൧൦. ആരുപ്പനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഠമാരുപ്പവണ്ണനാ

൨൭൫. ഉദ്ദിട്ഠേസൂതി ‘‘ചത്താരോ ആരുപ്പാ’’തി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠേസു, നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. തേനേവാഹ ‘‘ചതൂസു ആരുപ്പേസൂ’’തി. തത്ഥ രൂപവിവേകേന അരൂപം, അരൂപമേവ ആരുപ്പം ഝാനം, ഇധ പന തദത്ഥം കമ്മട്ഠാനം അധിപ്പേതം. തം ഭാവേതുകാമോ ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപ്പാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. രൂപാധികരണന്തി രൂപഹേതു. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി ഏത്ഥ അധികരണ-സദ്ദോ ‘‘കാമാധികരണ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൬൮-൧൬൯) വിയ. ദണ്ഡനട്ഠേന ദണ്ഡോ, മുഗ്ഗരാദി. പരപീളാധിപ്പായേന തസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. സത്താനം സസനട്ഠേന സത്ഥം, ആവുധം. ഭണ്ഡനം കലഹോ. വിരോധോ വിഗ്ഗഹോ. നാനാവാദോ വിവാദോ. ഏതന്തി യഥാവുത്തം ദണ്ഡാദാനാദികം. സബ്ബസോതി അനവസേസതോ. ആരുപ്പേ അരൂപഭാവേ, ആരുപ്പേ വാ ഭവേ. രൂപാനംയേവാതി ദിട്ഠാദീനവാനം രൂപാനംയേവ, ന അരൂപാനന്തി അധിപ്പായോ. നിബ്ബിദായാതി വിക്ഖമ്ഭനവസേന നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ. വിരാഗായാതി വിരജ്ജനത്ഥായ. നിരോധായാതി നിരുജ്ഝനത്ഥായ. സബ്ബമേതം സമതിക്കമം സന്ധായ വുത്തം. ദണ്ഡാദാനാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാനാദികം സബ്ബം രൂപഹേതുകം അനത്ഥം സങ്ഗണ്ഹാതി, ന ഇധ പാളിയം ആഗതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. കരജരൂപേതി യഥാവുത്താദീനവാധികരണഭാവയോഗ്യം ദസ്സേതും വുത്തം, ഓളാരികരൂപേതി അത്ഥോ. ആദീനവന്തി ദോസം. തസ്സാതി രൂപസ്സ. ആലോകോതി വണ്ണവിസേസോ ഏവാതി തത്ഥ പവത്തം പടിഭാഗനിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേത്വാ സിയാ ആകാസനിമിത്തം ഉഗ്ഗഹേതും, ന പന പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ. തസ്സ ഹി ഉഗ്ഘാടനാ നാമ രൂപനിമിത്തേനേവ സിയാതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണം നവസൂ’’തി. കേചി പന ‘‘ആലോകകസിണമ്പി ഠപേത്വാ അട്ഠസൂ’’തി വദന്തി, തസ്സ പന ഠപനേ കാരണം ന ദിസ്സതി, കരജരൂപം അതിക്കന്തം ഹോതി തസ്സ അനാലമ്ബനതോ.

യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേനാ’’തി വുത്തം. നനു പഠമജ്ഝാനാദീനിപി തസ്സ അനാലമ്ബനവസേനേവ പവത്തന്തി പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണത്താ? സച്ചമേതം, ഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനതോ പന സന്തസഭാവേന ആനേഞ്ജപ്പത്തേന ചതുത്ഥജ്ഝാനേന അതിക്കന്തം സുട്ഠു അതിക്കന്തം നാമ ഹോതീതി ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനവസേനാ’’തി വുത്തം. കേചി ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാനം നിരുജ്ഝനതോ, കാമധാതുസമതിക്കമനതോ ചാ’’തി വദന്തി, തം അകാരണം, ഇതരേസം ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം സമ്ഭവതോ, ഹേട്ഠിമജ്ഝാനാനഞ്ച അകാമധാതുസംവത്തനീയതോ. തപ്പടിഭാഗമേവാതി കരജരൂപപടിഭാഗമേവ നിമിത്തഗ്ഗാഹസമ്ഭവതോ. സദിസഞ്ച നാമ തം ന ഹോതി, തസ്മാ കിം തസ്സ സമതിക്കമനേനാതി അനുയോഗം സന്ധായ ‘‘കഥം? യഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കഥന്തി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. യഥാതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ലേഖാചിത്തന്തി കാളവണ്ണാദിനാ കതപരികമ്മായ ലേഖായ ചിത്തം. ഫലിതന്തരന്തി വിവരം. ദിസ്വാതി ദൂരതോ ദിസ്വാ. സമാനരൂപസദ്ദസമുദാചാരന്തി സദിസരൂപസണ്ഠാനസരപ്പയോഗം.

ആരമ്മണവസേനാതി ‘‘മമ ചക്ഖു സോഭനം, മമ കായോ ഥിരോ, മമ പരിക്ഖാരാ സുന്ദരാ’’തി ഏവം ആരമ്മണകരണവസേന. കരജരൂപസമങ്ഗികാലോതി അത്തനോ അത്തഭാവരൂപേന ചേവ ആരമ്മണരൂപേന ച സമന്നാഗതകാലോ. തമ്പീതി കസിണരൂപസ്സപി. സാമിഅത്ഥേ ഹി ഇദം ഉപയോഗവചനം. ഭയസന്താസഅദസ്സനകാമതാ വിയ സമതിക്കമിതുകാമതാതി യോജനാ. ഇദഞ്ച യഥാവുത്താനം നിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധാനം സാധാരണവചനം. തേ ഹി തയോ അപേക്ഖിത്വാ ഭയസന്താസഅദസ്സനകാമതാ വുത്താ. ഏകോ കിര സുനഖോ വനേ സൂകരേന പഹടമത്തോ പലാതോ, സോ അരൂപദസ്സനവേലായ ഭത്തപചനഉക്ഖലിം ദൂരതോ ദിസ്വാ സൂകരസഞ്ഞായ ഭീതോ ഉത്തസന്തോ പലായി, പിസാചഭീരുകോ പുരിസോ രത്തിഭാഗേ അപരിചിതേ ദേസേ മത്ഥകച്ഛിന്നം താലക്ഖന്ധം ദിസ്വാ പിസാചസഞ്ഞായ ഭീതോ ഉത്തസന്തോ മുച്ഛിതോ പപതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സൂകരാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി.

൨൭൬. ഏവന്തി യഥാവുത്തം ഓപമ്മത്ഥം നിഗമേന്തോ ആഹ. സോതി യോഗാവചരോ. തസ്മിം ഝാനേ ആദീനവം പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. രൂപന്തി കസിണരൂപം. സന്തവിമോക്ഖതോതി അരൂപജ്ഝാനതോ. താനി ഹി ‘‘യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൭൨; ൧൦.൯) സന്തവിമോക്ഖാതി ആഗതാ. സന്തതാസിദ്ധി ചസ്സ അനുസ്സുതിതോ ദട്ഠബ്ബാ. യഥേവാതി ഏവ-കാരേന യേന പകാരേന ഏതം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം ദുവങ്ഗികം, ഏവം ആരുപ്പാനിപീതി ഉപേക്ഖാചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന ദുവങ്ഗികത്തം ദസ്സേതി, ന തതിയജ്ഝാനേ വിയ ദുവങ്ഗികതാമത്തം. നനു ചേത്ഥാപി ദുവങ്ഗികതാമത്തമേവ ഭൂമിഭേദതോതി? നായം ദോസോ ഉപമോപമേയ്യഭാവസ്സ ഭിന്നാധികരണതോ.

തത്ഥാതി തസ്മിം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനേ. നികന്തിന്തി അപേക്ഖം. പരിയാദായാതി ആദീനവദസ്സനേന തസ്മിം ഝാനേ ഖേപേത്വാ, അനപേക്ഖോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സന്തതോ മനസികരണേനേവ പണീതതോ, സുഖുമതോ ച മനസികാരോ സിദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സന്തതോ അനന്തതോ മനസി കരിത്വാ’’തി. പത്ഥരിത്വാതി പഗേവ വഡ്ഢിതം, തദാ വഡ്ഢനവസേന വാ പത്ഥരിത്വാ. തേനാതി കസിണരൂപേന. ഉഗ്ഘാടേതി കസിണന്തി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം പഥവീകസിണാദികസിണരൂപം അപനേതി. ഉഗ്ഘാടനവിധിം പന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉഗ്ഘാടേന്തോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സംവേല്ലേതീതി പടിസംഹരതി. അഞ്ഞദത്ഥൂതി ഏകംസേന. നേവ ഉബ്ബട്ടതീതി നേവ ഉട്ഠഹതി. ന വിവട്ടതീതി ന വിനിവട്ടതി. ഇമസ്സാതി ഇമസ്സ കസിണരൂപസ്സ. അമനസികാരന്തി മനസി അകരണം അചിന്തനം. മനസികാരഞ്ച പടിച്ചാതി ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി ഭാവനാമനസികാരഞ്ച നിസ്സായ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണഭൂതം കസിണരൂപം ന സബ്ബേന സബ്ബം മനസി കരോതോ, തേന ച ഫുട്ഠോകാസം ‘‘ആകാസോ ആകാസോ’’തി മനസി കരോതോ യദാ തം ഭാവനാനുഭാവേന ആകാസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തദാ സോ കസിണം ഉഗ്ഘാടേതി നാമ, തഞ്ച തേന ഉഗ്ഘാടിതം നാമ ഹോതീതി. തേനാഹ ‘‘കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസമത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി. സബ്ബമേതന്തി തിവിധമ്പേതം ഏകമേവ പരിയായഭാവതോ.

