ദുകനിക്ഖേപം

ഹേതുഗോച്ഛകം

൧൦൫൯. കതമേ ധമ്മാ ഹേതൂ? തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ, നവ കാമാവചരഹേതൂ ഛ രൂപാവചരഹേതൂ, ഛ അരൂപാവചരഹേതൂ, ഛ അപരിയാപന്നഹേതൂ.

൧൦൬൦. തത്ഥ കതമേ തയോ കുസലഹേതൂ? അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ.

൧൦൬൧. തത്ഥ കതമോ അലോഭോ? യോ അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്തം അസാരാഗോ അസാരജ്ജനാ അസാരജ്ജിതത്തം അനഭിജ്ഝാ അലോഭോ കുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അലോഭോ.

൧൦൬൨. തത്ഥ കതമോ അദോസോ? യോ അദോസോ അദുസ്സനാ അദുസ്സിതത്തം മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം അനുദ്ദാ അനുദ്ദായനാ അനുദായിതത്തം ഹിതേസിതാ അനുകമ്പാ അബ്യാപാദോ അബ്യാപജ്ജോ അദോസോ കുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അദോസോ.

൧൦൬൩. തത്ഥ കതമോ അമോഹോ? ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം, പുബ്ബന്തേ ഞാണം, അപരന്തേ ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ഞാണം, യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീ മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി അമോഹോ.

ഇമേ തയോ കുസലഹേതൂ.

൧൦൬൪. തത്ഥ കതമേ തയോ അകുസലഹേതൂ? ലോഭോ, ദോസോ, മോഹോ.

൧൦൬൫. തത്ഥ കതമോ ലോഭോ? യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദീരാഗോ [നന്ദിരാഗോ (സീ.)] ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ [സിബ്ബനീ (സീ.)] ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ സുത്തം വിസടാ ആയൂഹിനീ [ആയൂഹനീ (സീ. സ്യാ.)] ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി വനം വനഥോ സന്ഥവോ സിനേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു ആസാ ആസിസനാ ആസിസിതത്തം [ആസിംസനാ ആസിംസിതത്തം (സീ. സ്യാ.)] രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ [പുഞ്ചികതാ (സ്യാ.) പുച്ഛികതാ (സീ.)] സാധുകമ്യതാ അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛാദനം ബന്ധനം ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി ലോഭോ.

൧൦൬൬. തത്ഥ കതമോ ദോസോ? അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… അനത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… അത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ദോസോ.

൧൦൬൭. തത്ഥ കതമോ മോഹോ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണം, യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസംഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി മോഹോ.

ഇമേ തയോ അകുസലഹേതൂ.

൧൦൬൮. തത്ഥ കതമേ തയോ അബ്യാകതഹേതൂ? കുസലാനം വാ ധമ്മാനം വിപാകതോ കിരിയാബ്യാകതേസു വാ ധമ്മേസു അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ – ഇമേ തയോ അബ്യാകതഹേതൂ.

൧൦൬൯. തത്ഥ കതമേ നവ കാമാവചരഹേതൂ? തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അകുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ – ഇമേ നവ കാമാവചരഹേതൂ.

൧൦൭൦. തത്ഥ കതമേ ഛ രൂപാവചരഹേതൂ? തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ – ഇമേ ഛ രൂപാവചരഹേതൂ.

൧൦൭൧. തത്ഥ കതമേ ഛ അരൂപാവചരഹേതൂ? തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ – ഇമേ ഛ അരൂപാവചരഹേതൂ.

൧൦൭൨. തത്ഥ കതമേ ഛ അപരിയാപന്നഹേതൂ? തയോ കുസലഹേതൂ, തയോ അബ്യാകതഹേതൂ – ഇമേ ഛ അപരിയാപന്നഹേതൂ.

൧൦൭൩. തത്ഥ കതമേ തയോ കുസലഹേതൂ? അലോഭോ, അദോസോ, അമോഹോ.

