൯. ബ്രഹ്മവിഹാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

മേത്താഭാവനാകഥാവണ്ണനാ

൨൪൦. മേത്തം ബ്രഹ്മവിഹാരം. ഭാവേതുകാമേനാതി ഉപ്പാദേതുകാമേന പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. സുഖനിസിന്നേനാതി വിസമം അനിസീദിത്വാ പല്ലങ്കാഭുജനേന സുഖനിസിന്നേന.

കസ്മാതി പച്ചവേക്ഖണായ കാരണപുച്ഛാ, അഞ്ഞം അധിഗന്തുകാമേന അഞ്ഞത്ഥ ആദീനവാനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ കിമത്ഥിയാതി അധിപ്പായോ. മേത്താ നാമ അത്ഥതോ അദോസോ. തഥാ ഹി അദോസനിദ്ദേസേ ‘‘മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്ത’’ന്തി (ധ. സ. ൧൦൬൨) നിദ്ദിട്ഠം. ഖന്തീതി ച ഇധ അധിവാസനക്ഖന്തി അധിപ്പേതാ. സാ പന അത്ഥതോ അദോസപ്പധാനാ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധാതി മേത്തായ സിജ്ഝമാനായ തിതിക്ഖാഖന്തി സിദ്ധാ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഖന്തി അധിഗന്തബ്ബാ’’തി. തേന ഖന്തിയം ആനിസംസപച്ചവേക്ഖണാ സത്ഥികാവാതി ദസ്സേതി. അഭിഭൂതോ പരിയുട്ഠാനേന. പരിയാദിന്നചിത്തോ കുസലുപ്പത്തിയാ ഓകാസാലാഭേന. ആദീനവോ ദട്ഠബ്ബോ പാണഘാതാദിവസേന ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഅനത്ഥമൂലഭാവതോ.

ഖന്തീ പരമം തപോതി പരാപകാരസഹനാദികാ തിതിക്ഖലക്ഖണാ ഖന്തി ഉത്തമം തപോ അകത്തബ്ബാകരണകത്തബ്ബകരണലക്ഖണായ സമ്മാപടിപത്തിയാ മൂലഭാവതോ. ഖന്തിബലം ബലാനീകന്തി പരമം മങ്ഗലഭൂതാ ഖന്തി ഏവ ബലം ഏതസ്സാതി ഖന്തിബലം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഖന്തിബലാ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി. ദോസാദിപടിപക്ഖവിധമനസമത്ഥതായ അനീകഭൂതേന തേനേവ ച ഖന്തിബലേന ബലാനീകം. ഖന്ത്യാ ഭിയ്യോ ന വിജ്ജതീതി അത്തനോ പരേസഞ്ച അനത്ഥപടിബാഹനോ, അത്ഥാവഹോ ച ഖന്തിതോ ഉത്തരി അപസ്സയോ നത്ഥി.

വിവേചനത്ഥായാതി വിക്ഖമ്ഭനത്ഥായ. ഖന്തിയാ സംയോജനത്ഥായ അത്താനന്തി അധിപ്പായോ. ഭാവനം ദൂസേന്തീതി ദോസാ, പുഗ്ഗലായേവ ദോസാ പുഗ്ഗലദോസാ. യേസു ഭാവനാ ന സമ്പജ്ജതി, അഞ്ഞദത്ഥു വിപജ്ജതേവ, തേ ഏവ വുത്താ. പഠമന്തി വക്ഖമാനേന കോട്ഠാസതോ കോട്ഠാസന്തരുപസംഹരണനയേന വിനാ സബ്ബപഠമം.

പിയായിതബ്ബോ പിയോ, തപ്പടിപക്ഖോ അപ്പിയോ. സോ സങ്ഖേപതോ ദുവിധോ അത്ഥസ്സ അകാരകോ, അനത്ഥസ്സ കാരകോതി. തത്ഥ യോ അത്തനോ, പിയസ്സ ച അനത്ഥസ്സ കാരകോ, സോ വേരിപുഗ്ഗലോ ദട്ഠബ്ബോ. യോ പന അത്തനോ, പിയസ്സ ച അത്ഥസ്സ അകാരകോ, അപ്പിയസ്സ ച അത്ഥസ്സ കാരകോ, ‘‘അത്ഥം മേ നാചരീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൩൭), ‘‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരീ’’തിആദിനാ ച ആഘാതവത്ഥുഭൂതോ, സോ അപ്പിയോ, അനനുകൂലവുത്തികോ അനിട്ഠോതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗവിസഭാഗേതി ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിനാ ലിങ്ഗേന വിസദിസേ. ഓധിസോതി ഭാഗസോ. ‘‘തിസ്സ ദത്താ’’തിആദിനാ ഓധിസകന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തേസു ഛസു പുഗ്ഗലേസു അഭാവേതബ്ബതായ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപ്പിയം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പിയം ഹി പിയട്ഠാനേ ഠപേന്തോ കിലമതീതി ദോസേന ഭാവനായ സപരിസ്സയതമാഹ. അപ്പിയതാ ഹി പിയഭാവസ്സ ഉജുപടിപക്ഖാ, ന ച തസ്സ പിയട്ഠാനേ ഠപനേന വിനാ ഭാവനാ സിജ്ഝതി. അതിപ്പിയസഹായകം മജ്ഝത്തട്ഠാനേ ഠപേന്തോ കിലമതീതി രാഗേന ഭാവനായ സപരിസ്സയതമാഹ അതിപ്പിയസഹായസ്സ ഗേഹസ്സിതപേമട്ഠാനഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പമത്തകേപീ’’തിആദി. മജ്ഝത്തം ഇട്ഠാനിട്ഠതാഹി മജ്ഝസഭാവം നേവ പിയം നാപ്പിയന്തി അത്ഥോ. ഗരുട്ഠാനേ പിയട്ഠാനേ ച ഠപേന്തോ കിലമതി മജ്ഝത്തേ സമ്ഭാവനീയപിയായിതബ്ബതാനം അഭാവാ. ന ഹി അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബേ ഭാവനീയതാ, മനാപതാ വാ പച്ചുപട്ഠാതി, പിയഗരുഭാവസമ്പന്നേ ച പഠമം മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. കോധോ ഉപ്പജ്ജതി കോട്ഠാസന്തരഭാവാനുപനയനതോ.

തമേവാതി വിസഭാഗലിങ്ഗമേവ. ലിങ്ഗസഭാഗേതി അവിസേസേത്വാ ‘‘പിയപുഗ്ഗലേ’’തി ആഹ. ഭിത്തിയുദ്ധമകാസീതി സീലം അധിട്ഠായ പിഹിതദ്വാരേ ഗബ്ഭേ സയനപീഠേ നിസീദിത്വാ മേത്തം ഭാവേന്തോ മേത്താമുഖേന ഉപ്പന്നരാഗേന അന്ധീകതോ ഭരിയായ സന്തികം ഗന്തുകാമോ ദ്വാരം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഭിത്തിം ഭിന്ദിത്വാപി നിക്ഖമിതുകാമതായ ഭിത്തിം പഹരി. തേനാഹ ‘‘മേത്തായനാമുഖേന രാഗോ വഞ്ചേതീ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൧), ‘‘അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി ച.

ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നേ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഭൂതേ ധരമാനതായ പച്ചക്ഖതോ വിയ ഉപലബ്ഭമാനേ ഖന്ധപ്പബന്ധേ ഇധ സത്താദിഗ്ഗഹണം, ന തിയദ്ധഗതേതി ആഹ ‘‘കാലകതേ പനാ’’തിആദി. കസ്മാ പന കാലകതേ മേത്താഭാവനാ ന ഇജ്ഝതീതി? മേത്താബ്യാപാരസ്സ അയോഗ്യട്ഠാനഭാവതോ. ന ഹി മതപുഗ്ഗലോ ഹിതൂപസംഹാരാരഹോ. യത്ഥ സതി സമ്ഭവേ പയോഗതോ ഹിതൂപസംഹാരോ ലബ്ഭേയ്യ, തത്ഥേവ മാനസോ ഹിതൂപസംഹാരോ യുജ്ജേയ്യ. ദുക്ഖാപനയനമോദപ്പവത്തീസുപി ഏസേവ നയോതി കരുണാഭാവനാദീനമ്പി കാലകതേ അനിജ്ഝനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞത്ഥ പഗുണമേത്താഝാനോ ആചരിയസ്സ കാലകതഭാവം അജാനന്തോ തം മേത്തായ ഫരിതുകാമോ ‘‘ആചരിയം ആരബ്ഭ മേത്തം ആരഭതീ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘പഗുണാവ മേ മേത്താഝാനസമാപത്തീ’’തി. നിമിത്തന്തി ആരമ്മണം. ഗവേസാഹീതി ‘‘യം പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സമേത്തം ആരഭസി, സോ ജീവതി ന ജീവതീ’’തി ജാനാഹീതി അത്ഥോ. മേത്തായന്തോതി മേത്തം കരോന്തോ, മേത്തം ഭാവേന്തോതി അത്ഥോ.

൨൪൧. അത്തനി ഭാവനാ നാമ സക്ഖിഭാവത്ഥാതി നാനാവിധസുഖാനുബന്ധഅനവജ്ജസുഖഅബ്യാസേകസുഖാദി യം അത്തനി ഉപലബ്ഭതി, തം നിദസ്സേന്തോ തസ്സ വത്തമാനതായ ആഹ ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമീ’’തി. സരീരസുഖം നാമ അനേകന്തികം, ഈദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അനോകാസം ചിത്തദുക്ഖന്തി തദഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖോതി വാ’’തി. ഹോമീതി സമ്ബന്ധോ. തഥാ അവേരോതിആദീസു, വിസേസതോ ച ദുക്ഖാഭാവേ സുഖസഞ്ഞാ. സാ പനായം നിദ്ദുക്ഖതാ വേരീനം പുഗ്ഗലാനം വേരസഞ്ഞിതാനം പാപധമ്മാനം അഭാവതോ, വിസേസതോ ബ്യാപാദവിരഹതോ ഈഘസഞ്ഞിതായ ഈതിയാ അഭാവതോ, അനവജ്ജകായികസുഖസമങ്ഗിതായ ച ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവേരോ അബ്യാപജ്ജോ അനീഘോ സുഖീ’’തി. അത്താനം പരിഹരാമീതി ഏവംഭൂതോ ഹുത്വാ മമ അത്തഭാവം പവത്തേമി, യാപേമീതി അത്ഥോ.

ഏവം സന്തേ യം വിഭങ്ഗേ വുത്തം, തം വിരുജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സന്തേതി ഏവം സതി, യദി അത്തനിപി മേത്താ ഭാവേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ‘‘യം വിഭങ്ഗേ വുത്ത’’ന്തി വത്വാ വിഭങ്ഗദേസനായ സമാനഗതികം സുത്തപദം ആഹരന്തോ ‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പരതോ ആഗമിസ്സതി.

തന്തി വിഭങ്ഗാദീസു വചനം. അപ്പനാവസേനാതി അപ്പനാവഹഭാവനാവസേന. ഇദന്തി ‘‘അഹം സുഖിതോ ഹോമീ’’തിആദിവചനം. സക്ഖിഭാവവസേനാതി അഹം വിയ സബ്ബേ സത്താ അത്തനോ സുഖകാമാ, തസ്മാ തേസു മയാ അത്തനി വിയ സുഖൂപസംഹാരോ കാതബ്ബോതി ഏവം തത്ഥ അത്താനം സക്ഖിഭാവേ ഠപനവസേന. തേനാഹ ‘‘സചേപി ഹീ’’തിആദി. കസ്മാ പന അത്തനി ഭാവനാ അപ്പനാവഹാ ന ഹോതീതി? അത്തസിനേഹവസേന സപരിസ്സയഭാവതോ. കോട്ഠാസന്തരേ പന ഭാവിതഭാവനസ്സ തത്ഥാപി സീമസമ്ഭേദോ ഹോതിയേവ.

സബ്ബാ ദിസാതി അനവസേസാ ദസപി ദിസാ. അനുപരിഗമ്മ ചേതസാതി ചിത്തേന പരിയേസനവസേന അനുഗന്ത്വാ. നേവജ്ഝഗാ പിയതരമത്തനാ ക്വചീതി സബ്ബുസ്സാഹേന പരിയേസന്തോ അതിസയേന അത്തതോ പിയതരം അഞ്ഞം സത്തം കത്ഥചി ദിസായ നേവ അധിഗച്ഛേയ്യ ന പസ്സേയ്യ. ഏവം പിയോ പുഥു അത്താ പരേസന്തി ഏവം കസ്സചി അത്തതോ പിയതരസ്സ അനുപലബ്ഭനവസേന പുഥു വിസും വിസും തേസം തേസം സത്താനം അത്താ പിയോ. തസ്മാ തേന കാരണേന, അത്തകാമോ അത്തനോ ഹിതസുഖം ഇച്ഛന്തോ, പരം സത്തം അന്തമസോ കുന്ഥകിപില്ലികമ്പി, ന ഹിംസേ ന ഹനേയ്യ, ന വിഹേഠേയ്യാതി അത്ഥോ.

അയം നയോതി സബ്ബേഹി സത്തേഹി, അത്തനോ ച പിയതരഭാവം നിദസ്സേത്വാ തേസു കരുണായനം വദതാ ഭഗവതാ സുഖേസിതായ ‘‘അത്താനം സക്ഖിഭാവേ ഠപേത്വാ സത്തേസു മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ’’തി മേത്താഭാവനായ നയദസ്സനം കതമേവാതി അത്ഥോ.

൨൪൨. സുഖപവത്തനത്ഥന്തി സുഖേന അകിച്ഛേന മേത്തായ പവത്തനത്ഥം. യ്വാസ്സാതി യോ പുഗ്ഗലോ അസ്സ യോഗിനോ. പിയോതി ഇട്ഠോ. മനാപോതി മനവഡ്ഢനകോ. ഗരൂതി ഗുണവിസേസവസേന ഗരുകാതബ്ബോ. ഭാവനീയോതി സമ്ഭാവേതബ്ബോ. ആചരിയമത്തോതി സീലാദിനാ ആചരിയപ്പമാണോ. പിയവചനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അത്ഥചരിയാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സീലസുതാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന സദ്ധാദികേ, ധുതധമ്മജാഗരിയാനുയോഗാദികേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

കാമന്തി യുത്തപ്പത്തകാരിതാസുഖസിദ്ധിദീപനോയം നിപാതോ. തേനേതം ദീപേതി – താദിസം പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ ഭാവനം ആരഭന്തോ യോഗീ യുത്തപ്പത്തകാരീ, സുഖേന ചസ്സ തത്ഥ ഭാവനാ ഇജ്ഝതി, തേന പന യോഗിനാ താവതാ സന്തോസോ ന കാതബ്ബോതി. തേനാഹ ‘‘അപ്പനാ സമ്പജ്ജതീ’’തിആദി. സീമാസമ്ഭേദന്തി മരിയാദാപനയനം, അത്താ പിയോ മജ്ഝത്തോ വേരീതി വിഭാഗാകരണന്തി അത്ഥോ. തദനന്തരന്തി തതോ പിയമനാപഗരുഭാവനീയതോ, തത്ഥ വാ മേത്താധിഗമതോ അനന്തരം. അതിപ്പിയസഹായകേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ, ഗരുട്ഠാനീയേ പടിലദ്ധം മേത്താമനസികാരം അതിപ്പിയസഹായകേ ഉപസംഹരിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സുഖൂപസംഹാരകതസ്സ തം ഹോതി പഗേവ പടിപക്ഖധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭിതത്താ. അതിപ്പിയസഹായകതോ അനന്തരം മജ്ഝത്തേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ മജ്ഝത്തം പിയഗരുട്ഠാനേ ഠപേതും സുകരഭാവതോ. ‘‘അതിപ്പിയസഹായകതോ’’തി ച ഇദം പുരിമാവത്ഥം ഗഹേത്വാ വുത്തം. പഗുണമനസികാരാധിഗമതോ പട്ഠായ ഹിസ്സ സോപി പിയട്ഠാനേ ഏവ തിട്ഠതി. മജ്ഝത്തതോ വേരീപുഗ്ഗലേതി മജ്ഝത്തപുഗ്ഗലേ മേത്തായന്തേന തത്ഥ പഗുണമനസികാരാധിഗമേന പിയഭാവം ഉപസംഹരിത്വാ തദനന്തരം വേരീപുഗ്ഗലം ഭാവനായ മജ്ഝത്തേ ഠപേത്വാ തതോ മജ്ഝത്തതോ പിയഭാവൂപസംഹാരേന വേരീപുഗ്ഗലേ മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ. ‘‘വേരീപുഗ്ഗലേ’’തി ച ഇദം പുരിമാവത്ഥം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ മുദും കമ്മനിയം ചിത്തം കത്വാതി പിയഗരുട്ഠാനീയോ, അതിപ്പിയോ, മജ്ഝത്തോ, വേരീതി ചതൂസു പുഗ്ഗലകോട്ഠാസേസു പഠമം താവ പിയഗരുട്ഠാനീയേ മേത്താഭാവനം അധിഗന്ത്വാ വസീഭാവപ്പത്തിയാ തഥാപവത്തം ചിത്തം കോട്ഠാസന്തരൂപസംഹാരത്ഥം മുദും കമ്മനിയം കത്വാ തദനന്തരം അതിപ്പിയസഹായേ അതിപ്പിയഭാവം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പിയഭാവമത്തേ ചിത്തം ഠപേന്തേന ഭാവനാ ഉപസംഹരിതബ്ബാ, തമ്പി വസീഭാവാപാദനേന മുദും കമ്മനിയം കത്വാ തദനന്തരം മജ്ഝത്തേ ഉദാസിനഭാവം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പിയഭാവം ഉപട്ഠപേത്വാ ഭാവനാ ഉപസംഹരിതബ്ബാ, പുന തമ്പി വസീഭാവാപാദനേന മുദും കമ്മനിയം കത്വാ തദനന്തരം വേരിമ്ഹി വേരീസഞ്ഞം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ മജ്ഝത്തഭാവൂപട്ഠപനമുഖേന പിയഭാവം ഉപ്പാദേന്തേന ഭാവനാ ഉപസംഹരിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘തദനന്തരേ തദനന്തരേ ഉപസംഹരിതബ്ബ’’ന്തി, ഝാനചിത്തം ഉപനേതബ്ബം ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

വേരീപുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി കമ്മബലേന വാ ഏതരഹി പയോഗസമ്പത്തിയാ വാ സബ്ബസോ അനത്ഥകരസ്സ അഭാവതോ. മഹാപുരിസജാതികത്താതി മഹാപുരിസസഭാവത്താ ചിരകാലപരിചയസമിദ്ധഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാദിഗുണസമ്പന്നതായ ഉളാരജ്ഝാസയത്താതി അത്ഥോ. താദിസോ ഹി സബ്ബസഹോ പരാപരാധം തിണായപി ന മഞ്ഞതി. തേന വുത്തം ‘‘അനത്ഥം കരോന്തേപി പരേ വേരീസഞ്ഞാവ നുപ്പജ്ജതീ’’തി. തേനാതി തേന യോഗിനാ. അത്ഥി വേരീപുഗ്ഗലോതി സമ്ബന്ധോ.