‘‘നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭന്തീ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു രൂപാവചരപഠമജ്ഝാനസ്സ ഉപചാരക്ഖണേയേവ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനി, തതോ പട്ഠായ ചസ്സ ന നേസം പരിയുട്ഠാനം. യദി സിയാ, ഝാനതോ പരിഹായേയ്യ? യം പനേകേ വദന്തി ‘‘അത്ഥേവ സുഖുമാനി അരൂപജ്ഝാനവിക്ഖമ്ഭനേയ്യാനി നീവരണാനി, താനി സന്ധായേതം വുത്ത’’ന്തി, തം തേസം മതിമത്തം. ന ഹി മഹഗ്ഗതകുസലേസു ലോകുത്തരകുസലേസു വിയ ഓധിസോ പഹാനം നാമ അത്ഥി. യോ പന രൂപാവചരേഹി ആരുപ്പാനം ഉളാരഫലതാദിവിസേസോ, സോ ഭാവനാവിസേസേന സന്തതരപണീതതരഭാവേന തേസുയേവ പുരിമപുരിമേഹി പച്ഛിമപച്ഛിമാനം വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘വിക്ഖമ്ഭന്തീ’’തി പന വചനം വണ്ണഭണനവസേന വുത്തം. തഥാ ഹി അഞ്ഞത്ഥാപി ഹേട്ഠാ പഹീനാനം ഉപരി പഹാനം വുച്ചതി. യേ പന ‘‘സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബേസം അകുസലാനം പടിപക്ഖാതി കത്വാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തേഹി ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരാദീസു നീവരണവിക്ഖമ്ഭനാവചനസ്സ കാരണം വത്തബ്ബം. സതി സന്തിട്ഠതീതി ആകാസനിമിത്താരമ്മണാ സതി സമ്മാ സൂപട്ഠിതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. സതിസീസേന ചേത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനാനുഗുണാനം സദ്ധാപഞ്ചമാനം സകിച്ചയോഗം ദസ്സേതി. ഉപചാരേനാതി ഉപചാരജ്ഝാനേന. ഇധാപീതി രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം സന്ധായ സമ്പിണ്ഡനം. തം ഹി ഉപേക്ഖാവേദനാസമ്പയുത്തം. സേസന്തി ‘‘സേസാനി കാമാവചരാനീ’’തിആദി. യം ഇധ വത്തബ്ബമവുത്തം, തം പന പഥവീകസിണനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൧ ആദയോ) വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പഥവീകസിണേ വുത്തനയമേവാ’’തി.

ഏവം യം തത്ഥ അവിസിട്ഠം, തം അതിദിസിത്വാ ഇദാനി വിസിട്ഠം ദസ്സേതും ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദിമാഹ. യാനപ്പുതോളി കുമ്ഭിമുഖാദീനന്തി ഓഗുണ്ഠനസിവികാദിയാനാനം മുഖം യാനമുഖം, പുതോളിയാ ഖുദ്ദകദ്വാരസ്സ മുഖം പുതോളിമുഖം, കുമ്ഭിമുഖന്തി പച്ചേകം മുഖ-സദ്ദോ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. ആകാസംയേവ യാനമുഖാദിപരിച്ഛിന്നം. പരികമ്മമനസികാരേനാതി പരികമ്മഭൂതേന മനസികാരേന ഉപചാരജ്ഝാനേന. പരികമ്മം അനുലോമം ഉപചാരോതി ച അനത്ഥന്തരഞ്ഹേതം. പേക്ഖമാനോ അരൂപാവചരജ്ഝാനചക്ഖുനാ.

൨൭൭. സബ്ബാകാരേനാതി രൂപനിമിത്തം ദണ്ഡാദാനസമ്ഭവദസ്സനാദിനാ സബ്ബേന രൂപധമ്മേസു, പഥവീകസിണാദിരൂപനിമിത്തേസു, തദാരമ്മണജ്ഝാനേസു ച ദോസദസ്സനാകാരേന, തേസു ഏവ വാ രൂപാദീസു നികന്തിപ്പഹാനഅനാവജ്ജിതുകാമതാദിനാ. രൂപജ്ഝാനമ്പി രൂപന്തി വുച്ചതി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬൦; വിഭ. ൬൨൫) യഥാ രൂപഭവോ രൂപം. രൂപീതി ഹി രൂപജ്ഝാനലാഭീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണമ്പി കസിണരൂപം രൂപന്തി വുച്ചതി പുരിമപദലോപേന യഥാ ‘‘ദേവദത്തോ ദത്തോ’’തി. രൂപാനി പസ്സതീതി കസിണരൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതീതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഉത്തരപദലോപേന, പുരിമപദലോപേന ച യഥാക്കമം രൂപജ്ഝാനകസിണരൂപേസു രൂപവോഹാരോ ദിസ്സതി, തസ്മാ. രൂപേ രൂപജ്ഝാനേ തംസഹഗതാ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ. തദാരമ്മണസ്സ ചാതി ച-സദ്ദേന യഥാവുത്തം രൂപാവചരജ്ഝാനം സമ്പിണ്ഡേതി, തേന പാളിയം ‘‘രൂപസഞ്ഞാന’’ന്തി സരൂപേകസേസേന നിദ്ദേസോ കതോതി ദസ്സേതി. വിരാഗാതി ജിഗുച്ഛനതോ. നിരോധാതി തപ്പടിബന്ധഛന്ദരാഗവിക്ഖമ്ഭനേന നിരോധനതോ. വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സ സബ്ബാകാരേന വിരാഗാ അനവസേസാനം നിരോധാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘ആരമ്മണേ അവിരത്തസ്സ സഞ്ഞാസമതിക്കമോ ന ഹോതീ’’തി ഇദം യസ്മാ ഇമാനി ഝാനാനി ആരമ്മണാതിക്കമേന പത്തബ്ബാനി, ന അങ്ഗാതിക്കമേനാതി കത്വാ വുത്തം. യസ്മാ പനേത്ഥ സഞ്ഞാസമതിക്കമോ ആരമ്മണസമതിക്കമേന വിനാ ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സമതിക്കന്താസു ച സഞ്ഞാസു ആരമ്മണം സമതിക്കന്തമേവ ഹോതീ’’തി ആഹ. അവത്വാ വുത്തോതി സമ്ബന്ധോ. സമാപന്നസ്സാതിആദീസു കുസലസഞ്ഞാവസേന സമാപന്നഗ്ഗഹണം, വിപാകസഞ്ഞാവസേന ഉപപന്നഗ്ഗഹണം, കിരിയാസഞ്ഞാവസേന ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരഗ്ഗഹണം. അരഹതോ ഹി ഝാനാനി വിസേസതോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ. യദി സഞ്ഞാസമതിക്കമസ്സ അനുനിപ്ഫാദിആരമ്മണസമതിക്കമോ വിഭങ്ഗേ ച അവുത്തോ, അഥ കസ്മാ ഇധ ഗഹിതോതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. ആരമ്മണസമതിക്കമവസേനാപി അയമത്ഥവണ്ണനാ കതാ, ‘‘തദാരമ്മണസ്സ ചേതം അധിവചന’’ന്തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ വിയ സഞ്ഞാസമതിക്കമമേവ അവത്വാതി അധിപ്പായോ.

൨൭൮. പടിഘാതേനാതി പടിഹനനേന വിസയീവിസയസമോധാനേന. അത്ഥങ്ഗമാതിആദീസു പുരിമം പുരിമം പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ അത്ഥവചനം, തസ്മാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമോ ഝാനസമങ്ഗികാലേ അനുപ്പത്തീതി തസ്സ ഇധേവ ഗഹണേ കാരണം അനുയോഗമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘കാമഞ്ചേതാ’’തിആദി വുത്തം. ഉസ്സാഹജനനത്ഥം പടിപജ്ജനകാനം. ഏതാസം പടിഘസഞ്ഞാനം. ഏത്ഥ പഠമാരുപ്പകഥായം. വചനം അത്ഥങ്ഗമവസേന.