൧൦൭൪. തത്ഥ കതമോ അലോഭോ? യോ അലോഭോ അലുബ്ഭനാ അലുബ്ഭിതത്തം അസാരാഗോ അസാരജ്ജനാ അസാരജ്ജിതത്തം അനഭിജ്ഝാ അലോഭോ കുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അലോഭോ.

൧൦൭൫. തത്ഥ കതമോ അദോസോ? യോ അദോസോ അദുസ്സനാ അദുസ്സിതത്തം…പേ… അബ്യാപാദോ അബ്യാപജ്ജോ അദോസോ കുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അദോസോ.

൧൦൭൬. തത്ഥ കതമോ അമോഹോ? ദുക്ഖേ ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം, പുബ്ബന്തേ ഞാണം, അപരന്തേ ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു ഞാണം, യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീ മേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – അയം വുച്ചതി അമോഹോ.

ഇമേ തയോ കുസലഹേതൂ.

൧൦൭൭. തത്ഥ കതമേ തയോ അബ്യാകതഹേതൂ? കുസലാനം ധമ്മാനം വിപാകതോ അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ – ഇമേ തയോ അബ്യാകതഹേതൂ. ഇമേ ഛ അപരിയാപന്നഹേതൂ – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതൂ.

൧൦൭൮. കതമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ, അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ; വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ.

൧൦൭൯. കതമേ ധമ്മാ സഹേതുകാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സഹേതുകാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സഹേതുകാ.

൧൦൮൦. കതമേ ധമ്മാ അഹേതുകാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ അഹേതുകാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അഹേതുകാ.

൧൦൮൧. കതമേ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താ.

൧൦൮൨. കതമേ ധമ്മാ ഹേതുവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതുവിപ്പയുത്താ.

൧൦൮൩. കതമേ ധമ്മാ ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകാ ച? ലോഭോ മോഹേന ഹേതു ചേവ സഹേതുകോ ച, മോഹോ ലോഭേന ഹേതു ചേവ സഹേതുകോ ച, ദോസോ മോഹേന ഹേതു ചേവ സഹേതുകോ ച, മോഹോ ദോസേന ഹേതു ചേവ സഹേതുകോ ച; അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകാ ച – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകാ ച.

൧൦൮൪. കതമേ ധമ്മാ സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സഹേതുകാ തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ, വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ.

൧൦൮൫. കതമേ ധമ്മാ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ച? ലോഭോ മോഹേന ഹേതു ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തോ ച, മോഹോ ലോഭേന ഹേതു ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തോ ച, ദോസോ മോഹേന ഹേതു ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തോ ച, മോഹോ ദോസേന ഹേതു ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്തോ ച; അലോഭോ അദോസോ അമോഹോ, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ച – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ച.

൧൦൮൬. കതമേ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താ ചേവ ന ച ഹേതൂ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ, വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താ ചേവ ന ച ഹേതൂ.

൧൦൮൭. കതമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ സഹേതുകാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ സഹേതുകാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ സഹേതുകാ.

൧൦൮൮. കതമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ അഹേതുകാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ അഹേതുകാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ന ഹേതൂ അഹേതുകാ.

ചൂളന്തരദുകം

൧൦൮൯. കതമേ ധമ്മാ സപ്പച്ചയാ? പഞ്ചക്ഖന്ധാ – രൂപക്ഖന്ധോ, വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സപ്പച്ചയാ.

൧൦൯൦. കതമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ? അസങ്ഖതാ ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ.

൧൦൯൧. കതമേ ധമ്മാ സങ്ഖതാ? യേവ തേ ധമ്മാ സപ്പച്ചയാ, തേവ തേ ധമ്മാ സങ്ഖതാ.

൧൦൯൨. കതമേ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ? യോ ഏവ സോ ധമ്മോ അപ്പച്ചയോ, സോ ഏവ സോ ധമ്മോ അസങ്ഖതോ.

൧൦൯൩. കതമേ ധമ്മാ സനിദസ്സനാ? രൂപായതനം – ഇമേ ധമ്മാ സനിദസ്സനാ.

