവിപാകം അഞ്ഞേ സത്താ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ചക്കവത്തിസത്തസ്സ കമ്മവിപാകം അഞ്ഞേ സത്താ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ആമന്താ. ചക്കവത്തിസത്തസ്സ ഫസ്സം വേദനം സഞ്ഞം ചേതനം ചിത്തം സദ്ധം വീരിയം സതിം സമാധിം പഞ്ഞം അഞ്ഞേ സത്താ പരിഭുഞ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൯൪. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പഥവീ കമ്മവിപാകോ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി ഇസ്സരിയസംവത്തനിയം കമ്മം അധിപച്ചസംവത്തനിയം കമ്മന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി ഇസ്സരിയസംവത്തനിയം കമ്മം അധിപച്ചസംവത്തനിയം കമ്മം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഥവീ കമ്മവിപാകോ’’തി.

പഥവീ കമ്മവിപാകോതികഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൭൦) ൮. ജരാമരണം വിപാകോതികഥാ

൪൯൫. ജരാമരണം വിപാകോതി? ആമന്താ. സുഖവേദനിയം ദുക്ഖവേദനിയം അദുക്ഖമസുഖവേദനിയം, സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം, ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം, ഫസ്സേന സമ്പയുത്തം, വേദനായ സമ്പയുത്തം, സഞ്ഞായ സമ്പയുത്തം, ചേതനായ സമ്പയുത്തം, ചിത്തേന സമ്പയുത്തം, സാരമ്മണം; അത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ ചേതനാ പത്ഥനാ പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ന സുഖവേദനിയം ന ദുക്ഖവേദനിയം…പേ… അനാരമ്മണം; നത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ന സുഖവേദനിയം ന ദുക്ഖവേദനിയം…പേ… അനാരമ്മണം; നത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ …പേ… പണിധി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ജരാമരണം വിപാകോ’’തി.

ഫസ്സോ വിപാകോ, ഫസ്സോ സുഖവേദനിയോ ദുക്ഖവേദനിയോ…പേ… സാരമ്മണോ; അത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ജരാമരണം വിപാകോ, ജരാമരണം സുഖവേദനിയം ദുക്ഖവേദനിയം…പേ… സാരമ്മണം; അത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ജരാമരണം വിപാകോ, ജരാമരണം ന സുഖവേദനിയം ന ദുക്ഖവേദനിയം…പേ… അനാരമ്മണം; നത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ഫസ്സോ വിപാകോ, ഫസ്സോ ന സുഖവേദനിയോ ന ദുക്ഖവേദനിയോ…പേ… അനാരമ്മണോ; നത്ഥി തസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൯൬. അകുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ആമന്താ. കുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ആമന്താ. അകുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ആമന്താ. അകുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അകുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ആമന്താ. കുസലാനം ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കുസലാനഞ്ച അകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ജരാമരണം, അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ആമന്താ. കുസലാനഞ്ച അകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ജരാമരണം, കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കുസലാനഞ്ച അകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ആമന്താ. കുസലാനഞ്ച അകുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ജരാമരണം, ന വത്തബ്ബം – ‘‘അകുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകോ’’തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൯൭. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ജരാമരണം വിപാകോ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനിയം കമ്മം അപ്പായുകസംവത്തനിയം കമ്മന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി ദുബ്ബണ്ണസംവത്തനിയം കമ്മം അപ്പായുകസംവത്തനിയം കമ്മം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ജരാമരണം വിപാകോ’’തി.

ജരാമരണം വിപാകോതികഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൭൧) ൯. അരിയധമ്മവിപാകകഥാ

൪൯൮. നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. നനു മഹപ്ഫലം സാമഞ്ഞം മഹപ്ഫലം ബ്രഹ്മഞ്ഞന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി മഹപ്ഫലം സാമഞ്ഞം മഹപ്ഫലം ബ്രഹ്മഞ്ഞം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോ’’തി.

നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോതി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി സോതാപത്തിഫലന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി സോതാപത്തിഫലം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോ’’തി. നനു അത്ഥി സകദാഗാമിഫലം…പേ… അനാഗാമിഫലം…പേ… അരഹത്തഫലന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി അരഹത്തഫലം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി അരിയധമ്മവിപാകോ’’തി.