൨൪൩. പുരിമപുഗ്ഗലേസൂതി പിയാദീസു ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതേസു പുരിമേസു പുഗ്ഗലേസു. മേത്തം സമാപജ്ജിത്വാതി പടിഘം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഉപ്പാദിതം മേത്താഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ. മേത്തായന്തേന പടിഘം പടിവിനോദേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ കേചി പന ‘‘ഉപചാരജ്ഝാനം സമ്പാദേത്വാ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തേസം ഉപചാരജ്ഝാനതോ വുട്ഠാനമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബം സിയാ ‘‘വുട്ഠഹിത്വാ’’തി വുത്തത്താ. പുബ്ബേ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ അസതിയാ അമനസികാരേന പടിഘം അനുപ്പാദേന്തസ്സ സാധാരണതോ തം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദനം, സമാപജ്ജനഞ്ച വുത്തം. ഇദാനി പന തം അനുസ്സരന്തസ്സപി മനസി കരോന്തസ്സപി യഥാ പടിഘം ന ഉപ്പജ്ജതി, തം വിധിം ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം ‘‘തം പുഗ്ഗലം മേത്തായന്തേന പടിഘം വിനോദേതബ്ബ’’ന്തി. മേത്തായനമേവ ഹി ഇധ പടിഘവിനോദനം അധിപ്പേതം. ന നിബ്ബാതീതി ന വൂപസമ്മതി.

അനുസാരതോതി അനുഗമനതോ, പച്ചവേക്ഖണതോതി അത്ഥോ. ഘടിതബ്ബന്തി വായമിതബ്ബം.

തഞ്ച ഖോ ഘടനം വായമനം. ഇമിനാ ഇദാനി വക്ഖമാനേന ആകാരേന.

ഉഭതോ ദ്വീസു ഠാനേസു ദണ്ഡോ ഏതസ്സാതി ഉഭതോദണ്ഡകം, തേന. ഓചരകാ ലാമകാചാരാ പാപപുരിസാ. തത്രാപീതി തേസുപി അങ്ഗമങ്ഗാനി ഓക്കന്തേസുപി. തേനാതി മനോപദോസേന. ന സാസനകരോ. സബ്ബപാപസ്സ അകരണം ഹി സാസനം. തസ്സേവാതി തതോപി. നിസ്സക്കേ ഹി ഇദം സാമിവചനം, സമുച്ചയേ ച ഏവ-സദ്ദോ, പഠമം കുദ്ധപുരിസതോപീതി അത്ഥോ. തേനാതി കുജ്ഝനേന. പാപിയോതി പാപതരോ. സാരമ്ഭാദികസ്സ കിലേസാനുബന്ധസ്സ വത്ഥുഭാവതോ കോധസ്സ സാവജ്ജതം ഞത്വാപി കുജ്ഝനതോ സചേ കോധേ അനവജ്ജസഞ്ഞീ കുദ്ധസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ന പടികുജ്ഝേയ്യാതി കേചി. ഉഭിന്നന്തി ദ്വിന്നം പുഗ്ഗലാനം. തേനാഹ ‘‘അത്തനോ ച പരസ്സ ചാ’’തി. അഥ വാ ഉഭിന്നന്തി ഉഭയേസം ലോകാനം, ഇധലോകപരലോകാനന്തി അത്ഥോ.

സപത്തകന്താതി പടിസത്തൂഹി ഇച്ഛിതാ. സപത്തകരണാതി തേഹി കാതബ്ബാ. കോധനന്തി കുജ്ഝനസീലം. കോധനായന്തി കോധനോ അയം, അയന്തി ച നിപാതമത്തം. കോധപരേതോതി കോധേന അനുഗതോ, പരാഭിഭൂതോ വാ. ദുബ്ബണ്ണോവ ഹോതീതി പകതിയാ വണ്ണവാപി അലങ്കതപടിയത്തോപി മുഖവികാരാദിവസേന വിരൂപോ ഏവ ഹോതി ഏതരഹി, ആയതിം ചാതി. കോധാഭിഭവസ്സ ഏകന്തികമിദം ഫലന്തി ദീപേതും ‘‘ദുബ്ബണ്ണോ വാ’’തി അവധാരണം കത്വാ പുന ‘‘കോധാഭിഭൂതോ’’തി വുത്തം. ന പചുരത്ഥോതി ന പഹൂതധനോ. ന ഭോഗവാതി ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥുരഹിതോ. ന യസവാതി ന കിത്തിമാ.

ഛവാലാതന്തി ഛവദഹനാലാതം, ചിതകായം സന്തജ്ജനുമ്മുക്കന്തിപി വദന്തി. ഉഭതോപദിത്തന്തി ഉഭോസു കോടീസു ദഡ്ഢം. മജ്ഝേ ഗൂഥഗതന്തി വേമജ്ഝട്ഠാനേ സുനഖസ്സ വാ സിങ്ഗാലസ്സ വാ ഉഹദേന ഗൂഥേന മക്ഖിതം. കട്ഠത്ഥന്തി ദാരുകിച്ചം. നേവ ഫരതി ന സാധേതി. തഥൂപമാഹന്തി തഥൂപമം താദിസം അഹം. ഇമന്തി ‘‘സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലൂ’’തിആദിനാ (ഇതിവു. ൯൨) ഹേട്ഠാ വുത്തം സന്ധായ സത്ഥാ വദതി, തസ്മാ കാമേസു തിബ്ബസാരാഗതാദിനാ സീലരഹിതന്തി അധിപ്പായോ. ഇധ പന ബ്യാപന്നചിത്തം പദുട്ഠമനസങ്കപ്പതാവസേന യോജേതബ്ബം.

സോ ദാനി ത്വന്തിആദി യഥാവുത്തേഹി സുത്തപദേഹി അത്തനോ ഓവദനാകാരദസ്സനം.

൨൪൪. യോ യോ ധമ്മോതി കായസമാചാരാദീസു യോ യോ സുചരിതധമ്മോ. വൂപസന്തോതി സംയതോ. പരിസുദ്ധോതി കിലേസമലവിഗമേന വിസുദ്ധോ. കിലേസദാഹാഭാവേന വാ ഉപസന്തോ, അനവജ്ജഭാവേന പരിസുദ്ധോ, കായസമാചാരസ്സേവ ഉപസമോ ചിരകാലം സംയതകായകമ്മതായ വേദിതബ്ബോ. ഏവം സേസേസുപി.

തേതി വചീമനോസമാചാരേ.

സോതി ഉപസന്തവചീസമാചാരോ പുഗ്ഗലോ. പടിസന്ഥാരകുസലോതി യഥാ പരേഹി ഛിദ്ദം ന ഹോതി, ഏവം പടിസന്ഥരണേ കുസലോ. സഖിലോതി അധിവാസനഖന്തിസങ്ഖാതേന സഖിലഭാവേന സമന്നാഗതോ. സുഖസമ്ഭാസോതി പിയകഥോ. സമ്മോദകോതി സമ്മോദനീയകഥായ സമ്മോദനസീലോ. ഉത്താനമുഖോതി വികുണിതമുഖോ അഹുത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന വികസിതമുഖോ. പുബ്ബഭാസീതി യേന കേനചി സമാഗതോ പടിസന്ഥാരവസേന പഠമംയേവ ആഭാസനസീലോ. മധുരേന സരേന ധമ്മം ഓസാരേതി സരഭഞ്ഞവസേന. സരഭാണം പന കരോന്തോ പരിമണ്ഡലേഹി പരിപുണ്ണേഹി പദേഹി ച ബ്യഞ്ജനേഹി ച അബ്യാകുലേഹി ധമ്മകഥം കഥേതി.

സബ്ബജനസ്സ പാകടോ സക്കച്ചകിരിയായാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി. ഓകപ്പേത്വാതി സദ്ദഹിത്വാ. ഓകപ്പനലക്ഖണാ ഹി സദ്ധാ. ഓഹിതസോതോതി അവഹിതസോതോ, സുസ്സുസന്തോതി അത്ഥോ. അട്ഠിംകത്വാ അത്ഥം കത്വാ, അത്ഥികോ വാ ഹുത്വാ.

‘‘ഏകോപി ന വൂപസന്തോ ഹോതീ’’തി പാഠോ, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ നിരയതോ നിരയം ഉപപജ്ജന്തോ ബഹുകാലം തത്ഥേവ സംസരതീതി ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠമഹാനിരയസോളസഉസ്സദനിരയപരിപൂരകോ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ജീവാദയോ അട്ഠ മഹാനിരയാ. അവീചിമഹാനിരയസ്സ ദ്വാരേ ദ്വാരേ ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ കുക്കുളാദയോ സോളസ ഉസ്സദനിരയാ. കാരുഞ്ഞം ഉപട്ഠപേതബ്ബം മഹാദുക്ഖഭാഗിഭാവതോ. യസ്മിം പുഗ്ഗലേ അവിഹേസാഭൂതാ ദുക്ഖാപനയനകാമതാ ഉപതിട്ഠതി, തത്ഥ പടിഘോ അനോകാസോവാതി ആഹ ‘‘കാരുഞ്ഞമ്പി പടിച്ച ആഘാതോ വൂപസമ്മതീ’’തി.

ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സാതി ‘‘യോ യോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ.

൨൪൫. യം വേരീ ദുക്ഖാപേതും സക്കോതി, സോ തസ്സ വസേന ‘‘അത്തനോ വിസയേ’’തി വുത്തോ ഭിക്ഖുനോ കായോ. കിന്തി കിം കാരണം. തസ്സാതി വേരിനോ. അവിസയേതി ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യതായ അഗോചരേ. സചിത്തേതി അത്തനോ ചിത്തേ. മഹാനത്ഥകരന്തി ഇധലോകത്ഥപരലോകത്ഥപരമത്ഥാനം വിരാധനവസേന മഹതോ വിപുലസ്സ, നാനാവിധസ്സ ച ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദസ്സ അനത്ഥസ്സ കാരണം. മൂലനികന്തനന്തി സീലസ്സ മൂലാനി നാമ ഹിരോത്തപ്പഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാ, തേസം ഛിന്ദനം. കോധോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോവ പാണാതിപാതാദിവസേന ഹിരോത്തപ്പാദീനി ഉച്ഛിന്ദതി. ജളോതി അന്ധബാലോ.

അനരിയം കമ്മന്തി വേരിനാ കതമഹാപരാധമാഹ. യോ സയന്തി യോ ത്വം സയമ്പി. ദോസേതുകാമോതി കോധം ഉപ്പാദേതുകാമോ. യദി കരി യദി അകാസി. ദോസുപ്പാദേനാതി ദോസസ്സ ഉപ്പാദനേന. ദുക്ഖം തസ്സ ച നാമാതി ദുക്ഖഞ്ച നാമ തസ്സ അപരാധകസ്സ. നാമാതി അസമ്ഭാവനേ നിപാതോ, തേന തസ്സ കാരണം അനേകന്തികന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘കാഹസി വാ ന വാ’’തി, കരിസ്സസി ന വാ കരിസ്സസീതി അത്ഥോ. അഹിതം മഗ്ഗന്തി അത്തനോ അഹിതാവഹം ദുഗ്ഗതിമഗ്ഗം.

അട്ഠാനേതി ദോസോ തവ അപ്പിയസ്സ കാരാപകോ, സത്തു പന തസ്സ വസവത്തിതായ ദാസസദിസോതി അട്ഠാനം പച്ചാപകിരിയായ. തസ്മാ തമേവ ദോസം ഛിന്ദസ്സു ഉച്ഛിന്ദ. ഖണികത്താതി ഉദയവയപരിച്ഛിന്നോ അത്തനോ പവത്തികാലസങ്ഖാതോ ഖണോ ഏതേസം അത്ഥീതി ഖണികാ, തബ്ഭാവതോ ഖണപഭങ്ഗുഭാവതോതി അത്ഥോ. കസ്സ ദാനീധ കുജ്ഝസീതി അപരാധകസ്സ സന്താനേ യേഹി ഖന്ധേഹി തേ അപരാധോ കതോ, തേ തംഖണംയേവ സബ്ബസോ നിരുദ്ധാ. ഇദാനി പന അഞ്ഞേ തിട്ഠന്തീതി കസ്സ ത്വം ഇധ കുജ്ഝസി. ന ഹി യുത്തം അനപരാധേസു കുജ്ഝനന്തി അധിപ്പായോ. തം വിനാ കസ്സ സോ കരേതി യോ പുഗ്ഗലോ യസ്സ ദുക്ഖം കരോതി, തം ദുക്ഖകിരിയായ വിസയഭൂതം പുഗ്ഗലം വിനാ കസ്സ നാമ സോ ദുക്ഖകാരകോ ദുക്ഖം കരേ കരേയ്യ. സയമ്പി ദുക്ഖഹേതു ത്വമിതീതി ഏവം സയമ്പി ത്വം ഏതസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതു, ഏവം സമാനേ തസ്സ തുയ്ഹഞ്ച തസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവേ കിം കാരണാ തസ്സ കുജ്ഝസി ന തുയ്ഹന്തി അത്ഥോ.

൨൪൬. പരലോകേപി അനുഗാമിഭാവതോ കമ്മംയേവ സകം സന്തകം ഏതേസന്തി കമ്മസ്സകാ, തേസം ഭാവോ കമ്മസ്സകതാ. പച്ചവേക്ഖണാ നാമ നിസേധനത്ഥാ, നിസേധനഞ്ച ഭാവിനോ കമ്മസ്സാതി ആഹ ‘‘യം കമ്മം കരിസ്സസീ’’തി. പടിഘവസേന പന പവത്തകമ്മം പാകടഭാവതോ ആസന്നം, പച്ചക്ഖഞ്ചാതി ആഹ ‘‘ഇദഞ്ചാ’’തി. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, സോ തസ്സ കമ്മസ്സ ഫലനിസ്സന്ദേന ‘‘നേവ സമ്മാസമ്ബോധി’’ന്തിആദിനാ ബ്യതിരേകതോ വുച്ചമാനമേവത്ഥം ജോതേതി. നേവ സമത്ഥന്തി സമ്ബന്ധോ. നിരയേ നിയുത്തം, ജാതന്തി വാ നേരയികം. അത്താനംയേവ ഓകിരതി ദോസരജേനാതി അധിപ്പായോ.

൨൪൭. സത്ഥു പുബ്ബചരിയഗുണാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ, സത്ഥു ഗാരവേനാപി പടിഘം വൂപസമേയ്യാതി.

ബോധിസത്തോപി സമാനോ നനു തേ സത്ഥാ ചിത്തം നപ്പദൂസേസി, പഗേവ അഭിസമ്ബുദ്ധോതി അധിപ്പായോ. ദേവിയാ പദുട്ഠേനാതി ദേവിയാ സദ്ധിം പദുബ്ഭിനാ മിച്ഛാചാരവസേന അപരദ്ധേന. യത്ഥ സുസാനേ ഛവസരീരം ഛഡ്ഡീയതി, തം ആമകസുസാനം. നിഖഞ്ഞമാനോതി നിഖണിയമാനോ. പുരിസകാരം കത്വാതി ആവാടതോ നിക്ഖമനത്ഥായ ബാഹുബലേന പുരിസകാരം കത്വാ. യക്ഖാനുഭാവേനാതി അഡ്ഡവിനിച്ഛയേന ആരാധിതചിത്തസ്സ യക്ഖസ്സ ആനുഭാവേന. സിരിഗബ്ഭന്തി വാസാഗാരേ.

ആസീസേഥേവാതി യഥാധിപ്പേതേ അത്ഥേ ഞായതോ അനവജ്ജതോ ആസം കരേയ്യ. ന നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി ‘‘ഏവം കിച്ഛാപന്നസ്സ മേ കുതോ സോത്ഥിഭാവോ’’തി ന നിബ്ബിന്ദേയ്യ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ആപദാസു ഖോ, മഹാരാജ, ഥാമോ വേദിതബ്ബോ’’തി (ഉദാ. ൫൩). യഥാ ഇച്ഛിന്തി യേന പകാരേന കസ്സചി പീളം അകത്വാ രജ്ജേ പതിട്ഠിതം അത്താനം ഇച്ഛിം, തഥാ അഹം അഹുന്തി പസ്സാമി. വോതി ഹി നിപാതമത്തം.

കാസിരഞ്ഞാതി കലാബുനാ കാസിരാജേന. സകണ്ടകാഹീതി അയകണ്ടകേഹി സകണ്ടകാഹി.

മഹല്ലകോതി വുദ്ധോ വയോഅനുപ്പത്തോ. രുജ്ഝന്തീതി നിരുജ്ഝന്തി.

ചിത്തപരിഗ്ഗണ്ഹനകാലോതി വിസേവനം കാതും അദത്വാ ചിത്തസ്സ സമ്മദേവ ദമനകാലോ.

പുഥുസല്ലേനാതി വിപുലേന സല്ലേന. നാഗോതി ഹത്ഥിനാഗോ. വധീതി വിജ്ഝി, മാരേസീതി വാ അത്ഥോ. ഇമം ഠാനം ആഗന്ത്വാ മയി ഏവം കരണം നാമ ന തവ വസേന ഹോതി, തസ്മാ കസ്സ വാ രഞ്ഞോ, രാജമത്തസ്സ വാ അയം പയോഗോ ഉയ്യോജനാതി അത്ഥോ.

ഛബ്ബണ്ണരസ്മീതി നീലപീതലോഹിതാദിവസേന ഛബ്ബണ്ണമയൂഖാ. ഛബ്ബണ്ണകിരണവന്തദന്തതായ ഹി തേ ഹത്ഥീ ‘‘ഛദ്ദന്താ’’തി വുച്ചന്തി, ന ഛദ്ദന്തവന്തതായ.

ഛാതോതി ജിഘച്ഛിതോ. ഖാദേയ്യാതി ഖാദേയ്യം, അയമേവ വാ പാഠോ. ആഹിതോതി സുഹിതോ. സമ്ബലന്തി മഗ്ഗാഹാരം. തം പന യസ്മാ ഉപചാരേന പഥസ്സ ഹിതന്തി വുച്ചതി, തസ്മാ ‘‘പാഥേയ്യ’’ന്തിപി വുത്തം. ‘‘മിത്തദുബ്ഭീ വതായം അന്ധബാലോ’’തി കാരുഞ്ഞേന അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി തം പുരിസം ഉദിക്ഖമാനോ.