൧൦൯൪. കതമേ ധമ്മാ അനിദസ്സനാ? ചക്ഖായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം, വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, യഞ്ച രൂപം അനിദസ്സനം അപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അനിദസ്സനാ.

൧൦൯൫. കതമേ ധമ്മാ സപ്പടിഘാ? ചക്ഖായതനം…പേ… ഫോട്ഠബ്ബായതനം – ഇമേ ധമ്മാ സപ്പടിഘാ.

൧൦൯൬. കതമേ ധമ്മാ അപ്പടിഘാ? വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, യഞ്ച രൂപം അനിദസ്സനം അപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അപ്പടിഘാ.

൧൦൯൭. കതമേ ധമ്മാ രൂപിനോ? ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം – ഇമേ ധമ്മാ രൂപിനോ.

൧൦൯൮. കതമേ ധമ്മാ അരൂപിനോ? വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അരൂപിനോ.

൧൦൯൯. കതമേ ധമ്മാ ലോകിയാ? സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ലോകിയാ.

൧൧൦൦. കതമേ ധമ്മാ ലോകുത്തരാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ലോകുത്തരാ.

൧൧൦൧. കതമേ ധമ്മാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ? യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ സോതവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ. യേ തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ; യേ വാ പന തേ ധമ്മാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ, ന തേ ധമ്മാ കായവിഞ്ഞേയ്യാ. ഇമേ ധമ്മാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ.

ആസവഗോച്ഛകം

൧൧൦൨. കതമേ ധമ്മാ ആസവാ? ചത്താരോ ആസവാ – കാമാസവോ, ഭവാസവോ, ദിട്ഠാസവോ, അവിജ്ജാസവോ.

൧൧൦൩. തത്ഥ കതമോ കാമാസവോ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസിനേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി കാമാസവോ.

൧൧൦൪. തത്ഥ കതമോ ഭവാസവോ? യോ ഭവേസു ഭവഛന്ദോ [ഭവച്ഛന്ദോ (സീ. സ്യാ.)] ഭവരാഗോ ഭവനന്ദീ ഭവതണ്ഹാ ഭവസിനേഹോ ഭവപരിളാഹോ ഭവമുച്ഛാ ഭവജ്ഝോസാനം – അയം വുച്ചതി ഭവാസവോ.

൧൧൦൫. തത്ഥ കതമോ ദിട്ഠാസവോ? സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ; യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ദിട്ഠാസവോ. സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ദിട്ഠാസവോ.

൧൧൦൬. തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാസവോ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണംः യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസംഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അവിജ്ജാസവോ.

ഇമേ ധമ്മാ ആസവാ.

൧൧൦൭. കതമേ ധമ്മാ നോ ആസവാ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നോ ആസവാ.

൧൧൦൮. കതമേ ധമ്മാ സാസവാ? കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സാസവാ.

൧൧൦൯. കതമേ ധമ്മാ അനാസവാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അനാസവാ.

൧൧൧൦. കതമേ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താ.

൧൧൧൧. കതമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ.

൧൧൧൨. കതമേ ധമ്മാ ആസവാ ചേവ സാസവാ ച? തേയേവ ആസവാ ആസവാ ചേവ സാസവാ ച.

൧൧൧൩. കതമേ ധമ്മാ സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സാസവാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ.

൧൧൧൪. കതമേ ധമ്മാ ആസവാ ചേവ ആസവസമ്പയുത്താ ച? കാമാസവോ അവിജ്ജാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, അവിജ്ജാസവോ കാമാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, അവിജ്ജാസവോ ഭവാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, ദിട്ഠാസവോ അവിജ്ജാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച, അവിജ്ജാസവോ ദിട്ഠാസവേന ആസവോ ചേവ ആസവസമ്പയുത്തോ ച – ഇമേ ധമ്മാ ആസവാ ചേവ ആസവസമ്പയുത്താ ച.