കിം വാ പസംസാകിത്തനേന, പടിഘസഞ്ഞാനം പന അത്ഥങ്ഗമോ ഇധേവ വത്തബ്ബത്താ വുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഭാവധമ്മസ്സ അഭാവോ നാമ പടിപക്ഖേന പഹീനതായ വാ പച്ചയാഭാവേന വാ. തേസു രൂപജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ പടിഘസഞ്ഞാനം അഭാവോ പച്ചയാഭാവമത്തേന, ന പടിപക്ഖാധിഗമേനാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തത്ഥ താതി പടിഘസഞ്ഞാ. രൂപാവചരന്തി രൂപാവചരജ്ഝാനം. സമാപന്നസ്സാതി സമാപജ്ജിത്വാ വിഹരന്തസ്സ. കിഞ്ചാപി ന സന്തീതി യോജനാ. ന പഹീനത്താ ന സന്തീതി ന തദാ പടിഘസഞ്ഞാ പഹീനഭാവേന ന സന്തി നാമ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ന ഹി രൂപവിരാഗായ രൂപാവചരഭാവനാ സംവത്തതീ’’തി. നനു ച പടിഘസഞ്ഞാപി അരൂപധമ്മാ ഏവാതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘രൂപായത്താ ച ഏതാസം പവത്തീ’’തി. അയം പന ഭാവനാതി അരൂപഭാവനമാഹ. ധാരേതുന്തി അവധാരേതും. ഇധാതി അരൂപജ്ഝാനേ. ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരവചനാദീഹി ആനേഞ്ജതാ. ‘‘യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ ആരുപ്പാ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൮.൭൨; ൧൦.൯) സന്തവിമോക്ഖതാ ച വുത്താ.

൨൭൯. ദോസദസ്സനപുബ്ബകപടിപക്ഖഭാവനാവസേന പടിഘസഞ്ഞാനം സുപ്പഹീനത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാതി. തഥാ പന ന സുപ്പഹീനത്താ സബ്ബരൂപാവചരസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം സിയാ, പഠമജ്ഝാനം പന അപ്പകമ്പി സദ്ദം ന സഹതീതി തം സമാപന്നസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോതി വുത്തം. ആരുപ്പഭാവനായ അഭാവേ ചുതിതോ ഉദ്ധം ഉപ്പത്തിരഹാനം രൂപസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാനം യാവ അത്തനോ വിപാകപ്പവത്തി, താവ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന സമതിക്കമോ, അത്ഥങ്ഗമോ ച വുത്തോ. നാനത്തസഞ്ഞാസു പന യാ തസ്മിം ഭവേ ന ഉപ്പജ്ജന്തി ഏകന്തരൂപനിസ്സിതാ, താ അനോകാസതായ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ന ആരുപ്പഭാവനായ നിവാരിതത്താ, അനിവാരിതത്താ ച കാചി ഉപ്പജ്ജന്തി. തസ്മാ താസം അമനസികാരോ അനാവജ്ജനം അപച്ചവേക്ഖണം, ജവനപടിപാദകേന വാ ഭവങ്ഗമനസ്സ അന്തോ അകരണം അപ്പവേസനം വുത്തം.

തേന ച നാനത്തസഞ്ഞാമനസികാരഹേതൂനം രൂപാനം സമതിക്കമാ സമാധിസ്സ ഥിരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖേപതോ’’തിആദി വുത്തം. അപിച ഇമേഹി തീഹി പദേഹി ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിയാ വണ്ണോ കഥിതോ സോതൂനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം, പലോഭനത്ഥഞ്ച. യേ ഹി അകുസലാ ഏവംഗാഹിനോ ‘‘സബ്ബസ്സാദരഹിതേ ആകാസേ പവത്തിതസഞ്ഞായ കോ ആനിസംസോ’’തി, തേ തതോ മിച്ഛാഗാഹതോ നിവത്തേതും തീഹി പദേഹി ഝാനസ്സ ആനിസംസോ കഥിതോ. തം ഹി സുത്വാ തേസം ഏവം ഭവിസ്സതി ‘‘ഏവം സന്താ കിരായം സമാപത്തി ഏവം പണീതാ, ഹന്ദസ്സാ നിബ്ബത്തനത്ഥം ഉസ്സാഹം കരിസ്സാമീ’’തി.

൨൮൦. അസ്സാതി ആകാസസ്സ. ഉപ്പാദോ ഏവ അന്തോ ഉപ്പാദന്തോ, തഥാ വയന്തോ. സഭാവധമ്മോ ഹി അഹുത്വാ സമ്ഭവതോ, ഹുത്വാ ച വിനസ്സനതോ ഉദയവയപരിച്ഛിന്നോ. ആകാസോ പന അസഭാവധമ്മത്താ തദുഭയാഭാവതോ അനന്തോ വുത്തോ. അജടാകാസപരിച്ഛിന്നാകാസാനം ഇധ അനധിപ്പേതത്താ ‘‘ആകാസോതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസോ വുച്ചതീ’’തി ആഹ. കസിണം ഉഗ്ഘാടീയതി ഏതേനാതി കസിണുഗ്ഘാടോ, തദേവ കസിണുഗ്ഘാടിമം. മനസികാരവസേനാപീതി രൂപവിവേകമത്തഗ്ഗഹണേന പരിച്ഛേദസ്സ അഗ്ഗഹണതോ അനന്തഫരണാകാരേന പവത്തപരികമ്മമനസികാരവസേനാപി. അനന്തം ഫരതീതി അഗ്ഗഹിതപരിച്ഛേദതായ അനന്തം കത്വാ പരികമ്മസമ്ഫസ്സപുബ്ബകേന ഝാനസമ്ഫസ്സേന ഫുസതി. യഥാ ഭിസഗ്ഗമേവ ഭേസജ്ജം, ഏവം ആകാസാനന്തമേവ ആകാസാനഞ്ചം സംയോഗപരസ്സ ത-കാരസ്സ ച-കാരം കത്വാ. ഝാനസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ ആരമ്മണം അധിട്ഠാനട്ഠേന ‘‘ആയതനമസ്സാ’’തി വുത്തം, അധിട്ഠാനട്ഠേ ആയതന-സദ്ദസ്സ ദസ്സനതോ. കാരണാകരസഞ്ജാതിദേസനിവാസത്ഥേപി ആയതന-സദ്ദോ ഇധ യുജ്ജതേവ.

വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൮൧. ചിണ്ണോ ചരിതോ പഗുണികതോ ആവജ്ജനാദിലക്ഖണോ വസീഭാവോ ഏതേനാതി ചിണ്ണവസീഭാവോ, തേന ചിണ്ണവസീഭാവേന. രൂപാവചരസഞ്ഞം അനതിക്കമിത്വാ അനധിഗന്തബ്ബതോ, തംസഹഗതസഞ്ഞാമനസികാരസമുദാചാരസ്സ ഹാനഭാഗിയഭാവാവഹതോ, തംസമതിക്കമേനേവ തദഞ്ഞേസം സമതിക്കമിതബ്ബാനം സമതിക്കമസിദ്ധിതോ ച വുത്തം ‘‘ആസന്നരൂപാവചരജ്ഝാനപച്ചത്ഥികാ’’തി. വീഥിപടിപന്നായ ഭാവനായ ഉപരൂപരിവിസേസാവഹഭാവതോ, പണീതഭാവസിദ്ധിതോ ച പഠമാരുപ്പതോ ദുതിയാരുപ്പം സന്തതരസഭാവന്തി ആഹ ‘‘നോ ച വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനമിവ സന്താ’’തി വക്ഖതി ഹി ‘‘സുപ്പണീതതരാ ഹോന്തി, പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ ഇധാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൦). അനന്തം അനന്തന്തി കേവലം ‘‘അനന്തം അനന്ത’’ന്തി ന മനസി കാതബ്ബം ന ഭാവേതബ്ബം, ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണം, അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി പന മനസി കാതബ്ബം, ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വാ.