മാ അയ്യോസി മേ ഭദന്തേതി ഏത്ഥ മാതി നിപാതമത്തം, മാതി വാ പടിക്ഖേപോ, തേന ഉപരി തേന കാതബ്ബം വിപ്പകാരം പടിസേധേതി. അയ്യോ മേതി അയ്യിരകോ ത്വം മമ അതിഥിഭാവതോ. ഭദന്തേതി പിയസമുദാചാരോ. ത്വം നാമേതാദിസം കരീതി ത്വമ്പി ഏവരൂപം അകാസി നാമ.

തിരച്ഛാനഭൂതോപി പന മഹാകപി ഹുത്വാ ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസീതി യോജനാ.

പേളായ പക്ഖിപന്തേപീതി ഖുദ്ദകായ പേളായ പാദേഹി കോടേത്വാ പക്ഖിപന്തേപി. മദ്ദന്തേപീതി ദുബ്ബലഭാവകരണത്ഥം നാനപ്പകാരേഹി മദ്ദന്തേപി. അലമ്പാനേതി ഏവംനാമകേ അഹിതുണ്ഡികേ.

പീതം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അവുത്തത്ഥവികപ്പേ, തേന ഓദാതമഞ്ജിട്ഠാദിം അവുത്തം സങ്ഗണ്ഹാതി. ചിത്താനുവത്തന്തോതി ചിത്തം അനുവത്തന്തോ. ഹോമി ചിന്തിതസന്നിഭോ ഏവമയം ബഹുലാഭം ലഭതൂതി. ആനുഭാവേന പന ഥലം കരേയ്യ ഉദകം…പേ… ഛാരികം കരേ. ഏവം പന യദി ചിത്തവസീ ഹേസ്സം…പേ… ഉത്തമത്ഥോ ന സിജ്ഝതീതി തദാ അത്തനാ തത്ഥ ദിട്ഠം ആദീനവം ദസ്സേതി ഭഗവാ. തത്ഥ ഉത്തമത്ഥോതി ബുദ്ധഭാവമാഹ. ഭോജപുത്തേഹീതി ലുദ്ദപുത്തേഹി.

അളാരാതി യേന സയം തദാ ലുദ്ദഹത്ഥതോ മോചിതോ, തം സത്ഥവാഹം നാമേന ആലപതി. അതികസ്സാതി നാസായ ആവുതരജ്ജും ആകഡ്ഢിത്വാ. സമ്പരിഗയ്ഹാതി കാളവേത്തലതാദീഹി സബ്ബസോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ, അച്ഛരിയാനി ദുസ്സഹാനം സഹനവസേനാതി അധിപ്പായോ.

അതിവിയ അയുത്തം അപ്പതിരൂപം പടിഘചിത്തുപ്പാദനേന കേനചി അപ്പടിസമഖന്തിഗുണസ്സ സത്ഥുസാസനാവോക്കമനപ്പസങ്ഗതോ.

൨൪൮. ‘‘അനമതഗ്ഗോയം, ഭിക്ഖവേ, സംസാരോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൧൨൪; ൩.൯൯, ൧൦൦; ൩.൫.൫൨൦; കഥാ. ൭൫) ആഗതാനി സുത്തപദാനി അനമതഗ്ഗസദ്ദോ, തദത്ഥോ വാ ഏതേസന്തി അനമതഗ്ഗിയാനി.

അജേഹി ഗമനമഗ്ഗോ അജപഥോ. സങ്കൂ ലഗ്ഗാപേത്വാ തേ ആലമ്ബിത്വാ ഗമനമഗ്ഗോ സങ്കുപഥോ. സങ്കൂതി അങ്കുസാകാരേന കതദീഘദണ്ഡോ വുച്ചതി. ആദി-സദ്ദേന പപാതമഗ്ഗദുഗ്ഗമഗ്ഗാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉഭതോബ്യൂള്ഹേതി സമ്പഹാരത്ഥം ദ്വീഹിപി പക്ഖേഹി ഗാള്ഹസന്നാഹേ. അഞ്ഞാനി ച ദുക്കരാനി കരിത്വാ ധനാസായ പബ്ബതവിദുഗ്ഗനദീവിദുഗ്ഗാദിപക്ഖന്ദനവസേനാതി അധിപ്പായോ. മം പോസേസി, ഉപകാരം അകാസി, തത്ര നപ്പതിരൂപം മനം പദൂസേതുന്തി ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ചിത്തുപ്പാദനഞ്ച ഏതരഹി ദിസ്സമാനേന പുത്താദീനം പോസനാദിനാ അതീതസ്സ അനുമാനതോ ഗഹണവസേന വേദിതബ്ബം.

൨൪൯. മേത്തായാതി മേത്താസങ്ഖാതായ, മേത്താസഹിതായ വാ. ചേതോവിമുത്തിയാതി ചിത്തസമാധാനേ. ആസേവിതായാതി ആദരേന സേവിതായ. ഭാവിതായാതി വഡ്ഢിതായ. ബഹുലീകതായാതി പുനപ്പുനം കതായ. യാനീകതായാതി യുത്തയാനം വിയ കതായ. വത്ഥുകതായാതി അധിട്ഠാനവത്ഥും വിയ കതായ. അനുട്ഠിതായാതി അധിട്ഠിതായ. പരിചിതായാതി പരിചിണ്ണായ ചിണ്ണവസീഭാവായ. സുസമാരദ്ധായാതി സുട്ഠു സമ്പാദിതായ. പാടികങ്ഖാതി ഇച്ഛിതബ്ബാ അവസ്സംഭാവിനോ. സേസം പരതോ ആഗമിസ്സതി.

൨൫൦. ധാതുവിനിബ്ഭോഗോതി സസമ്ഭാരസങ്ഖേപാദിനാ ധാതൂനം വിനിബ്ഭുജനം. അപരാധോ നാമ അപരജ്ഝന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപധമ്മമുഖേന ഗയ്ഹതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘കിം കേസാനം കുജ്ഝസീ’’തിആദി, കേസാദിവിനിമുത്തസ്സ അപരജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ. ഇദാനി നിബ്ബത്തിതപരമത്ഥധമ്മവസേനേവ വിനിബ്ഭോഗവിധിം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉപാദായ, ദ്വാദസായതനാനി ഉപാദായാതി പച്ചേകം ഉപാദായ-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. കോധസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം ന ഹോതീതി യഥാ ആരഗ്ഗേ സാസപസ്സ, ആകാസേ ച ചിത്തകമ്മസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം നത്ഥി, ഏവമസ്സ ‘‘വേരീ’’തി പരികപ്പിതേ പുഗ്ഗലേ കോധസ്സ പതിട്ഠാനട്ഠാനം ന ഹോതി, കേസാദീനം അകുജ്ഝിതബ്ബതോ, തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ അഭാവതോ.

൨൫൧. സംവിഭാഗോതി ആമിസസംവിഭാഗോ. പരസ്സാതി പച്ചത്ഥികസ്സ. ഭിന്നാജീവോതി അപരിസുദ്ധാജീവോ. തസ്സേവം കരോതോതി ഏവം സംവിഭാഗം കരോന്തസ്സ തസ്സ ദായകസ്സ. ഇതരസ്സാതി പടിഗ്ഗാഹകസ്സ. ‘‘മമ മാതരാഉപാസികായ ദിന്നോ’’തി ഇദം ‘‘ധമ്മിയലാഭോ’’തി ഏതസ്സ കാരണവചനം. തേന പന തസ്സ ആഗമനസുദ്ധിം ദസ്സേതി.

സബ്ബത്ഥസാധകന്തി ‘‘അത്തത്ഥോ പരത്ഥോ ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ സമ്പരായികോ അത്ഥോ’’തി (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫) ഏവമാദീനം സബ്ബേസം അത്ഥാനം, ഹിതാനം, പയോജനാനഞ്ച നിപ്ഫാദകം. ഉന്നമന്തി ദായകാ. നമന്തി പടിഗ്ഗാഹകാ.

൨൫൨. ഏവന്തി യഥാവുത്തേഹി കകചൂപമോവാദാനുസ്സരണാദീഹി അത്തനോ ഓവദനാകാരേഹി. വൂപസന്തപടിഘസ്സാതി പടിസങ്ഖാനബലേന വിനോദിതാഘാതസ്സ. തസ്മിമ്പീതി വേരീപുഗ്ഗലേപി. വേരീ-ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ അപ്പിയപുഗ്ഗലസ്സാപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം വേരിമ്ഹി മേത്തായ സിദ്ധായ തസ്മിമ്പി മേത്താസിദ്ധിതോ, പിയതോ പന അതിപ്പിയസഹായകസ്സ വിസും ഗഹണം ആസന്നപച്ചത്ഥികസ്സ ദുബ്ബിനിമോചയഭാവദസ്സനത്ഥം. മേത്താവസേനാതി മേത്തായനവസേന. സമചിത്തതന്തി ഹിതൂപസംഹാരേന സമാനചിത്തതം. സീമാസമ്ഭേദോ സാ ഏവ സമചിത്തതാ. ഇമസ്മിം പുഗ്ഗലേതി മേത്താകമ്മട്ഠാനികപുഗ്ഗലേ. നിസിന്നേതി ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം.

ഹിതമജ്ഝത്തേതി പിയേ, മജ്ഝത്തേ ച. ചതുബ്ബിധേതി ചതുബ്ബിധേ ജനേ, യത്ഥ കത്ഥചീതി അധിപ്പായോ. നാനത്തന്തി പിയമജ്ഝത്താദിനാനാകരണം. ഹിതചിത്തോവ പാണിനന്തി കേവലം സത്തേസു ഹിതചിത്തോ ഏവാതി പവുച്ചതി, ന പന ‘‘മേത്തായ നികാമലാഭീ’’തി വാ ‘‘കുസലീ’’തി വാ പവുച്ചതി. കസ്മാ? യസ്മാ അത്താദീസു പസ്സതി നാനത്തന്തി. കസ്മാ പനായം ഹിതചിത്തോ കുസലീതി ന വുച്ചതീതി? സാതിസയസ്സ കുസലസ്സ വസേന കുസലിഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഇമസ്സ ച പുഗ്ഗലസ്സ മേത്താഭാവനാ ന വിസേസവതീ. അഥ വാ ന നികാമലാഭീ മേത്തായ യതോ അത്താദീസു പസ്സതി നാനത്തം. കുസലീതി പവുച്ചതി, യസ്മാ ഹിതചിത്തോവ പാണിനന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഗാമസീമാദയോ വിയ ഗാമന്തരാദീഹി സത്തസങ്ഖാതേ മേത്താവിസയേ ഭാവനായ പുബ്ബേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംകിണ്ണമരിയാദാരൂപേന ഠിതത്താ അത്താദയോ ഇധ സീമാ നാമാതി ആഹ ‘‘ചതസ്സോ സീമായോ’’തി. സമ്ഭിന്നാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ വുത്തം സമ്ഭേദം ദസ്സേതും ‘‘സമം ഫരതി മേത്തായാ’’തിആദി വുത്തം. മഹാവിസേസോതി മഹന്തോ ഭാവനായ വിസേസോ അതിസയോ. പുരിമേന പുരിമതോ അത്താദിനാനത്തദസ്സിനാ. ന നായതീതി ന ഞായതി.

൨൫൩. നിമിത്തന്തി യഥാ കസിണകമ്മട്ഠാനാദീസു തംതംകസിണമണ്ഡലാദിപരിഗ്ഗഹമുഖേന ഭാവനാവസേന ലദ്ധം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം നിസ്സായ ഝാനസ്സ ഗോചരഭാവേന പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപതിട്ഠതി, ന ഏവമിധ ഉപട്ഠിതം നിമിത്തം നാമ അത്ഥി. യോ പനായം യഥാവുത്തോ സീമാസമ്ഭേദോ ലദ്ധോ, സ്വേവ നിമിത്തം വിയാതി നിമിത്തം. തസ്മിം ഹി ലദ്ധേ ഭാവനായ സാതിസയത്താ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി, കിലേസാ സന്നിസിന്നാവ, ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തം സമാഹിതമേവ. തേനാഹ ‘‘നിമിത്തഞ്ച ഉപചാരഞ്ച ലദ്ധം ഹോതീ’’തി. തമേവ നിമിത്തന്തി സീമാസമ്ഭേദവസേന പവത്തസമഥനിമിത്തം. അപ്പകസിരേനേവ അകിച്ഛേനേവ, പഗേവ പരിപന്ഥസ്സ വിസോധിതത്താ.

ഏത്താവതാതി ഏത്തകേന ഭാവനാനുയോഗേന. അനേന യോഗിനാ. പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനന്തിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ.

‘‘പഠമജ്ഝാനാദീനം അഞ്ഞതരവസേനാ’’തി ഇദം വക്ഖമാനായ വികുബ്ബനായ തേസം സാധാരണതായ വുത്തം. അപ്പനാപ്പത്തചിത്തസ്സേവ ന ഉപചാരമത്തലാഭിനോ. പഗുണബലവഭാവാപാദനേന വേപുല്ലാദിവിസേസപ്പത്തസ്സ ഓധിസോ, അനോധിസോ ച ദിസാഫരണാദിവസേന ഝാനസ്സ പവിജമ്ഭനാ വികുബ്ബനാ വിവിധാ കിരിയാതി കത്വാ.

൨൫൪. മേത്താസഹഗതേനാതി ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ മേത്തായ സഹ പവത്തേന സംസട്ഠേന സമ്പയുത്തേനാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന തം വുത്തനയേന മേത്തായ സഹഗതം, തായ ഏകുപ്പാദാദിവിധിനാ സമ്മദേവ ആഗതം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തായ സമന്നാഗതേനാ’’തി. ചേതോ-സദ്ദോ ‘‘അധിചേതസോ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൫൩; ഉദാ. ൩൭) സമാധിപരിയായോപി ഹോതീതി തതോ വിസേസേതും ‘‘ചേതസാതി ചിത്തേനാ’’തി വുത്തം. ഏതന്തി ഏതം പദം. ദിസോധിപരിഗ്ഗഹോ സത്തോധിപരിഗ്ഗഹമുഖേനേവ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകിസ്സാ ദിസായ പഠമപരിഗ്ഗഹിതം സത്തം ഉപാദായാ’’തി. ദിസാസു ഹി ഠിതസത്താ ദിസാഗഹണേന ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഏകദിസാപരിയാപന്നസത്തഫരണവസേന വുത്ത’’ന്തി. ഫരണഞ്ച സാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ അത്തനോ ആരമ്മണസ്സ ഫസ്സനാ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനം ഗഹണം ആരമ്മണകരണമേവാതി ആഹ ‘‘ഫരിത്വാതി ഫുസിത്വാ ആരമ്മണം കത്വാ’’തി. ബ്രഹ്മവിഹാരാധിട്ഠിതന്തി മേത്താഝാനുപത്ഥമ്ഭിതം. തഥാതി നിയമനം. തം അനിയമാപേക്ഖസമ്ബന്ധീഭാവതോ ഉപമാകാരനിയമനം. ദുതിയന്തി ഉപമേയ്യദസ്സനം, ഉപമേയ്യഞ്ച നാമ ഉപമം, തേന സമ്ബന്ധഞ്ച വിനാ നത്ഥീതി തദുഭയമ്പി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പുരത്ഥിമാദീസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഥാ ദുതിയന്തി ഏത്ഥ ഫരിത്വാ വിഹരതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏവം തതിയം ചതുത്ഥന്തി ഏത്ഥാപി. തദനന്തരന്തി ച ഫരണാപേക്ഖം അനന്തരഗ്ഗഹണം, ന ഫരിതബ്ബദിസാപേക്ഖം ദിസാനം അനിദ്ദിട്ഠരൂപത്താ. ഫരണാനുക്കമേന ഹി താസം ദുതിയാദിതാ, ന സരൂപതോ. തേനേവാഹ ‘‘യം കിഞ്ചി ഏകം ദിസ’’ന്തി. ഇതീതി ഏവം യഥാവുത്തം ചതസ്സോ, ഏവം ഉദ്ധം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏതേനേവ നയേനാ’’തി. ഇദമ്പി ഇതി-സദ്ദസ്സേവ അത്ഥദസ്സനം. പാളിയം (മ. നി. ൩.൩൦൯; ൩.൨൩൦; വിഭ. ൬൪൨) അധോ തിരിയന്തി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേതും ‘‘അധോദിസമ്പി തിരിയം ദിസമ്പീ’’തി വുത്തം. ഏതേനേവ ‘‘ദുതിയ’’ന്തിആദീസുപി പി-സദ്ദസ്സ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠതാ ദീപിതാതി വേദിതബ്ബം. ഏവമേവാതി ഇദമ്പി ഇതി-സദ്ദസ്സേവ അത്ഥദസ്സനം. ഏത്ഥ ച ‘‘അധോ’’തി ഇമിനാ യഥാ നിരയേസു, നാഗഭവനാദീസു, യത്ഥ തത്ഥ വാ അത്തനോ ഹേട്ഠിമദിസായ സത്താ ഗയ്ഹന്തി, ഏവം ‘‘ഉദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ദേവലോകേ, യത്ഥ തത്ഥ വാ അത്തനോ ഉപരിമദിസായം സത്താ ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം.

മജ്ഝത്താദീതി ആദി-സദ്ദേന ഇത്ഥിപുരിസഅരിയാനരിയദേവമനുസ്സാദികേ പഭേദേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഈസകമ്പി ബഹി അവിക്ഖിപമാനോതി അപ്പകമ്പി കമ്മട്ഠാനതോ ബഹി വിക്ഖേപം അനാപജ്ജന്തോ ഹിതൂപസംഹാരതോ അഞ്ഞഥാ ഥോകമ്പി അവത്തമാനോ. സബ്ബത്തതായാതി വാ സബ്ബേന അത്തഭാവേന യഥാ സബ്ബഭാവേന അത്തനി അത്തനോ അത്തഭാവേ ഹിതേസിതാ, ഏവം സബ്ബധി സബ്ബസത്തേസു മേത്തായ ഫരിത്വാ വിഹരതീതി അത്ഥോ. മേത്തായ വുച്ചമാനത്താ സത്തവിസയോ സബ്ബ-സദ്ദോ, സോ ച ദീഘം കത്വാ വുത്തോ, തസ്മാ സബ്ബസത്തകായസങ്ഖാതാ പജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സബ്ബാവന്തോതി പദത്ഥതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബസത്തവന്ത’’ന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ച സബ്ബധീതി ദിസോധിനാ, ദേസോധിനാ ച അനോധിസോഫരണം വുത്തം, സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തന്തി സത്തോധിനാ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അനോധിസോ ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ഏകമേവത്ഥം പകാരതോ പരിയായേന്തി ഞാപേന്തീതി പരിയായാ, വേവചനാനി. വിപുലാദിസദ്ദാ ചേത്ഥ താദിസാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിപുലേനാതി ഏവമാദിപരിയായദസ്സനതോ’’തി. പരിയായദസ്സനേ ച പുബ്ബേ ഗഹിതപദാനിപി പുന ഗയ്ഹന്തി, യഥാ ‘‘സദ്ധാ സദ്ദഹനാ’’തി (ധ. സ. ൧൨) ഏത്ഥ വുത്തമ്പി സദ്ധാപദം പുന ഇന്ദ്രിയാദിപരിയായദസ്സനേ ‘‘സദ്ധാ സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൨) വുത്തം. തഥാസദ്ദോ വാ ഇതിസദ്ദോ വാ ന വുത്തോതി ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തി ഏതസ്സ അനുവത്തകോ തഥാ-സദ്ദോ ച ഇതി-സദ്ദോ ച തേസം ഫരണാനന്തരാദിട്ഠാനം അട്ഠാനന്തി കത്വാ തേ ന വുത്താതി പുന ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാതി വുത്ത’’ന്തി അത്ഥോ. വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പുന വചനം നിഗമനന്തി ആഹ ‘‘നിഗമനവസേന വാ ഏതം വുത്ത’’ന്തി. നനു ച സമാപനവസേന വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പുന വചനം നിഗമനന്തി? നായം ദോസോ ഓധിസോഅനോധിസോഫരണാനം സമാപനേ ഏവ വുത്തത്താ. വിപുലേനാതി മഹന്തേന, മഹത്തഞ്ചസ്സ അസുഭകമ്മട്ഠാനാദീസു വിയ ആരമ്മണസ്സ ഏകദേസമേവ അഗ്ഗഹേത്വാ അനവസേസഗ്ഗഹണവസേനാതി ആഹ ‘‘ഫരണവസേന വിപുലതാ ദട്ഠബ്ബാ’’തി.

കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതാദീഹി മഹത്തം ഗതം, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദചിത്തവീരിയപഞ്ഞേഹി ഗതം പടിപന്നന്തി മഹഗ്ഗതം. തയിദം യസ്മാ ഏകന്തതോ രൂപാവചരം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഭൂമിവസേന മഹഗ്ഗത’’ന്തി. നിരുള്ഹോ ഹി രൂപാരൂപാവചരേസു മഹഗ്ഗതവോഹാരോ. പഗുണവസേനാതി പകാരതോ ഗുണിതം ബഹുലീകതം പഗുണം, തസ്സ വസേന, സുഭാവിതഭാവേനാതി അത്ഥോ. തം ഹി പമാണം ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ അപ്പമാണം നാമ ഹോതി. അപ്പമാണസത്താരമ്മണവസേനാതി അപരിമാണസത്താരമ്മണകരണവസേന. സയമ്പി വേരരഹിതത്താ, തംസമങ്ഗിനോ വേരാഭാവഹേതുത്താ ച അവേരം. തയിദം ദ്വയം യതോ ലഭതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ബ്യാപാദപച്ചത്ഥികപ്പഹാനേനാ’’തി വുത്തം. ചേതസോ ബ്യാപത്തിവസേന ഹനനതോ ബ്യാപജ്ജം, ചേതസികം അസാതം, തദഭാവതോ അബ്യാപജ്ജം. തേനാഹ ‘‘നിദ്ദുക്ഖ’’ന്തി. തം പനസ്സ അബ്യാപജ്ജത്തം പഞ്ചവിഞ്ഞാണാദീനം വിയ ന സഭാവതോ, അഥ ഖോ പച്ചത്ഥികവിവേകതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദോമനസ്സപ്പഹാനതോ’’തി ആഹ. അയന്തി ഇധ യഥാനീതം അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൪൨), തേസു തേസു ച സുത്തപദേസേസു (മ. നി. ൧.൪൫൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫) ആഗതം മേത്താബ്രഹ്മവിഹാരവികുബ്ബനമാഹ.

൨൫൫. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ഇമിസ്സാ ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി, സത്തഹാകാരേഹി, ദസഹാകാരേഹീ’’തി ആകാരവിഭാഗേന പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൨.൨൨) വുത്തായ ച വികുബ്ബനായ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവമുപസംഹരതി ഓധിസോഫരണഅനോധിസോഫരണദിസാഫരണവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ. കേവലം പനേത്ഥ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൨.൨൨) വിയ സത്തോധി ന ഗഹിതോതി അയമേവ വിസേസോ. യമ്പീതി വികുബ്ബനം സന്ധായാഹ.

ഇദാനി ഭേദാഭാവദസ്സനമുഖേന ഉദ്ദേസതോ ആനീതം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിം നിദ്ദേസതോ ദസ്സേത്വാ തസ്സാ അനുത്താനപദവണ്ണനം കാതും ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ.

൨൫൬. തത്ഥ സബ്ബേ സത്താതി സബ്ബ-സദ്ദോ കാമം പദേസസബ്ബവിസയോ, ന സബ്ബസബ്ബവിസയോ യഥാ ‘‘സബ്ബം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൧൯-൧൨൦), ‘‘സത്താ’’തി പന പദേന പരിച്ഛിന്നം അത്തനോ വിസയം അസേസേത്വാവ പരിയാദിയതീതി ആഹ ‘‘അനവസേസപരിയാദാനമേത’’ന്തി.

തത്രാതി തസ്മിം രൂപേ. സത്തോതി സജ്ജനകിച്ചേന ഛന്ദാദിപരിയായേന ലോഭേന ആസത്തോ ലഗ്ഗോ. തത്രാതി വാ കരണേ ഭുമ്മം, തേന ഛന്ദാദിനാതി അത്ഥോ.

യദി സത്തതായ സത്താ, കഥം വീതരാഗേസൂതി ആഹ ‘‘രുള്ഹീസദ്ദേനാ’’തിആദി. അവീതരാഗേസു രുള്ഹേന, അവീതരാഗേസു വാ പവത്തിത്വാ ഇന്ദ്രിയബദ്ധഖന്ധസന്താനതായ തംസദിസേസു വീതരാഗേസു രുള്ഹേന സദ്ദേന. അഥ വാ കിഞ്ചി നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സതിപി അഞ്ഞസ്മിം തന്നിമിത്തയുത്തേ കത്ഥചി വിസയേ സമ്മുതിയാ ചിരകാലതായ നിമിത്തവിരഹേപി പവത്തി രുള്ഹീ നാമ യഥാ ‘‘ഗച്ഛന്തീതി ഗാവോ’’തി, ഏവം സത്തസദ്ദസ്സാപി രുള്ഹീഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ വാ വീതരാഗേസു സത്തവോഹാരോ ദട്ഠബ്ബോ. സത്വയോഗതോതി ഏത്ഥ സത്വം നാമ ബുദ്ധി, വീരിയം, തേജോ വാ, തേന യോഗതോ സത്താ, യഥാ ‘‘നീലഗുണയോഗതോ നീലോ പടോ’’തി.

പാണന്തി ഏതേനാതി പാണനം, അസ്സാസപസ്സാസാ, തസ്സ കമ്മം പാണനതാ, തായ, അസ്സാസപസ്സാസസമ്പയോഗേനാതി അത്ഥോ. ഭൂതത്താതി കമ്മകിലേസേഹി ജാതത്താ. പൂരണതോ, ഗലനതോ ച പുഗ്ഗലാതി നേരുത്താ. സത്താ ഹി നിബ്ബത്തന്താ തംതംസത്തനികായം പൂരേന്താ വിയ ഹോന്തി, സബ്ബാവത്ഥനിപാതിതായ ച ഗലന്തി ചവന്തീതി അത്ഥോ. അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനം ‘‘അത്താ’’തി ഭവതി ഏത്ഥ അഭിധാനം, ചിത്തഞ്ചാതി അത്തഭാവോ, സരീരം, ഖന്ധപഞ്ചകമേവ വാ. തന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. ഉപാദായാതി ഗഹേത്വാ ഉപാദാനം നിസ്സയം കത്വാ. പഞ്ഞത്തിമത്തസമ്ഭവതോതി പരമത്ഥതോ അസന്തേപി സത്തസഞ്ഞിതേ പഞ്ഞത്തിമത്തേന സമ്ഭവതോ.

യഥാ ച സത്താതി വചനന്തി യഥാ സത്ത-സദ്ദോ യഥാവുത്തേനട്ഠേന നിപ്പരിയായതോ പദേസവുത്തിപി രുള്ഹീവസേന അനവസേസപരിയാദായകോ. സേസാനിപീതി പാണാദിവചനാനിപി. താനിപി ഹി രൂപാരൂപഭവൂപഗചതുത്ഥജ്ഝാനാദിസമങ്ഗീനം അസ്സാസപസ്സാസാഭാവതോ അവിനിപാതധമ്മാനം പുഗലനസ്സ അഭാവതോ പദേസവുത്തീനി. രുള്ഹീവസേന ആരോപേത്വാ യഥാവുത്തായ രുള്ഹിയാ വസേന കത്ഥചി വിസയേ അവിജ്ജമാനമ്പി പാണപുഗ്ഗലഭാവം ആരോപേത്വാ. യദി സാധാരണതോ സത്തവേവചനാനീതി ഗഹേത്വാ അനോധിസോഫരണാ മേത്താ വുച്ചതി, അഥ കസ്മാ പഞ്ചഹേവ ആകാരേഹി വുത്താതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘കാമഞ്ചാ’’തിആദി. കേചി പനാഹു ‘‘ന ഖോ പനേതാനി ‘‘സത്താ’’തിആദീനി പദാനി വേവചനതാമത്തം ഉപാദായ ഗഹിതാനി, യതോ ജന്തുആദീനമ്പി ഗഹണം ആപജ്ജേയ്യ, അത്ഥവിസേസം പന നിമിത്തഭൂതം ഉപാദായ ഗഹിതാനീ’’തി, തേ സന്ധായാഹ ‘‘യേ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ അത്ഥതോതി സജ്ജനട്ഠേന സത്താ, പാണനട്ഠേന പാണാതി ഏവമാദിഅത്ഥതോ. തേസം തം മതിമത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനോധിസോഫരണാ വിരുജ്ഝതീ’’തി. കസ്മാ? കേചി സത്താ, കേചി പാണാ, കേചി പുഗ്ഗലാതി ആപജ്ജനതോ. തഥാ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാതി സത്താദിസദ്ദാ സപ്പദേസവിസയാതി ഏവമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന നിപ്പദേസവിസയാതി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി. പഞ്ചസു ആകാരേസൂതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തിആദിനാ പാളിയം (പടി. മ. ൨.൨൨) ആഗതേസു പഞ്ചസു ഭാവനാകാരേസു. അഞ്ഞതരവസേനാതി യസ്സ കസ്സചി വസേന.

൨൫൭. ഇദാനി ദ്വാവീസതിയാ ഭാവനാകാരേസു അപ്പനാ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ബ്യാപാദരഹിതാതി ദോമനസ്സബ്യാപാദരഹിതാ. തസ്മാതി യസ്മാ ന കേവലം യഥാവുത്തആകാരവിഭാഗമത്തതോ അപ്പനാവിഭാഗോ, തസ്മാ. ഇമേസുപി പദേസൂതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദികോട്ഠാസേസുപി. യം യം പാകടം ഹോതീതി യദിപി പുബ്ബഭാഗേ തത്ഥ തത്ഥ അഭിനിവേസേ അനേകകോട്ഠാസവസേനേവ മനസികാരം പവത്തേതി, ഭാവനായ സമിജ്ഝനക്ഖണേ പന തത്ഥ യം പഗുണതരതായ സുപാകടം ഹോതി, തസ്സ വസേന അപ്പനാ ഹോതി, യഥാ തം ദ്വത്തിംസാകാരേ. തത്ഥ പന ആരമ്മണം, ഇധ ഭാവനാകാരോതി അയമേവ വിസേസോ. ചതുന്നന്തി ചതുന്നം ചതുന്നം. ബ്യാപനിച്ഛാലോപേന ഹി നിദ്ദിട്ഠം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ലിങ്ഗവസേന വുത്തം തേസം പചുരതോ ലബ്ഭമാനത്താ. തതിയാ പന പകതി യദിപി പഠമദുകേന ന സങ്ഗഹിതാ, ദുതിയദുകേന പന തികേന ച സങ്ഗഹിതാ ഏവ.

ഇതി സബ്ബാനിപീതി അനോധിസോഫരണേ വീസതി, ഓധിസോഫരണേ അട്ഠവീസതി, ദിസാഫരണേ ചത്താരി സതാനി, അസീതി ചാതി ഏവം സബ്ബാനിപി. സത-സദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ.

൨൫൮. ഏവം മേത്താഭാവനം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ ആനിസംസേ വിഭാവേതും ‘‘ഇതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ സേസാ ജനാതി മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാ അലാഭിനോ. സമ്പരിവത്തമാനാതി ദക്ഖിണേന പസ്സേന അസയിത്വാ സബ്ബസോ പരിവത്തമാനാ. കാകച്ഛമാനാതി ഘുരുഘുരുപസ്സാസവസേന വിസ്സരം കരോന്താ. സുഖം സുപതീതി ഏത്ഥ ദുവിധാസുപനാ സയനേ പിട്ഠിപ്പസാരണലക്ഖണാ, കിരിയാമയചിത്തേഹി അവോകിണ്ണഭവങ്ഗപ്പവത്തിലക്ഖണാ ച. തത്ഥായം ഉഭയഥാപി സുഖമേവ സുപതി. യസ്മാ സണികം നിപജ്ജിത്വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി സമോധായ പാസാദികേന ആകാരേന സയതി, നിദ്ദോക്കമനേപി ഝാനം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം അസുപിത്വാ’’തിആദി.

നിദ്ദാകാലേ സുഖം അലഭിത്വാ ദുക്ഖേന സുത്തത്താ ഏവ പടിബുജ്ഝനകാലേ സരീരഖേദേന നിത്ഥുനനം, വിജമ്ഭനം, ഇതോ ചിതോ വിപരിവത്തനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭന്താ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തീ’’തി. അയം പന സുഖേന സുത്തത്താ സരീരഖേദാഭാവതോ നിത്ഥുനനാദിരഹിതോവ പടിബുജ്ഝതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവം അപ്പടിബുജ്ഝിത്വാ’’തിആദി. സുഖപടിബോധോ ച സരീരവികാരാഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സുഖം നിബ്ബികാര’’ന്തി.

‘‘ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതീ’’തി ഇദം അനുഭൂതപുബ്ബവസേന, ദേവതൂപസംഹാരവസേന ചസ്സ ഭദ്ദകമേവ സുപിനം ഹോതി, ന പാപകന്തി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയാ’’തിആദി. ധാതുക്ഖോഭഹേതുകമ്പി ചസ്സ ബഹുലം ഭദ്ദകമേവ സിയാ യേഭുയ്യേന ചിത്തജരൂപാനുഗുണതായ ഉതുആഹാരജരൂപാനം.

ഉരേ ആമുത്തമുത്താഹാരോ വിയാതി ഗീവായ ബന്ധിത്വാ ഉരേ ലമ്ബിതമുത്താഹാരോ വിയാതി കേഹിചി വുത്തം. തം ഏകാവലിവസേന വുത്തം സിയാ, അനേകരതനാവലിസമൂഹഭൂതോ പന മുത്താഹാരോ അംസപ്പദേസതോ പട്ഠായ യാവ കടിപ്പദേസസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗാ പലമ്ബന്തോ ഉരേ ആമുക്കോയേവ നാമ ഹോതി.

തത്ഥേവാതി പാടലിപുത്തേയേവ. സക്കാ നിസീദിതും വാ നിപജ്ജിതും വാ ദേസസ്സ ഖേമതായ, തസ്സ തസ്സ പദേസസ്സ രമണീയതായ ച.

ദസാവ അന്തോ ദസന്തോ, വത്ഥസ്സ ഓസാനന്തോ.

സമപ്പവത്തവാസന്തി തത്ഥ തത്ഥ വിഹാരേ സമപ്പവത്തവത്തവാസം. ഥേരോ കിര അത്തനാ പവിട്ഠപവിട്ഠവിഹാരേ ‘‘അഹമേത്ഥ ആഗന്തുകോ’’തി അചിന്തേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം അത്തനാ കാതബ്ബവത്താനി പരിപൂരേന്തോ ഏവ വിഹാസി. അപരേ പന ഭണന്തി സബ്ബസത്തേസു സമപ്പവത്തമേത്താവിഹാരവാസം. അയം ഹി ഥേരോ അരഹത്താധിഗമതോ പുബ്ബേപി മേത്താവിഹാരീ അഹോസി.

വനന്തരേ ഠിതോതി ഥേരോ കിര തഥാ സമപ്പവത്തവാസവസേന ചരമാനോ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരം രമണീയം വനന്തരം ദിസ്വാ തത്ഥ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ യഥാപരിച്ഛേദേന തതോ ഉട്ഠിതോ അത്തനോ ഗുണാവജ്ജനഹേതുകേന പീതിസോമനസ്സേന ഉദാനേന്തോ ‘‘യാവതാ ഉപസമ്പന്നോ’’തി ഗാഥം അഭാസി. തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വനന്തരേ ഠിതോ’’തി പഠമഗാഥാ ഠപിതാ. തത്ഥ ഗജ്ജമാനകോതി സീഹഗജ്ജിതം ഗജ്ജന്തോ. ഗുണമേസന്തോതി അത്തനോ ഗുണസമുദയം ഗവേസന്തോ പച്ചവേക്ഖന്തോ.

മണിലരുക്ഖേ നിവാസിതായ തം ദേവതം ‘‘മണിലിയാ’’തി വോഹരന്തി, തസ്മാ സാ ദേവതാപി ‘‘അഹം, ഭന്തേ, മണിലിയാ’’തി ആഹ. രുക്ഖദേവതാനം ഹി യേഭുയ്യേന നിവാസരുക്ഖവസേന വോഹാരോ യഥാ ഫന്ദനദേവതാതി. തത്ഥേവാതി ചിത്തലപബ്ബതേയേവ.

‘‘ബലവപിയചിത്തതായാ’’തി ഇമിനാ ബലവപിയചിത്തതാമത്തേനപി സത്ഥം ന കമതി, പഗേവ മേത്തായ ചേതോവിമുത്തിയാതി ദസ്സേതി.

ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി കേനചി പരിപന്ഥേന പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ ബ്യാപാദസ്സ ദൂരസമുസ്സാരിതഭാവതോ ഖിപ്പമേവ സമാധിയതി. ആസവാനം ഖയായാതി കേചി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇതോ അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനവസേന അധിഗതജ്ഝാനാനമ്പി സുഖസുപനാദയോ ആനിസംസാ ലബ്ഭന്തി, യഥാഹ –

‘‘സുഖം സുപന്തി മുനയോ, അജ്ഝത്തം സുസമാഹിതാ;

സുപ്പബുദ്ധം പബുജ്ഝന്തി, സദാ ഗോതമസാവകാ’’തി. –

ച ആദി, തഥാപിമേ ആനിസംസാ ബ്രഹ്മവിഹാരലാഭിനോ അനവസേസാ ലബ്ഭന്തി ബ്യാപാദാദീനം ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോ ബ്രഹ്മവിഹാരാനം. തേനേവാഹ ‘‘നിസ്സരണം ഹേതം, ആവുസോ, ബ്യാപാദസ്സ, യദിദം മേത്താ ചേതോവിമുത്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൩൨൬; അ. നി. ൬.൧൩). ബ്യാപാദാദിവസേന ച സത്താനം ദുക്ഖസുപനാദയോതി തപ്പടിപക്ഖഭൂതേസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു സിദ്ധേസു സുഖസുപനാദയോ ഹത്ഥഗതാ ഏവ ഹോന്തീതി.