൧൧൧൫. കതമേ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാ.

൧൧൧൬. കതമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ.

൧൧൧൭. കതമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ അനാസവാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ആസവവിപ്പയുത്താ അനാസവാ.

നിക്ഖേപകണ്ഡേ പഠമഭാണവാരോ.

സംയോജനഗോച്ഛകം

൧൧൧൮. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനാ? ദസ സംയോജനാനി – കാമരാഗസംയോജനം, പടിഘസംയോജനം, മാനസംയോജനം, ദിട്ഠിസംയോജനം, വിചികിച്ഛാസംയോജനം, സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം, ഭവരാഗസംയോജനം, ഇസ്സാസംയോജനം, മച്ഛരിയസംയോജനം, അവിജ്ജാസംയോജനം.

൧൧൧൯. തത്ഥ കതമം കാമരാഗസംയോജനം? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസിനേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം – ഇദം വുച്ചതി കാമരാഗസംയോജനം.

൧൧൨൦. തത്ഥ കതമം പടിഘസംയോജനം? അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… അനത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… അത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി പടിഘസംയോജനം.

൧൧൨൧. തത്ഥ കതമം മാനസംയോജനം? സേയ്യോഹമസ്മീതി മാനോ, സദിസോഹമസ്മീതി മാനോ, ഹീനോഹമസ്മീതി മാനോ. യോ ഏവരൂപോ മാനോ മഞ്ഞനാ മഞ്ഞിതത്തം ഉന്നതി ഉന്നമോ [ഉണ്ണതി ഉണ്ണാമോ (സ്യാ.)] ധജോ സമ്പഗ്ഗാഹോ കേതുകമ്യതാ ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മാനസംയോജനം.

൧൧൨൨. തത്ഥ കതമം ദിട്ഠിസംയോജനം? സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ; യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പടിഗ്ഗാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – ഇദം വുച്ചതി ദിട്ഠിസംയോജനം. ഠപേത്വാ സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ദിട്ഠിസംയോജനം.

൧൧൨൩. തത്ഥ കതമം വിചികിച്ഛാസംയോജനം? സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ധമ്മേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സങ്ഘേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സിക്ഖായ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, അപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതിः യാ ഏവരൂപാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വേധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹനാ ഥമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – ഇദം വുച്ചതി വിചികിച്ഛാസംയോജനം.

൧൧൨൪. തത്ഥ കതമം സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം? ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലബ്ബതേന സുദ്ധീതി; യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – ഇദം വുച്ചതി സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം.

൧൧൨൫. തത്ഥ കതമം ഭവരാഗസംയോജനം? യോ ഭവേസു ഭവഛന്ദോ ഭവരാഗോ ഭവനന്ദീ ഭവതണ്ഹാ ഭവസിനേഹോ ഭവപരിളാഹോ ഭവമുച്ഛാ ഭവജ്ഝോസാനം – ഇദം വുച്ചതി ഭവരാഗസംയോജനം.

൧൧൨൬. തത്ഥ കതമം ഇസ്സാസംയോജനം? യാ പരലാഭസക്കാരഗരുകാരമാനനവന്ദനപൂജനാസു ഇസ്സാ ഇസ്സായനാ ഇസ്സായിതത്തം ഉസൂയാ ഉസൂയനാ ഉസൂയിതത്തം [ഉസ്സുയാ ഉസ്സുയനാ ഉസ്സുയിതത്തം (ക.)] – ഇദം വുച്ചതി ഇസ്സാസംയോജനം.

൧൧൨൭. തത്ഥ കതമം മച്ഛരിയസംയോജനം? പഞ്ച മച്ഛരിയാനി – ആവാസമച്ഛരിയം, കുലമച്ഛരിയം, ലാഭമച്ഛരിയം, വണ്ണമച്ഛരിയം, ധമ്മമച്ഛരിയം. യം ഏവരൂപം മച്ഛേരം മച്ഛരായനാ മച്ഛരായിതത്തം വേവിച്ഛം കദരിയം കടുകഞ്ചുകതാ അഗ്ഗഹിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി മച്ഛരിയസംയോജനം.