തസ്മിം നിമിത്തേതി തസ്മിം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേ വിഞ്ഞാണനിമിത്തേ. ചിത്തം ചാരേന്തസ്സാതി ഭാവനാചിത്തം പവത്തേന്തസ്സ. ആകാസഫുടേ വിഞ്ഞാണേതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം ഫരിത്വാ പവത്തേ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണേ ആരമ്മണഭൂതേ. അപ്പേതീതി അപ്പനാവസേന പവത്തതി. സഭാവധമ്മേപി ആരമ്മണസമതിക്കമഭാവനാഭാവതോ ഇദം അപ്പനാപ്പത്തം ഹോതി ചതുത്ഥാരുപ്പം വിയ. അപ്പനാനയോ പനേത്ഥ വുത്തനയേനേവാതി ഏത്ഥ ദുതിയാരുപ്പജ്ഝാനേ പുരിമഭാഗേ തീണി, ചത്താരി വാ ജവനാനി കാമാവചരാനി ഉപേക്ഖാവേദനാസമ്പയുത്താനേവ ഹോന്തി. ‘‘ചതുത്ഥം പഞ്ചമം വാ അരൂപാവചര’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൬) പഠമാരുപ്പജ്ഝാനേ വുത്തേന നയേന, അഥ വാ അപ്പനാനയോതി സഭാവധമ്മേപി ആരമ്മണേ ഝാനസ്സ അപ്പനാനയോ ആരമ്മണാതിക്കമഭാവനാവസേന ആരുപ്പം അപ്പനം പാപുണാതി, ‘‘അപ്പനാപ്പത്തസ്സേവ ഹി ഝാനസ്സ ആരമ്മണസമതിക്കമനമത്തം തത്ഥ ഹോതീ’’തി മരണാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൭) വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൨൮൨. സബ്ബസോതി സബ്ബാകാരേന പഠമാരുപ്പേ ‘‘ആസന്നരൂപജ്ഝാനപച്ചത്ഥികതാ, അസന്തസഭാവതാ’’തി ഏവമാദിനാ സബ്ബേന ദോസദസ്സനാകാരേന, തത്ഥ വാ നികന്തിപഹാനഅനാവജ്ജിതുകാമതാദിആകാരേന, സബ്ബം വാ കുസലവിപാകകിരിയാഭേദതോ അനവസേസന്തി അത്ഥോ. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഞാതും സക്കാതി ആഹ ‘‘സബ്ബസോതി ഇദം വുത്തനയമേവാ’’തി. ഝാനസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനതാ ബാഹിരത്ഥസമാസവസേന ഹേട്ഠാ വുത്താതി ആഹ ‘‘പുബ്ബേ വുത്തനയേന ഝാനമ്പി ആകാസാനഞ്ചായതന’’ന്തി. ആരമ്മണസ്സ പന സമാനാധികരണസമാസവസേനാതി സന്ദസ്സേതും ‘‘ആരമ്മണമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പുരിമനയേനേവാ’’തി ഇദം ‘‘നാസ്സ അന്തോ’’തിആദിനാ വുത്തപദസിദ്ധിം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ അധിട്ഠാനട്ഠേന, ഏവം സഞ്ജാതിദേസട്ഠേനപി ആയതന-സദ്ദേന ഇധ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഞ്ജായതി ഏത്ഥാതി സഞ്ജാതി, സഞ്ജാതി ഏവ ദേസോ സഞ്ജാതിദേസോ. ഝാനം അപ്പവത്തികരണേന. ആരമ്മണം അമനസികരണേന. ഉഭയമ്പി വാ ഉഭയതാ യോജേതബ്ബാ. ഝാനസ്സപി ഹി അനാവജ്ജനം, ജവനപടിപാദകേന വാ ഭവങ്ഗമനസ്സ അന്തോ അകരണം അമനസികരണം, ആരമ്മണസ്സ ച ആരമ്മണകരണവസേന അപ്പവത്തനം അപ്പവത്തികരണന്തി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ ഏകജ്ഝം കത്വാ സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ.

പുബ്ബേ അനന്തസ്സ ആകാസസ്സ ആരമ്മണകരണവസേന പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം അത്തനോ ഫരണാകാരേനേവ ‘‘അനന്ത’’ന്തി മനസി കാതബ്ബത്താ ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി പുന ‘‘മനസികാരവസേന വാ അനന്ത’’ന്തി വുത്തം, സബ്ബസോ മനസികരണവസേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അനവസേസതോ മനസി കരോന്തോ ‘അനന്ത’ന്തി മനസി കരോതീ’’തി. ഝാനവിഭങ്ഗേപി അയമേവത്ഥോ വുത്തോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പന വിഭങ്ഗേ വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സാ പാളിയാ ഏവം വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – തംയേവ ആകാസം ഫുടം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണേന മനസി കരോതീതി. അയം പനത്ഥോ യുത്തോ വിയ ദിസ്സതി, തംയേവ ആകാസം വിഞ്ഞാണേന ഫുടം തേന ഗഹിതാകാരം മനസി കരോതി. ഏവം തം വിഞ്ഞാണം അനന്തം ഫരതീതി. യം ഹി ആകാസം പഠമാരുപ്പസമങ്ഗീ വിഞ്ഞാണേന അനന്തം ഫരതി, തം ഫരണാകാരസഹിതമേവ വിഞ്ഞാണം മനസി കരോന്തോ ദുതിയാരുപ്പസമങ്ഗീ അനന്തം ഫരതീതി വുച്ചതി.

മനസികാരവസേന അനന്തഫരണാകാരേന ഇധ അനന്തതാ, ന ആകാസസ്സ വിയ ഉപ്പാദന്താദിഅഭാവേനാതി ‘‘നാസ്സ അന്തോതി അനന്ത’’ന്തി ഏത്തകമേവാഹ. ‘‘രുള്ഹീസദ്ദോ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിഞ്ഞാണാനഞ്ച’’ന്തി ഏതസ്സ പദസ്സ അത്ഥേ വിഞ്ഞാണഞ്ച-സദ്ദോ നിരുള്ഹോതി ദസ്സേതി, യഥാവുത്തം വാ വിഞ്ഞാണം ദുതിയാരുപ്പജ്ഝാനേന അഞ്ചീയതി വുത്താകാരേന ആലമ്ബീയതീതി വിഞ്ഞാണഞ്ചന്തി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസം വുത്തത്ഥമേവാതി ആഹ ‘‘സേസം പുരിമസദിസമേവാ’’തി.

ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൮൩. തതിയാരുപ്പകമ്മട്ഠാനേ യം ഹേട്ഠാ വുത്തസദിസം, തം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം, അപുബ്ബമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. തത്ഥ തസ്സേവാതി യം ആരബ്ഭ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം പവത്തം, തസ്സേവ. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണസ്സാ’’തി. ഏതേന തതോ അഞ്ഞം തതിയാരുപ്പജ്ഝാനസ്സ ആരമ്മണം നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ‘‘ആരമ്മണഭൂതസ്സാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ അനാരമ്മണഭൂതം ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണം നിവത്തേതി. അഭാവോതി നത്ഥിതാ. സുഞ്ഞതാതി രിത്തതാ. വിവിത്താകാരോതി വിവേകോ. തീഹി പദേഹി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ അപഗമമേവ വദതി. ‘‘മനസി കാതബ്ബോ’’തി വത്വാ മനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അമനസികരിത്വാതി സബ്ബേന സബ്ബം മനസി അകത്വാ അചിന്തേത്വാ. വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന തീസു പകാരേസു ഏകേനപി അത്ഥസിദ്ധീതി ദസ്സേതി.

തസ്മിം നിമിത്തേതി തസ്മിം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവസങ്ഖാതേ ഝാനുപ്പത്തിനിമിത്തേ. ആകാസേ ഫുടേതി ആകാസം ഫരിത്വാ പവത്തേ. ‘‘ആകാസഫുടേ’’തി വാ പാഠോ. സുഞ്ഞവിവിത്തനത്ഥിഭാവേതി സുഞ്ഞഭാവേ, വിവിത്തഭാവേ, നത്ഥിഭാവേ ചാതി യേന ആകാരേന ഭാവിതം, തസ്സ ഗഹണത്ഥം വുത്തം. അഥ വാ സുഞ്ഞവിവിത്തനത്ഥിഭാവേതി സുഞ്ഞവിവിത്തതാസങ്ഖാതേ നത്ഥിഭാവേ, തേന വിനാസാഭാവമേവ ദസ്സേതി, ന പുരേ അഭാവാദികേ.

തസ്മിം ഹി അപ്പനാചിത്തേതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനജ്ഝാനസമ്പയുത്തേ അപ്പനാവസേന പവത്തേ ചിത്തേ, തസ്മിം വാ പഠമാരുപ്പസ്സ അപഗമസങ്ഖാതേ നത്ഥിഭാവേ യഥാവുത്തേ അപ്പനാചിത്തേ ഉപ്പന്നേ. സോ ഭിക്ഖു അഭാവമേവ പസ്സന്തോ വിഹരതീതി സമ്ബന്ധോ. പുരിസോ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ ആഗന്ത്വാ സുഞ്ഞമേവ പസ്സതി, നത്ഥിഭാവമേവ പസ്സതീതി യോജനാ. തം ഠാനന്തി തം സന്നിപാതട്ഠാനം. ‘‘പരികമ്മമനസികാരേന അന്തരഹിതേ’’തി ഇമിനാ ആരമ്മണകരണാഭാവേന തസ്സ അന്തരധാനം ന നട്ഠത്താതി ദസ്സേതി. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ സോ പുരിസോ തത്ഥ സന്നിപതിതം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ ഗതോ, തതോ സബ്ബേസു ഭിക്ഖൂസു കേനചിദേവ കരണീയേന അപഗതേസു ആഗന്ത്വാ തം ഠാനം ഭിക്ഖൂഹി സുഞ്ഞമേവ പസ്സതി, ന ഭിക്ഖൂനം തതോപി അപഗതകാരണം, ഏവമയം യോഗാവചരോ പുബ്ബേ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനജ്ഝാനചക്ഖുനാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം ദിസ്വാ പച്ഛാ നത്ഥീതി പരികമ്മമനസികാരേന തസ്മിം അപഗതേ തതിയാരുപ്പജ്ഝാനചക്ഖുനാ തസ്സ നത്ഥിഭാവമേവ പസ്സന്തോ വിഹരതി, ന തസ്സ അപഗമനകാരണം വീമംസതി ഝാനസ്സ താദിസാഭോഗാഭാവതോതി. സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മാതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