കരുണാഭാവനാവണ്ണനാ

൨൫൯. കരുണന്തി കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരം. നിക്കരുണതായാതി വിഹേസായ, ‘‘ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സത്താനം വിഹേഠനജാതികോ ഹോതീ’’തി ഏവം വുത്തവിഹേഠനേതി അത്ഥോ. ആദീനവന്തി ദോസം. യഥാ തഥാ സത്താനം വിഹേഠനായ പാപകോ വിപാകോ ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച. തഥാ ഹി യോ സത്തേ ജീവിതാ വോരോപനേന വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗച്ഛേദനേന വാ ധനജാനിയാ വാ അലാഭായ വാ അവാസായ വാ അനത്ഥായ വാ അയസത്ഥായ വാ പരിസംസക്കനേന വാ അന്തമസോ യഥാവജ്ജദസ്സനേനപി വിഹേഠേതി, തസ്സ സോ പമാദവിഹാരോ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അലാഭായപി ഹോതി, ലദ്ധസ്സ പരിഹാനായപി ഹോതി, തന്നിമിത്തം പാപകോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗച്ഛതി, അവിസാരദോ പരിസം ഉപസങ്കമതി മങ്കുഭൂതോ, സമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതി, കായസ്സ ഭേദാ ദുഗ്ഗതി പാടികങ്ഖാ, സുഗതിയമ്പി മനുസ്സഭൂതോ ദുജ്ജച്ചോപി ഹോതി നീചകുലികോ, ദുബ്ബണ്ണോപി ഹോതി ദുദ്ദസികോ, ബഹ്വാബാധോപി ഹോതി രോഗബഹുലോ, ദുഗ്ഗതോപി ഹോതി അപ്പന്നപാനോ, അപ്പായുകോപി ഹോതി പരിത്തജീവിതോതി ഏവമാദിഅനേകാനത്ഥാനുബന്ധിതാ വിഹേസായ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ, തപ്പടിപക്ഖതോ കരുണായ ആനിസംസാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘നിക്കരുണതായ ആദീനവം കരുണായ ച ആനിസംസം പച്ചവേക്ഖിത്വാ’’തി. ‘‘പിയോ ഹീ’’തിആദിനാ പഠമം പിയപുഗ്ഗലാദീസു അനാരമ്ഭസ്സ കാരണമാഹ. പിയം ഹി പുഗ്ഗലം കരുണായിതുമാരഭന്തസ്സ ന താവ പിയഭാവോ വിഗച്ഛതി, അവിഗതേ ച തസ്മിം കുതോ കരുണായനാ. തേനാഹ ‘‘പിയട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതീ’’തി. സേസപുഗ്ഗലേസുപി ഏസേവ നയോ. ലിങ്ഗവിസഭാഗകാലകതാനം അഖേത്തഭാവേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

യത്ഥ പന പഠമം ആരഭിതബ്ബാ, തം പാളിനയേനേവ ദസ്സേതും ‘‘കഥഞ്ച ഭിക്ഖൂ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ദുഗ്ഗതന്തി ദലിദ്ദം. സോ ഹി ഭോഗപാരിജുഞ്ഞതോ സുഖസാധനാനം അഭാവേന ദുക്ഖം ഗതോ ഉപഗതോ ദുഗ്ഗതോതി വുച്ചതി. അഥ വാ ദുഗ്ഗതന്തി ദുക്ഖേന സമങ്ഗിഭാവം ഗതം. ദുരുപേതന്തി കായദുച്ചരിതാദീഹി ഉപേതം. ഗതികുലരൂപാദിവസേന വാ തമഭാവേ ഠിതോ ദുഗ്ഗതോ. കായദുച്ചരിതാദീഹി ഉപേതത്താ തമപരായണഭാവേ ഠിതോ ദുരുപേതോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരമകിച്ഛപ്പത്തന്തി അതിവിയ കിച്ഛമാപന്നം മഹാബ്യസനം നിമുഗ്ഗം. അപ്പേവ നാമാതി സാധു വത.

വധേഥ നന്തി ‘‘ഘാതേഥ നം ചോര’’ന്തി ഏവം പഹിതായ രഞ്ഞോ ആണായ ഖാദനീയമ്പി…പേ… ദേന്തി ‘‘ഇദാനേവ മാരിയമാനോ ഏത്തകമ്പി സുഖം ലഭതൂ’’തി. സുസജ്ജിതോതി സുഖാനുഭവനേ സന്നദ്ധോ.

ഏതേനേവ ഉപായേനാതി യേന യേന വിധിനാ ഏതരഹി യഥാവുത്തേ പരമകിച്ഛാപന്നേ ആയതിം വാ ദുക്ഖഭാഗിമ്ഹി പുഗ്ഗലേ കരുണായിതും കരുണാ ഉപ്പാദിതാ, ഏതേനേവ നയേന. പിയപുഗ്ഗലേതി പിയായിതബ്ബപുഗ്ഗലേ. ഏതരഹി വാ ദിസ്സമാനം ആയതിം വാ ഭാവിനിം ദുക്ഖപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ കരുണാ പവത്തേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. മജ്ഝത്തവേരീസുപി ഏസേവ നയോ. യോ ഹി സോ കരുണായ വത്ഥുഭൂതോ ദുവിധോ പുഗ്ഗലോ വുത്തോ, കാമം തത്ഥ കരുണാഭാവനാ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതി, ഇമിനാ പന ഭിക്ഖുനാ തത്ഥ ഭാവനം പഗുണതരം കത്വാ സീമാസമ്ഭേദം കാതും തദനന്തരം പിയപുഗ്ഗലേ, തതോ മജ്ഝത്തേ, തതോ വേരിപുഗ്ഗലേ കരുണാ ഭാവേതബ്ബാ. ഭാവേന്തേന ച ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ മുദും കമ്മനിയം ചിത്തം കത്വാ തദനന്തരേ തദനന്തരേ ഉപസംഹരിതബ്ബം. യസ്സ പന വേരിപുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, മഹാപുരിസജാതികത്താ വാ അനത്ഥം കരോന്തേപി വേരിസഞ്ഞാവ നുപ്പജ്ജതി, തേന മജ്ഝത്തേ മേ ചിത്തം കമ്മനിയം ജാതം, ഇദാനി വേരിമ്ഹി ഉപസംഹരാമീതി ബ്യാപാരോവ ന കാതബ്ബോ. യസ്സ പന അത്ഥി, തം സന്ധായാഹ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി.

തത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവാതി മേത്താകമ്മട്ഠാനികസ്സ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൦ ആദയോ) വുത്തനയേന. തം മേത്തായ വുത്തനയേനേവ. വൂപസമേതബ്ബന്തി ‘‘അഥാനേന പുരിമപുഗ്ഗലേസൂ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൩), ‘‘കകചൂപമഓവാദാദീനം അനുസ്സരതോ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൩) ച മേത്താഭാവനായ വുത്തേന നയേന തം പടിഘം വൂപസമേതബ്ബം. ഏവം ഏതരഹി മഹാദുക്ഖപ്പത്തേ സുഖിതേപി അകതകുസലതായ ആയതിം ദുക്ഖപ്പത്തിയാ വസേന കരുണായനവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കതകല്യാണേപി തം ദസ്സേതും ‘‘യോപി ചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. തേസന്തി ബ്യസനാനം. വട്ടദുക്ഖം അനതിക്കന്തത്താതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാപി അക്ഖാനേന പരിയോസാപേതും അസക്കുണേയ്യസ്സ അനാഗതസ്സ ആപായികസ്സ സുഗതീസുപി ജാതിജരാദിഭേദസ്സാതി അപരിമിതസ്സ സംസാരദുക്ഖസ്സ അനതിക്കന്തഭാവതോ. സബ്ബഥാപി കരുണായിത്വാതി ദുക്ഖപ്പത്തിയാ, സുഖപ്പത്തിയാ അകതകുസലതായ വാ കതാകുസലതായ വാതി സബ്ബപകാരേനപി കരുണായ വത്ഥുഭാവസ്സ സല്ലക്ഖണേന തസ്മിം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ കരുണം കത്വാ കരുണാഭാവനം വഡ്ഢേത്വാ. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘അഥാനേന പുനപ്പുനം മേത്തായന്തേനാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൪൩) മേത്താഭാവനായം വുത്തേന നയേന. തം നിമിത്തന്തി സീമാസമ്ഭേദവസേന പവത്തം സമഥനിമിത്തം. മേത്തായ വുത്തനയേനേവാതി യഥാ മേത്താഭാവനായം ‘‘അപ്പകസിരേനേവാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൩) തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന അപ്പനാ ‘‘ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൩-൨൫൪) തസ്സാ വഡ്ഢനാ ച വുത്താ, ഏവമിധ കരുണാഭാവനായം തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന അപ്പനാ വേദിതബ്ബാ ച വഡ്ഢേതബ്ബാ ച, തഥേവസ്സാ വഡ്ഢനാവിധിപി വേദിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. വുത്തനയേനേവാതി അവധാരണേന ‘‘പഠമം വേരിപുഗ്ഗലോ കരുണായിതബ്ബോ’’തി ഇദം യഥാ പാളിവിരുദ്ധം, ഏവം യുത്തിവിരുദ്ധമ്പീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. പഠമം ഹി വേരിം സമനുസ്സരതോ കോധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ന കരുണാ. അത്താപി സക്ഖിഭാവേന കരുണായനവസേന ഗഹേതബ്ബോ, സോ കിമിതി പച്ഛാ ഗയ്ഹതീതി. ‘‘അപ്പനാ വഡ്ഢേതബ്ബാ’’തി ഇമിനാ ച അപ്പനാപ്പത്തചിത്തസ്സേവ ‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൫൦൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫, ൪൫൨, ൪൭൧; ൩.൨൩൦) വുത്തവികുബ്ബനാ ഇജ്ഝതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ.

കരുണാപദമത്തമേവ ചസ്സാ പാളിയാ വിസേസോതി തം അനാമസിത്വാ പടിസമ്ഭിദായം വുത്തവികുബ്ബനാ, മേത്തായ വുത്തആനിസംസാ ച ഇധ ലബ്ഭന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘തതോ പരം…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തതോ പരന്തി ‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൫൦൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫, ൪൫൨, ൪൭൧; ൩.൨൩൦) വുത്തവികുബ്ബനതോ ഉപരി. സേസം വുത്തനയമേവ.

മുദിതാഭാവനാവണ്ണനാ

൨൬൦. പിയപുഗ്ഗലാദീസൂതി പിയമജ്ഝത്തവേരീസു ന ആരഭിതബ്ബാ. മുദിതാഭാവനാതി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജനാ. ന ഹീതിആദി തത്ഥ കാരണവചനം. പിയഭാവമത്തേനാതി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തി അത്ഥോ, തേന സോമനസ്സപടിസന്ധികതാദിസിദ്ധാ നിച്ചപ്പഹംസിതമുഖതാ, പുബ്ബഭാസിതാ, സുഖസമ്ഭാസതാ, സഖിലതാ, സമ്മോദകതാതി ഏവമാദികേ മുദിതായ പദട്ഠാനഭൂതേ വിസേസേ ഉല്ലിങ്ഗേതി, ഈദിസേഹി വിസേസേഹി വിരഹിതോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവ-കാരേന പന പിയപുഗ്ഗലസ്സ സുഖസമപ്പിതതാദിം, മുദിതായ ച ഹേതുഭൂതം പമോദപ്പവത്തിം നിവത്തേതി. പിയപുഗ്ഗലേപി ഹി പരമായ സമ്പത്തിയാ പമുദിതേ ഹട്ഠതുട്ഠേ ഭിക്ഖുനോ മുദിതോകാസം ലഭേയ്യ. വക്ഖതി ഹി ‘‘പിയപുഗ്ഗലം വാ’’തിആദി. ആദിതോ മജ്ഝത്തപുഗ്ഗലം അനുസ്സരന്തസ്സ ഉദാസിനതാ സണ്ഠാതി, വേരിം സമനുസ്സരന്തസ്സ കോധോ ഉപ്പജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘പഗേവ മജ്ഝത്തവേരിനോ’’തി.

പമോദപ്പവത്തിയാ സോണ്ഡസദിസോ സഹായോ സോണ്ഡസഹായോ. മുദിതമുദിതോവാതി പസാദസോമ്മതായ അതിവിയ മുദിതോ ഏവ. പസാദേ ഹി ഇദം ആമേഡിതം. ഏവം അട്ഠകഥാനയേന ആദിതോ മുദിതാഭാവനായ വത്ഥും ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പാളിനയേന ദസ്സേതും ‘‘പിയപുഗ്ഗലം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുഖിതന്തി സഞ്ജാതസുഖം, സുഖപ്പത്തന്തി അത്ഥോ. സജ്ജിതന്തി സുഖാനുഭവനേ സന്നദ്ധം പടിയത്തസുഖസാധനം. അഹോ സാധൂതി തസ്സ സത്തസ്സ സമ്പത്തിയം സമ്പജഞ്ഞപുബ്ബപമോദനാകാരദസ്സനം. പുന അഹോ സുട്ഠൂതി തസ്സ പമോദനസ്സ ബഹുലീകാരദസ്സനം. പിയം മനാപന്തി ഏത്ഥ മനാപ-ഗ്ഗഹണേന പാളിയമ്പി അതിപ്പിയസഹായകോ അധിപ്പേതോതി ഏകേ.

അതീതേതി തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അതീതേ. അനാഗതേതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ന ഹി ഭവന്തരഗതേ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാ രുഹതി. യദി ഏവം, അതീതാനാഗതേ കഥന്തി? നായം ദോസോ. ‘‘സോ ഏവായം ദത്തോ തിസ്സോ’’തി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നതായ വിജ്ജമാനഭാവേന ഗഹേതബ്ബതോ. കഥം പനസ്സ അനാഗതേ സമ്പത്തി ആരമ്മണം ഹോതീതി? ആദേസാദിതോ, പച്ചുപ്പന്നായ വാ പയോഗസമ്പത്തിയാ അനുമാനതോ ലദ്ധായ ഗഹേതബ്ബതോ.

പിയപുഗ്ഗലേതി സോണ്ഡസഹായസഞ്ഞിതേ അതിപ്പിയപുഗ്ഗലേ, പിയപുഗ്ഗലേ ച. ദുവിധോപി ചേസ ഇധ പിയഭാവസാമഞ്ഞതോ ‘‘പിയപുഗ്ഗലോ’’തി വുത്തോ. അനുക്കമേനാതി അതിപ്പിയപുഗ്ഗലോ പിയപുഗ്ഗലോ മജ്ഝത്തോ വേരീതി ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ഏകേകസ്മിം കമ്മട്ഠാനം പഗുണം, മുദും, കമ്മനിയഞ്ച കത്വാ സേസേസു ഉപസംഹരണാനുക്കമേന. കിഞ്ചാപി ചതൂസു ജനേസു സമചിത്തതാവ സീമാസമ്ഭേദോ സീമാ സമ്ഭിജ്ജതി ഏതായാതി കത്വാ. ഭാവനായ പന തഥാ ബഹുസോ പവത്തമാനായ പുരിമസിദ്ധം ഹേതും, ഇതരം ഫലഞ്ച കത്വാ വുത്തം ‘‘സമചിത്തതായ സീമാസമ്ഭേദം കത്വാ’’തി. യഥാവുത്തസീമാഭാവോ വാ സീമാസമ്ഭേദോതി വുത്തം ‘‘സമചിത്തതായ സീമാസമ്ഭേദം കത്വാ’’തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഉപേക്ഖാഭാവനാവണ്ണനാ