൧൧൨൮. തത്ഥ കതമം അവിജ്ജാസംയോജനം? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണംः യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസംഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇദം വുച്ചതി അവിജ്ജാസംയോജനം.

ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനാ.

൧൧൨൯. കതമേ ധമ്മാ നോ സംയോജനാ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ; വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നോ സംയോജനാ.

൧൧൩൦. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനിയാ? സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനിയാ.

൧൧൩൧. കതമേ ധമ്മാ അസംയോജനിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അസംയോജനിയാ.

൧൧൩൨. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താ.

൧൧൩൩. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ.

൧൧൩൪. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനാ ചേവ സംയോജനിയാ ച? താനേവ സംയോജനാനി സംയോജനാ ചേവ സംയോജനിയാ ച.

൧൧൩൫. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനിയാ ചേവ നോ ച സംയോജനാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സംയോജനിയാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനിയാ ചേവ നോ ച സംയോജനാ.

൧൧൩൬. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനാ ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്താ ച? കാമരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം കാമരാഗസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, പടിഘസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം പടിഘസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, മാനസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം മാനസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, ദിട്ഠിസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം ദിട്ഠിസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, വിചികിച്ഛാസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം വിചികിച്ഛാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം സീലബ്ബതപരാമാസസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, ഭവരാഗസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം ഭവരാഗസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, ഇസ്സാസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം ഇസ്സാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, മച്ഛരിയസംയോജനം അവിജ്ജാസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാസംയോജനം മച്ഛരിയസംയോജനേന സംയോജനഞ്ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്തഞ്ച – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനാ ചേവ സംയോജനസമ്പയുത്താ ച.

൧൧൩൭. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച സംയോജനാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച സംയോജനാ.

൧൧൩൮. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ സംയോജനിയാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ സംയോജനിയാ.

൧൧൩൯. കതമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ അസംയോജനിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ അസംയോജനിയാ.

ഗന്ഥഗോച്ഛകം

൧൧൪൦. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥാ? ചത്താരോ ഗന്ഥാ – അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ, ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ, സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ, ഇദം സച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ.

൧൧൪൧. തത്ഥ കതമോ അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ? യോ രാഗോ സാരാഗോ അനുനയോ അനുരോധോ നന്ദീ നന്ദീരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ ഇച്ഛാ മുച്ഛാ അജ്ഝോസാനം ഗേധോ പലിഗേധോ സങ്ഗോ പങ്കോ ഏജാ മായാ ജനികാ സഞ്ജനനീ സിബ്ബിനീ ജാലിനീ സരിതാ വിസത്തികാ സുത്തം വിസടാ ആയൂഹിനീ ദുതിയാ പണിധി ഭവനേത്തി വനം വനഥോ സന്ഥവോ സിനേഹോ അപേക്ഖാ പടിബന്ധു ആസാ ആസിസനാ ആസിസിതത്തം രൂപാസാ സദ്ദാസാ ഗന്ധാസാ രസാസാ ഫോട്ഠബ്ബാസാ ലാഭാസാ ധനാസാ പുത്താസാ ജീവിതാസാ ജപ്പാ പജപ്പാ അഭിജപ്പാ ജപ്പാ ജപ്പനാ ജപ്പിതത്തം ലോലുപ്പം ലോലുപ്പായനാ ലോലുപ്പായിതത്തം പുച്ഛഞ്ജികതാ സാധുകമ്യതാ അധമ്മരാഗോ വിസമലോഭോ നികന്തി നികാമനാ പത്ഥനാ പിഹനാ സമ്പത്ഥനാ കാമതണ്ഹാ ഭവതണ്ഹാ വിഭവതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ അരൂപതണ്ഹാ നിരോധതണ്ഹാ രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാ ഓഘോ യോഗോ ഗന്ഥോ ഉപാദാനം ആവരണം നീവരണം ഛാദനം ബന്ധനം ഉപക്കിലേസോ അനുസയോ പരിയുട്ഠാനം ലതാ വേവിച്ഛം ദുക്ഖമൂലം ദുക്ഖനിദാനം ദുക്ഖപ്പഭവോ മാരപാസോ മാരബളിസം മാരവിസയോ തണ്ഹാനദീ തണ്ഹാജാലം തണ്ഹാഗദ്ദുലം തണ്ഹാസമുദ്ദോ അഭിജ്ഝാ ലോഭോ അകുസലമൂലം – അയം വുച്ചതി അഭിജ്ഝാ കായഗന്ഥോ.