സോതാപത്തിഫലം ന വിപാകോതി? ആമന്താ. ദാനഫലം ന വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സോതാപത്തിഫലം ന വിപാകോതി? ആമന്താ. സീലഫലം…പേ… ഭാവനാഫലം ന വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

സകദാഗാമിഫലം…പേ… അനാഗാമിഫലം…പേ… അരഹത്തഫലം ന വിപാകോതി? ആമന്താ. ദാനഫലം ന വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തഫലം ന വിപാകോതി? ആമന്താ. സീലഫലം…പേ… ഭാവനാഫലം ന വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദാനഫലം വിപാകോതി? ആമന്താ. സോതാപത്തിഫലം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ദാനഫലം വിപാകോതി? ആമന്താ. സകദാഗാമിഫലം…പേ… അനാഗാമിഫലം…പേ… അരഹത്തഫലം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സീലഫലം…പേ… ഭാവനാഫലം വിപാകോതി? ആമന്താ. സോതാപത്തിഫലം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ഭാവനാഫലം വിപാകോതി? ആമന്താ. സകദാഗാമിഫലം…പേ… അനാഗാമിഫലം …പേ… അരഹത്തഫലം വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൪൯൯. കാമാവചരം കുസലം സവിപാകന്തി? ആമന്താ. ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… രൂപാവചരം കുസലം…പേ… അരൂപാവചരം കുസലം സവിപാകന്തി? ആമന്താ. ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ലോകുത്തരം കുസലം അവിപാകന്തി? ആമന്താ. കാമാവചരം കുസലം അവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ലോകുത്തരം കുസലം അവിപാകന്തി? ആമന്താ. രൂപാവചരം…പേ… അരൂപാവചരം കുസലം അവിപാകന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൫൦൦. കാമാവചരം കുസലം സവിപാകം ആചയഗാമീതി? ആമന്താ. ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകം ആചയഗാമീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… രൂപാവചരം…പേ… അരൂപാവചരം കുസലം സവിപാകം ആചയഗാമീതി? ആമന്താ. ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകം ആചയഗാമീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകം അപചയഗാമീതി? ആമന്താ. കാമാവചരം കുസലം സവിപാകം അപചയഗാമീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ…. ലോകുത്തരം കുസലം സവിപാകം അപചയഗാമീതി? ആമന്താ. രൂപാവചരം…പേ… അരൂപാവചരം കുസലം സവിപാകം അപചയഗാമീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അരിയധമ്മവിപാകകഥാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തമവഗ്ഗോ

(൭൨) ൧൦. വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതികഥാ

൫൦൧. വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. തസ്സ വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തസ്സ വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. തസ്സ തസ്സേവ നത്ഥി ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയാ നത്ഥി വട്ടുപച്ഛേദോ നത്ഥി അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. വിപാകോതി വാ വിപാകധമ്മധമ്മോതി വാ വിപാകധമ്മധമ്മോതി വാ വിപാകോതി വാ ഏസേസേ ഏകട്ഠേ സമേ സമഭാഗേ തജ്ജാതേതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. വിപാകോ ച വിപാകധമ്മധമ്മോ ച വിപാകധമ്മധമ്മോ ച വിപാകോ ച സഹഗതാ സഹജാതാ സംസട്ഠാ സമ്പയുത്താ ഏകുപ്പാദാ ഏകനിരോധാ ഏകവത്ഥുകാ ഏകാരമ്മണാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. തഞ്ഞേവ അകുസലം സോ അകുസലസ്സ വിപാകോ, തഞ്ഞേവ കുസലം സോ കുസലസ്സ വിപാകോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോതി? ആമന്താ. യേനേവ ചിത്തേന പാണം ഹനതി തേനേവ ചിത്തേന നിരയേ പച്ചതി, യേനേവ ചിത്തേന ദാനം ദേതി തേനേവ ചിത്തേന സഗ്ഗേ മോദതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൫൦൨. ന വത്തബ്ബം – ‘‘വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോ’’തി? ആമന്താ. നനു വിപാകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി വിപാകാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അരൂപിനോ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘വിപാകോ വിപാകധമ്മധമ്മോ’’തി.