൨൬൧. ഉപേക്ഖാഭാവനന്തി ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനം. യസ്മാ പുരിമബ്രഹ്മവിഹാരത്തയനിസ്സന്ദോ ചതുത്ഥബ്രഹ്മവിഹാരോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്താദീസു പടിലദ്ധതികചതുക്കജ്ഝാനേനാ’’തി. പഗുണതതിയജ്ഝാനാതി സുഭാവിതം വസീഭാവം പാപിതം പഗുണം, തഥാരൂപാ തതിയബ്രഹ്മവിഹാരജ്ഝാനതോ. അപ്പഗുണം ഹി ഉപരിഝാനസ്സ പദട്ഠാനം ന ഹോതി. ചതുക്കനയവസേന ചേത്ഥ തതിയഗ്ഗഹണം. സുഖിതാ ഹോന്തൂതിആദിവസേനാതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘നിദ്ദുക്ഖാ ഹോന്തൂ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സത്തകേലായനം സത്തേസു മമായനം മമത്തകരണം, തഥാ മനസികാരേന യോഗോ സത്തകേലായനമനസികാരയുത്തത്തം, തസ്മാ. മേത്താദീനം രാഗഗേഹസ്സിതദോമനസ്സസോമനസ്സാനം ആസന്നവുത്തിതായ യഥാരഹം പടിഘാനുനയസമീപചാരിതാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ‘‘സുഖിതാ ഹോന്തു, ദുക്ഖതോ മുച്ചന്തു മോദന്തൂ’’തി ഹിതേസിതഭാവപ്പത്തിയാ തിസ്സന്നമ്പി അനുനയസ്സ ആസന്നചാരിതാ. സതി ച തബ്ബിപരിയായേ ലോഹിതപ്പകോപേ പുബ്ബോ വിയ ലദ്ധോകാസമേവേത്ഥ പടിഘന്തി അവിസേസേന താസം പടിഘാനുനയസമീപചാരിതാ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘സോമനസ്സയോഗേന ഓളാരികത്താ’’തി ഇദം തതിയജ്ഝാനസ്സ വസേന വുത്തം, തതോ വുട്ഠിതസ്സ ഇദമാദീനവദസ്സനന്തി. മേത്താദിവസേന പന ഓളാരികഭാവേ വുച്ചമാനേ വിതക്കവിചാരപീതിയോഗേനേവ ഓളാരികതാ വത്തബ്ബാ സിയാ, താഹിപി താസം സമായോഗസമ്ഭവതോ, ഉപേക്ഖായ ച തദഭാവതോ. ന വാ വത്തബ്ബാ തതിയജ്ഝാനികാനംയേവ മേത്താദീനം ഇധാധിപ്പേതത്താ, തംതംഝാനസമതിക്കമേനേവ ച തംതംഝാനികാ മേത്താദയോപി സമതിക്കന്താ ഏവ നാമ ഹോന്തി, ഝാനസാമഞ്ഞേന വിയ മേത്താദിസാമഞ്ഞേന വോഹാരമത്തം. പുരിമാസൂതി മേത്താകരുണാമുദിതാസു. സന്തഭാവതോതി യഥാവുത്തസത്തകേലായനാദിഅനുപസന്തഭാവാഭാവതോ ഉപേക്ഖായ സന്തഭാവതോ. ‘‘സന്തഭാവതോ’’തി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. സുഖുമതാ പണീതതാ വിദൂരകിലേസതാ വിപുലഫലതാതി ഏവമാദയോപി ഉപേക്ഖായ ആനിസംസാ ദട്ഠബ്ബാ. പകതിമജ്ഝത്തോതി കിഞ്ചി കാരണം അനപേക്ഖിത്വാ പകതിയാ സഭാവേനേവ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഉദാസിനപക്ഖേ ഠിതോ. അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാതി അത്തനാ കതകമ്മവസേനേവ അയമായസ്മാ ആഗതോ ഗച്ഛതി ച, ത്വമ്പി അത്തനാ കതകമ്മവസേനേവ ആഗതോ ഗച്ഛസി ച, ന തസ്സ തവ പയോഗേന കിഞ്ചി സുഖം വാ ഉപനേതും, ദുക്ഖം വാ അപനേതും ലബ്ഭാ, കേവലം പനേതം ചിത്തസ്സ അനുജുകമ്മം, യദിദം മേത്തായനാദിനാ സത്തേസു കേലായനം. ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി ഗതമഗ്ഗോ ചേസ അപണ്ണകപടിപദാഭൂതോ, യദിദം സബ്ബസത്തേസു മജ്ഝത്തതാതി ഏവം പടിപക്ഖജിഗുച്ഛാമുഖേന മജ്ഝത്തതായ സമുപജാതഗാരവബഹുമാനാദരോ തം പുഗ്ഗലം പുനപ്പുനം അജ്ഝുപേക്ഖതി, തത്ഥ ച സവിസേസം ഉപേക്ഖം പച്ചുപട്ഠപേതി, തസ്സ തഥാ പടിപജ്ജതോ പകതിയാപി ഉദാസിനത്താ സാതിസയം തത്ഥ മജ്ഝത്തതാ സണ്ഠാതി. ഭാവനാബലേന നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനേവ ഹോന്തി, കിലേസാ സന്നിസിന്നാ ഏവ ഹോന്തി, സോ തം ഉപേക്ഖം പിയപുഗ്ഗലാദീസു ഉപസംഹരതി. തേനാഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ. തതോ പിയപുഗ്ഗലാദീസൂ’’തി. ഏകം പുഗ്ഗലന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞത്ഥോ ഏക-സദ്ദോ ‘‘ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) വിയ. ഏകവചനേനേവ ചേത്ഥ സങ്ഖ്യാവിസേസോ സിദ്ധോ, തസ്മാ അഞ്ഞം ഏകം പുഗ്ഗലന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തേന അത്താനം നിവത്തേതി. ‘‘നേവ മനാപ’’ന്തി ഇമിനാ പിയപുഗ്ഗലം, അതിപ്പിയസഹായകഞ്ച നിവത്തേതി, അത്താനമ്പി വാ അത്തനി അമനാപതായ അഭാവതോ. ‘‘ന അമനാപ’’ന്തി ഇമിനാ അപ്പിയം, വേരിപുഗ്ഗലഞ്ച, പാരിസേസതോ മജ്ഝത്തപുഗ്ഗലസ്സ ഗഹണം ആപന്നം. ഇതി ‘‘ഏകം പുഗ്ഗലം നേവ മനാപം നാമനാപ’’ന്തി ഇമിനാ അത്തനോ, പിയാദീനഞ്ച പടിക്ഖേപമുഖേന ഉദാസിനപുഗ്ഗലം ദസ്സേതി.

വുത്തനയേനാതി ‘‘യ്വാസ്സ പകതിമജ്ഝത്തോ’’തിആദിനാ അനന്തരം വുത്തേന നയേന. അത്തസിനേഹസ്സ ബലവഭാവതോ വേരിതോപി അത്തനി മജ്ഝത്തതായ ദുരൂപസംഹാരത്താ ‘‘ഇമേസു ച അത്തനി ചാ’’തി അത്താ പച്ഛാ വുത്തോ. പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവാതി ‘‘അയം സമാപത്തി ആസന്നപീതിപച്ചത്ഥികാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൮൭) പഥവീകസിണേ വുത്തനയേന. യം ഹി ഹേട്ഠാ ‘‘പഗുണതതിയജ്ഝാനാ വുട്ഠായാ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൧.൮൭) വുത്തം, തം ഹേട്ഠാ തീസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു, ചതുത്ഥബ്രഹ്മവിഹാരേ ച ആദീനവാനിസംസദസ്സനവസേന വുത്തം. ഇദം പന തതിയജ്ഝാനേ ആദീനവം, ചതുത്ഥജ്ഝാനേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ ചതുത്ഥാധിഗമായ യോഗം കരോന്തസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ഉപ്പജ്ജനാകാരദസ്സനം. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തം ‘‘പഥവീസദ്ദം അപനേത്വാ തദേവ നിമിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബം.

പഥവീകസിണാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സേസകസിണാനി, അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. കാമം കസിണാനാപാനേസു ഉപ്പന്നസ്സാപി തതിയജ്ഝാനസ്സ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരേന രൂപാവചരജ്ഝാനാദിതായ അത്ഥേവ സഭാഗതാ, തം പന അകാരണം ആരമ്മണസ്സ വിസദിസതായാതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണവിസഭാഗതായാ’’തി. നനു ച അഞ്ഞഥാവ കസിണാദിഭാവനാ, അഞ്ഞഥാ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാതി ഭാവനാവസേനാപി യഥാവുത്തജ്ഝാനാനം അത്ഥേവ വിസദിസതാതി? സച്ചമേതം, ഭാവനാവസേന പന വിസദിസതാ അനുപ്പത്തിയാ ന ഏകന്തികം കാരണം. തഥാ ഹി അഞ്ഞഥാവ മേത്താദിഭാവനാ, അഞ്ഞഥാ ഉപേക്ഖാഭാവനാ. തഥാപി സത്തേസു യഥാപവത്തിതം ഹിതേസിതാദിആകാരം ബ്യതിരേകമുഖേന ആമസന്തീ, തതോ വിനിവത്തമാനരൂപേന അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരേന ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ പവത്തതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കമ്മസ്സകാ സത്താ, തേ കസ്സ രുചിയാ സുഖിതാ വാ ഭവിസ്സന്തീ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬൩). ആരമ്മണസഭാഗതാപി ചേത്ഥ അത്ഥീതി മേത്താദിവസേന പടിലദ്ധതതിയജ്ഝാനസ്സ ഇജ്ഝതി ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ. തേന വുത്തം ‘‘മേത്താദീസൂ’’തിആദി. തത്ഥ മേത്താദീസൂതി മേത്താദീസു നിപ്ഫാദേതബ്ബേസു, മേത്താദിവസേനാതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൨൬൨. ബ്രഹ്മുത്തമേനാതി ഏത്ഥ സമ്മുതിബ്രഹ്മാനോ ഉപപത്തിബ്രഹ്മാനോ വിസുദ്ധിബ്രഹ്മാനോതി തിവിധാ ബ്രഹ്മാനോ.

‘‘സമ്പന്നം സാലികേദാരം, സുവാ ഭുഞ്ജന്തി കോസിയ;

പടിവേദേമി തേ ബ്രഹ്മേ, ന നേ വാരേതുമുസ്സഹേ. (ജാ. ൧.൧൪.൧);

പരിബ്ബജ മഹാബ്രഹ്മേ, പചന്തഞ്ഞേപി പാണിനോ’’തി. (പാചി. ൬൪൭) –

ച ഏവമാദീസു ഹി ബ്രഹ്മസദ്ദേന സമ്മുതിബ്രഹ്മാനോ വുത്താ.

‘‘അപാരുതാ തേസം അമതസ്സ ദ്വാരാ,

യേ സോതവന്തോ പമുഞ്ചന്തു സദ്ധം;

വിഹിംസസഞ്ഞീ പഗുണം ന ഭാസിം,

ധമ്മം പണീതം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ’’.

‘‘അഥ ഖോ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൭൧; മ. നി. ൧.൨൮൩; ൨.൩൪൦; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൯) ച ഏവമാദീസു ബ്രഹ്മസദ്ദേന ഉപപത്തിബ്രഹ്മാനോ വുത്താ. ‘‘ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൧൪൮; സം. നി. ൨.൨൧; അ. നി. ൪.൮; ൫.൧൧; പടി. മ. ൨.൪൪) വചനതോ ‘‘ബ്രഹ്മ’’ന്തി അരിയധമ്മോ വുച്ചതി, തതോ നിബ്ബത്തത്താ അവിസേസേന സബ്ബേപി അരിയാ വിസുദ്ധിബ്രഹ്മാനോ നാമ പരമത്ഥബ്രഹ്മതായ. വിസേസതോ പന ‘‘ബ്രഹ്മാതി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വചനതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉത്തമബ്രഹ്മാ നാമ സദേവകേ ലോകേ ബ്രഹ്മഭൂതേഹി ഗുണേഹി ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തിതോ. ഇതി ബ്രഹ്മാനം ഉത്തമോ, ബ്രഹ്മാ ച സോ ഉത്തമോ ചാതി വാ ബ്രഹ്മുത്തമോ, ഭഗവാ. തേന കഥിതേ ‘‘സോ മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൫൫൬; ൩.൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൪൫൯, ൫൦൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫, ൪൫൧, ൪൭൧) തത്ഥ തത്ഥ വേനേയ്യാനം ദേസിതേ. ഇതീതി ഏവം യഥാവുത്തേന ഭാവനാക്കമേന ചേവ അത്ഥവണ്ണനാക്കമേന ച വിദിത്വാ ജാനിത്വാ. പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാതി പുബ്ബേ വിയ അസാധാരണം തംതംബ്രഹ്മവിഹാരപടിനിയതമേവ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ സാധാരണഭാവതോ തത്ഥ തത്ഥ പകിണ്ണകം വിസടം അത്ഥം ഗഹേത്വാ പവത്തിതാ പകിണ്ണകകഥാപി വിജാനിതബ്ബാ.

മേജ്ജതീതി ധമ്മതോ അഞ്ഞസ്സ കത്തുനിവത്തനത്ഥം ധമ്മമേവ കത്താരം കത്വാ നിദ്ദിസതി. സിനിയ്ഹതീതി ഏത്ഥ സത്തേസു ബ്യാപജ്ജനവസേന ലൂഖഭാവസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം ഞാണപുബ്ബങ്ഗമം ഹിതാകാരപവത്തിവസേന സിനേഹനം ദട്ഠബ്ബം, ന തണ്ഹായനവസേന. തം ഹി മോഹപുബ്ബങ്ഗമം ലുബ്ഭനസഭാവം, ഇദം പന അദുസ്സനസഭാവം അലോഭസമ്പയുത്തം. നനു ച തണ്ഹാസിനേഹോപി ബ്യാപാദവിരോധീ തേന സഹാനവട്ഠാനതോ. യദിപി തേന സഹ ഏകസ്മിം ചിത്തേ നപ്പവത്തതി, വിരോധീ പന ന ഹോതി അപ്പഹായകതോ. മേജ്ജതീതി മിത്തോ, ഹിതജ്ഝാസയോ ഖന്ധപ്പബന്ധോ, തപ്പരിയാപന്നതായ മിത്തേ ഭവാ, മിത്തേ വാ ആരമ്മണഭൂതേ പിയേ പുഗ്ഗലേ ഭവാ, മിത്തസ്സ ഏസാ പവത്തി മേജ്ജനവസേന വാതി വേദിതബ്ബാ.

കരോതീതി കരുണാ, കിം കരോതി, കേസം, കിം നിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം ഹദയകമ്പന’’ന്തി. കമ്പനന്തി ച പരേസം ദുക്ഖം ദിസ്വാ തസ്സ അപനേതുകാമസ്സ അസഹനാകാരേന ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം. തയിദം സപ്പുരിസാനംയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സാധൂന’’ന്തി. സപ്പുരിസാ ഹി സപരഹിതസാധനേന ‘‘സാധൂ’’തി വുച്ചന്തി. വിനാസേതീതി അദസ്സനം ഗമേതി, അപനേതീതി അത്ഥോ. തേനേത്ഥ ഹിംസനം അപനയനന്തി ദസ്സേതി. പരദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ ഹി കരുണാ. ഫരണവസേനാതി ഫുസനവസേന, ആരമ്മണകരണവസേനാതി അത്ഥോ. ആരമ്മണകരണഞ്ചേത്ഥ ദുക്ഖിതേസു ദുക്ഖാപനയനാകാരേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

മോദന്തി തായാതി മോദനകിരിയായ മുദിതായ കരണഭാവനിദ്ദേസോ, സ്വായം ഉപചാരസിദ്ധോ, മുദിതാവിനിമുത്തോ നത്ഥി തത്ഥ കോചി കത്താതി തമേവ കത്തുഭാവേന നിദ്ദിസതി ‘‘സയം വാ മോദതീ’’തി, അയമ്പി ഉപചാരനിദ്ദേസോവ. ധമ്മാനം അവസവത്തനതോതി വസവത്തിഭാവനിവാരണത്ഥം ‘‘മോദനമത്തമേവ വാ തന്തി മുദിതാ’’തി ആഹ.

പിയാദീസു പക്ഖപാതുപച്ഛേദനമുഖേന ഉദാസിനഭാവസങ്ഖാതാ ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖാ ഉപേക്ഖാ. തേനാഹ ‘‘അവേരാ ഹോന്തൂ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപേക്ഖതീതി കത്തുനിദ്ദേസേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൨൬൩. ഹിതോ നാമ അത്ഥചരോ, തസ്മാ ഹിതാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാതി സത്താനം ഹിതചരണാകാരേന പവത്തിലക്ഖണാ, ഹിതാകാരസ്സ വാ പവത്തനലക്ഖണാ. ഹിതൂപസംഹാരരസാതി സത്തേസു ഹിതസ്സ ഉപനയനകിച്ചാ, ഉപനയനസമ്പത്തികാ വാ. ‘‘അനത്ഥം മേ അചരീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൨൩൭; വിഭ. ൯൦൯) പവത്തനകസ്സ ആഘാതസ്സ വിനയനാകാരേന പച്ചുപതിട്ഠതി, ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, യത്ഥ വാ സയം ഉപ്പജ്ജതി, തത്ഥ ആഘാതവിനയനം പച്ചുപട്ഠപേതീതി ആഘാതവിനയപച്ചുപട്ഠാനാ. അമനാപാനമ്പി സത്താനം പടിക്കൂലേ അപ്പടിക്കൂലസഞ്ഞിതാരൂപേന, പഗേവ മനാപാനം യം മനാപഭാവദസ്സനം, തഥാപവത്തോ യോനിസോമനസികാരോ, തം പദട്ഠാനം ഏതിസ്സാതി മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ. ബ്യാപാദൂപസമോതി ബ്യാപാദസ്സ വിക്ഖമ്ഭനവസേന വൂപസമോ. സമ്പത്തീതി സമ്പജ്ജനം സമ്മദേവ നിബ്ബത്തി. സിനേഹസമ്ഭവോതി തണ്ഹാസിനേഹസ്സ ഉപ്പത്തി. വിപത്തീതി വിനാസോ. മേത്താമുഖേന ഹി രാഗോ വഞ്ചേതി.

കരുണാദീനം ലക്ഖണാദീസു ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിസേസമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. സത്താനം പവത്തദുക്ഖസ്സ അപനയനാകാരോ. അപനയനം പന ഹോതു വാ മാ വാ, യോ ദുക്ഖാപനയനാകാരോ, തഥാപവത്തിലക്ഖണാ ദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിലക്ഖണാ. അപനേതുകാമതായ പരേസം ദുക്ഖസ്സ അസഹനം അനധിവാസനം പരദുക്ഖാസഹനം. ന വിഹിംസാ അവിഹിംസാ, സത്താനം അവിഹേഠനം. തം പച്ചുപട്ഠപേതി, വിഹിംസായ വാ പടിപക്ഖഭാവേന പച്ചുപതിട്ഠതീതി അവിഹിംസാപച്ചുപട്ഠാനാ. വിഹിംസൂപസമോതി ഏത്ഥ വിഹിംസന്തി ഏതായ സത്തേ, വിഹിംസനം വാ നേസം തന്തി വിഹിംസാ, സത്താനം വിഹേഠനാകാരേന പവത്തോ കരുണായ പടിപക്ഖഭൂതോ പടിഘചിത്തുപ്പാദോ. കരുണാമുഖേന സോകോ വഞ്ചേതീതി ആഹ ‘‘സോകസമ്ഭവോ വിപത്തീ’’തി.

പമോദനലക്ഖണാതി പരസമ്പത്തിയാ പമോദനലക്ഖണാ. അനിസ്സായനരസാതി ഇസ്സായനസ്സ ഉസൂയനസ്സ പടിപക്ഖഭാവകിച്ചാ. സത്താനം സമ്പത്തിയാ, പന്തസേനാസനേസു, അധികുസലധമ്മേസു ച അസഹനം അരമണം അരതിഇച്ചേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്സാ വിഹനനാകാരേന പച്ചുപതിട്ഠതി, തസ്സ വാ വിഘാതം വൂപസമം പച്ചുപട്ഠപേതീതി അരതിവിഘാതപച്ചുപട്ഠാനാ.

പഹാസോ ഗേഹസിതപീതിവസേന പഹട്ഠഭാവോ ഉപ്പിലാവിതത്തം. സത്തേസു സമഭാവദസ്സനരസാതി പിയാദിഭേദേസു സബ്ബസത്തേസു ഉദാസിനവുത്തിയാ സമഭാവസ്സേവ ദസ്സനകിച്ചാ, ഉപപത്തിതോ ഇക്ഖണതോ സമഭാവേനേവ തേസം ഗഹണകിച്ചാതി അത്ഥോ. സത്തേസു പടിക്കൂലാപടിക്കൂലാകാരാനം അഗ്ഗഹണതോ തത്ഥ പടിഘാനുനയാനം വൂപസമനാകാരേന വുത്തിയാ തേസം വൂപസമം വിക്ഖമ്ഭനം പച്ചുപട്ഠപേതീതി പടിഘാനുനയവൂപസമപച്ചുപട്ഠാനാ. ഏവം പവത്തകമ്മസ്സകതാദസ്സനപദട്ഠാനാതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇമിനാ ബ്യതിരേകമുഖേന ഹിതൂപസംഹാരദുക്ഖാപനയനസമ്പത്തിപമോദനാകാരേന പച്ചാമസന്തോ മേത്താദീനം തിസ്സന്നം പവത്തിആകാരപടിസേധനമുഖേന പവത്തം കമ്മസ്സകതാഞാണം ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ആസന്നകാരണം, ന യം കിഞ്ചീതി ദസ്സേതി.