൧൧൪൨. തത്ഥ കതമോ ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ? അനത്ഥം മേ അചരീ തി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… അനത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… അത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദോ കായഗന്ഥോ.

൧൧൪൩. തത്ഥ കതമോ സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ? ഇതോ ബഹിദ്ധാ സമണബ്രാഹ്മണാനം സീലേന സുദ്ധി, വതേന സുദ്ധി, സീലബ്ബതേന സുദ്ധീതിः യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ.

൧൧൪൪. തത്ഥ കതമോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ? സസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; അസസ്സതോ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; അന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; അനന്തവാ ലോകോ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; തം ജീവം തം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരം, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാ; നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി വാः യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ. ഠപേത്വാ സീലബ്ബതപരാമാസം കായഗന്ഥം സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ.

ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥാ.

൧൧൪൫. കതമേ ധമ്മാ നോ ഗന്ഥാ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ; വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നോ ഗന്ഥാ.

൧൧൪൬. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥനിയാ? സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥനിയാ.

൧൧൪൭. കതമേ ധമ്മാ അഗന്ഥനിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അഗന്ഥനിയാ.

൧൧൪൮. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ.

൧൧൪൯. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, സബ്ബഞ്ച രൂപം അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ.

൧൧൫൦. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥാ ചേവ ഗന്ഥനിയാ ച? തേവ ഗന്ഥാ ഗന്ഥാ ചേവ ഗന്ഥനിയാ ച.

൧൧൫൧. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥനിയാ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ ഗന്ഥനിയാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥനിയാ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ.

൧൧൫൨. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥാ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ച? സീലബ്ബതപരാമാസോ കായഗന്ഥോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന ഗന്ഥോ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്തോ ച, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ സീലബ്ബതപരാമാസേന കായഗന്ഥേന ഗന്ഥോ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്തോ ച, ഇദംസച്ചാഭിനിവേസോ കായഗന്ഥോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന ഗന്ഥോ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്തോ ച, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥോ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസേന കായഗന്ഥേന ഗന്ഥോ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്തോ ച – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥാ ചേവ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ച.

൧൧൫൩. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ഗന്ഥാ.

൧൧൫൪. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഗന്ഥനിയാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഗന്ഥനിയാ.

൧൧൫൫. കതമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ അഗന്ഥനിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ അഗന്ഥനിയാ.

ഓഘഗോച്ഛകം

൧൧൫൬. കതമേ ധമ്മാ ഓഘാ? ചത്താരോ ഓഘാ…പേ… ഇമേ ധമ്മാ ഓഘവിപ്പയുത്താ ഓഘനിയാ.

യോഗഗോച്ഛകം

൧൧൫൭. കതമേ ധമ്മാ യോഗാ? ചത്താരോ യോഗാ…പേ… ഇമേ ധമ്മാ യോഗവിപ്പയുത്താ യോഗനിയാ.

നീവരണഗോച്ഛകം

൧൧൫൮. കതമേ ധമ്മാ നീവരണാ? ഛ നീവരണാ [നീവരണാനി (സ്യാ.)] – കാമച്ഛന്ദനീവരണം, ബ്യാപാദനീവരണം, ഥിനമിദ്ധനീവരണം, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം, വിചികിച്ഛാനീവരണം, അവിജ്ജാനീവരണം.

൧൧൫൯. തത്ഥ കതമം കാമച്ഛന്ദനീവരണം? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ കാമസിനേഹോ കാമപരിളാഹോ കാമമുച്ഛാ കാമജ്ഝോസാനം – ഇദം വുച്ചതി കാമച്ഛന്ദനീവരണം.

൧൧൬൦. തത്ഥ കതമം ബ്യാപാദനീവരണം? അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതി, അനത്ഥം മേ ചരതീതി ആഘാതോ ജായതി; അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി; പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… അനത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… അത്ഥം ചരിസ്സതീതി ആഘാതോ ജായതി, അട്ഠാനേ വാ പന ആഘാതോ ജായതി. യോ ഏവരൂപോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ബ്യാപാദനീവരണം.

൧൧൬൧. തത്ഥ കതമം ഥിനമിദ്ധനീവരണം? അത്ഥി ഥിനം, അത്ഥി മിദ്ധം.

൧൧൬൨. തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ഥിനം.

൧൧൬൩. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്ലതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ അന്തോസമോരോധോ മിദ്ധം സോപ്പം പചലായികാ സോപ്പം സുപനാ സുപിതത്തം – ഇദം വുച്ചതി മിദ്ധം. ഇതി ഇദഞ്ച ഥിനം, ഇദഞ്ച മിദ്ധം – ഇദം വുച്ചതി ഥിനമിദ്ധനീവരണം.

൧൧൬൪. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം? അത്ഥി ഉദ്ധച്ചം, അത്ഥി കുക്കുച്ചം.

൧൧൬൫. തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ഉദ്ധച്ചം.

൧൧൬൬. തത്ഥ കതമം കുക്കുച്ചം? അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ, അവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതാ, വജ്ജേ അവജ്ജസഞ്ഞിതാ. യം ഏവരൂപം കുക്കുച്ചം കുക്കുച്ചായനാ കുക്കുച്ചായിതത്തം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖോ – ഇദം വുച്ചതി കുക്കുച്ചം. ഇതി ഇദഞ്ച ഉദ്ധച്ചം, ഇദഞ്ച കുക്കുച്ചം – ഇദം വുച്ചതി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചനീവരണം.

൧൧൬൭. തത്ഥ കതമം വിചികിച്ഛാനീവരണം? സത്ഥരി കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ധമ്മേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സങ്ഘേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, സിക്ഖായ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, അപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, പുബ്ബന്താപരന്തേ കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു കങ്ഖതി വിചികിച്ഛതി. യാ ഏവരൂപാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വേധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹനാ ഥമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – ഇദം വുച്ചതി വിചികിച്ഛാനീവരണം.

൧൧൬൮. തത്ഥ കതമം അവിജ്ജാനീവരണം? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേ അഞ്ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണം, അപരന്തേ അഞ്ഞാണം, പുബ്ബന്താപരന്തേ അഞ്ഞാണം, ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണംः യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അനഭിസമയോ അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ അസംഗാഹനാ അപരിയോഗാഹനാ അസമപേക്ഖനാ അപച്ചവേക്ഖണാ അപച്ചക്ഖകമ്മം ദുമ്മേജ്ഝം ബാല്യം അസമ്പജഞ്ഞം മോഹോ പമോഹോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജാ അവിജ്ജോഘോ അവിജ്ജായോഗോ അവിജ്ജാനുസയോ അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂലം – ഇദം വുച്ചതി അവിജ്ജാനീവരണം.

ഇമേ ധമ്മാ നീവരണാ.

൧൧൬൯. കതമേ ധമ്മാ നോ നീവരണാ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ; വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നോ നീവരണാ.

൧൧൭൦. കതമേ ധമ്മാ നീവരണിയാ? സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണിയാ.

൧൧൭൧. കതമേ ധമ്മാ അനീവരണിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അനീവരണിയാ.

൧൧൭൨. കതമേ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താ.

൧൧൭൩. കതമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ.