൨൮൪. നത്ഥിതാ പരിയായാസുഞ്ഞവിവിത്തഭാവാതി ‘‘നത്ഥീ’’തി പദസ്സ അത്ഥം വദന്തേന സുഞ്ഞവിവിത്തപദാനിപി ഗഹിതാനി. ആമേഡിതവചനം പന ഭാവനാകാരദസ്സനം. വിഭങ്ഗേപി ഇമസ്സ പദസ്സ അയമേവത്ഥോ വുത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘യമ്പി വിഭങ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തഞ്ഞേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീതി യം പുബ്ബേ ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി മനസി കതം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം, തംയേവാതി അത്ഥോ. തംയേവ ഹി ആരമ്മണഭൂതം പഠമേന വിയ രൂപനിമിത്തം തതിയേനാരുപ്പേനാഭാവേതീതി. ഖയതോ സമ്മസനന്തി ഭങ്ഗാനുപസ്സനമാഹ. സാ ഹി സങ്ഖതധമ്മാനം ഭങ്ഗാഭാവമേവ പസ്സന്തീ ‘‘വിഞ്ഞാണമ്പി അഭാവേതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബതം ലഭതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഖയതോ സമ്മസനം വിയ വുത്ത’’ന്തി. അസ്സാതി പാഠസ്സ. പുന അസ്സാതി വിഞ്ഞാണസ്സ. അഭാവേതീതി അഭാവം കരോതി. യഥാ ഞാണസ്സ ന ഉപതിട്ഠതി, ഏവം കരോതി അമനസികരണതോ. തതോ ഏവ വിഭാവേതി വിഗതഭാവം കരോതി, വിനാസേതി വാ യഥാ ന ദിസ്സതി, തഥാ കരണതോ. തേനേവ അന്തരധാപേതി തിരോഭാവം ഗമേതി. ന അഞ്ഞഥാതി ഇമിസ്സാ പാളിയാ ഏവമത്ഥോ, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാ അയുജ്ജമാനകത്താതി അധിപ്പായോ.

അസ്സാതി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണാഭാവസ്സ. കിഞ്ചനന്തി കിഞ്ചിപി. സഭാവധമ്മസ്സ അപ്പാവസേസതാ നാമ ഭങ്ഗോ ഏവ സിയാതി ആഹ ‘‘ഭങ്ഗമത്തമ്പി അസ്സ അവസിട്ഠം നത്ഥീ’’തി. സതി ഹി ഭങ്ഗമത്തേപി തസ്സ സകിഞ്ചനതാ സിയാ. അകിഞ്ചനന്തി ച വിഞ്ഞാണസ്സ കിഞ്ചി പകാരം അഗ്ഗഹേത്വാ സബ്ബേന സബ്ബം വിഭാവനമാഹ. സേസം വുത്തനയമേവ.

നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനകഥാവണ്ണനാ

൨൮൫. നോ ച സന്താതി യഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ സവിസേസാ സന്താ, ഏവമയം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി നോ ച സന്താ തദഭാവതോ. യാ അയം ഖന്ധേസു പച്ചയയാപനീയതായ, രോഗമൂലതായ ച രോഗസരിക്ഖതാ, ദുക്ഖതാസൂലയോഗാദിനാ ഗണ്ഡസരിക്ഖതാ, പീളാജനനാദിനാ സല്ലസരിക്ഖതാ ച, സാ സഞ്ഞായ സതി ഹോതി, നാസതീതി വുത്തം ‘‘സഞ്ഞാ രോഗോ, സഞ്ഞാ ഗണ്ഡോ, സഞ്ഞാ സല്ല’’ന്തി. സാ ചേത്ഥ പടുകിച്ചാ പഞ്ചവോകാരഭവതോ ഓളാരികസഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. ന കേവലം സഞ്ഞാ ഏവ, അഥ ഖോ വേദനാചേതനാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സഞ്ഞാസീസേന പന നിദ്ദേസോ കതോ. ഏതം സന്തന്തി ഏതം അസന്തഭാവകരരോഗാദിസരിക്ഖസഞ്ഞാവിരഹതോ സന്തം. തതോ ഏവ പണീതം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ’’തി? തദപദേസേന തംസമ്പയുത്തജ്ഝാനമാഹ ‘‘ആദീനവ’’ന്തി. ഏത്ഥ രോഗാദിസരിക്ഖസഞ്ഞാദിസബ്ഭാവോപി ആദീനവോ ദട്ഠബ്ബോ, ന ആസന്നവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികതാവ. ഉപരീതി ചതുത്ഥാരുപ്പേ. സാ വാതി സാ ഏവ. വത്തിതാതി പവത്തിതാ നിബ്ബത്തിതാ വളഞ്ജിതാ.

തസ്മിം നിമിത്തേതി തസ്മിം തതിയാരുപ്പസമാപത്തിസങ്ഖാതേ ഝാനനിമിത്തേ. മാനസന്തി ചിത്തം ‘‘മനോ ഏവ മാനസ’’ന്തി കത്വാ, ഭാവനാമനസികാരം വാ. തം ഹി മനസി ഭവന്തി മാനസന്തി വുച്ചതി. ഝാനസമ്പയുത്തധമ്മാനമ്പി ഝാനാനുഗുണതായ സമാപത്തിപരിയായോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിസങ്ഖാതേസു ചതൂസു ഖന്ധേസൂ’’തി, ആരമ്മണഭൂതേസൂതി അധിപ്പായോ.

൨൮൬. യഥാവുത്തം ആകിഞ്ചഞ്ഞം ആരമ്മണപച്ചയഭാവതോ ആയതനം കാരണമസ്സാതി ഝാനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ആകിഞ്ചഞ്ഞമേവ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതം ഝാനസ്സ കാരണന്തി ആരമ്മണം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഏവം വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം.

യായ സഞ്ഞായ ഭാവതോതി യാദിസായ സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവേന. യാ ഹി സാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചസ്സ അഭാവതോ സഞ്ഞാതിപി ന വത്തബ്ബാ, സഞ്ഞാസഭാവാനാതിവത്തനതോ അസഞ്ഞാതിപി ന വത്തബ്ബാ, തസ്സാ വിജ്ജമാനത്താതി അത്ഥോ. തന്തി തം ഝാനം. തം താവ ദസ്സേതുന്തി ഏത്ഥ തന്തി തം സസാപടിപദം, യഥാവുത്തസഞ്ഞം, തസ്സാ ച അധിഗമുപായന്തി അത്ഥോ. നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീതി ഹി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ധമ്മം ഉദ്ധരന്തേന സഞ്ഞാവന്തമുഖേന സഞ്ഞാ ഉദ്ധടാ, അഞ്ഞഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഉദ്ധരിതബ്ബം സിയാ. സാ പന പടിപദാ യത്ഥ പവത്തതി, യഥാ ച പവത്തതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതീ’’തി വുത്തം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഹി ചതുത്ഥാരുപ്പഭാവനായ പവത്തിട്ഠാനം, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തി പവത്തിആകാരോതി. യത്ര ഹി നാമാതി യാ നാമ. നത്ഥിഭാവമ്പീതി വിഞ്ഞാണസ്സ സുഞ്ഞതമ്പി, ഏവം സുഖുമമ്പീതി അധിപ്പായോ. സന്താരമ്മണതായാതി സന്തം ആരമ്മണം ഏതിസ്സാതി സന്താരമ്മണാ, തബ്ഭാവോ സന്താരമ്മണതാ, തായ, ന ഝാനസന്തതായ. ന ഹി തതിയാരുപ്പസമാപത്തി ചതുത്ഥാരുപ്പജ്ഝാനതോ സന്താ.

ചോദകോ ‘‘യം സന്തതോ മനസി കരോതി, ന തത്ഥ ആദീനവദസ്സനം ഭവേയ്യ. അസതി ച ആദീനവദസ്സനേ സമതിക്കമോ ഏവ ന സിയാ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സന്തതോ ചേ മനസി കരോതി, കഥം സമതിക്കമോ ഹോതീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘അസമാപജ്ജിതുകാമതായാ’’തി പരിഹാരമാഹ, തേന ആദീനവദസ്സനമ്പി അത്ഥേവാതി ദസ്സേതി. സോ ഹീതിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി. തത്ഥ യസ്മിം ഝാനേ അഭിരതി, തത്ഥ ആവജ്ജനസമാപജ്ജനാദിപടിപത്തിയാ ഭവിതബ്ബം. സാ പനസ്സ തതിയാരുപ്പേ സബ്ബസോ നത്ഥി, കേവലം അഞ്ഞാഭാവതോ ആരമ്മണകരണമത്തമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദിമാഹ.

സമതിക്കമിത്വാവ ഗച്ഛതീതി തേസം സിപ്പീനം ജീവികം തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ തേ വീതിവത്തതിയേവ. സോതി യോഗാവചരോ. തന്തി തതിയാരുപ്പസമാപത്തിം. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി ‘‘സന്താ വതായം സമാപത്തീ’’തിആദിനാ വുത്തേന നയേന സന്തതോ മനസി കരോന്തോ. തന്തി യായ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതീതി വുച്ചതി, തം സഞ്ഞം പാപുണാതീതി യോജനാ. സഞ്ഞാസീസേന ഹി ദേസനാ. പരമസുഖുമന്തി ഉക്കംസഗതസുഖുമഭാവം. സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിന്തി ഉക്കംസഗതസുഖുമതായ സങ്ഖാരാനം സേസതാമത്തം സമാപത്തിം. തേനാഹ ‘‘അച്ചന്തസുഖുമഭാവപ്പത്തസങ്ഖാര’’ന്തി. അന്തമതിച്ച അച്ചന്തം. യതോ സുഖുമതമം നാമ നത്ഥി, തഥാപരമുക്കംസഗതസുഖുമസങ്ഖാരന്തി അത്ഥോ. പഠമജ്ഝാനൂപചാരതോ പട്ഠായ ഹി തച്ഛന്തിയാ വിയ പവത്തമാനായ ഭാവനായ അനുക്കമേന സങ്ഖാരാ തത്ഥ അന്തിമകോട്ഠാസതം പാപിതാ, തതോ പരം നിരോധോ ഏവ, ന സങ്ഖാരപ്പവത്തീതി. തേന വുച്ചതി ‘‘സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തീ’’തി.

൨൮൭. യം തം ചതുക്ഖന്ധം. അത്ഥതോതി കുസലാദിവിസേസവിസിട്ഠപരമത്ഥതോ. വിസേസതോ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖായ അധിട്ഠാനഭൂതം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഇധ സമാപന്നസ്സ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ’’തി. ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവതോതി യദിപി ചതുത്ഥാരുപ്പവിപാകസഞ്ഞായ ചതുത്ഥാരുപ്പകുസലസഞ്ഞാ ഓളാരികാ, തഥാ വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലസഞ്ഞാഹി, തഥാപി ഓളാരികസുഖുമതാ നാമ ഉപാദായുപാദായ ഗഹേതബ്ബാതി പഞ്ചവോകാരഭവപരിയാപന്നായ വിയ ചതുവോകാരേപി ഹേട്ഠാ തീസു ഭൂമീസു സഞ്ഞായ വിയ ഓളാരികായ അഭാവതോ. സുഖുമായാതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ സുഖുമായ സഞ്ഞായ ഭാവതോ വിജ്ജമാനത്താ. നേവസഞ്ഞാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ അഭാവത്ഥോ, നാസഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ ന-കാരോ അഞ്ഞത്ഥോ, അ-കാരോ അഭാവത്ഥോവ, അസഞ്ഞം അനസഞ്ഞഞ്ചാതി അത്ഥോ. പരിയാപന്നത്താതി ഏകദേസഭാവേന അന്തോഗധത്താ. ഏത്ഥാതി ചതുത്ഥാരുപ്പേ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ നേവസഞ്ഞാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ അഞ്ഞത്ഥോ. തഥാ നാസഞ്ഞാതി ഏത്ഥ ന-കാരോ, അ-കാരോ ച അഞ്ഞത്ഥോ ഏവാതി തേന ദ്വയേന സഞ്ഞാഭാവോ ഏവ ദസ്സിതോതി ധമ്മായതനപരിയാപന്നതായ ആയതനഭാവോ വുത്തോവാതി ‘‘അധിട്ഠാനട്ഠേനാ’’തി വുത്തം നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ.

കിം പന കാരണം, യേനേത്ഥ സഞ്ഞാവ ഏദിസീ ജാതാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി. സഞ്ഞാസീസേനായം ദേസനാ കതാ ‘‘നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൪൧, ൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൪) വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഏസ അത്ഥോതി കഞ്ചി വിസേസം ഉപാദായ സഭാവതോ അത്ഥീതി വത്തബ്ബസ്സേവ ധമ്മസ്സ കഞ്ചി വിസേസം ഉപാദായ നത്ഥീതി വത്തബ്ബതാസങ്ഖാതോ അത്ഥോ.

അതിഥോകമ്പി യം തേലമത്ഥി ഭന്തേതി ആഹ അകപ്പിയഭാവം ഉപാദായ, തദേവ നത്ഥി, ഭന്തേ, തേലന്തി ആഹ നാളിപൂരണം ഉപാദായ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥ യഥാ’’തിആദി.

യദി ആരമ്മണസഞ്ജാനനം സഞ്ഞാകിച്ചം, തം സഞ്ഞാ സമാനാ കഥമയം കാതും ന സക്കോതീതി ആഹ ‘‘ദഹനകിച്ചമിവാ’’തിആദി. സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ ഏവ ഹേസാ പടുസഞ്ഞാകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി, തതോ ഏവ ച ഞാണസ്സ സുഗയ്ഹാപി ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബിദാജനനമ്പി കാതും ന സക്കോതീ’’തി. അകതാഭിനിവേസോതി അകതവിപസ്സനാഭിനിവേസോ അപ്പവത്തിതസമ്മസനചാരോ. പകതിവിപസ്സകോതി പകതിയാ വിപസ്സകോ. ഖന്ധാദിമുഖേന വിപസ്സനം അഭിനിവിസിത്വാ ദ്വാരാലമ്ബനേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മാനം വിപസ്സകോ സക്കുണേയ്യ തബ്ബിസയഉദയബ്ബയഞാണം ഉപ്പാദേതും, യഥാ പന സക്കോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സോപീ’’തിആദി വുത്തം. കലാപസമ്മസനവസേനേവാതി ചതുത്ഥാരുപ്പചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നേ ഫസ്സാദിധമ്മേ അവിനിബ്ഭുജ്ജ ഏകതോ ഗഹേത്വാ കലാപതോ സമൂഹതോ സമ്മസനവസേന നയവിപസ്സനാസങ്ഖാതകലാപസമ്മസനവസേന. ഫസ്സാദിധമ്മേ വിനിബ്ഭുജ്ജിത്വാ വിസും വിസും സരൂപതോ ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസനം അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ. ഏവം സുഖുമത്തം ഗതാ യഥാ ധമ്മസേനാപതിനാപി നാമ അനുപദം ന വിപസ്സനേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഥേരസ്സാതി അഞ്ഞതരസ്സ ഥേരസ്സ. അഞ്ഞാഹിപീതി ഏത്ഥ അയമപരാ ഉപമാ – ഏകോ കിര ബ്രാഹ്മണോ അഞ്ഞതരം പുരിസം മനുഞ്ഞം മത്തികഭാജനം ഗഹേത്വാ ഠിതം ദിസ്വാ യാചി ‘‘ദേഹി മേ ഇമം ഭാജന’’ന്തി. സോ സുരാസിത്തതം സന്ധായ ‘‘നായ്യോ സക്കാ ദാതും, സുരാ ഏത്ഥ അത്ഥീ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ സമീപേ ഠിതം പുരിസം ഉദ്ദിസ്സ ആഹ ‘‘തേന ഹി ഇമസ്സ പാതും ദേഹീ’’തി. ഇതരോ ‘‘നത്ഥയ്യോ’’തി ആഹ. തത്ഥ യഥാ ബ്രാഹ്മണസ്സ അയോഗ്യഭാവം ഉപാദായ ‘‘അത്ഥീ’’തിപി വത്തബ്ബം, പാതബ്ബതായ തത്ഥ അഭാവതോ ‘‘നത്ഥീ’’തിപി വത്തബ്ബം ജാതം, ഏവം ഇധാപീതി ദട്ഠബ്ബം.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ ഹേട്ഠാ ‘‘അനന്തോ ആകാസോ, അനന്തം വിഞ്ഞാണം, നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ ഭാവനാകാരോ ഗഹിതോ, ഏവം കോചി ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോതി? കേചി താവ ആഹു – ‘‘ഭാവനാകാരോ നാമ സോപചാരസ്സ ഝാനസ്സ യഥാസകം ആരമ്മണേ പവത്തിആകാരോ, ആരമ്മണഞ്ചേത്ഥ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനധമ്മാ. തേ പന ഗയ്ഹമാനാ ഏകസ്സ വാ പുബ്ബങ്ഗമധമ്മസ്സ വസേന ഗഹേതബ്ബാ സിയും, സബ്ബേ ഏവ വാ. തത്ഥ പഠമപക്ഖേ വിഞ്ഞാണസ്സ ഗഹണം ആപന്നന്തി ‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണ’ന്തി മനസികാരേ ചതുത്ഥാരുപ്പസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഭാവോ ആപജ്ജതി. ദുതിയപക്ഖേ പന സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനധമ്മാരമ്മണതായ ഝാനസ്സ ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞം ആകിഞ്ചഞ്ഞ’ന്തി മനസികാരേ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതാ വാ സിയാ, അഭാവാരമ്മണതാ വാ. സബ്ബഥാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭാവോ ന ലബ്ഭതീ’’തി. തദിദമകാരണം തഥാ ഝാനസ്സ അപ്പവത്തനതോ. ന ഹി ചതുത്ഥാരുപ്പഭാവനാ വിഞ്ഞാണമാകിഞ്ചഞ്ഞം വാ ആമസന്തീ പവത്തതി, കിഞ്ചരഹി? തതിയാരുപ്പസ്സ സന്തതം.

യദി ഏവം, കസ്മാ പാളിയം ‘‘സന്ത’’ന്തി ന ഗഹിതന്തി? കിഞ്ചാപി ന ഗഹിതതം സുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൧൨൯; സം. നി. ൨.൧൫൨), വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൬൦൬ ആദയോ) പന ഗഹിതമേവ. യഥാഹ – ‘‘തഞ്ഞേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതി, സങ്ഖാരാവസേസസമാപത്തിം ഭാവേതീ’’തി (വിഭ. ൬൧൯). അഥ കസ്മാ വിഭങ്ഗേ വിയ സുത്തേ ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോതി? വേനേയ്യജ്ഝാസയതോ, ദേസനാവിലാസതോ ച. യേ ഹി വേനേയ്യാ യഥാ ഹേട്ഠാ തീസു ആരുപ്പേസു ‘‘അനന്തോ ആകാസോ, അനന്തം വിഞ്ഞാണം, നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ഭാവനാകാരോ ഗഹിതോ, ഏവം അഗ്ഗഹിതേ ഏവ തസ്മിം തമത്ഥം പടിവിജ്ഝന്തി, തേസം വസേന സുത്തേ തഥാ ദേസനാ കതാ, സുത്തന്തഗതികാവ അഭിധമ്മേ സുത്തന്തഭാജനീയേ (വിഭ. ൬൦൫ ആദയോ) ഉദ്ദേസദേസനാ. യേ പന വേനേയ്യാ വിഭജിത്വാ വുത്തേയേവ തസ്മിം തമത്ഥം പടിവിജ്ഝന്തി, തേസം വസേന വിഭങ്ഗേ ഭാവനാകാരോ വുത്തോ. ധമ്മിസ്സരോ പന ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ധമ്മാനം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം ജാനന്തോ കത്ഥചി ഭാവനാകാരം ഗണ്ഹാതി, കത്ഥചി ഭാവനാകാരം ന ഗണ്ഹാതി. സാ ച ദേസനാ യാവദേവ വേനേയ്യവിനയത്ഥാതി അയമേത്ഥ ദേസനാവിലാസോ. സുത്തന്തദേസനാ വാ പരിയായകഥാതി തത്ഥ ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോ, അഭിധമ്മദേസനാ പന നിപ്പരിയായകഥാതി തത്ഥ ഭാവനാകാരോ ഗഹിതോതി ഏവമ്പേത്ഥ ഭാവനാകാരസ്സ ഗഹണേ, അഗ്ഗഹണേ ച കാരണം വേദിതബ്ബം.

അപരേ പന ഭണന്തി – ‘‘ചതുത്ഥാരുപ്പേ വിസേസദസ്സനത്ഥം സുത്തേ ഭാവനാകാരസ്സ അഗ്ഗഹണം, സ്വായം വിസേസോ അനുപുബ്ബഭാവനാജനിതോ. സാ ച അനുപുബ്ബഭാവനാ പഹാനക്കമോപജനിതാ പഹാതബ്ബസമതിക്കമേന ഝാനാനം അധിഗന്തബ്ബതോ. തഥാ ഹി കാമാദിവിവേകവിതക്കവിചാരവൂപസമപീതിവിരാഗസോമനസ്സത്ഥങ്ഗമമുഖേന രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദേസിതാനി, രൂപസഞ്ഞാദിസമതിക്കമമുഖേന അരൂപജ്ഝാനാനി. ന കേവലഞ്ച ഝാനാനിയേവ, അഥ ഖോ സബ്ബമ്പി സീലം, സബ്ബാപി പഞ്ഞാ പടിപക്ഖധമ്മപ്പഹാനവസേനേവ സമ്പാദേതബ്ബതോ പഹാതബ്ബധമ്മസമതിക്കമദസ്സനമുഖേനേവ ദേസനാ ആരുള്ഹാ. തഥാ ഹി ‘‘പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൮, ൧൯൪) സീലസംവരോ, ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൩; മ. നി. ൧.൪൧൧, ൪൨൧; ൩.൧൫, ൭൫) ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ‘‘നേവ ദവായ ന മദായാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩, ൪൨൨; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൨.൬൩; അ. നി. ൬.൫൮; മഹാനി. ൨൦൬; വിഭ. ൫൧൮) ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു മിച്ഛാജീവം പഹായ സമ്മാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൮) ആജീവപാരിസുദ്ധി, ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൧൭; മ. നി. ൧.൪൧൨, ൪൨൫; ൩.൧൬, ൭൫) ജാഗരിയാനുയോഗോ, ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ, അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി, അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തിആദിനാ പഞ്ഞാ പടിപക്ഖധമ്മപ്പഹാനവസേനേവ ദേസിതാ. തസ്മാ ഝാനാനി ദേസേന്തോ ഭഗവാ ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩) പഹാതബ്ബധമ്മസമതിക്കമദസ്സനമുഖേനേവ ദേസേസി. തേന വുത്തം ‘‘കാമാദിവിവേകവിതക്കവിചാരവൂപസമപീതിവിരാഗസോമനസ്സത്ഥങ്ഗമമുഖേന രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദേസിതാനി, രൂപസഞ്ഞാദിസമതിക്കമമുഖേന അരൂപജ്ഝാനാനീ’’തി. തത്ഥ യഥാ രൂപാവചരം പഠമം ഝാനം ഭാവനാവിസേസാധിഗതേഹി വിതക്കാദീഹി വിയ സദ്ധാദീഹിപി തിക്ഖവിസദസൂരസഭാവേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതത്താ കാമച്ഛന്ദാദീനം നീവരണാനം, തദേകട്ഠാനഞ്ച പാപധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മഭാവപ്പത്തം കാമാവചരധമ്മേഹി സണ്ഹസുഖുമം, സന്തം, പണീതഞ്ച ഹോതി; ദുതിയജ്ഝാനാദീനി പന ഭാവനാവിസേസേന ഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനതോ തതോ സാതിസയം സണ്ഹസുഖുമസണ്ഹസുഖുമതരാദിഭാവപ്പത്താനി ഹോന്തി. തഥാ അരൂപാവചരം പഠമജ്ഝാനം രൂപവിരാഗഭാവനാഭാവേന പവത്തമാനം ആരമ്മണസന്തതായപി അങ്ഗസന്തതായപി പാകതികപരിത്തധമ്മേഹി വിയ സബ്ബരൂപാവചരധമ്മേഹി സന്തസുഖുമഭാവപ്പത്തം ഹോതി. ആരമ്മണസന്തഭാവേനാപി ഹി തദാരമ്മണധമ്മാ സന്തസഭാവാ ഹോന്തി, സേയ്യഥാപി ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണാ ധമ്മാ.

സതിപി ധമ്മതോ, മഹഗ്ഗതഭാവേനാപി ച അഭേദേ രൂപാവചരചതുത്ഥതോ ആരുപ്പം അങ്ഗതോപി സന്തമേവ, യതസ്സ സന്തവിമോക്ഖതാ വുത്താ. ദുതിയാരുപ്പാദീനി പന പഠമാരുപ്പാദിതോ അങ്ഗതോ, ആരമ്മണതോ ച സന്തസന്തതരസന്തതമഭാവപ്പത്താനി തഥാ ഭാവനാവിസേസസമായോഗതോ, സ്വായം ഭാവനാവിസേസോ പഠമജ്ഝാനൂപചാരതോ പട്ഠായ തംതംപഹാതബ്ബസമതിക്കമനവസേന തസ്സ തസ്സ ഝാനസ്സ സന്തസുഖുമഭാവം ആപാദേന്തോ ചതുത്ഥാരുപ്പേ സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവം പാപേതി. യതോ ചതുത്ഥാരുപ്പം യഥാ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാവസേന വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ പകതിവിപസ്സകസ്സാപി നിബ്ബിദുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ന ഹോതി സങ്ഖാരാവസേസസുഖുമഭാവപ്പത്തിതോ, തഥാ സയം തതിയാരുപ്പധമ്മേസു പവത്തമാനം തേ യാഥാവതോ വിഭാവേതും ന സക്കോതി, യഥാ തദഞ്ഞജ്ഝാനാനി അത്തനോ ആരമ്മണം. കേവലം പന ആരബ്ഭ പവത്തിമത്തമേവസ്സ തത്ഥ ഹോതി, തയിദം ആരമ്മണഭാവേനാപി നാമ വിഭൂതാകാരതായ ഠാതും അപ്പഹോന്തം ആരമ്മണകരണേ കിം പഹോതി. തസ്മാ തദസ്സ അവിഭൂതകിച്ചതം ദിസ്വാ സത്ഥാ ഹേട്ഠാ തീസു ഠാനേസു ഭാവനാകാരം വത്വാ താദിസോ ഇധ ന ലബ്ഭതീതി ദീപേതും ചതുത്ഥാരുപ്പദേസനായം സുത്തേ ഭാവനാകാരം പരിയായദേസനത്താ ന കഥേസി.

യസ്മാ പന സാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണേ പവത്തിആകാരോ അത്ഥേവാതി അതിസുഖുമഭാവപ്പത്തം തം ദസ്സേതും ‘‘തംയേവ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സന്തതോ മനസി കരോതീ’’തി (വിഭ. ൬൧൯) വിഭങ്ഗേ വുത്തം യഥാധമ്മസാസനഭാവതോ, പുബ്ബഭാഗവസേന വാ വിഭങ്ഗേ ‘‘സന്തതോ മനസി കരോതീ’’തി വുത്തം തദാ യോഗിനോ തസ്സ വിഭൂതഭാവതോ. അപ്പനാവസേന പന സുത്തേ ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോ അവിഭൂതഭാവതോ. കമ്മട്ഠാനം ഹി കിഞ്ചി ആദിതോ അവിഭൂതം ഹോതി, യഥാ തം? ബുദ്ധാനുസ്സതിആദി. കിഞ്ചി മജ്ഝേ, യഥാ തം? ആനാപാനസ്സതി. കിഞ്ചി ഉഭയത്ഥ, യഥാ തം? ഉപസമാനുസ്സതിആദി. ചതുത്ഥാരുപ്പകമ്മട്ഠാനം പന പരിയോസാനേ അവിഭൂതം ഭാവനായ മത്ഥകപ്പത്തിയം ആരമ്മണസ്സ അവിഭൂതഭാവതോ. തസ്മാ ചതുത്ഥാരുപ്പേ ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും സത്ഥാരാ സുത്തേ ഭാവനാകാരോ ന ഗഹിതോ, ന സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൨൮൮. അസദിസരൂപോതി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാദീഹി രൂപഗുണേഹി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണരൂപകായോ, സഭാവത്ഥോ വാ രൂപ-സദ്ദോ ‘‘യം ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൩) വിയ. തസ്മാ അസദിസരൂപോതി അസദിസസഭാവോ, തേന ദസബലചതുവേസാരജ്ജാദിഗുണവിസേസസമായോഗദീപനതോ സത്ഥു ധമ്മകായസമ്പത്തിയാപി അസദിസതാ ദസ്സിതാ ഹോതി. ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന. തസ്മിന്തി ആരുപ്പേ. പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാതി പുബ്ബേ വിയ അസാധാരണം തത്ഥ തത്ഥ ഝാനേ പതിനിയതമേവ അത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ സാധാരണഭാവതോ തത്ഥ തത്ഥേവ പകിണ്ണകം വിസടം അത്ഥം ഗഹേത്വാ പവത്താ പകിണ്ണകകഥാപി വിജാനിതബ്ബാ.

൨൮൯. രൂപനിമിത്താതിക്കമതോതി കസിണരൂപസങ്ഖാതസ്സ പടിഭാഗനിമിത്തസ്സ അതിക്കമനതോ. ആകാസാതിക്കമതോതി കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസസ്സ അതിക്കമനതോ. ആകാസേ പവത്തിതവിഞ്ഞാണാതിക്കമതോതി പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സ അതിക്കമനതോ, ന ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണാതിക്കമനതോ. തദതിക്കമതോ ഹി തസ്സേവ വിഭാവനം ഹോതി. ദുതിയാരുപ്പവിഞ്ഞാണവിഭാവനേ ഹി തദേവ അതിക്കന്തം സിയാ, ന തസ്സ ആരമ്മണം, ന ച ആരമ്മണേ ദോസം ദിസ്വാ അനാരമ്മണസ്സ വിഭാവനാതിക്കമോ യുജ്ജതി. പാളിയഞ്ച ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സതോ സമാപജ്ജതി…പേ… സതോ വുട്ഠഹിത്വാ തംയേവ വിഞ്ഞാണം അഭാവേതീ’’തി വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘തംയേവ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അഭാവേതീ’’തി, ‘‘തംയേവ അഭാവേതീ’’തി വാ. ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി ഏത്ഥ പന ദ്വയം വുത്തം ആരമ്മണഞ്ച വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഞ്ച. തസ്മിം ദ്വയേ യേന കേനചി, യതോ വാ വുട്ഠിതോ, തേനേവ പധാനനിദ്ദിട്ഠേന തം-സദ്ദസ്സ സമ്ബന്ധേ ആപന്നേ ‘‘അയഞ്ച ആരമ്മണാതിക്കമഭാവനാ’’തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ നിവത്തനത്ഥം വിഞ്ഞാണവചനം. തസ്മാ പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണസ്സേവ അഭാവനാതിക്കമോ വുത്തോ.

൨൯൦. ഏവം സന്തേപീതി അങ്ഗാതിക്കമേ അസതിപി. സുപ്പണീതതരാതി സുട്ഠു പണീതതരാ, സുന്ദരാ പണീതതരാ ചാതി വാ അത്ഥോ. സതിപി ചതുന്നം പാസാദതലാനം, സാടികാനഞ്ച തബ്ഭാവതോ, പമാണതോ ച സമഭാവേ ഉപരൂപരി പന കാമഗുണാനം, സുഖസമ്ഫസ്സാദീനഞ്ച വിസേസേന പണീതതരാദിഭാവോ വിയ ഏതാസം ചതുന്നം സമാപത്തീനം ആരുപ്പഭാവതോ, അങ്ഗതോ ച സതിപി സമഭാവേ ഭാവനാവിസേസസിദ്ധോ പന സാതിസയോ ഉപരൂപരി പണീതതരാദിഭാവോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിനാ.

൨൯൧. നിസ്സിതോതി നിസ്സായ ഠിതോ. ദുട്ഠിതാതി ന സമ്മാ ഠിതാ, ദുക്ഖം വാ ഠിതാ. തന്നിസ്സിതന്തി തേന നിസ്സിതം, ഠാനന്തി അത്ഥോ. തന്നിസ്സിതന്തി വാ തം മണ്ഡപലഗ്ഗം പുരിസം നിസ്സായ ഠിതം പുരിസന്തി അത്ഥോ. മണ്ഡപലഗ്ഗഞ്ഹി അനിസ്സായ തേന വിനാഭൂതേ വിവിത്തേ ബഹി ഓകാസേ ഠാനം വിയ ആകാസലഗ്ഗവിഞ്ഞാണസ്സ വിവേകേ തദപഗമേ തതിയാരുപ്പസ്സ ഠാനന്തി.

൨൯൨. ആരമ്മണം കരോതേവ, അഞ്ഞാഭാവേന തം ഇദന്തി ‘‘ആസന്നവിഞ്ഞാണഞ്ചായതനപച്ചത്ഥികരൂപാസന്നാകാസാരമ്മണവിഞ്ഞാണാപഗമാരമ്മണം, നോ ച സന്ത’’ന്തി ച ദിട്ഠാദീനവമ്പി തം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഇദം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജ്ഝാനം അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സ ആരമ്മണഭാവയോഗ്യസ്സ അഭാവേന അലാഭേന ആരമ്മണം കരോതി ഏവ. ‘‘സബ്ബദിസമ്പതി’’ന്തി ഇദം ജനസ്സ അഗതികഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വുത്തിന്തി ജീവികം. വത്തതീതി ജീവതി.

൨൯൩. ആരുള്ഹോതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ കോചി പുരിസോ അനേകപോരിസം ദീഘനിസ്സേണിം ആരുള്ഹോ തസ്സ ഉപരിമപദേ ഠിതോ തസ്സാ നിസ്സേണിയാ ബാഹുമേവ ഓലുബ്ഭതി അഞ്ഞസ്സ അലാഭതോ, യഥാ ച പംസുപബ്ബതസ്സ, മിസ്സകപബ്ബതസ്സ വാ അഗ്ഗകോടിം ആരുള്ഹോ തസ്സ മത്ഥകമേവ ഓലുബ്ഭതി, യഥാ ച ഗിരിം സിലാപബ്ബതം ആരുള്ഹോ പരിപ്ഫന്ദമാനോ അഞ്ഞാഭാവതോ അത്തനോ ജണ്ണുകമേവ ഓലുബ്ഭതി, തഥാ ഏതം ചതുത്ഥാരുപ്പജ്ഝാനം തം തതിയാരുപ്പം ഓലുബ്ഭിത്വാ പവത്തതീതി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം ഉത്താനമേവ.

ആരുപ്പനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ദസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.