൨൬൪. വിപസ്സനാസുഖഞ്ചേവ ഭവസമ്പത്തി ചാതി ഏത്ഥ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ ചാതി വത്തബ്ബം. തമ്പി ഹി നേസം സാധാരണപയോജനം. തഥാ ‘‘സുഖം സുപതീ’’തിആദയോ (അ. നി. ൮.൧; ൧൧.൧൫) ഏകാദസാനിസംസാ. തേ പന ഹേട്ഠാ വുത്താ ഏവാതി ഇധ ന ഗഹിതാ.

നിസ്സരതി അപഗച്ഛതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, പഹായകം. കാമഞ്ചേതേഹി പഞ്ചപി നീവരണാനി, തദേകട്ഠാ ച പാപധമ്മാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീയന്തി, ഉജുവിപച്ചനീകദസ്സനവസേന പന ബ്യാപാദാദയോ പാളിയം (ദീ. നി. ൩.൩൨൬; അ. നി. ൬.൧൩) വുത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ രാഗനിസ്സരണതാവചനം ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ സുട്ഠു സമത്ഥിതം ദട്ഠബ്ബം.

൨൬൫. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു. മേത്താ സത്തേസു യഥാരഹം ദാനപിയവചനാദിസീലസുതാദിഗുണഗഹണവസേന പവത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘സത്താനം മനാപഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ’’തി. രാഗോപി തത്ഥ യഥാ തഥാ ഗുണഗ്ഗഹണമുഖേനേവ പവത്തതി മനാപസഞ്ഞാപലോഭതോതി ആഹ ‘‘ഗുണദസ്സനസഭാഗതായാ’’തി. തസ്മാ മിത്തമുഖസപത്തോ വിയ തുല്യാകാരേന ദൂസനതോ രാഗോ മേത്തായ ആസന്നപച്ചത്ഥികോ, സോ ലഹും ഓതാരം ലഭതി സതിസമ്മോസമത്തേനാപി മേത്തം അപനീയ തസ്സാ വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പജ്ജനാരഹത്താ. തതോതി രാഗതോ, രാഗസ്സ വാ ഓതാരലാഭതോ. സഭാഗവിസഭാഗതായാതി സഭാഗസ്സ, സഭാഗേന വാ വിസഭാഗതായ. സത്തേസു ഹി മനാപാകാരഗാഹിനോ മേത്താസഭാഗസ്സ തബ്ബിപരീതസഭാവോ ബ്യാപാദോ തേന വിസഭാഗോ. തസ്മാ സോ ഓതാരം ലഭമാനോ ചിരേനേവ ലഭേയ്യാതി പുരിസസ്സ ദൂരേ ഠിതസപത്തോ വിയ മേത്തായ ദൂരപച്ചത്ഥികോ. തതോതി ബ്യാപാദതോ. നിബ്ഭയേനാതി അനുസ്സങ്കനപരിസങ്കനേന, ലദ്ധപതിട്ഠായ മേത്തായ ബ്യാപാദേന ദുപ്പധംസിയത്താതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘മേത്തായിസ്സതീ’’തിആദി.

ഇട്ഠാനന്തി പിയാനം. കന്താനന്തി കമനീയാനം. മനാപാനന്തി മനവഡ്ഢനകാനം. തതോ ഏവ മനോ രമേന്തീതി മനോരമാനം. ലോകാമിസപടിസംയുത്താനന്തി തണ്ഹാസന്നിസ്സിതാനം. അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോതി അപ്പടിലാഭേന അഹമിമേ ന ലഭാമീതി പരിതസ്സതോ. അതീതന്തി അതിക്കന്തം. നിരുദ്ധന്തി നിരോധപ്പത്തം. വിപരിണതന്തി സഭാവവിഗമേന വിഗതം. സമനുസ്സരതോതി അനുത്ഥുനനവസേന ചിന്തയതോ. ഗേഹസിതന്തി കാമഗുണനിസ്സിതം. ‘‘ആദിനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സോതവിഞ്ഞേയ്യാനം സദ്ദാന’’ന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. വിപത്തിദസ്സനസഭാഗതായാതി യേസു സത്തേസു ഭോഗാദിവിപത്തിദസ്സനമുഖേന കരുണാ പവത്തതി, തേസു തന്നിമിത്തമേവ അയോനിസോ ആഭോഗേ സതി യഥാവുത്തദോമനസ്സമുഖേന സോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സോ കരുണായ ആസന്നപച്ചത്ഥികോ. സോകോ ഹി ഇധ ദോമനസ്സസീസേന വുത്തോ. സഭാഗവിസഭാഗതായാതി ഏത്ഥ സത്തേസു ദുക്ഖാപനയനകാമതാകാരസ്സ കരുണാസഭാഗസ്സ തേസു ദുക്ഖൂപനയനാകാരോ വിഹേസാസഭാവോ വിസഭാഗോതി തായ സഭാഗവിസഭാഗതായ സാ ഓതാരം ലഭമാനാ ചിരേനേവ ലഭേയ്യാതി പുരിസസ്സ ദൂരേ ഠിതസപത്തോ വിയ കരുണായ ദൂരപച്ചത്ഥികാ വുത്താ.

സമ്പത്തിദസ്സനസഭാഗതായാതി യേസു സത്തേസു ഭോഗാദിസമ്പത്തിദസ്സനമുഖേന മുദിതാ പവത്തതി, തേസു തന്നിമിത്തമേവ അയോനിസോ ആഭോഗേ സതി ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാന’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൩൦൬) വുത്തസോമനസ്സമുഖേന പഹാസോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സോ ച മുദിതായ ആസന്നപച്ചത്ഥികോ. പഹാസോ ഹി ഇധ സോമനസ്സസീസേന വുത്തോ. സഭാഗവിസഭാഗതായാതി ഭോഗാദിസമ്പത്തീഹി മുദിതേസു സത്തേസു പമോദനാകാരസ്സ മുദിതാസഭാഗസ്സ തത്ഥ അനഭിരമനാകാരാ അരതി വിസഭാഗാതി തായ സഭാഗവിസഭാഗതായ സാ ഓതാരം ലഭമാനാ ചിരേനേവ ലഭേയ്യാതി പുരിസസ്സ ദൂരേ ഠിതസപത്തോ വിയ മുദിതായ ദൂരപച്ചത്ഥികാ വുത്താ. പമുദിതോ ചാതിആദി മുദിതായ സിദ്ധായ അയമ്പി അരതി ന ഹോതീതി ലദ്ധബ്ബഗുണദസ്സനവസേന വുത്തം, ന ഇധാധിപ്പേതഅരതിനിഗ്ഗഹദസ്സനവസേന. കായചിത്തവിവേകപടിപക്ഖായ വാ അരതിയാ വിക്ഖമ്ഭിതായ മുദിതായ പടിപക്ഖാ അരതി സുവിക്ഖമ്ഭനേയ്യാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ഏകദേസേന അരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അധികുസലധമ്മേസൂതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേസു.

ബാലകരധമ്മയോഗതോ ബാലസ്സ. അത്തഹിതപരഹിതബ്യാമൂള്ഹതായ മൂള്ഹസ്സ. പുഥൂനം കിലേസാദീനം ജനനാദീഹി കാരണേഹി പുഥുജ്ജനസ്സ. കിലേസോധീനം മഗ്ഗോധീഹി അജിതത്താ അനോധിജിനസ്സ, ഓധിജിനാ വാ സേക്ഖാ ഓധിസോവ കിലേസാനം ജിതത്താ. തേന ഇമസ്സ ഓധിജിതഭാവം പടിക്ഖിപതി. സത്തമഭവാദിതോ ഉദ്ധം പവത്തനവിപാകസ്സ അജിതത്താ അവിപാകജിനസ്സ, വിപാകജിനാ വാ അരഹന്തോ അപ്പടിസന്ധികത്താ. തേനസ്സ അസേക്ഖത്തം പടിക്ഖിപതി. അനേകാദീനവേ സബ്ബേസമ്പി പാപധമ്മാനം മൂലഭൂതേ സമ്മോഹേ ആദീനവാനം അദസ്സനസീലതായ അനാദീനവദസ്സാവിനോ. ആഗമാധിഗമാഭാവാ അസ്സുതവതോ. ഏദിസോ ഏകംസേന അന്ധപുഥുജ്ജനോ നാമ ഹോതീതി തസ്സ അന്ധപുഥുജ്ജനഭാവദസ്സനത്ഥം പുനപി ‘‘പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തി വുത്തം. ഏവരൂപാതി വുത്താകാരേന സമ്മോഹപുബ്ബികാ. രൂപം സാ നാതിവത്തതീതി രൂപാനം സമതിക്കമനായ കാരണം ന ഹോതി, രൂപാരമ്മണേ കിലേസേ നാതിവത്തതീതി അധിപ്പായോ. സോമനസ്സദോമനസ്സരഹിതം അഞ്ഞാണമേവ അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ. ദോസഗുണാവിചാരണവസേന സഭാഗത്താതി യഥാ ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ മേത്താദയോ വിയ സത്തേസു ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന ഗുണദോസേ അവിചാരേന്തീ കേവലം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനേവ പവത്തതി, ഏവം അഞ്ഞാണുപേക്ഖാ സത്തേസു വിജ്ജമാനമ്പി ഗുണദോസം അചിന്തേന്തീ കേവലം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനേവ പവത്തതീതി ദോസഗുണാവിചാരണവസേന സഭാഗാ. തസ്മാ സാ ലഹും ഓതാരം ലഭതീതി ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖായ ആസന്നപച്ചത്ഥികാ വുത്താ. സഭാഗവിസഭാഗതായാതി ഇട്ഠാനിട്ഠേസു മജ്ഝത്താകാരസ്സ ഉപേക്ഖാസഭാഗസ്സ തത്ഥ അനുരോധവിരോധപവത്തിആകാരാ രാഗപടിഘാ വിസഭാഗാതി തായ സഭാഗവിസഭാഗതായ തേ ഓതാരം ലഭമാനാ ചിരേനേവ ലഭേയ്യുന്തി പുരിസസ്സ ദൂരേ ഠിതസപത്തോ വിയ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ ദൂരപച്ചത്ഥികാ വുത്താ.

൨൬൬. കത്തുകാമതാ ഛന്ദോ ആദി ‘‘ഛന്ദമൂലകാ കുസലാ ധമ്മാ’’തി (അ. നി. ൮.൮൩) വചനതോ, അഥ വാ സത്തേസു ഹിതേസിതാദുക്ഖാപനയനകാമതാദിനാ അനവജ്ജാഭിപത്ഥനാവസേന പവത്തനതോ ‘‘കത്തുകാമതാ ഛന്ദോ ആദീ’’തി വുത്തം. ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോപി ഹി സത്തേസു അനിരാകതഹിതച്ഛന്ദോയേവ ‘‘തത്ഥ അബ്യാവടതാ അപണ്ണകപടിപദാ’’തി അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരേന പവത്തതി മാതാ വിയ സകിച്ചപസുതേ പുത്തേ. നീവരണാദീതി ആദി-സദ്ദേന തദേകട്ഠകിലേസാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കത്ഥചി സത്തഗ്ഗഹണമ്പി സങ്ഖാരഗ്ഗഹണമേവ ഹോതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ ദേസനായ യഥാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൨൭; ഖു. പാ. ൪.൧), ന ഏവമിധാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞത്തിധമ്മവസേന ഏകോ വാ സത്തോ അനേകേ വാ സത്താ ആരമ്മണ’’ന്തി. പഞ്ഞത്തിധമ്മവസേനാതി പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതധമ്മവസേന. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘സുഖിതാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൨൩) ഭാവനായം സുഖാദിഗ്ഗഹണമ്പി ലബ്ഭതി. തം പന ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തി (ധ. പ. ൨൫൫; ഥേരഗാ. ൬൭൬; നേത്തി. ൫) വിപസ്സനായ അനിച്ചലക്ഖണഗഹണം വിയ അപ്പധാനഭൂതം, സത്തപഞ്ഞത്തി ഏവ പധാനഭാവേന ഗയ്ഹതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപചാരേ വാ പത്തേ ആരമ്മണവഡ്ഢനം തത്ഥാപി സീമാസമ്ഭേദസിദ്ധിതോതി അധിപ്പായോ.

ഏകമാവാസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘സത്തേ മേത്തായ ഫരിസ്സാമീ’’തി ഏവം ഞാണേന പരിച്ഛേദം കത്വാ ഏകാ രച്ഛാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാതി യോജനാ. രച്ഛാഗഹണേന രച്ഛാവാസിനോ സത്താ ഗഹിതാ യഥാ ഏകം ദിസന്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

൨൬൭. കസിണാനം നിസ്സന്ദോതി കസിണജ്ഝാനാനം നിസ്സന്ദഫലസദിസാ ആരുപ്പാ അരൂപജ്ഝാനാനി, കസിണജ്ഝാനാനം പാരിപൂരിയാവ സിജ്ഝനതോ. തേഹി വിനാ അസിജ്ഝനതോതി കേചി. സമാധിനിസ്സന്ദോതി രൂപജ്ഝാനസമാധീനം, ഹേട്ഠിമാനം തിണ്ണം അരൂപജ്ഝാനസമാധീനഞ്ച നിസ്സന്ദോ പടിപാടിയാ തേ അധിഗന്ത്വാവ പടിലഭിതബ്ബതോ. വിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ വിപസ്സനാനുഭാവേന ലദ്ധബ്ബതോ, വിപസ്സനാവസേനേവ ച സമാപജ്ജിതബ്ബതോ. സമഥവിപസ്സനാനിസ്സന്ദോ നിരോധസമാപത്തി. യഥാഹ ‘‘ദ്വീഹി ബലേഹി സമന്നാഗതത്താ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൨.൮൬൮). ‘‘പുരിമബ്രഹ്മവിഹാരത്തയനിസ്സന്ദോ’’തി ഇമിനാ മേത്താദിവസേന തീണി ഝാനാനി അധിഗന്ത്വാ ഠിതസ്സേവ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോ, ന ഇതരസ്സാതി ദസ്സേതി. തമേവത്ഥം ഉപമായ പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൨൬൮. സിയാതി വുച്ചമാനാകാരേന സിയാ കസ്സചി പരിവിതക്കോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു മേത്താദീസു ബ്രഹ്മവിഹാരതാ വേദിതബ്ബാ, ഇതരകമ്മട്ഠാനാനി അത്തഹിതപടിപത്തിമത്താനി. ഇമാനി പന ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖിതാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൨൨) പരഹിതപടിപത്തിഭൂതാനി. തസ്മാ സത്തേസു സമ്മാ പടിപത്തിഭാവേന സേട്ഠാ ഏതേ വിഹാരാ. ബ്രഹ്മാനോതി ഉപപത്തിബ്രഹ്മാനോ. തേ ഹി ഇധ ഝാനഭാവനായ വിനീവരണചിത്താ ഹുത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പന്നാ തത്ഥ യാവതായുകം വിനീവരണചിത്താവ ഹോന്തി. തസ്മാ ‘‘നിദ്ദോസചിത്താ വിഹരന്തീ’’തി വദന്തി. ബ്രഹ്മാനോതി വാ സകലബുദ്ധഗുണഹേതുഭൂതാനം ദാനപാരമിതാദീനം ബുദ്ധകരധമ്മാനം പരിപൂരണവസേന ബ്രൂഹിതഗുണാ മഹാസത്താ ബോധിസത്താ. തേ ഹി സബ്ബസത്താനം ഹിതേസനേന, അഹിതാപനയനേന, സമ്പത്തിപമോദനേന, സബ്ബത്ഥ വിവജ്ജിതാഗതിഗമനമജ്ഝത്തഭാവാധിട്ഠാനേന ച നിദ്ദോസചിത്താ വിഹരന്തി. ഏവന്തി യഥാ തേ ഉപപത്തിബ്രഹ്മാനോ, മഹാബോധിസത്തബ്രഹ്മാനോ വാ, ഏവം ഏതേഹി ബ്രഹ്മവിഹാരേഹി സമ്പയുത്താ സമങ്ഗീഭൂതാ.

൨൬൯. ചതസ്സോവാതിആദിപഞ്ഹസ്സാതി ചതസ്സോതിആദികസ്സ തിവിധസ്സ പഞ്ഹസ്സ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദിവസാതി ഏത്ഥ ബ്യാപാദസംകിലേസാദിതോ വിസുജ്ഝനുപായോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ. ആദി-സദ്ദേന ഹിതൂപസംഹാരാദിമനസികാരവിസേസാ സങ്ഗഹിതാ. ആസം മേത്താദീനം. അപ്പമാണേതി പമാണരഹിതേ. യേനാതി യേന കാരണേന. തന്തി തസ്മാ. ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ.

ബ്യാപാദബഹുലസ്സ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ഉജുവിപച്ചനീകഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പക്ഖപാതവസേന അനാഭുജനമനാഭോഗോ മജ്ഝത്താകാരോതി അധിപ്പായോ. യ്വായം ചതുബ്ബിധോ സത്തേസു മനസികാരോ വുത്തോ, തമേവ ഉപമായ ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ ച യഥാ മാതാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വുത്തസ്സാപി ഹിതൂപസംഹാരാദിഅത്ഥസ്സ ഉപമേയ്യഭാവം ഉപനേത്വാ ദസ്സേതും അത്ഥുപനയനത്ഥോ ‘‘യസ്മാ ചാ’’തി ച-സദ്ദോ. പരിയായേതി വാരേ, തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചവസേന പരിവത്തനക്കമേതി അത്ഥോ. അബ്യാവടാതി അനുസ്സുക്കാ. തഥാതി യഥാ മാതാ ദഹരാദീസു പുത്തേസു, തഥാ സബ്ബസത്തേസു മേത്താദിവസേന മേത്തായനാദിവസികേന ഭവിതബ്ബന്തി യോജനാ. തസ്മാതി യസ്മാ സബ്ബേപി സംകിലേസധമ്മാ യഥാരഹം ദോസമോഹരാഗപക്ഖിയാ, തേഹി ച വിസുജ്ഝനുപായോ അപ്പമഞ്ഞാ, ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ ച സത്തേസു മനസികാരോ, തസ്മാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദിവസാ ചതസ്സോവ അപ്പമഞ്ഞാ. ചതസ്സോപി ഏതാ ഭാവേതുകാമേന ന ഏകേകന്തി അധിപ്പായോ. സതി ഹി സബ്ബസങ്ഗഹേ കമേന ഭവിതബ്ബം. ഹിതേസിതാ മേത്തായനന്തി ആഹ ‘‘ഏവം പത്ഥിതഹിതാന’’ന്തി. സമ്ഭാവേത്വാ വാതി ‘‘ഇമായ പടിപത്തിയാ അയം നിരയാദീസു നിബ്ബത്തേയ്യാ’’തി പരികപ്പേത്വാ വാ. ദുക്ഖാപനയനാകആരപ്പവത്തിവസേന പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോ പരന്തി തതോ ഹിതാകാരപ്പവത്തിആദിതോ പരം. കത്തബ്ബാഭാവതോതി ചതുത്ഥസ്സ പകാരസ്സ കത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ. അയം കമോതി അയം ഇമാസം അപ്പമഞ്ഞാനം യേഭുയ്യേന പവത്തനക്കമോതി കത്വാ വുത്തം, ന ‘‘ഇമിനാവ കമേന ഏതാസം പവത്തി, ന അഞ്ഞഥാ’’തി. മേത്താദീനം ഹി തിസ്സന്നം ഭാവനാനം കമനിയമോ നത്ഥി, യം വാ തം വാ പഠമം ഭാവേതും ലബ്ഭാ, ദേസനാക്കമവസേന വാ ഏവം വുത്തം.