൧൧൭൪. കതമേ ധമ്മാ നീവരണാ ചേവ നീവരണിയാ ച? താനേവ നീവരണാനി നീവരണാ ചേവ നീവരണിയാ ച.

൧൧൭൫. കതമേ ധമ്മാ നീവരണിയാ ചേവ നോ ച നീവരണാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ നീവരണിയാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണിയാ ചേവ നോ ച നീവരണാ.

൧൧൭൬. കതമേ ധമ്മാ നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ച? കാമച്ഛന്ദനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം കാമച്ഛന്ദനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ബ്യാപാദനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, കുക്കുച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം കുക്കുച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, വിചികിച്ഛാനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, കാമച്ഛന്ദനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം കാമച്ഛന്ദനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ബ്യാപാദനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം ബ്യാപാദനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം ഥിനമിദ്ധനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, കുക്കുച്ചനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം കുക്കുച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, വിചികിച്ഛാനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം വിചികിച്ഛാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, അവിജ്ജാനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച, ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ച – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണാ ചേവ നീവരണസമ്പയുത്താ ച.

൧൧൭൭. കതമേ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച നീവരണാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച നീവരണാ.

൧൧൭൮. കതമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ നീവരണിയാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ സാസവാ കുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ നീവരണിയാ.

൧൧൭൯. കതമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ അനീവരണിയാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നീവരണവിപ്പയുത്താ അനീവരണിയാ.

പരാമാസഗോച്ഛകം

൧൧൮൦. കതമേ ധമ്മാ പരാമാസാ? ദിട്ഠിപരാമാസോ.

൧൧൮൧. തത്ഥ കതമോ ദിട്ഠിപരാമാസോ? സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാः യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം ദിട്ഠിഗഹനം ദിട്ഠികന്താരോ ദിട്ഠിവിസൂകായികം ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം ദിട്ഠിസംയോജനം ഗാഹോ പതിട്ഠാഹോ അഭിനിവേസോ പരാമാസോ കുമ്മഗ്ഗോ മിച്ഛാപഥോ മിച്ഛത്തം തിത്ഥായതനം വിപരിയാസഗ്ഗാഹോ – അയം വുച്ചതി ദിട്ഠിപരാമാസോ. സബ്ബാപി മിച്ഛാദിട്ഠി ദിട്ഠിപരാമാസോ.

ഇമേ ധമ്മാ പരാമാസാ.

൧൧൮൨. കതമേ ധമ്മാ നോ പരാമാസാ? തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ, അപരിയാപന്നാ; വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ നോ പരാമാസാ.

൧൧൮൩. കതമേ ധമ്മാ പരാമട്ഠാ? സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ പരാമട്ഠാ.

൧൧൮൪. കതമേ ധമ്മാ അപരാമട്ഠാ? അപരിയാപന്നാ മഗ്ഗാ ച, മഗ്ഗഫലാനി ച, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ അപരാമട്ഠാ.

൧൧൮൫. കതമേ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ സമ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ പരാമാസസമ്പയുത്താ.

൧൧൮൬. കതമേ ധമ്മാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ; സബ്ബഞ്ച രൂപം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു – ഇമേ ധമ്മാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ.

൧൧൮൭. കതമേ ധമ്മാ പരാമാസാ ചേവ പരാമട്ഠാ ച? സ്വേവ പരാമാസോ പരാമാസോ ചേവ പരാമട്ഠോ ച.

൧൧൮൮. കതമേ ധമ്മാ പരാമട്ഠാ ചേവ നോ ച പരാമാസാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ പരാമട്ഠാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ പരാമട്ഠാ ചേവ നോ ച പരാമാസാ.

൧൧൮൯. കതമേ ധമ്മാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ പരാമട്ഠാ? തേഹി ധമ്മേഹി യേ ധമ്മാ വിപ്പയുത്താ സാസവാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ അരൂപാവചരാ; രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇമേ ധമ്മാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ പരാമട്ഠാ.