ഏകസത്തസ്സാപീതി ഏകസ്സാപി സത്തസ്സ. അപ്പടിഭാഗനിമിത്തത്താ പരിച്ഛേദഗ്ഗഹണം നത്ഥി, ന ച സമ്മുതിസച്ചവസേന പവത്തം സത്തഗ്ഗഹണം പരിച്ഛിന്നരൂപാദിഗ്ഗഹണം ഹോതീതി അപ്പനാപ്പത്തിയാ അപരാമാസസത്തഗ്ഗഹണമുദ്ധഭൂതാനം മേത്താദീനം ഏകസത്താരമ്മണാനമ്പി അപ്പമാണഗോചരതാ വുത്താ. ഏവം പമാണം അഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാ ഉദ്ധുമാതകാദീസു അതിരേകുദ്ധുമാതകാദിഭാവപ്പത്തേ പദേസേ നിമിത്തം ഗയ്ഹതി, ഏവം പമാണം അഗ്ഗഹേത്വാ. സകലഫരണവസേനാതി നിരവസേസഫരണവസേന.

൨൭൦. നിസ്സരണത്താതി ഏത്ഥ യം യസ്സ നിസ്സരണം, തം തസ്സ ഉജുപടിപക്ഖഭൂതമേവ ഹോതി. യഥാ കാമാനം നേക്ഖമ്മം, രൂപാനം ആരുപ്പാ, സങ്ഖാരാനം നിബ്ബാനം, ഏവം ദോമനസ്സസഹിതാനം ബ്യാപാദവിഹിംസാരതീനം നിസ്സരണഭൂതാ മേത്താകരുണാമുദിതാ ന സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി. നിസ്സരണഗ്ഗഹണേനേവ ച പുബ്ബഭാഗിയാനം താസം ഉപേക്ഖാസമ്പയോഗോപി അനുഞ്ഞാതോതി ദട്ഠബ്ബം അനിസ്സരണഭാവതോ. തഥാ ഹി അട്ഠവീസതിയാ ചിത്തുപ്പാദേസു കരുണാമുദിതാനം പവത്തിം ആചരിയാ ഇച്ഛന്തി. ന ഹി ബ്രഹ്മവിഹാരുപേക്ഖാ ഉപേക്ഖാവേദനം വിനാ വത്തതി പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ വിയ. ന ഹി കദാചി പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖാ വേദനുപേക്ഖം വിനാ വത്തതീതി.

൨൭൧. സാതസഹഗതന്തി സുഖസഹഗതം. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘തതോ ത്വം ഭിക്ഖൂ’’തിആദികായ (അ. നി. ൮.൬൩) ദേസനായ ചതുന്നമ്പി അപ്പമഞ്ഞാനം സവിതക്കാദിഭാവോ വിയ ഉപേക്ഖാസഹഗതഭാവോപി വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ. ചതസ്സോപി അപ്പമഞ്ഞാ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനികാതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി സതീതി യദി മൂലസമാധിമ്ഹി വുത്തമത്ഥം അനന്തരം വുത്തതായ ബ്രഹ്മവിഹാരേസു പക്ഖിപതി, ഏവം സന്തേ കായാനുപസ്സനാദയോപി ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനികാ സിയും, ന പന ഹോന്തി വിപസ്സനാവസേന ദേസിതത്താതി അധിപ്പായോ, ഹോന്തു കായാനുപസ്സനാദയോ ആനാപാനഭാവനാവസേന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനികാതി വദേയ്യാതി ആസങ്കന്തോ ആഹ ‘‘വേദനാദീസൂ’’തിആദി. ബ്യഞ്ജനച്ഛായാമത്തം ഗഹേത്വാതി ‘‘മേത്താ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതീ’’തിആദീഹി ബ്യഞ്ജനേഹി പകാസിതോ ഏവ ചിത്തസമാധി ‘‘അജ്ഝത്തം മേ ചിത്തം ഠിതം ഭവിസ്സതീ’’തിആദീഹിപി ബ്യഞ്ജനേഹി പകാസിതോതി ബ്യഞ്ജനതോ ലബ്ഭമാനസമാധിച്ഛായാമത്തം ഗഹേത്വാ ഉഭയത്ഥ ലബ്ഭമാനം അധിപ്പായം അഗ്ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. സുത്തത്ഥം ഹി അഞ്ഞഥാ വദന്തോ അയഥാവാദിതായ സത്ഥാരം അപവദന്തോ നാമ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘മാ ഭഗവന്തം അബ്ഭാചിക്ഖീ’’തി.

൨൭൨. ‘‘തയിമം ദോസം പരിഹരിതുകാമേന ന സബ്ബം സുത്തം നീതത്ഥമേവ, തസ്മാ ഗരുകുലതോ അധിപ്പായോ മഗ്ഗിതബ്ബോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗമ്ഭീരം ഹീ’’തിആദിം വത്വാ തത്ഥ ആദിതോ പട്ഠായ അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആയാചിതാ ധമ്മദേസനാ ഏതേനാതി ആയാചിതധമ്മദേസനോ, തം ആയാചിതധമ്മദേസനം. ഏവമേവാതി ഗരഹനേ നിപാതോ, മുദാ ഏവാതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തന്തി ഗോചരജ്ഝത്തേ, കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേതി അത്ഥോ. യസ്മാ ചിത്തേകഗ്ഗതാ നാമ സസന്തതിപരിയാപന്നാ ഹോതി, തസ്മാ അത്ഥവണ്ണനായം ‘‘നിയകജ്ഝത്തവസേനാ’’തി വുത്തം. ചിത്തം ഠിതം ഭവിസ്സതീതി ബഹിദ്ധാ അവിക്ഖിപ്പമാനം ഏകഗ്ഗഭാവേ ഠിതം ഭവിസ്സതി. തതോ ഏവ സുസണ്ഠിതം, സുട്ഠു സമാഹിതന്തി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നാതി അവിക്ഖമ്ഭിതാ. പാപകാതി ലാമകാ. അകുസലാ ധമ്മാതി കാമച്ഛന്ദാദയോ അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലാ ധമ്മാ. ചിത്തം പരിയാദായ പവത്തിതും ഓകാസാദാനേന കുസലചിത്തം ഖേപേത്വാ ന ച ഠസ്സന്തീതി യോജനാ. ഇമിനാ യഥാവുത്തസ്സ സമാധാനസ്സ കാരണമാഹ.

ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തോതി ഭാവനമനുയുത്തേന പടിലദ്ധമത്തം നാതിസുഭാവിതം സമാധാനം. തം പന ഉപരി വുച്ചമാനാനം സമാധിവിസേസാനം മൂലകാരണഭാവതോ ‘‘മൂലസമാധീ’’തി വുത്തോ. സ്വായം ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തോ ‘‘അജ്ഝത്തമേവ ചിത്തം സണ്ഠപേമി സന്നിസാദേമി ഏകോദിം കരോമി സമാദഹാമീ’’തിആദീസു വിയ ഖണികസമാധി അധിപ്പേതോ. യഥേവ ഹി അഞ്ഞത്ഥാപി ‘‘ആരദ്ധം ഖോ പന മേ, ഭിക്ഖവേ, വീരിയം അഹോസി അസല്ലീനം…പേ… സമാഹിതം ചിത്തം ഏകഗ്ഗ’’ന്തി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൧൧) വത്വാ ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിവചനതോ (അ. നി. ൮.൧൧) പഠമം വുത്തചിത്തേകഗ്ഗതാ ‘‘ഖണികസമാധീ’’തി വിഞ്ഞായതി, ഏവമിധാപീതി. സോ ഏവ സമാധീതി മൂലസമാധിമാഹ.

അസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ, അസ്സ വാ മൂലസമാധിസ്സ. ഭാവനന്തി വഡ്ഢനം. അയം സമാധീതി ച മൂലസമാധിയേവ അധിപ്പേതോ. ഏവം ഭാവിതോതി യഥാ അരണിസഹിതേന ഉപ്പാദിതോ അഗ്ഗി ഗോമയചുണ്ണാദീഹി വഡ്ഢിതോ ഗോമയഗ്ഗിആദിഭാവം പത്തോപി അരണിസഹിതേന ഉപ്പാദിതമൂലഗ്ഗീത്വേവ വുച്ചതി, ഏവമിധാപി മൂലസമാധി ഏവ മേത്താദിവസേന വഡ്ഢിതോതി കത്വാ വുത്തം.

അഞ്ഞേസുപി ആരമ്മണേസു പഥവീകസിണാദീസു. തത്ഥ യഥാ മേത്താഭാവനാപുബ്ബങ്ഗമേന ഭാവനാനയേന പഥവീകസിണാദീസു സവിതക്കാദിഭാവവസേന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനസമ്പാപനവിധിനാ മൂലസമാധിസ്സ ഭാവനാ വുത്താ, ഏവം കരുണാദിഭാവനാപുബ്ബങ്ഗമം പഥവീകസിണാദീസുപി ഭാവനാവിധിം ദസ്സേത്വാ പച്ഛാ കായാനുപസ്സനാദിപുബ്ബങ്ഗമം ഭാവനാവിധിം ദസ്സേന്തോ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേസി. തേന വുത്തം ‘‘കരുണാ മേ ചേതോവിമുത്തീ’’തിആദി. യദി ഏവം ധമ്മാനുപസ്സനാപരിയോസാനായ ദേസനായ അരഹത്താധിഗമായ കമ്മട്ഠാനസ്സ കഥിതത്താ പുന ‘‘തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം സമാധിം സവിതക്കമ്പീ’’തിആദി (അ. നി. ൮.൬൩) കസ്മാ വുത്തന്തി? ധമ്മാനുപസ്സനായ മത്ഥകപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. സാ ഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഭാവേന വത്തമാനാ യഥാവുത്തജ്ഝാനധമ്മേ സമ്മസന്തീ വിസേസതോ മത്ഥകപ്പത്താ നാമ ഹോതി. ഫലസമാപത്തിഭൂമിദസ്സനത്ഥം വുത്തന്തി കേചി.

പുന യതോ ഖോ തേതിആദി അരഹത്തപ്പത്തിതോ ഉദ്ധം ലദ്ധബ്ബഫാസുവിഹാരദസ്സനം. തത്ഥ ഗഗ്ഘസീതി ഗമിസ്സസി. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘സവിതക്കമ്പീ’’തിആദികാ ദേസനാ മേത്താദീനം ആരമ്മണതോ അഞ്ഞസ്മിം ആരമ്മണേ സമാധിം സന്ധായ വുത്താ, ന അപ്പമഞ്ഞാ, തസ്മാ. ‘‘തഥേവാ’’തിആദിനാ ഗന്ഥന്തരേനപി തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി. തത്ഥ തഥേവാതി തികചതുക്കജ്ഝാനവസേനേവ. അഭിധമ്മേതി ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൨൫൧ ആദയോ), അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൬൮൪ ആദയോ) ച തത്ഥ തത്ഥ അഭിധമ്മപ്പദേസേസു.

൨൭൩. സുഭപരമാദിവസേനാതി സുഭ-സദ്ദോ ‘‘സുഭന്തേവ അധിമുത്തോ ഹോതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൨; അ. നി. ൮.൬൬) ഏവം വുത്തസുഭവിമോക്ഖം സന്ധായ വുത്തോ ഉത്തരപദലോപേന. പരമ-സദ്ദോ ഉക്കംസത്ഥോ. സുഭോ സുഭവിമോക്ഖോ പരമോ ഉക്കംസോ പരമാ കോടി ഏതിസ്സാതി സുഭപരമാ, മേത്താചേതോവിമുത്തി, തതോ പരം തായ സാധേതബ്ബം നത്ഥീതി അത്ഥോ. അസാധാരണസ്സ അത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ വിപസ്സനാസുഖാദയോ ഇധ അനവസരാ. ഇതരേതരവിസിട്ഠാപേതേ വിസേസാ, പഗേവ പരേഹി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസോ ആനുഭാവവിസേസോ വേദിതബ്ബോ’’തി. വിസേസേത്വാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസിട്ഠം കത്വാ.

തസ്സ തസ്സ ഉപനിസ്സയത്താതി സുഭവിമോക്ഖാദികസ്സ തസ്സ തസ്സ വിമോക്ഖസ്സ പകതൂപനിസ്സയവസേന ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. ഇദാനി തമത്ഥം പാകടതരം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘മേത്താവിഹാരിസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. അസ്സ മേത്താവിഹാരിസ്സ ചിത്തം ഉപസംഹരതോതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പടിക്കൂലപരിചയാതി മേത്താഭാവനാവസേന സത്തസഞ്ഞിതേ യത്ഥ കത്ഥചി ആരമ്മണേ അപ്പടിക്കൂലാകാരേനേവ ഗഹണസ്സ പരിചിതത്താ. തസ്സ സങ്ഖാരഭൂതമ്പി യം കിഞ്ചി ആരമ്മണം അപ്പടിക്കൂലാകാരേനേവ പച്ചുപതിട്ഠതി, പഗേവ സഭാവതോ. ‘‘അപ്പടിക്കൂല’’ന്തി തത്ഥസ്സ ചിത്തം അഭിരതിവസേന നിരാസങ്കം പവത്തതി, പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുഖേന, സുട്ഠു ച വിമുച്ചതി, യതസ്സ ഝാനസ്സ വിമോക്ഖപരിയായോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പടിക്കൂലേസൂ’’തിആദി. യഥാവുത്തോ ച അത്ഥോ അനത്ഥചരണാദിഅധിപ്പായേന സചേതനേ ആരമ്മണേ ആഘാതം ഉപ്പാദേന്തസ്സ പടിക്കൂലപരിചയാ അചേതനേപി വാതാതപാദികേ ആഘാതുപ്പത്തിയാ വിഭാവേതബ്ബോ. ന തതോ പരന്തി തതോ സുഭവിമോക്ഖതോ പരം കസ്സചി വിമോക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

അഭിഹനന്തി ഏതേനാതി അഭിഘാതോ, ദണ്ഡോ അഭിഘാതോ യസ്സ തം ദണ്ഡാഭിഘാതം, തം ആദി യസ്സ തം ദണ്ഡാഭിഘാതാദി, ദണ്ഡാഭിഘാതാദി രൂപം നിമിത്തം യസ്സ തം ദണ്ഡാഭിഘാതാദിരൂപനിമിത്തം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘സത്തദുക്ഖ’’ന്തി, ദണ്ഡപ്പഹാരാദിജനിതം കരജരൂപഹേതുകം സത്താനം ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. രൂപേ ആദീനവോ സുപരിവിദിതോ ഹോതി കരുണാവിഹാരിസ്സ രൂപനിമിത്തത്താ, ദുക്ഖസ്സ കരുണായ ച പരദുക്ഖാസഹനരസത്താതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ആകാസേ. ചിത്തം പക്ഖന്ദതി സബ്ബസോ രൂപാനം അഭാവോ വിവരമപഗമോതി.

തേന തേനാതിആദീസു അയം യോജനാ – തേന തേന ഭോഗസമ്പത്തിആദിനാ പാമോജ്ജകാരണേന പമുദിതാനം സത്താനം ഉപ്പന്നപാമോജ്ജവിഞ്ഞാണം സമനുപസ്സന്തസ്സ യോഗിനോ ‘‘സാധു വതായം സത്തോ പമോദതീ’’തി മുദിതായ പവത്തിസമ്ഭവതോ പമുദിതവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനേന വിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണപരിചിതം ചിത്തം ഹോതീതി.

അനുക്കമാധിഗതന്തി ആകാസകസിണവജ്ജേ യത്ഥ കത്ഥചി കസിണേ രൂപാവചരജ്ഝാനാധിഗമാനുക്കമേന രൂപവിരാഗഭാവനായ അധിഗതം. ആകാസനിമിത്തം ഗോചരോ ഏതസ്സാതി ആകാസനിമിത്തഗോചരം, തസ്മിം ആകാസനിമിത്തഗോചരേ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ. ചിത്തം ഉപസംഹരതോതി ദുതിയാരുപ്പാധിഗമായ ഭാവനാചിത്തം നേന്തസ്സ, തഥാ ഭാവയതോതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ. ചിത്തന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനചിത്തം. പക്ഖന്ദതീതി അനുപവിസതി വിമോക്ഖഭാവേന അപ്പേതി.

ആഭോഗാഭാവതോതി ‘‘സുഖിതാ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൨൩) സുഖാസീസനാദിവസേന ആഭുജനാഭാവതോ. സത്താനം സുഖാസീസനാദിവസേന പവത്തമാനാ മേത്താദിഭാവനാവ പരമത്ഥഗ്ഗഹണമുഖേന സത്തേ ആരമ്മണം കരോതി, ഉപേക്ഖാഭാവനാ പന തഥാ അപ്പവത്തിത്വാ കേവലം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനേവ സത്തേ ആരമ്മണം കരോതീതി ആഹ ‘‘ഉപേക്ഖാവിഹാരിസ്സ സുഖദുക്ഖാദിപരമത്ഥഗ്ഗാഹവിമുഖഭാവതോ അവിജ്ജമാനഗ്ഗഹണദുക്ഖം ചിത്തം ഹോതീ’’തി. നനു ച ‘‘കമ്മസ്സകാ സത്താ, തേ കസ്സ രുചിയാ സുഖിതാ വാ ഭവിസ്സന്തീ’’തിആദിനാ പടിക്ഖേപവസേനപി പരമത്ഥഗ്ഗഹണമുഖേനേവ ഉപേക്ഖാബ്രഹ്മവിഹാരോപി സത്തേ ആരമ്മണം കരോതീതി? സച്ചമേതം, തം പന ഭാവനായ പുബ്ബഭാഗേ, മത്ഥകപ്പത്തിയം പന കേവലം അജ്ഝുപേക്ഖനവസേനേവ സത്തേ ആരമ്മണം കരോതീതി സവിസേസം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേ ഏവ വിസയേ തസ്സ പവത്തി. അവിജ്ജമാനഗ്ഗഹണദുക്ഖതാ ച അജ്ഝുപേക്ഖനവസേന അപ്പനാപ്പത്തിയാ അപരാമാസസത്തഗ്ഗഹണമുദ്ധഭൂതതായ വേദിതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ.