൧൧. സമാധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ആഹാരേപടിക്കൂലഭാവനാവണ്ണനാ

൨൯൪. ഉദ്ദേസോ നാമ നിദ്ദേസത്ഥോ മുദുമജ്ഝിമപഞ്ഞാബാഹുല്ലതോ, ആഗതോ ച ഭാരോ അവസ്സം വഹിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏകാ സഞ്ഞാതി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠായ ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞായ ഭാവനാനിദ്ദേസോ അനുപ്പത്തോ’’തി. തത്ഥായം സഞ്ഞാ-സദ്ദോ ‘‘രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ’’തിആദീസു (മഹാനി. ൧൪) സഞ്ജാനനലക്ഖണേ ധമ്മേ ആഗതോ, ‘‘അനിച്ചസഞ്ഞാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിപസ്സനായം ആഗതോ, ‘‘ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാതി വാ സോപാകരൂപസഞ്ഞാതി വാ ഇമേ ധമ്മാ ഏകത്ഥാ ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തിആദീസു സമഥേ ആഗതോ. ഇധ പന സമഥസ്സ പരികമ്മേ ദട്ഠബ്ബോ. ആഹാരേ ഹി പടിക്കൂലാകാരഗ്ഗഹണം, തപ്പഭാവിതം വാ ഉപചാരജ്ഝാനം ഇധ ‘‘ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാ’’തി അധിപ്പേതം. തത്ഥ യസ്മിം ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ, തത്ഥ നിബ്ബേദവിരാഗുപ്പാദനായ തപ്പസങ്ഗേന സബ്ബമ്പി ആഹാരം കിച്ചപ്പഭേദാദീനവോപമ്മേഹി വിഭാവേതും ‘‘ആഹരതീതി ആഹാരോ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ ആഹരതീതി ആഹാരപച്ചയസങ്ഖാതേന ഉപ്പത്തിയാ, ഠിതിയാ വാ പച്ചയഭാവേന അത്തനോ ഫലം ആനേതി നിബ്ബത്തേതി പവത്തേതി ചാതി അത്ഥോ. കബളം കരീയതീതി കബളീകാരോ, വത്ഥുവസേന ചേതം വുത്തം, ലക്ഖണതോ പന ഓജാലക്ഖണോ വേദിതബ്ബോ, കബളീകാരോ ച സോ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ആഹാരോ ചാതി കബളീകാരാഹാരോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. അയം ഹി അരൂപധമ്മോപി സമാനോ ആരമ്മണേ ഫുസനാകാരേനേവ പവത്തതി. തഥാ ഹി സോ ഫുസനലക്ഖണോതി വുച്ചതി. ചേതയതീതി ചേതനാ, അത്തനോ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിം ആരമ്മണേ അഭിസന്ദഹതീതി അത്ഥോ, മനോസന്നിസ്സിതാ ചേതനാ മനോസഞ്ചേതനാ. ഉപപത്തിപരികപ്പനവസേന വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. ഏവമേത്ഥ സാമഞ്ഞത്ഥതോ, വിസേസത്ഥതോ ച ആഹാരാ വേദിതബ്ബാ. കസ്മാ പനേതേ ചത്താരോവ വുത്താ, അഞ്ഞേ ധമ്മാ കിം അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയാ ന ഹോന്തീതി? നോ ന ഹോന്തി, ഇമേ പന തഥാ ച ഹോന്തി അഞ്ഞഥാ ചാതി സമാനേപി പച്ചയഭാവേ അതിരേകപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ആഹാരാതി വുച്ചന്തി.

കഥം? ഏതേസു ഹി പഠമോ സയം യസ്മിം കലാപേ തപ്പരിയാപന്നാനം യഥാരഹം പച്ചയോ ഹോന്തോവ ഓജട്ഠമകം രൂപം ആഹരതി, ദുതിയോ തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി, തതിയോ തീസു ഭവേസു പടിസന്ധിം ആഹരതി, ചതുത്ഥോ പടിസന്ധിക്ഖണേ നാമരൂപം ആഹരതി. തേനാഹ ‘‘കബളീകാരാഹാരോ’’തിആദി. ഏത്ഥ ച കമ്മജാദിഭേദഭിന്നാ ഓജാ സതി പച്ചയലാഭേ ദ്വേ തിസ്സോ പവേണിയോ ഘടേന്തീ ഓജട്ഠമകരൂപം ആഹരതി, സുഖവേദനീയാദിഭേദഭിന്നോ ഫസ്സാഹാരോ യഥാരഹം തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിഭേദഭിന്നോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ കാമഭവാദീസു തീസു ഭവേസു യഥാരഹം സവിഞ്ഞാണം, അവിഞ്ഞാണഞ്ച പടിസന്ധിം ആഹരതി, വിഞ്ഞാണാഹാരോ യഥാപച്ചയം പടിസന്ധിക്ഖണേ നാമം രൂപം, നാമരൂപഞ്ച ആഹരതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന ഇമേ ഏവ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. യഥാ ഹി കബളീകാരാഹാരോ രൂപകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകട്ഠേന പച്ചയോ, ഏവം അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഇമസ്സ കായസ്സ ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ, അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ആഹാരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൫). അപരോ നയോ – അജ്ഝത്തികസന്തതിയാ വിസേസപച്ചയത്താ കബളീകാരാഹാരോ, ഫസ്സാദയോ ച തയോ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. വിസേസപച്ചയോ ഹി കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം സത്താനം രൂപകായസ്സ കബളീകാരാഹാരോ, നാമകായേ വേദനായ ഫസ്സോ, വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ, നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം. യഥാഹ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, അയം കായോ ആഹാരട്ഠിതികോ, ആഹാരം പടിച്ച തിട്ഠതി, അനാഹാരോ നോ തിട്ഠതി (സം. നി. ൫.൧൮൩). തഥാ ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി (ഉദാ. ൧; മഹാവ. ൧; നേത്തി. ൨൪).

കബളീകാരാഹാരേതി കബളീകാരേ ആഹാരേ നികന്തി തണ്ഹാ, തം ഭയം അനത്ഥാവഹതോ. ഗധിതസ്സ ഹി ആഹാരപരിഭോഗോ അനത്ഥായ ഹോതി. ഹേതുഅത്ഥേ ഭുമ്മം. ഏവം സേസേസു. നികന്തീതി നികാമനാ ഛന്ദരാഗോ. ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, നികന്തി ഏവ ഭയം നികന്തിഭയം. കബളീകാരാഹാരഹേതു ഇമേസം സത്താനം ഛന്ദരാഗോ ഭയം ഭയാനകം ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദസ്സ അനത്ഥസ്സ സകലസ്സാപി വട്ടദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ, അത്ഥി നന്ദീ, അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൬൪; കഥാ. ൨൯൬; മഹാനി. ൭). ഉപഗമനം അപ്പഹീനവിപല്ലാസസ്സ ആരമ്മണേന സമോധാനം സങ്ഗതി സുഖവേദനീയാദിഫസ്സുപ്പത്തി ഭയം ഭയാനകം തീഹി ദുക്ഖതാഹി അപരിമുച്ചനതോ. തേനാഹ ‘‘സുഖവേദനീയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖാ വേദനാ (സം. നി. ൪.൧൨൯), തസ്സ വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി (ഉദാ. ൧). തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ ഉപപജ്ജതി ഏതേനാതി ഉപപത്തി, ഉപപജ്ജനം വാ ഉപപത്തി, ഖിപനം ഭയം ഭയാനകം ഉപപത്തിമൂലകേഹി ബ്യസനേഹി അപരിമുത്തതോ. തേനാഹ ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞുപഗം ഭവതി വിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞുപഗം ഭവതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൫൧). പടിസന്ധീതി ഭവന്തരാദീഹി പടിസന്ധാനം, തം ഭയം ഭയാനകം പടിസന്ധിനിമിത്തേഹി ദുക്ഖേഹി അവിമുച്ചനതോ. തേനാഹ ‘‘വിഞ്ഞാണേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ, അത്ഥി നന്ദീ, അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൬൪).

പുത്തമംസൂപമേന ഓവാദേന ദീപേതബ്ബോ നിച്ഛന്ദരാഗപരിഭോഗായ. ഏവം ഹി തത്ഥ നികന്തിഭയം ന ഹോതി. നിച്ചമ്മാ ഗാവീ യം യം ഠാനം ഉപഗച്ഛതി, തത്ഥ തത്ഥേവ നം പാണിനോ ഖാദന്തിയേവ. ഏവം ഫസ്സേ സതി വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, വേദനാ ച ദുക്ഖസല്ലാദിതോ ദട്ഠബ്ബാതി ഫസ്സേ ആദീനവം പസ്സന്തസ്സ ഉപഗമനഭയം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഫസ്സാഹാരോ നിച്ചമ്മഗാവൂപമേന ദീപേതബ്ബോ’’തി. ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി സബ്ബസോ ആദിത്താ ഭവാ അങ്ഗാരകാസുസദിസാതി പസ്സതോ ഉപപത്തിഭയം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ അങ്ഗാരകാസൂപമേന ദീപേതബ്ബോ’’തി. ചോരസദിസം വിഞ്ഞാണം അനത്ഥപാതതോ, പഹാരസദിസീ വേദനാ ദുരധിവാസതോതി സമ്മദേവ പസ്സതോ പടിസന്ധിഭയം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണാഹാരോ സത്തിസതൂപമേന ദീപേതബ്ബോ’’തി.

ഏവം കിച്ചാദിമുഖേന ആഹാരേസു ആദീനവം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ യഥാധിപ്പേതം ആഹാരം നിദ്ധാരേത്വാ പടിക്കൂലതോ മനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപാദായരൂപനിദ്ദേസേപി ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൫൯൫) ആഗതത്താ തതോ വിസേസേന്തോ ‘‘അസിതപീതഖായിതസായിതപ്പഭേദോ’’തി ആഹ, ഭൂതകഥനം വാ ഏതം. തത്ഥ അസിതപീതഖായിതസായിതപ്പഭേദോതി അസിതബ്ബപാതബ്ബഖായിതബ്ബസായിതബ്ബവിഭാഗോ കാലഭേദവചനിച്ഛായ അഭാവതോ യഥാ ‘‘ദുദ്ധ’’ന്തി. കബളീകാരോ ആഹാരോ വാതി അവധാരണം യഥാ ഫസ്സാഹാരാദിനിവത്തനം, ഏവം ഓജാഹാരനിവത്തനമ്പി ദട്ഠബ്ബം. സവത്ഥുകോ ഏവ ഹി ആഹാരോ ഇധ കമ്മട്ഠാനഭൂതോ, തേന ആഹരീയതീതി ആഹാരോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ആഹരതീതി ആഹാരോതി അയം പനത്ഥോ നിബ്ബത്തിതഓജാവസേന വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഇമസ്മിം കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാസീസേന ഭാവനം വദതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘പടിക്കൂലാകാരഗ്ഗഹണവസേന പനാ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൫).

കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാതി കമ്മട്ഠാനം പരിയത്തിധമ്മതോ, അത്ഥതോ ച സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിതം കത്വാ. തേനാഹ ‘‘ഉഗ്ഗഹതോ ഏകപദമ്പി അവിരജ്ഝന്തേനാ’’തി. തത്ഥ ഉഗ്ഗഹതോതി ആചരിയുഗ്ഗഹതോ. ഏകപദമ്പീതി ഏകമ്പി പദം, ഏകകോട്ഠാസമ്പി വാ, പദേസമത്തമ്പീതി അത്ഥോ. ദസഹാകാരേഹീതി കസ്മാ വുത്തം, നനു അന്തിമജീവികാഭാവതോ, പിണ്ഡപാതസ്സ അലാഭലാഭേസു പരിതസ്സനഗേധാദിസമുപ്പത്തിതോ, ഭുത്തസ്സ സമ്മദജനനതോ, കിമികുലസംവദ്ധനതോതി ഏവമാദീഹിപി ആകാരേഹി ആഹാരേ പടിക്കൂലതാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ? വുത്തം ഹേതം ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാനം യദിദം പിണ്ഡോല്യം, അഭിസാപോയം, ഭിക്ഖവേ, ലോകസ്മിം ‘പിണ്ഡോലോ വിചരസി പത്തപാണീ’’’തി (സം. നി. ൩.൮൦), ‘‘അലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം പരിതസ്സതി, ലദ്ധാ ച പിണ്ഡപാതം ഗധിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝോസന്നോ അനാദീനവദസ്സാവീ അനിസ്സരണപഞ്ഞോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി (അ. നി. ൩.൧൨൪), ‘‘ഭുത്തോ ച ആഹാരോ കസ്സചി കദാചി മരണം വാ മരണമത്തം വാ ദുക്ഖം ആവഹതി, ഉക്കോചകാദയോ, തക്കോടകാദയോ ച ദ്വത്തിംസ ദ്വത്തിംസ കുലപ്പഭേദാ കിമയോ ച നം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീ’’തി.

വുച്ചതേ – അന്തിമജീവികാഭാവോ താവ ചിത്തസംകിലേസവിസോധനത്ഥം കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസതോ പഗേവ മനസി കാതബ്ബോ ‘‘മാഹം ഛവാലാതസദിസോ ഭവേയ്യ’’ന്തി. തഥാ പിണ്ഡപാതസ്സ അലാഭലാഭേസുപി പരിതസ്സനഗേധാദിസമുപ്പത്തിനിവാരണം പഗേവ അനുട്ഠാതബ്ബം സുപരിസുദ്ധസീലസ്സ പടിസങ്ഖാനവതോ തദഭാവതോ. ഭത്തസമ്മദോ അനേകന്തികോ, പരിഭോഗന്തോഗധോ വാ വേദിതബ്ബോ. കിമികുലസംവദ്ധനം പന ന സങ്ഗഹേതബ്ബം, സങ്ഗഹിതമേവ വാ ‘‘ദസഹാകാരേഹീ’’തി ഏത്ഥ നിയമസ്സ അകതത്താ. ഇമിനാ വാ നയേന ഇതരേസമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ യഥാസമ്ഭവമേത്ഥ പടിക്കൂലതാപച്ചവേക്ഖണസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തഥാ ഹി ഘരഗോളികവച്ചമൂസികജതുകവച്ചാദികം സമ്ഭവന്തം ഗഹിതം, ന ഏകന്തികന്തി. തഥാ പരിയേസനാദീസുപി യഥാസമ്ഭവം വത്തബ്ബം.

ഗമനതോതിആദീസു പച്ചാഗമനമ്പി ഗമനസഭാഗത്താ ഗമനേനേവ സങ്ഗഹിതം. പടിക്കമനസാലാദിഉപസങ്കമനം വിയ പരിയേസനേ സമാനപടിക്കൂലം ഹി അസുചിട്ഠാനക്കമനവിരൂപദുഗ്ഗന്ധദസ്സനഘായനാധിവാസനേഹി. ഗമനതോതി ഭിക്ഖാചാരവസേന ഗോചരഗാമം ഉദ്ദിസ്സ ഗമനതോ. പരിയേസനതോതി ഗോചരഗാമേ ഭിക്ഖത്ഥം ആഹിണ്ഡനതോ. പരിഭോഗതോതി ആഹാരസ്സ പരിഭുഞ്ജനതോ. ഉഭയം ഉഭയേന ആസയതി, ഏകജ്ഝം പവത്തമാനോപി കമ്മബലവവത്ഥിതോ ഹുത്വാ മരിയാദവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ സയതി തിട്ഠതി പവത്തതീതി ആസയോ, ആമാസയസ്സ ഉപരി തിട്ഠനകോ പിത്താദികോ. മരിയാദത്ഥോ ഹി അയമാകാരോ, തതോ ആസയതോ. നിദധാതി യഥാഭുത്തോ ആഹാരോ നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി നിധാനം, ആമാസയോ, തതോ നിധാനതോ. അപരിപക്കതോതി ഗഹണീസങ്ഖാതേന കമ്മജതേജേന അപരിപക്കതോ. പരിപക്കതോതി യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപക്കഭാവതോ. ഫലതോതി നിബ്ബത്തിതോ. നിസ്സന്ദതോതി ഇതോ ചിതോ ച വിസ്സന്ദനതോ. സമ്മക്ഖനതോതി സബ്ബസോ മക്ഖനതോ. സബ്ബത്ഥ ആഹാരേ പടിക്കൂലതാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാതി യോജനാ. തംതംകിരിയാനിപ്ഫത്തിപടിപാടിവസേന ചായം ഗമനതോതിആദികാ അനുപുബ്ബീ ഠപിതാ, സമ്മക്ഖനം പന പരിഭോഗാദീസു ലബ്ഭമാനമ്പി നിസ്സന്ദവസേന വിസേസതോ പടിക്കൂലന്തി സബ്ബപച്ഛാ ഠപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൨൯൫. ഏവം മഹാനുഭാവേതി ഇദാനി വത്തബ്ബപടിപത്തിയാ മഹാനുഭാവേതി വദന്തി, സബ്ബത്ഥകകമ്മട്ഠാനപരിഹരണാദിസിദ്ധം വാ ധമ്മസുധമ്മതം പുരക്ഖത്വാ യോഗാവചരേന ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം മഹാനുഭാവേ നാമ സാസനേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ നാമ-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ ദട്ഠബ്ബോ. പബ്ബജിതേന ഗാമാഭിമുഖേന ഗന്തബ്ബന്തി യോജനാ. അയഞ്ച ഗമനാദിതോ പച്ചവേക്ഖണാ യോഗിനോ ന അത്തുദ്ദേസികാവ, അഥ ഖോ അനുദ്ദേസികാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സകലരത്തി’’ന്തിആദിനാ ധുരദ്വയം പരിഗ്ഗഹേസി. പരിവേണന്തി പരിവേണങ്ഗണം. വീസതിംസവാരേതി ഏത്ഥ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നവസേന വാരപരിച്ഛേദോതി കേചി, അപരേ പന ‘‘ഉണ്ഹാസനേനാ’’തി വദന്തി. നീവരണവിക്ഖമ്ഭനഞ്ഹി അപ്പത്താ ഭാവനാ ഫരണപീതിയാ അഭാവതോ നിസജ്ജാവസേന കായകിലമഥം ന വിനോദതിയേവാതി ഇരിയാപഥചലനം ഹോതിയേവ. വീസതിംസഗ്ഗഹണം പന യഥാസല്ലക്ഖിതഭിക്ഖാചരണവേലാവസേന. അഥ വാ ഗമനതോ യാവ സമ്മക്ഖനമനസികാരോ ഏകോ വാരോ, ഏവം വീസതിംസവാരേ കമ്മട്ഠാനം മനസി കരിത്വാ. നിജനസമ്ബാധാനീതി ജനസമ്ബാധരഹിതാനി, തേന അപ്പാകിണ്ണതം, അപ്പസദ്ദതം, അപ്പനിഗ്ഘോസതഞ്ച ദസ്സേതി. തതോ ഏവ പവിവേകസുഖാനി ജനവിവേകേന ഇട്ഠാനി, പവിവേകസ്സ വാ ഝാനാനുയോഗസ്സ ഉപകാരാനി. യസ്മാ ഛായൂദകസമ്പന്നാനി, തസ്മാ സീതലാനി. യസ്മാ സുചീനി, തസ്മാ രമണീയഭൂമിഭാഗാനീതി പുരിമാനി ദ്വേ പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം കാരണവചനാനി. അരിയന്തി നിദ്ദോസം. വിവേകരതിന്തി ഝാനാനുയോഗരതിം.

കിഞ്ചാപി യോഗാവചരാനം വസനട്ഠാനം നാമ സുജഗ്ഗിതം സുസമ്മട്ഠമേവ ഹോതി, കദാചി പന ജഗ്ഗനതോ പച്ഛാ ഏവമ്പി സിയാതി പടിക്കൂലതാപച്ചവേക്ഖണായ സമ്ഭവദസ്സനത്ഥം ‘‘പാദരജഘരഗോലികവച്ചാദിസമ്പരികിണ്ണ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പച്ചത്ഥരണന്തി ഭൂമിയാ ഛവിരക്ഖണത്ഥം അത്ഥരിതബ്ബം ചിമിലികാദിഅത്ഥരണമാഹ. ജതുകാ ഖുദ്ദകവഗ്ഗുലിയോ. ഉപഹതത്താതി ദൂസിതത്താ. തതോതി തതോ തതോ. അപ്പേകദാ ഉലൂകപാരാവതാദീഹീതി ഇധാപി ‘‘അപ്പേകദാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഉദകചിക്ഖല്ലാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന കചവരാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിവേണതോ വിഹാരങ്ഗണപ്പവേസമഗ്ഗോ വിഹാരരച്ഛാ.

വിതക്കമാളകേതി ‘‘കത്ഥ നു ഖോ അജ്ജ ഭിക്ഖായ ചരിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ വിതക്കനമാളകേ. ഗാമമഗ്ഗന്തി ഗാമഗാമിമഗ്ഗം. ഖാണുകണ്ടകമഗ്ഗോതി ഖാണുകണ്ടകവന്തോ മഗ്ഗോ. ദട്ഠബ്ബോ ഹോതീതി ദസ്സനേന ഗമനം ഉപലക്ഖേതി.

ഗണ്ഡം പടിച്ഛാദേന്തേനാതിആദി ഏവമജ്ഝാസയേന നിവാസനാദി കാതബ്ബന്തി വത്തദസ്സനം, ഗണ്ഡരോഗിനാ വാതാതപാദിപരിസ്സയവിനോദനത്ഥം ഗണ്ഡം പടിച്ഛാദയമാനേന വിയ. അഥ വാ ഗണ്ഡം വിയ ഗണ്ഡം പടിച്ഛാദയമാനേനാതി ഏകം ഗണ്ഡ-സദ്ദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ഭവതി. ‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി (അ. നി. ൯.൧൫; സം. നി. ൪.൧൦൩) വചനതോ ഗണ്ഡോതി അത്തഭാവസ്സ പരിയായോ, വിസേസതോ രൂപകായസ്സ ദുക്ഖതാസൂലയോഗതോ, അസുചിപഗ്ഘരണതോ, ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗേഹി ഉദ്ധുമാതകപക്കപഭിജ്ജനതോ. വണചോളകന്തി വണപടിച്ഛാദകവത്ഥഖണ്ഡം. നീഹരിത്വാതി ഥവികതോ ഉദ്ധരിത്വാ. കുണപാനിപീതി പി-സദ്ദോ ഗരഹായം ഏവരൂപാനിപി ദട്ഠബ്ബാനി ഭവന്തീതി, സമ്ഭവദസ്സനേ വാ ഇദമ്പി തത്ഥ സമ്ഭവതീതി. അധിവാസേതബ്ബോതി ഖമിതബ്ബോ അഞ്ഞഥാ ആഹാരസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ. ഗാമദ്വാരേതി ഗാമദ്വാരസമീപേ, ഉമ്മാരബ്ഭന്തരേ വാ. ഗാമരച്ഛാ വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതാ ഓലോകേതബ്ബാ ഹോന്തി യുഗമത്തദസ്സിനാപി സതാതി അധിപ്പായോ.

പച്ചത്ഥരണാദീതി ഘരഗോലികവച്ചാദിസംകിലിട്ഠപച്ചത്ഥരണാദികം. അനേകകുണപപരിയോസാനന്തി ഏത്ഥ ദുന്നിവത്ഥദുപ്പാരുതമനുസ്സസമാകുലാനം ഗാമരച്ഛാനം ഓലോകനമ്പി ആനേത്വാ വത്തബ്ബം. തമ്പി ഹി പടിക്കൂലമേവാതി. അഹോ വതാതി ഗരഹനേ നിപാതോ. ഭോതി ധമ്മാലപനം. യാവഞ്ചിദം പടിക്കൂലോ ആഹാരോ യദത്ഥം ഗമനമ്പി നാമ ഏവം ജേഗുച്ഛം, ദുരധിവാസനഞ്ചാതി അത്ഥോ.

൨൯൬. ഗമനപടിക്കൂലന്തി ഗമനമേവ പടിക്കൂലം ഗമനപടിക്കൂലം. അധിവാസേത്വാപീതി പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ‘‘ഏത്തകേനാപി മുത്തി നത്ഥി, ഇതോ പരമ്പി മഹന്തം പടിക്കൂലം സകലം അധിവാസേതബ്ബമേവാ’’തി വക്ഖമാനം പടിക്കൂലം സമ്പിണ്ഡേതി. സങ്ഘാടിപാരുതേനാതി സങ്ഘാടിയാ കപ്പനപാരുപനേന പാരുതസരീരേന. യത്ഥാതി യാസു വീഥീസു. യാവ പിണ്ഡികമംസാപീതി യാവ ജങ്ഘപിണ്ഡികമംസപ്പദേസാപി. ഉദകചിക്ഖല്ലേതി ഉദകമിസ്സേ കദ്ദമേ. ഏകേന ചീവരന്തി ഏകേന ഹത്ഥേന നിവത്ഥചീവരം. മച്ഛാ ധോവീയന്തി ഏതേനാതി മച്ഛധോവനം, ഉദകം. സമ്മിസ്സ-സദ്ദോ പച്ചേകം സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. ഓളിഗല്ലാനി ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം സകദ്ദമാനം സന്ദനട്ഠാനാനി, യാനി ജണ്ണുമത്തഅസുചിഭരിതാനിപി ഹോന്തി. ചന്ദനികാനി കേവലാനം ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം സന്ദനട്ഠാനാനി. യതോതി ഓളിഗല്ലാദിതോ. താ മക്ഖികാതി തത്ഥ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനോ നീലമക്ഖികാ. നിലീയന്തീതി അച്ഛന്തി.

ദദമാനാപീതിആദി സതിപി കേസഞ്ചി സദ്ധാനം വസേന സക്കച്ചകാരേ പടിക്കൂലപച്ചവേക്ഖണായോഗ്യം പന അസദ്ധാനം വസേന പവത്തനകഅസക്കച്ചകാരമേവ ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തുണ്ഹീ ഹോന്തി സയമേവ രിഞ്ചിത്വാ ഗച്ഛിസ്സതീതി. ഗച്ഛാതി അപേഹി. രേതി അമ്ഭോ. മുണ്ഡകാതി അനാദരാലപനം. സമുദാചരന്തീതി കഥേന്തി. പിണ്ഡോല്യസ്സ അന്തിമജീവികാഭാവേനാഹ ‘‘കപണമനുസ്സേന വിയ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി.

൨൯൭. തത്ഥാതി തസ്മിം പത്തഗതേ ആഹാരേ. ലജ്ജിതബ്ബം ഹോതി ‘‘ഉച്ഛിട്ഠം നു ഖോ അയം മയ്ഹം ദാതുകാമോ’’തി ആസങ്കേയ്യാതി, സേദോ പഗ്ഘരമാനോ ആഹാരസ്സ വാ ഉണ്ഹതായ, ഭിക്ഖുനോ വാ സപരിളാഹതായാതി അധിപ്പായോ. സുക്ഖഥദ്ധഭത്തമ്പീതി സുക്ഖതായ ഥദ്ധമ്പി ഭത്തം, പഗേവ തക്കകഞ്ജികാദിനാ ഉപസിത്തന്തി അധിപ്പായോ. തേന സേദേന കിലിന്നതായ പടിക്കൂലതം വദതി.

തസ്മിന്തി പിണ്ഡപാതേ. സമ്ഭിന്നസോഭേതി സബ്ബസോ വിനട്ഠസോഭേ. വേമജ്ഝതോ പട്ഠായാതി ജിവ്ഹായ മജ്ഝതോ പട്ഠായ. ദന്തഗൂഥകോ ദന്തമലം. വിചുണ്ണിതമക്ഖിതോതി ഉഭയേഹി ദന്തേഹി വിചുണ്ണിതോ ഖേളാദീഹി സമുപലിത്തോ. ഏവംഭൂതസ്സ ചസ്സ യായം പുബ്ബേ വണ്ണസമ്പദാ, ഗന്ധസമ്പദാ, അഭിസങ്ഖാരസമ്പദാ ച, സാ ഏകംസേന വിനസ്സതി, രസോ പന നസ്സേയ്യ വാ ന വാതി ആഹ ‘‘അന്തരഹിതവണ്ണഗന്ധസങ്ഖാരവിസേസോ’’തി. സുവാനദോണിയന്തി സാരമേയ്യാനം ഭുഞ്ജനകഅമ്ബണേ. സുവാനവമഥു വിയാതി വന്തസുനഖഛഡ്ഡനം വിയ. ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം അതീതത്താ അജ്ഝോഹരിതബ്ബോ ഹോതീതി ഉക്കംസഗതം തസ്സ പടിക്കൂലഭാവം വിഭാവേതി.

൨൯൮. പരിഭോഗന്തി അജ്ഝോഹരണം. ഏസ ആഹാരോ അന്തോ പവിസമാനോ ബഹലമധുകതേലമക്ഖിതോ വിയ പരമജേഗുച്ഛോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അന്തോതി കോട്ഠസ്സ അബ്ഭന്തരേ. നിധാനമനുപഗതോ ആമാസയം അപ്പത്തോയേവ ആഹാരോ പിത്താദീഹി വിമിസ്സിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പവിസമാനോ’’തി. ആമാസയപക്കാസയവിനിമുത്തോ കോയമാസയോ നാമാതി ആസങ്കം സന്ധായാഹ ‘‘യസ്മാ’’തിആദി. പിത്തമേവാസയോ പിത്താസയോ. അധികോ ഹോതീതി വുത്തം മന്ദപുഞ്ഞബാഹുല്ലതോ ലോകസ്സ. ഏവം ആസയതോതി ജേഗുച്ഛോ ഹുത്വാ അന്തോ പവിട്ഠോ ജേഗുച്ഛതരേഹി പിത്താദീഹി വിമിസ്സിതോ അതിവിയ ജേഗുച്ഛോ ഹോതീതി ഏവം ആസയതോ പടിക്കൂലതാ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ.

൨൯൯. നിധാനതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സോതി ആഹാരോ. ദസവസ്സികേനാതി ജാതിയാ ദസവസ്സേന സത്തേന. ഓകാസേതി ആമാസയസങ്ഖാതേ പദേസേ.

൩൦൦. ഏവരൂപേതി ഏദിസേ, ദസവസ്സാനി യാവ വസ്സസതം അധോതവച്ചകൂപസദിസേതി അത്ഥോ. നിധാനന്തി നിധാതബ്ബതം. യഥാവുത്തപ്പകാരേതി സചേ പന ‘‘ദസവസ്സികേനാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൯൯) യഥാവുത്തോ പകാരോ ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തപ്പകാരോ, തസ്മിം. പരമന്ധകാരതിമിസേതി അതിവിയ അന്ധകരണമഹാതമസി. അതിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛേ പദേസേ പരമജേഗുച്ഛഭാവം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. കത്ഥ കിം വിയാതി ആഹ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി. കാലമേഘേന അഭിവുട്ഠേ ആവാടേ ബഹുസോ വസ്സനേന ഏകച്ചം അസുചിജാതം ഉപ്പിലവിത്വാ വിഗച്ഛേയ്യാതി അകാലമേഘ-ഗ്ഗഹണം. തിണപണ്ണകിലഞ്ജഖണ്ഡ-ഗ്ഗഹണം ന അസുഭസ്സാപി അസുഭേന സമ്മിസ്സതായ അസുഭഭാവപ്പത്തിദസ്സനത്ഥം. കായഗ്ഗിസന്താപകുഥിതകുഥനസഞ്ജാതഫേണപുബ്ബുളകാചിതോതി ഗഹണിതേജേന പക്കുഥിതനിപ്പക്കതായ സമുപ്പന്നഫേണപുബ്ബുളനിചിതോ. അപരിപക്കതോതി അപരിപക്കഭാവതോ.

൩൦൧. സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ വിയാതി യഥാ സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ വിധിനാ താപിയമാനാ സുവണ്ണരജതാദികേ മുഞ്ചന്തിയോ സുവണ്ണരജതാദിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തീതി വുച്ചന്തി, ന ഏവമയം. അയം പന ആഹാരോ കായഗ്ഗിനാ പരിപക്കോ ഫേണപുബ്ബുളകേ മുഞ്ചന്തോ സണ്ഹം കരോന്തി ഏത്ഥാതി ‘‘സണ്ഹകരണീ’’തി ലദ്ധനാമകേ നിസദേ പിസിത്വാ നാളികേ ഖുദ്ദകവേളുനാളികായം വണ്ണസണ്ഠാനമത്തേന പക്ഖിപ്പമാനപണ്ഡുമത്തികാ വിയ കരീസഭാവം ഉപഗന്ത്വാ പക്കാസയം പൂരേതി, മുത്തഭാവം ഉപഗന്ത്വാ മുത്തവത്ഥിം പൂരേതീതി യോജനാ. ഗഹണിയാ ഇന്ധനഭാഗോ വിയ കിമിഭക്ഖഭാഗോ ച അപാകടോവ. രസഭാഗോ ഫലതോ പകാസീയതി, അപരിപക്കസഭാഗാ ച തേതി തേ അനാമസിത്വാ കരീസമുത്തഭാഗാ ഏവേത്ഥ ദസ്സിതാ.

൩൦൨. പടിക്കൂലസ്സ നാമ ഫലേന പടിക്കൂലേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘സമ്മാ പരിപച്ചമാനോ’’തിആദിമാഹ. നഖദന്താദീനീതി ആദി-സദ്ദേന ന കേവലം തചാദീനി ഏവ ദ്വത്തിംസാകാരപാളിയം (മ. നി. ൩.൧൫൪; ഖു. പാ. ൩.ദ്വത്തിംസാകാര) ആഗതാനി, അഥ ഖോ അക്ഖിഗൂഥകണ്ണഗൂഥദന്തമലജല്ലികാസമ്ഭവാദീനി ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസവിനിമുത്താനി അസുഭാനി സങ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘നാനാകുണപാനീ’’തി ആഹാതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൦൩. നിസ്സന്ദമാനോതി വിസ്സവന്തോ, പഗ്ഘരന്തോതി അത്ഥോ. ആദിനാ പകാരേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നാസികായ സിങ്ഘാണികാ, മുഖേന ഖേളോ, കദാചി പിത്തം, സേമ്ഹം, ലോഹിതം വമതി, വച്ചമഗ്ഗേന ഉച്ചാരോ, പസ്സാവമഗ്ഗേന പസ്സാവോ, സകലകായേ ലോമകൂപേഹി സേദജല്ലികാതി ഏവംപകാരം അസുചിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘പഠമദിവസേ’’തി ഇദം നിസ്സന്ദദിവസാപേക്ഖായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ദുതിയദിവസേ നിസ്സന്ദേന്തോ’’തി. വികുണിതമുഖോതി ജിഗുച്ഛാവസേന സങ്കുചിതമുഖോ. തേനാഹ ‘‘ജേഗുച്ഛീ’’തി. മങ്കുഭൂതോതി വിമനകജാതോ ‘‘ഇമമ്പി നാമ പോസേമീ’’തി. രത്തോതി വത്ഥം വിയ രങ്ഗജാതേന ചിത്തസ്സ വിപരിണാമാകാരേന ഛന്ദരാഗേന രത്തോ. ഗിദ്ധോതി അഭികങ്ഖനസഭാവേന അഭിഗിജ്ഝനേന ഗിദ്ധോ ഗേധം ആപന്നോ. ഗധിതോതി ദുമ്മോചനീയഭാവേന ഗന്ഥിതോ വിയ തത്ഥ പടിബദ്ധോ. മുച്ഛിതോതി രസതണ്ഹായ മുച്ഛം മോഹം ആപന്നോ. വിരത്തോതി വിഗതരാഗോ. അട്ടീയമാനോതി ദുക്ഖിയമാനോ. ഹരായമാനോതി ലജ്ജമാനോ. ജിഗുച്ഛമാനോതി ഹീളേന്തോ.

നവദ്വാരേഹീതി പാകടാനം മഹന്താനം വസേന വുത്തം, ലോമകൂപവിവരേഹിപി സന്ദതേവാതി. നിലീയതീതി അത്താനം അദസ്സേന്തോ നിഗൂഹതി, സങ്കുചതി വാ. ഏവന്തി ഏകേന ദ്വാരേന പവേസനം അനേകേഹി ദ്വാരേഹി അനേകധാ നിക്ഖാമനം, പകാസനം പവേസനം, നിഗൂള്ഹം നിക്ഖാമനമ്പീതി സോമനസ്സജാതേന പവേസനം, മങ്കുഭൂതേന നിക്ഖാമനം, സാരത്തേന പവേസനം, വിരത്തേന നിക്ഖാമനന്തി ഇമേഹി പകാരേഹി.

൩൦൪. പരിഭോഗകാലേപീതി പി-സദ്ദേന പവിട്ഠമത്തോപി നാമ പവേസദ്വാരം ജേഗുച്ഛം കരോതി, പഗേവ ലദ്ധപരിവാസോ പരിപാകപ്പത്തോ ഇതരദ്വാരാനീതി ദസ്സേതി. ഏസ ആഹാരോ. ഗന്ധഹരണത്ഥന്തി വിസ്സഗന്ധാപനയനത്ഥം. കായഗ്ഗിനാതി ഗഹണിതേജാനുഗതേന കായുസ്മാനാ. ഫേണുദ്ദേഹകന്തി ഫേണാനി ഉട്ഠപേത്വാ ഉട്ഠപേത്വാ. പച്ചിത്വാതി പരിപാകം ഗന്ത്വാ. ഉത്തരമാനോതി ഉപ്പിലവന്തോ. സേമ്ഹാദീതി ആദി-സദ്ദേന പിത്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. കരീസാദീതി ആദി-സദ്ദേന സേദജല്ലികാദികേ. ഇമാനി ദ്വാരാനി മുഖാദീനി. ഏകച്ചന്തി പസ്സാവമഗ്ഗം സന്ധായ വദതി. ചോക്ഖജാതികാ പന മുഖാദീനിപി ധോവിത്വാ ഹത്ഥം പുന ധോവന്തിയേവ. പുന ഏകച്ചന്തി വച്ചമഗ്ഗം. ദ്വത്തിക്ഖത്തുന്തി ദ്വിക്ഖത്തും, തിക്ഖത്തും വാ. ഏത്ഥ ച ആഹാരത്ഥായ ഗമനപരിയേസനാനം പടിക്കൂലതാ ആഹാരേ പടിക്കൂലതാ വുത്താ. പരിഭോഗസ്സ തന്നിസ്സയതോ, ആസയനിധാനാനം തംസമ്ബന്ധതോ, ഇതരേസം തബ്ബികാരതോതി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. കിമിഭക്ഖഭാവോപി ഹിസ്സ വികാരപക്ഖേയേവ ഠപേതബ്ബോതി.

൩൦൫. തം നിമിത്തന്തി യഥാവുത്തേഹി ആകാരേഹി പുനപ്പുനം മനസി കരോന്തസ്സ പടിക്കൂലാകാരവസേന ഉപട്ഠിതം കബളീകാരാഹാരസഞ്ഞിതം ഭാവനായ നിമിത്തം ആരമ്മണം, ന ഉഗ്ഗഹപടിഭാഗനിമിത്തം. യദി ഹി തത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പടിഭാഗനിമിത്തേനപി ഭവിതബ്ബം. തഥാ ച സതി അപ്പനാപ്പത്തേന ഝാനേന ഭവിതബ്ബം, ന ച ഭവതി, കസ്മാ? ഭാവനായ നാനാകാരതോ, സഭാവധമ്മഭാവേന ച കമ്മട്ഠാനസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘കബളീകാരാഹാരസ്സ സഭാവധമ്മതായ ഗമ്ഭീരത്താ’’തി. ഏത്ഥ ഹി യദിപി പടിക്കൂലാകാരവസേന ഭാവനാ പവത്തതി. യേ പന ധമ്മേ ഉപാദായ കബളീകാരാഹാരപഞ്ഞത്തി, തേ ഏവ ധമ്മാ പടിക്കൂലാ, ന പഞ്ഞത്തീതി പടിക്കൂലാകാരഗ്ഗഹണമുഖേനപി സഭാവധമ്മേയേവ ആരബ്ഭ ഭാവനായ പവത്തനതോ, സഭാവധമ്മാനഞ്ച സഭാവേനേവ ഗമ്ഭീരഭാവതോ ന തത്ഥ ഝാനം അപ്പേതും സക്കോതി. ഗമ്ഭീരഭാവതോ ഹി പുരിമസച്ചദ്വയം ദുദ്ദസം ജാതന്തി. യദി ഉപചാരസമാധിനാ ചിത്തം സമാധിയതി, കഥം കമ്മട്ഠാനം ‘‘സഞ്ഞാ’’ ഇച്ചേവ വോഹരീയതീതി ആഹ ‘‘പടിക്കൂലാകാരഗ്ഗഹണവസേന പനാ’’തിആദി.

ഇദാനി ഇമിസ്സാ ഭാവനായ ആനിസംസം ദസ്സേതും ‘‘ഇമഞ്ച പനാ’’തിആദി വുത്തം. രസതണ്ഹായാതി മധുരാദിരസവിസയായ തണ്ഹായ. പതിലീയതീതി സങ്കുചതി അനേകാകാരം തത്ഥ പടിക്കൂലതായ സണ്ഠിതത്താ. പതികുടതീതി അപസക്കതി ന വിസരതി. പതിവത്തതീതി നിവത്തതി. കന്താരനിത്ഥരണത്ഥികോതി മഹതോ ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരസ്സ നിത്ഥരണപ്പയോജനോ. വിഗതമദോതി മാനമദാദീനം അഭാവേന നിമ്മദോ, മദാഭാവഗ്ഗഹണേനേവ ചസ്സ ദവമണ്ഡനവിഭൂസനാദീനമ്പി അഭാവോ ഗഹിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. കബളീകാരാഹാരപരിഞ്ഞാമുഖേനാതി വുത്തനയേന പടിക്കൂലാകാരതോ കബളീകാരാഹാരസ്സ പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനദ്വാരേന. പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോതി അനതിവത്തനട്ഠേന പഞ്ചസു കാമഗുണേസു നിയുത്തോ, തപ്പയോജനോ വാ രാഗോ. പരിഞ്ഞം സമതിക്കമം ഗച്ഛതി. രസതണ്ഹായ ഹി സമ്മദേവ വിഗതായ രൂപതണ്ഹാദയോപി വിഗതാ ഏവ ഹോന്തി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ഉക്കംസഗമനതോ. സതി ച വിസയിസമതിക്കമേ വിസയോ സമതിക്കന്തോ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സോ പഞ്ചകാമഗുണപരിഞ്ഞാമുഖേന രൂപക്ഖന്ധം പരിജാനാതീ’’തി. രൂപായതനാദീസു ഹി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തേസു തന്നിസ്സയഭൂതാനി, തഗ്ഗാഹകാ പസാദാ ച സുഖേനേവ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീതി. അപരിപക്കാദീതി ആദി-സദ്ദേന ആസയനിധാനാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ അപരിപക്കം താവ ഉദരിയമേവ. ആസയഗ്ഗഹണേന പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാനം, പരിപക്കഗ്ഗഹണേന കരീസമുത്താനം, ഫലഗ്ഗഹണേന കേസാദീനം സബ്ബേസം പരിഗ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കായഗതാസതിഭാവനാപി പാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി. അസുഭസഞ്ഞായാതി അസുഭഭാവനായ, അവിഞ്ഞാണകഅസുഭഭാവനാനുയോഗസ്സാതി അത്ഥോ. അനുലോമപടിപദം പടിപന്നോ ഹോതി പടിക്കൂലാകാരഗ്ഗഹണേന കായസ്സ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഭാവസല്ലക്ഖണതോ. ഇമം പന പടിപത്തിന്തി ഇമം ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാഭാവനം. അമതപരിയോസാനതന്തി നിബ്ബാനനിട്ഠിതം ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാഭാവനാസങ്ഖാതം ഉപചാരജ്ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നിബ്ബാനാധിഗമന്തി അത്ഥോ.

ആഹാരേപടിക്കൂലഭാവനാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുധാതുവവത്ഥാനഭാവനാവണ്ണനാ

൩൦൬. ‘‘ഏകം വവത്ഥാനന്തി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠസ്സ ചതുധാതുവവത്ഥാനസ്സ ഭാവനാനിദ്ദേസോ അനുപ്പത്തോ’’തി ഉദ്ദേസോ നാമ നിദ്ദേസത്ഥോ മുദുമജ്ഝപഞ്ഞാബാഹുല്ലതോ, ആഗതോ ച ഭാരോ അവസ്സം വഹിതബ്ബോതി കത്വാ വുത്തം. തത്ഥ സതിപി വിസയഭേദേന വവത്ഥാനസ്സ ഭേദേ വവത്ഥാനഭാവസാമഞ്ഞേന പന തം അഭിന്നം കത്വാ വുത്തം ‘‘ഏകം വവത്ഥാന’’ന്തി, പുബ്ബഭാഗേ വാ സതിപി വിസയഭേദേ അത്ഥസിദ്ധിയം തസ്സ ഏകവിസയതാവാതി ‘‘ഏകം വവത്ഥാന’’ന്തി വുത്തം. യഥാ ഹി ദ്വത്തിംസാകാരേ കമ്മം കരോന്തസ്സ യോഗിനോ യദിപി പുബ്ബഭാഗേ വിസും വിസും കോട്ഠാസേസു മനസികാരോ പവത്തതി, അപരഭാഗേ പന ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകസ്മിംയേവ കോട്ഠാസേ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, ന സബ്ബേസു, ഏവമിധാപീതി. തത്ഥ സിയാ – യഥാ പടിക്കൂലഭാവസാമഞ്ഞേന ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനേ അഭേദതോ മനസികാരോ പവത്തതി, ഏവം ഇധ ധാതുഭാവസാമഞ്ഞേന അഭേദതോ മനസികാരോ പവത്തതീതി ‘‘ഏകം വവത്ഥാന’’ന്തി വുത്തന്തി? നയിദമേവം. തത്ഥ ഹി പണ്ണത്തിസമതിക്കമതോ പട്ഠായ പടിക്കൂലവസേനേവ സബ്ബത്ഥ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ, ഇധ പന സഭാവസരസലക്ഖണതോ ധാതുയോ മനസി കാതബ്ബാ, ന ധാതുഭാവസാമഞ്ഞതോ. തേനേവാഹ ‘‘സഭാവൂപലക്ഖണവസേന സന്നിട്ഠാന’’ന്തി. കിം വാ ഏതേന പപഞ്ചേന, അഞ്ഞേഹി ഏകൂനചത്താലീസായ കമ്മട്ഠാനേഹി അസംസട്ഠം ചതുധാതുവവത്ഥാനം നാമ ഏകം കമ്മട്ഠാനന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഏകം വവത്ഥാന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ചതുധാതുവവത്ഥാനസ്സ ഭാവനാനിദ്ദേസോ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ചതുധാതുവവത്ഥാനം ഭാവനാവ? സച്ചം ഭാവനാവ, സകിം പവത്തം പന വവത്ഥാനം, തസ്സ ബഹുലീകാരോ ഭാവനാതി വചനഭേദേന വുത്തം. കഥം പന ഭാവനാ നിദ്ദിസീയതി തസ്സാ വചീഗോചരാതിക്കന്തഭാവതോതി? നായം ദോസോ ഭാവനത്ഥേ ഭാവനാവോഹാരതോ. ഭാവനത്ഥോ ഹി കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ ഇധ ‘‘ഭാവനാ’’തി അധിപ്പേതോ.

സഭാവൂപലക്ഖണവസേനാതി കക്ഖളത്താദികസ്സ സലക്ഖണസ്സ ഉപധാരണവസേന. ഇദം ഹി കമ്മട്ഠാനം പഥവീകസിണാദികമ്മട്ഠാനം വിയ ന പണ്ണത്തിമത്തസല്ലക്ഖണവസേന, നീലകസിണാദികമ്മട്ഠാനം വിയ ന നീലാദിവണ്ണസല്ലക്ഖണവസേന, നാപി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം വിയ സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന പവത്തതി, അഥ ഖോ പഥവീആദീനം സഭാവസല്ലക്ഖണവസേന പവത്തതി. തേന വുത്തം ‘‘സഭാവൂപലക്ഖണവസേനാ’’തി, കക്ഖളത്താദികസ്സ സലക്ഖണസ്സ ഉപധാരണവസേനാതി അത്ഥോ. സന്നിട്ഠാനന്തി ഞാണവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ, ന യേവാപനകവിനിച്ഛയോ, നാപി വിതക്കാദിവിനിച്ഛയോ. ധാതുമനസികാരോതി ധാതൂസു മനസികാരോ, ചതസ്സോ ധാതുയോ ആരബ്ഭ ഭാവനാമനസികാരോതി അത്ഥോ. കാതബ്ബതോ കമ്മം, യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ ഠാനഞ്ചാതി കമ്മട്ഠാനം, ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം സഭാവസല്ലക്ഖണവസേന പവത്തം യോഗകമ്മം. തേനാഹ ‘‘ധാതുമനസികാരോ, ധാതുകമ്മട്ഠാനം, ചതുധാതുവവത്ഥാനന്തി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി. തയിദം ചതുധാതുവവത്ഥാനം. ‘‘ദ്വിധാ ആഗത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ധാതുവിഭങ്ഗേ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ആഗതം, തസ്മാ ‘‘തിധാ ആഗത’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി? ന, തത്ഥാപി അജ്ഝത്തികാനം ധാതൂനം പഭേദതോ അനവസേസപരിയാദാനസ്സ കതത്താ, ബാഹിരാനഞ്ച ധാതൂനം പരിഗ്ഗഹിതത്താ. അഥ വാ ദ്വിധാ ആഗതന്തി ഏത്ഥ ദ്വിധാവ ആഗതന്തി ന ഏവം നിയമോ ഗഹേതബ്ബോ, അഥ ഖോ ദ്വിധാ ആഗതമേവാതി, തേന തതിയസ്സാപി പകാരസ്സ സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. സോ ച നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയോ ‘‘സങ്ഖേപതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാ’’തി ഏത്ഥ ആവുത്തിവസേന, ച-സദ്ദേനേവ വാ സങ്ഗഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ യോ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന അതിസങ്ഖേപപടിക്ഖേപമുഖേന ലബ്ഭമാനോ വിത്ഥാരഭാഗോ, തം വിത്ഥാരനയന്തോഗധമേവ കത്വാ വുത്തം ‘‘ദ്വിധാ ആഗത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ധാതുകമ്മട്ഠാനികസ്സ വസേന വിത്ഥാരതോ ആഗത’’ന്തി ഇദഞ്ച വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘മഹാസതിപട്ഠാനേ’’തി ച ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, സതിപട്ഠാന(ദീ. നി. ൨.൩൭൮ ആദയോ; മ. നി. ൩.൧൧൧ ആദയോ) കായഗതാസതിസുത്താദീസുപി (മ. നി. ൩.൧൫൩ ആദയോ) തഥേവ ആഗതത്താ. രാഹുലോവാദേതി മഹാരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ). ധാതുവിഭങ്ഗേതി ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ), അഭിധമ്മേ ധാതുവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൭൨ ആദയോ) ച.

കാമം മഹാസതിപട്ഠാനേ അത്ഥേന ഉപമം പരിവാരേത്വാ ദേസനാ ആഗതാ, ഉപമാ ച നാമ യാവദേവ ഉപമേയ്യത്ഥവിഭാവനത്ഥാതി ഉപമം താവ ദസ്സേത്വാ ഉപമേയ്യത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദിനാ പാളി ആനീതാ. കസ്മാ പനേത്ഥ ധാതുവസേന, തത്ഥപി ചതുമഹാഭൂതവസേന കമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസോ കതോതി? സത്തസുഞ്ഞതാസന്ദസ്സനത്ഥം, ഏത്ഥ ധാതുവസേന, തത്ഥാപി ഓളാരികഭാവേന സുപാകടതായ, ഏകച്ചവേനേയ്യജനചരിതാനുകുലതായ ച മഹാഭൂതവസേന കമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ പഥവീധാതൂതിആദീസു ധാതുത്ഥോ നാമ സഭാവത്ഥോ, സഭാവത്ഥോ നാമ സുഞ്ഞതത്ഥോ, സുഞ്ഞതത്ഥോ നാമ നിസ്സത്തത്ഥോ. ഏവം സഭാവസുഞ്ഞതനിസ്സത്തത്ഥേന പഥവീയേവ ധാതു പഥവീധാതു. ആപോധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പഥവീധാതൂതി സഹജരൂപധമ്മാനം പതിട്ഠാ ധാതു, തഥാ ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു, തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു, വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതൂതി ഏവമേത്ഥ സമാസോ, ഭാവത്ഥോ ച വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പരതോ ആഗമിസ്സതി.

ഏവം തിക്ഖപഞ്ഞസ്സാതിആദീസു ഏവന്തി യഥാദസ്സിതം പാളിം പച്ചാമസതി. നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ വിത്ഥാരദേസനാതി കത്വാ ആഹ ‘‘തിക്ഖപഞ്ഞസ്സാ’’തി. യഥാ വത്ഥയുഗം അരഹതീതി വത്ഥയുഗികോ, ഏവം ധാതുകമ്മട്ഠാനം അരഹതി, ധാതുകമ്മട്ഠാനപയോജനോതി വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനികോ, തസ്സ ധാതുകമ്മട്ഠാനികസ്സ.

ഛേകോതി തംതംസമഞ്ഞായ കുസലോ, യഥാജാതേ സൂനസ്മിം നങ്ഗുട്ഠഖുരവിസാണാദിവന്തേ അട്ഠിമംസാദിഅവയവസമുദായേ അവിഭത്തേ ഗാവീസമഞ്ഞാ, ന വിഭത്തേ, വിഭത്തേ പന അട്ഠിമംസാദിഅവയവസമഞ്ഞാതി ജാനനകോ. ഗോഘാതകോതി ജീവികത്ഥായ ഗുന്നം ഘാതകോ. അന്തേവാസീതി കമ്മകരണവസേന തസ്സ സമീപവാസീ തസ്സ തന്നിസ്സായ ജീവനതോ. വിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഏകസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞം വിനിവിജ്ഝിത്വാ. മഹാപഥാനം വേമജ്ഝട്ഠാനസങ്ഖാതേതി ചതുന്നം മഹാപഥാനം തായ ഏവ വിനിവിജ്ഝനട്ഠാനസങ്ഖാതേ. യസ്മാ തേ ചത്താരോ മഹാപഥാ ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ സമോഹിതാ വിയ ഹോന്തി, തസ്മാ തം ഠാനം ചതുമഹാപഥാനം, തസ്മിം ചതുമഹാപഥേ. വിലീയന്തി ഭിജ്ജന്തി വിഭജ്ജന്തീതി ബീലാ, ഭാഗാ, വ-കാരസ്സ ബ-കാരം, ഇ-കാരസ്സ ച ഈ-കാരം കത്വാ. തമേവ ഹി ഭാഗത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കോട്ഠാസം കത്വാ’’തി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഠിത-സദ്ദോ ‘‘ഠിതോ വാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൨൮) വിയ ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ, ഗതിനിവത്തിഅത്ഥതായ വാ ഠാ-സദ്ദസ്സ അഞ്ഞത്ഥ ഠപേത്വാ ഗമനം സേസഇരിയാപഥസമങ്ഗിതായ ബോധകോ, ഇധ പന യഥാ തഥാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരബോധകോ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ഇരിയാപഥാനം യേന കേനചി ആകാരേന ഠിതത്തായഥാഠിത’’ന്തി. തത്ഥ ആകാരേനാതി ഠാനാദിനാ രൂപകായസ്സ പവത്തിആകാരേന. ഠാനാദയോ ഹി ഇരിയാസങ്ഖാതായ കായികകിരിയായ പവത്തിട്ഠാനതായ ‘‘ഇരിയാപഥാ’’തി വുച്ചന്തി. യഥാഠിതന്തി യഥാപവത്തം. യഥാവുത്തട്ഠാനമേവേത്ഥ പണിധാനന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘യഥാഠിതത്താവ യഥാപണിഹിത’’ന്തി. ഠിതന്തി വാ കായസ്സ ഠാനസങ്ഖാതഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. പണിഹിതന്തി തദഞ്ഞഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. ഠിതന്തി വാ കായസങ്ഖാതാനം രൂപധമ്മാനം തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ സകിച്ചവസേന അവട്ഠാനപരിദീപനം. പണിഹിതന്തി പച്ചയകിച്ചവസേന തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി പകാരതോ നിഹിതം പണിഹിതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ധാതുസോതി ധാതും ധാതും പഥവീആദിധാതും വിസും വിസും കത്വാ. പച്ചവേക്ഖതീതി പതി പതി അവേക്ഖതി ഞാണചക്ഖുനാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ പസ്സതി.

യഥാ ഛേകോതിആദിനാ പാളിയാ സദ്ദത്ഥവിവരണവസേന വുത്തമേവത്ഥം ഇദാനി ഭാവത്ഥവിഭാവനവസേന ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഗോഘാതകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പോസേന്തസ്സാതി മംസൂപചയപരിബ്രൂഹനായ കുണ്ഡകഭത്തകപ്പാസട്ഠിആദീഹി സംവഡ്ഢേന്തസ്സ. വധിതം മതന്തി ഹിംസിതം ഹുത്വാ മതം. മതന്തി ച മതമത്തം. തേനേവാഹ ‘‘താവദേവാ’’തി. ഗാവീതി സഞ്ഞാ ന അന്തരധായതി യാനി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ഉപാദായ ഗാവീസമഞ്ഞാ, മതമത്തായപി ഗാവിയാ തേസം സന്നിവേസസ്സ അവിനട്ഠത്താ. ബിലാസോതി ബിലം ബിലം കത്വാ. വിഭജിത്വാതി അട്ഠിസങ്ഘാതതോ മംസം വിവേചേത്വാ, തതോ വാ വിവേചിതം മംസം ഭാഗസോ കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘മംസസഞ്ഞാ പവത്തതീ’’തി. പബ്ബജിതസ്സപി അപരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ. ഘനവിനിബ്ഭോഗന്തി സന്തതിസമൂഹകിച്ചഘനാനം വിനിബ്ഭുജനം വിവേചനം. ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖതോതി യഥാവുത്തം ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. സത്തസഞ്ഞാതി അത്താനുദിട്ഠിവസേന പവത്താ സത്തസഞ്ഞാതി വദന്തി, വോഹാരവസേന പവത്തസത്തസഞ്ഞായപി തദാ അന്തരധാനം യുത്തമേവ യാഥാവതോ ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ സമ്പാദനതോ. ഏവം ഹി സതി യഥാവുത്തഓപമ്മത്ഥേന ഓപമേയ്യത്ഥോ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതി. തേനേവാഹ ‘‘ധാതുവസേനേവ ചിത്തം സന്തിട്ഠതീ’’തി.

൩൦൭. ഏവം ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്സ സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനം ദസ്സേതും ‘‘മഹാഹത്ഥിപദൂപമേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവന്തി ഇമിനാ രാഹുലോവാദ- (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) ധാതുവിഭങ്ഗേസു (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ; വിഭ. ൧൭൨ ആദയോ) ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്സ വിത്ഥാരതോ ആഗമനമേവ ഉപസംഹരതി, ന സബ്ബം ദേസനാനയം അഞ്ഞഥാപി തത്ഥ ദേസനാനയസ്സ ആഗതത്താ.

തത്രാതി തസ്മിം യഥാദസ്സിതേ മഹാഹത്ഥിപദൂപമപാഠേ. അജ്ഝത്തികാതി സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ. അജ്ഝത്തം പച്ചത്തന്തി പദദ്വയേനാപി തംതംപാടിപുഗ്ഗലികധമ്മോ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഉഭയമ്പി നിയകസ്സ അധിവചന’’ന്തി. സസന്തതിപരിയാപന്നതായ പന അത്തനി ഗഹേതബ്ബഭാവൂപഗമനവസേന അത്താനം അധികിച്ച പവത്തം അജ്ഝത്തം. തംതംസന്തതിപരിയാപന്നതായ പച്ചത്തം. തേനേവാഹ ‘‘അത്തനി പവത്തത്താ അജ്ഝത്തം, അത്താനം പടിച്ച പടിച്ച പവത്തത്താ പച്ചത്ത’’ന്തി. കക്ഖളന്തി കഥിനം. യസ്മാ തം ഥദ്ധഭാവേന സഹജാതാനം പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഥദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. ഖരിഗതന്തി ഖരീസു ഖരസഭാവേസു ഗതം തപ്പരിയാപന്നം, ഖരസഭാവമേവാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന ഖരസഭാവം ഫരുസാകാരേന ഉപട്ഠാനതോ ഫരുസാകാരം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഫരുസ’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘ദുതിയം ആകാരവചന’’ന്തി. ഉപാദിന്നം നാമ സരീരട്ഠകം. തം പന കമ്മസമുട്ഠാനതം സന്ധായ ഉപാദിന്നമ്പി അത്ഥി അനുപാദിന്നമ്പി, തണ്ഹാദീഹി ആദിന്നഗഹിതപരാമട്ഠവസേന സബ്ബമ്പേതം ഉപാദിന്നമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഉപാദിന്നന്തി ദള്ഹം ആദിന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘മമ’’ന്തി ഗഹിതം ‘‘അഹ’’ന്തി പരാമട്ഠന്തി യോജനാ. സേയ്യഥിദന്തി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാവാചീതി ആഹ ‘‘തം കതമന്തി ചേതി അത്ഥോ’’തി. തതോതി പച്ഛാ. തന്തി തം അജ്ഝത്തികാദിഭേദതോ ദസ്സിതം പഥവീധാതും. ദസ്സേന്തോതി വത്ഥുവിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ. കിഞ്ചാപി മത്ഥലുങ്ഗം അട്ഠിമിഞ്ജേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ഇധ പാളിയം വിസും ന ഉദ്ധടം, പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪) പന വീസതിയാ ആകാരേഹി പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും വിസും ഗഹിതന്തി തമ്പി സങ്ഗണ്ഹന്തോ ഥദ്ധഭാവാധികതായ പഥവീധാതുകോട്ഠാസേസുയേവ ‘‘മത്ഥലുങ്ഗം പക്ഖിപിത്വാ വീസതിയാ ആകാരേഹി പഥവീധാതു നിദ്ദിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ. ‘‘യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചീ’’തി വാ ഇമിനാ പാളിയം മത്ഥലുങ്ഗസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ ഇധ ‘‘യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചീ’’തി ഇദം പുബ്ബാപരാപേക്ഖം ‘‘മത്ഥലുങ്ഗം പക്ഖിപിത്വാ വീസതിയാ ആകാരേഹി പഥവീധാതു നിദ്ദിട്ഠാതി വേദിതബ്ബാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചീ’’തി വചനതോ. പുന യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചീതി അവസേസേസു തീസു കോട്ഠാസേസൂതി യോജേതബ്ബം. തീസു കോട്ഠാസേസൂതി തിപ്പകാരേസു കോട്ഠാസേസു. ന ഹി തേ തയോ കോട്ഠാസാ.

വിസ്സന്ദനഭാവേനാതി പഗ്ഘരണസഭാവേന. അപ്പോതീതി വിസരതി. പപ്പോതീതി പാപുണാതി, സസമ്ഭാരആപവസേന ചേതം വുത്തം. സോ ഹി വിസ്സന്ദനഭാവേന സസമ്ഭാരപഥവീസങ്ഖാതം തം തം ഠാനം വിസരതി, പാപുണാതി ച, ലക്ഖണാപവസേനേവ വാ. സോപി ഹി സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയാദിപച്ചയതായ സേസഭൂതത്തയസങ്ഖാതം തം തം ഠാനം ദ്രവഭാവസിദ്ധേന വിസ്സന്ദനഭാവേന ആബന്ധത്തം, ആസത്തത്തം, അവിപ്പകിണ്ണഞ്ച കരോന്തം ‘‘അപ്പോതി പപ്പോതീ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി.

തേജനവസേനാതി നിസിതഭാവേന തിക്ഖഭാവേന. വുത്തനയേനാതി കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ‘‘നാനാവിധേസൂ’’തി ആപോധാതുയം വുത്തനയേന. കുപിതേനാതി ഖുഭിതേന. ഉസുമജാതോതി ഉസ്മാഭിഭൂതോ. ജീരതീതി ജിണ്ണോ ഹോതി. തേജോധാതുവസേന ലബ്ഭമാനാ ഇമസ്മിം കായേ ജരാപവത്തി പാകടജരാവസേന വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഇന്ദ്രിയവേകല്ലത’’ന്തിആദി വുത്തം. സരീരേ പകതിഉസുമം അതിക്കമിത്വാ ഉണ്ഹഭാവോ സന്താപോ, സരീരസ്സ ദഹനവസേന പവത്തോ മഹാദാഹോ പരിദാഹോതി അയമേതേസം വിസേസോ. യേന ജീരീയതീതി ച ഏകാഹികാദിജരരോഗേന ജരീയതീതിപി അത്ഥോ യുജ്ജതി. സതക്ഖത്തും താപേത്വാ താപേത്വാ സീതുദകേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടാ സപ്പി ‘‘സതധോതസപ്പീ’’തി വദന്തി. അസിതന്തി ഭുത്തം. ഖായിതന്തി ഖാദിതം. സായിതന്തി അസ്സാദിതം. സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛതീതി സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ വസേന വുത്തം, അസമ്മാപരിപാകോപി പന വിസമവേപാകിനിയാ തസ്സാ ഏവ വസേന വേദിതബ്ബോ. രസാദിഭാവേനാതി രസരുധിരമംസമേദന്ഹാരുഅട്ഠിഅട്ഠിമിഞ്ജസുക്കവസേന. വിവേകന്തി പുഥുഭാവം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസഭാവം. അസിതാദിഭേദസ്സ ഹി ആഹാരസ്സ പരിണാമേ രസോ ഹോതി, തം പടിച്ച രസധാതു ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഏവം ‘‘രസസ്സ പരിണാമേ രുധിര’’ന്തിആദിനാ സബ്ബം നേതബ്ബം.

വായനവസേനാതി സമുദീരണവസേന, സവേഗഗമനവസേന വാ. ഉഗ്ഗാരഹിക്കാദീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഉദ്ദേകഖിപനാദിപവത്തനകവാതാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉച്ചാരപസ്സാവാദീതി ആദി-സദ്ദേന പിത്തസേമ്ഹലസികാകേവലദുഗ്ഗന്ധാദിനീഹരണകാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. യദിപി കുച്ഛി-സദ്ദോ ഉദരപരിയായോ, കോട്ഠ-സദ്ദേന പന അന്തന്തരസ്സ വുച്ചമാനത്താ തദവസിട്ഠോ ഉദരപ്പദേസോ ഇധ കുച്ഛി-സദ്ദേന വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കുച്ഛിസയാ വാതാതി അന്താനം ബഹിവാതാ’’തി. സമിഞ്ജനപസാരണാദീതി ആദി-സദ്ദേന ആലോകനവിലോകനഉദ്ധരണാതിഹരണാദികാ സബ്ബാ കായികകിരിയാ സങ്ഗഹിതാ. ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ ചിത്തസമുട്ഠാനാവാ’’തി ഏതേന അസ്സാസപസ്സാസാനം സരീരം മുഞ്ചിത്വാ പവത്തി നത്ഥീതി ദീപേതി. ന ഹി ബഹിദ്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ സമ്ഭവോ അത്ഥീതി. യദി ഏവം കഥം ‘‘പസ്സാസോതി ബഹിനിക്ഖമനനാസികവാതോ, ദീഘനാസികസ്സ നാസികഗ്ഗം, ഇതരസ്സ ഉത്തരോട്ഠം ഫുസന്തോ പവത്തതീ’’തി വചനം? തം നിക്ഖമനാകാരേന പവത്തിയാ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ, സന്താനേ പവത്തഉതുസമുട്ഠാനസ്സ ച വസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബത്ഥാതി ആപോധാതുആദീനം തിസ്സന്നം ധാതൂനം നിദ്ദേസം സന്ധായാഹ. തത്ഥ ആപോധാതുനിദ്ദേസേ ‘‘യം വാ പനഞ്ഞ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ഭവസ്സ, തേജോധാതുനിദ്ദേസേ സരീരേ പാകതികഉസ്മായ, വായോധാതുനിദ്ദേസേ ധമനിജാലാനുസടസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ചമ്മഖീലപീളകാദിനിബ്ബത്തകവായുനോ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സമിഞ്ജനാദിനിബ്ബത്തകവാതാ ചിത്തസമുട്ഠാനാവ. യദി ഏവം, കഥം ‘‘പുരിമാ പഞ്ച ചതുസമുട്ഠാനാ’’തി വചനം? ന ഹി സമിഞ്ജനാദിനിബ്ബത്തകാ ഏവ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാ, അഥ ഖോ തദഞ്ഞേപീതി നത്ഥി വിരോധോ.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. തേനാഹ ‘‘വീസതിയാ ആകാരേഹീ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിത്ഥാരതോ ആഗതേ ധാതുകമ്മട്ഠാനേതി അത്ഥോ. തേന അയം വണ്ണനാ ന കേവലം മഹാഹത്ഥിപദൂപമസ്സേവ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ), അഥ ഖോ മഹാരാഹുലോവാദ- (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) ധാതുവിഭങ്ഗസുത്താനമ്പി (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ) അത്ഥസംവണ്ണനാ ഹോതിയേവാതി ദസ്സിതം ഹോതി. ഭാവനാനയേപി ഏസേവ നയോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഏവം രാഹുലോവാദധാതുവിഭങ്ഗേസുപീ’’തി.

൩൦൮. ഭാവനാനയേതി ഭാവനായ നയേ. യേന കമ്മട്ഠാനഭാവനാ ഇജ്ഝതി, തസ്മിം ഭാവനാവിധിമ്ഹീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ധാതുകമ്മട്ഠാനേ. യസ്മാ യേസം ‘‘തിക്ഖപഞ്ഞോ നാതിതിക്ഖപഞ്ഞോ’’തി ഇമേസം ദുവിധാനം പുഗ്ഗലാനം വസേന ഇദം കമ്മട്ഠാനം ദ്വിധാ ആഗതം ദ്വിധാ ദേസിതം, തസ്മാ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോപി തേസം ദ്വിധാവ ഇച്ഛിതബ്ബോതി തം താവ ദസ്സേതും ‘‘തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തിആദി ആരദ്ധം. ലോമാ പഥവീധാതൂതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ഏവം വിത്ഥാരതോ ധാതുപരിഗ്ഗഹോതി ‘‘കേസാ പഥവീധാതു, ലോമാ പഥവീധാതൂ’’തിആദിനാ ഏവം ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി വിത്ഥാരതോ ധാതുകമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ. പപഞ്ചതോതി ദന്ധതോ സണികതോ. യം ഥദ്ധലക്ഖണന്തി കേസാദീസു യം ഥദ്ധലക്ഖണം കക്ഖളഭാവോ. യം ആബന്ധനലക്ഖണന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം മനസി കരോതോതി വത്ഥും അനാമസിത്വാ ഏവം ലക്ഖണമത്തതോ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ. അസ്സാതി തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ. കമ്മട്ഠാനം പാകടം ഹോതീതി യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനഭൂതം തദേവ ലക്ഖണം വിഭൂതം ഹോതി, തസ്സ വാ ലക്ഖണസ്സ സുട്ഠു ഉപട്ഠാനതോ തം ആരബ്ഭ പവത്തമാനം മനസികാരസങ്ഖാതം കമ്മട്ഠാനം വിഭൂതം വിസദം ഹോതി, തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഇന്ദ്രിയപാടവേന സംഖിത്തരുചിഭാവതോ. സബ്ബസോ മന്ദപഞ്ഞസ്സ ഭാവനാവ ന ഇജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സാ’’തി. ഏവം മനസി കരോതോതി വുത്തനയേന സങ്ഖേപതോ മനസി കരോതോ. അന്ധകാരം അവിഭൂതം ഹോതീതി അനുപട്ഠാനതോ അന്ധം വിയ കരോന്തം അപാകടം ഹോതി കമ്മട്ഠാനന്തി യോജനാ. പുരിമനയേനാതി ‘‘കേസാ പഥവീധാതൂ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന. വത്ഥുആമസനേന വിത്ഥാരതോ മനസി കരോന്തസ്സ പാകടം ഹോതി കമ്മട്ഠാനം, നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ അഖിപ്പനിസന്തിതായ വിത്ഥാരരുചിഭാവതോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ദ്വീസു ഭിക്ഖൂസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പേയ്യാലമുഖന്തി പേയ്യാലപാളിയാ മുഖഭൂതം ദ്വാരഭൂതം ആദിതോ വാരം, വാരദ്വയം വാ. വിത്ഥാരേത്വാതി അനവസേസതോ സജ്ഝായിത്വാ. ഉഭതോകോടിവസേനേവാതി തസ്സ തസ്സ വാരസ്സ ആദിഅന്തഗ്ഗഹണവസേനേവ. ഓട്ഠപരിയാഹതമത്തന്തി ഓട്ഠാനം സമ്ഫുസനമത്തം. യഥാ ഗന്ഥപരിവത്തനേ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഖേപോ രുച്ചതി, ന വിത്ഥാരോ. ഇതരസ്സ ച വിത്ഥാരോ രുച്ചതി, ന സങ്ഖേപോ, ഏവം ഭാവനാനയേപീതി ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം.

തസ്മാതി യസ്മാ തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ സങ്ഖേപോ, നാതിതിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ച വിത്ഥാരോ സപ്പായോ, തസ്മാ. യസ്മാ കമ്മട്ഠാനം അനുയുഞ്ജിതുകാമസ്സ സീലവിസോധനാദിപുബ്ബകിച്ചം ഇച്ഛിതബ്ബം, തം സബ്ബാകാരസമ്പന്നം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവാതി ഇധ ന ആമട്ഠം. യസ്മാ പന വിവേകട്ഠകായസ്സ, വിവേകട്ഠചിത്തസ്സേവ ച ഭാവനാ ഇജ്ഝതി, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ തദുഭയം ദസ്സേന്തോ ‘‘രഹോഗതേന പടിസല്ലീനേനാ’’തി ആഹ. തത്ഥ രഹോഗതേനാതി രഹസി ഗതേന, ഏകാകിനാ ഭാവനാനുകൂലട്ഠാനം ഉപഗതേനാതി അത്ഥോ. പടിസല്ലീനേനാതി പതി പതി പുഥുത്താരമ്മണതോ ചിത്തം നിസേധേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ സല്ലീനേന, തത്ഥ സംസിലിട്ഠചിത്തേനാതി അത്ഥോ. സകലമ്പി അത്തനോ രൂപകായം ആവജ്ജേത്വാതി ഉദ്ധം പാദതലാ, അധോ കേസമത്ഥകാ, തിരിയം തചപരിയന്തം സബ്ബമ്പി അത്തനോ കരജകായം ധാതുവസേന മനസി കരോന്തോ യസ്മാ ചാതുമഹാഭൂതികോ അയം കായോ, തസ്മാ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതൂ’’തി ചതുമഹാഭൂതവസേന സമന്നാഹരിത്വാതി അത്ഥോ. ഇദാനി താസം ധാതൂനം ലക്ഖണതോ, ഉപട്ഠാനാകാരതോ ച മനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഇമസ്മിം കായേ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഥദ്ധഭാവോതി ലക്ഖണമാഹ. ഥദ്ധത്തലക്ഖണാ ഹി പഥവീധാതു. ഖരഭാവോതി ഉപട്ഠാനാകാരം, ഞാണേന ഗഹേതബ്ബാകാരന്തി അത്ഥോ. ദ്രവഭാവോ ലക്ഖണം ആപോധാതുയാ പഗ്ഘരണസഭാവത്താ. ആബന്ധനം ഉപട്ഠാനാകാരോ. ഉണ്ഹഭാവോ ലക്ഖണം തേജോധാതുയാ ഉസ്മാസഭാവത്താ. പരിപാചനം ഉപട്ഠാനാകാരോ. വിത്ഥമ്ഭനം ലക്ഖണം വായോധാതുയാ ഉപത്ഥമ്ഭനസഭാവത്താ. സമുദീരണം ഉപട്ഠാനാകാരോ, ഉപട്ഠാനാകാരോ ച നാമ ധാതൂനം സകിച്ചകരണവസേന ഞാണസ്സ വിഭൂതാകാരോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ഉഭയഗ്ഗഹണം? പുഗ്ഗലജ്ഝാസയതോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ധാതുയോ മനസി കരോന്തസ്സ താ സഭാവതോ ഗഹേതബ്ബതം ഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചസ്സ സകിച്ചകരണതോ, യോ രസോതി വുച്ചതി. തത്രായം യോഗീ ധാതുയോ മനസി കരോന്തോ ആദിതോ പച്ചേകം സലക്ഖണതോ, സരസതോപി പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘യോ ഇമസ്മിം കായേ ഥദ്ധഭാവോ വാ ഖരഭാവോ വാ…പേ… ഏവം സംഖിത്തേന ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി. തത്ഥ പരിഗ്ഗഹേത്വാതി പരിഗ്ഗാഹകഭൂതേന ഞാണേന ധാതുയോ ലക്ഖണതോ, രസതോ വാ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേത്വാ. അയം താവ സംഖിത്തതോ ഭാവനാനയേ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസോ.

ഏവം പന ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ പഥവീധാതു ഥദ്ധഭാവോ വാ ഖരഭാവോ വാ, ആപോധാതു ദ്രവഭാവോ വാ ആബന്ധനഭാവോ വാ, തേജോധാതു ഉണ്ഹഭാവോ വാ പരിപാചനഭാവോ വാ, വായോധാതു വിത്ഥമ്ഭനഭാവോ വാ സമുദീരണഭാവോ വാ’’തി ഏവം ലക്ഖണാദീഹി സദ്ധിംയേവ ധാതുയോ മനസി കരോന്തേന കാലസതമ്പി കാലസഹസ്സമ്പി പുനപ്പുനം ആവജ്ജിതബ്ബം മനസി കാതബ്ബം, തക്കാഹതം വിതക്കപരിയാഹതം കാതബ്ബം. തസ്സേവം മനസി കരോതോ യം ലക്ഖണാദീസു സുപാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തദേവ ഗഹേത്വാ ഇതരം വിസ്സജ്ജേത്വാ തേന സദ്ധിം ‘‘പഥവീധാതു ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏവം മനസി കരോന്തേന ഹി അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ, അനുപട്ഠാനമുഞ്ചനതോ, ലക്ഖണതോ, തയോ ച സുത്തന്താതി ഇമേഹി ദസഹാകാരേഹി മനസികാരകോസല്ലം അനുട്ഠാതബ്ബം.

തത്ഥ അനുപുബ്ബതോതി അനുപടിപാടിതോ ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതപടിപാടിതോ, സാ ച ദേസനാപടിപാടിയേവ. ഏവം അനുപുബ്ബതോ മനസി കരോന്തേനാപി നാതിസീഘതോ മനസി കാതബ്ബം. അതിസീഘതോ മനസി കരോതോ ഹി അപരാപരം കമ്മട്ഠാനമനസികാരോ നിരന്തരം പവത്തതി, കമ്മട്ഠാനം പന അവിഭൂതം ഹോതി, ന വിസേസം ആവഹതി. തസ്മാ നാതിസീഘതോ മനസി കാതബ്ബം. യഥാ ച നാതിസീഘതോ, ഏവം നാതിസണികതോപി. അതിസണികതോ മനസി കരോതോ ഹി കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതി, വിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി. അതിസീഘം അതിസണികഞ്ച മഗ്ഗം ഗച്ഛന്താ പുരിസാ ഏത്ഥ നിദസ്സേതബ്ബാ. വിക്ഖേപപടിബാഹനതോതി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപോ പടിബാഹിതബ്ബോ. ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപേ ഹി സതി കമ്മട്ഠാനാ പരിഹായതി പരിധംസതി. ഏകപദികമഗ്ഗഗാമീ പുരിസോ ചേത്ഥ നിദസ്സേതബ്ബോ. പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോതി ‘‘യാ അയം പഥവീധാതൂ’’തിആദികാ പണ്ണത്തി, തം അതിക്കമിത്വാ ലക്ഖണേസു ഏവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം.

ഏവം പണ്ണത്തിം വിജഹിത്വാ കക്ഖളലക്ഖണാദീസു ഏവ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ ലക്ഖണാനി സുപാകടാനി സുവിഭൂതാനി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തസ്സേവം പുനപ്പുനം മനസികാരവസേന ചിത്തം ആസേവനം ലഭതി. സബ്ബോ രൂപകായോ ധാതുമത്തതോ ഉപട്ഠാതി സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ നിജ്ജീവോ യന്തം വിയ യന്തസുത്തേന അപരാപരം പരിവത്തമാനോ. സചേ പന ബഹിദ്ധാപി മനസികാരം ഉപസംഹരതി, അഥസ്സ ആഹിണ്ഡന്താ മനുസ്സതിരച്ഛാനാദയോ സത്താകാരം വിജഹിത്വാ ധാതുസമൂഹവസേനേവ ഉപട്ഠഹന്തി, തേഹി കരിയമാനാ കിരിയാ ധാതുമയേന യന്തേന പവത്തിയമാനാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തേഹി അജ്ഝോഹരിയമാനം പാനഭോജനാദി ധാതുസങ്ഘാതേ പക്ഖിപ്പമാനോ ധാതുസങ്ഘാതോ വിയ ഉപട്ഠാതി. അഥസ്സ തഥാ ലദ്ധാസേവനമ്പി ചിത്തം യദി അച്ചാരദ്ധവീരിയതായ ഉദ്ധച്ചവസേന വാ അതിലീനവീരിയതായ കോസജ്ജവസേന വാ ഭാവനാവിധിം ന ഓതരേയ്യ, തദാ അധിചിത്തസുത്തം (അ. നി. ൩.൧൦൩), അനുത്തരസീതിഭാവസുത്തം (അ. നി. ൬.൮൫), ബോജ്ഝങ്ഗസുത്തന്തി (സം. നി. ൫.൧൯൪-൧൯൫) ഇമേസു തീസു സുത്തേസു ആഗതനയേന വീരിയസമാധിയോജനാ കാതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘തയോ ച സുത്തന്താ’’തി. ഏവം പന വീരിയസമതം യോജേത്വാ തസ്മിംയേവ ലക്ഖണേ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ യദാ സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ലദ്ധസമതാനി സുവിസദാനി പവത്തന്തി, തദാ അസദ്ധിയാദീനം ദൂരീഭാവേന സാതിസയം ഥാമപ്പത്തേഹി സത്തഹി ബലേഹി ലദ്ധൂപത്ഥമ്ഭാനി വിതക്കാദീനി ഝാനങ്ഗാനി പടുതരാനി ഹുത്വാ പാതുഭവന്തി, തേസം ഉജുവിപച്ചനീകതായ നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭിതാനിയേവ ഹോന്തി സദ്ധിം തദേകട്ഠേഹി പാപധമ്മേഹി. ഏത്താവതാ ചാനേന ഉപചാരജ്ഝാനം സമധിഗതം ഹോതി ധാതുലക്ഖണാരമ്മണം. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം പഥവീധാതു ആപോധാതൂതി…പേ… ഉപചാരമത്തോ സമാധി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

തത്ഥ ധാതുമത്തതോതി വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ മത്ത-സദ്ദോ. തേന യം ഇതോ ബാഹിരകാ, ലോകിയമഹാജനോ ച ‘‘സത്തോ ജീവോ’’തിആദികം വിസേസം ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ അവിജ്ജമാനം വികപ്പനാമത്തേനേവ സമാരോപേന്തി, തം നിവത്തേതി. തേനേവാഹ ‘‘നിസ്സത്തതോ നിജ്ജീവതോ’’തി. ആവജ്ജിതബ്ബന്തി സമന്നാഹരിതബ്ബം. മനസി കാതബ്ബന്തി പുനപ്പുനം ഭാവനാവസേന ധാതുമത്തതോ ധാതുലക്ഖണം മനസി ഠപേതബ്ബം. പച്ചവേക്ഖിതബ്ബന്തി തദേവ ധാതുലക്ഖണം പതി പതി അവേക്ഖിതബ്ബം, ഭാവനാസിദ്ധേന ഞാണചക്ഖുനാ അപരാപരം പച്ചക്ഖതോ പസ്സിതബ്ബം.

തസ്സേവം വായമമാനസ്സാതി തസ്സ യോഗിനോ ഏവം വുത്തപ്പകാരേന ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ, തത്ഥ ച ഭാവനാഅനുയോഗേ സക്കച്ചകാരിതായ, സാതച്ചകാരിതായ, സപ്പായസേവിതായ, സമഥനിമിത്തസല്ലക്ഖണേന, ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനുപവത്തനേന, കായേ ച ജീവിതേ ച നിരപേക്ഖവുത്തിതായ, അന്തരാ സങ്കോചം അനാപജ്ജന്തേന ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഉസ്സോള്ഹിയം അവട്ഠാനേന സമ്മദേവ വായാമം പയോഗം പരക്കമം പവത്തേന്തസ്സ. ധാതുപ്പഭേദാവഭാസനപഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതോതി പഥവീആദീനം ധാതൂനം സഭാവലക്ഖണാവഭാസനേന അവഭാസനകിച്ചായ ഭാവനാപഞ്ഞായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു അവിജഹനേന സബ്ബതോ ഗഹിതോ മഹഗ്ഗതഭാവം അപ്പത്തതായ ഉപചാരമത്തോ സിഖാപ്പത്തോ കാമാവചരസമാധി ഉപ്പജ്ജതി. ഉപചാരസമാധീതി ച രുള്ഹീവസേന വേദിതബ്ബം. അപ്പനം ഹി ഉപേച്ച ചാരീ സമാധി ഉപചാരസമാധി, അപ്പനാ ചേത്ഥ നത്ഥി. താദിസസ്സ പന സമാധിസ്സ സമാനലക്ഖണതായ ഏവം വുത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ അപ്പനാ ന ഹോതീതി? തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സഭാവധമ്മാരമ്മണത്താ’’തി. സഭാവധമ്മേ ഹി തസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവതോ അസതി ഭാവനാവിസേസേ അപ്പനാഝാനം ന ഉപ്പജ്ജതി, ലോകുത്തരം പന ഝാനം വിസുദ്ധിഭാവനാനുക്കമവസേന, ആരുപ്പം ആരമ്മണാതിക്കമഭാവനാവസേന അപ്പനാപ്പത്തം ഹോതീതി മരണാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൭) വുത്തോവായമത്ഥോ.

ഏവം രൂപകായേ അവിസേസേന ചതുന്നം ധാതൂനം പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന ധാതുകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ അട്ഠിആദീനം വിനിബ്ഭുജനവസേന സങ്ഖേപതോ സുത്തേ ആഗതം ധാതുമനസികാരവിധിം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യേ ഇമേ ചത്താരോ കോട്ഠാസാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. യഥാപച്ചയം ഠിതാ സന്നിവേസവിസിട്ഠാ കട്ഠവല്ലിതിണമത്തികായോ ഉപാദായ യഥാ അഗാരസമഞ്ഞാ, ന തത്ഥ കോചി അഗാരോ നാമ അത്ഥി, ഏവം യഥാപച്ചയം സന്നിവേസവിസിട്ഠാനി പവത്തമാനാനി അട്ഠിന്ഹാരുമംസചമ്മാനി പടിച്ച സരീരസമഞ്ഞാ, ന ഏത്ഥ കോചി അത്താ ജീവോ. കേവലം തേഹി പരിവാരിതമാകാസമത്തന്തി ദസ്സേതി. ദേസനാ സത്തസുഞ്ഞതാസന്ദസ്സനപരാതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘നിസ്സത്തഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അട്ഠിഞ്ച പടിച്ചാതി പണ്ഹികട്ഠികാദിഭേദം പടിപാടിയാ ഉസ്സിതം ഹുത്വാ ഠിതം അതിരേകതിസതഭേദം അട്ഠിം ഉപാദായ. ന്ഹാരുഞ്ചാതി തമേവ അട്ഠിസങ്ഘാടം ആബന്ധിത്വാ ഠിതം നവസതപ്പഭേദം ന്ഹാരും. മംസന്തി തമേവ അട്ഠിസങ്ഘാടം അനുലിമ്പിത്വാ ഠിതം നവപേസിസതപ്പഭേദം മംസം. ചമ്മന്തി മച്ഛികപത്തകച്ഛായായ ഛവിയാ സഞ്ഛാദിതം സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം ബഹലചമ്മം പടിച്ച ഉപാദായ. സബ്ബത്ഥ ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ആകാസോ പരിവാരിതോതി യഥാ ഭിത്തിപാദാദിവസേന ഠപിതം കട്ഠം, തസ്സേവ ആബന്ധനവല്ലി, അനുലേപനമത്തികാ, ഛാദനതിണന്തി ഏതാനി കട്ഠാദീനി അന്തോ, ബഹി ച പരിവാരേത്വാ ഠിതോ ആകാസോ അഗാരന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, ഗേഹന്തി പണ്ണത്തിം ലഭതി, ഏവമേവ യഥാവുത്താനി അട്ഠിആദീനി അന്തോ, ബഹി ച പരിവാരേത്വാ ഠിതോ ആകാസോ താനേവ അട്ഠിആദീനി ഉപാദായ രൂപന്ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, സരീരന്തി വോഹാരം ലഭതി. യഥാ ച കട്ഠാദീനി പടിച്ച സങ്ഖം ഗതം അഗാരം ലോകേ ‘‘ഖത്തിയഗേഹം, ബ്രാഹ്മണഗേഹ’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി ‘‘ഖത്തിയസരീരം ബ്രാഹ്മണസരീര’’ന്തി വോഹരീയതി, നത്ഥേത്ഥ കോചി സത്തോ വാ ജീവോ വാതി അധിപ്പായോ.

തേതി തേ ചത്താരോ കോട്ഠാസേ വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാതി യോജനാ. തംതംഅന്തരാനുസാരിനാതി അട്ഠിന്ഹാരൂനം ന്ഹാരുമംസാനം മംസചമ്മാനന്തി തേസം തേസം കോട്ഠാസാനം വിവരാനുപാതിനാ ഞാണസങ്ഖാതേന ഹത്ഥേന. വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാതി അനേകക്ഖത്തും വിനിവേഠേത്വാ. അഥ വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാ വിനിബ്ഭുജിത്വാതി പച്ചേകം അട്ഠിആദീനം അന്തരാനുസാരിനാ ഞാണഹത്ഥേന വിനിബ്ഭോഗം കത്വാ. ഏതേസൂതി സകലമ്പി അത്തനോ രൂപകായം ചതുധാ കത്വാ വിഭത്തേസു യഥാവുത്തേസു അട്ഠിആദീസു ചതൂസു കോട്ഠാസേസു. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘യോ ഇമസ്മിം കായേ ഥദ്ധഭാവോ വാ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം ഭാവനാവിധാനം, തം അനന്തരനയേ വുത്താകാരേനേവ വത്തബ്ബം.

൩൦൯. വിത്ഥാരതോ ആഗതേ പന ‘‘ചതുധാതുവവത്ഥാനേ’’തി ആനേത്വാ യോജനാ. ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന വേദിതബ്ബോ ഭാവനാനയോ. ‘‘ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി ധാതുയോ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ആദിതോ ദ്വത്തിംസാകാരാ ധാതുയോ ന ഹോന്തീതി? വത്ഥുസീസേന ധാതൂനംയേവ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ നായം ദോസോ. വുത്തപ്പകാരേതി ‘‘ഗോചരഗാമതോ നാതിദൂരനാച്ചാസന്നതാദീഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൩) വുത്തപ്പകാരേ. കതസബ്ബകിച്ചേനാതി പലിബോധുപച്ഛേദാദികം കതം സബ്ബകിച്ചം ഏതേനാതി കതസബ്ബകിച്ചോ, തേനസ്സ സീലവിസോധനാദി പന കമ്മട്ഠാനുഗ്ഗഹണതോ പഗേവ സിദ്ധം ഹോതീതി ദസ്സേതി. സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോതി സമ്ഭരീയന്തി ഏതേന ബുദ്ധിവോഹാരാതി സമ്ഭാരോ, തന്നിമിത്തം. കിം പനേതം? പഥവീആദി. കേസാദീസു ഹി വീസതിയാ ആകാരേസു ‘‘പഥവീ’’തി ബുദ്ധിവോഹാരാ പഥവീനിമിത്തകാ ഥദ്ധതം ഉപാദായ പവത്തനതോ. തസ്മാ തത്ഥ പഥവീസമ്ഭാരോ നാമ സവിസേസായ തസ്സാ അത്ഥിതായ കേസാദയോ സഹ സമ്ഭാരേഹീതി സസമ്ഭാരാ. ആപോകോട്ഠാസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സസമ്ഭാരാനം സങ്ഖേപോ സസമ്ഭാരസങ്ഖേപോ, തതോ സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോ ഭാവേതബ്ബന്തി യോജനാ. സങ്ഖേപതോ വീസതിയാ, ദ്വാദസസു, ചതൂസു, ഛസു ച കോട്ഠാസേസു യഥാക്കമം പഥവീആദികാ ചതസ്സോ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ധാതുവവത്ഥാനം സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോ ഭാവനാ. തേനാഹ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു വീസതിയാ കോട്ഠാസേസൂ’’തിആദി.

സസമ്ഭാരവിഭത്തിതോതി സസമ്ഭാരാനം കേസാദീനം വിഭാഗതോ കേസാദികേ വീസതി കോട്ഠാസേ പുബ്ബേ വിയ ഏകജ്ഝം അഗ്ഗഹേത്വാ വിഭാഗതോ പഥവീധാതുഭാവേന വവത്ഥാപനം. ആപോകോട്ഠാസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സലക്ഖണസങ്ഖേപതോതി ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, ധമ്മാനം സഭാവോ, ഇധ പന ഥദ്ധതാദി. തസ്മാ ഥദ്ധലക്ഖണാദിവന്തതായ സഹ ലക്ഖണേഹീതി സലക്ഖണാ, കേസാദയോ ദ്വാചത്താലീസ ആകാരാ. തേസം സങ്ഖേപതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കേസാദികേ വീസതി കോട്ഠാസേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ഥദ്ധതാദികം ചതുബ്ബിധമ്പി ലക്ഖണം വവത്ഥപേത്വാ ഭാവനാ സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ ഭാവനാ. ഏസ നയോ ആപോകോട്ഠാസാദീസുപി. സലക്ഖണവിഭത്തിതോതി ഥദ്ധലക്ഖണാദിനാ സലക്ഖണാനം കേസാദീനം വിഭാഗതോ കേസാദീസു ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേസു പച്ചേകം ഥദ്ധതാദീനം ചതുന്നം ചതുന്നം ലക്ഖണാനം വവത്ഥാപനവസേന ഭാവനാ.

ഏവം ചതൂഹി ആകാരേഹി ഉദ്ദിട്ഠം ഭാവനാനയം നിദ്ദിസിതും ‘‘കഥം സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോ ഭാവേതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഏത്ഥ ച യഥാ തിക്ഖപഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ തിക്ഖതായ പരോപരിയത്തസബ്ഭാവതോ തിക്ഖിന്ദ്രിയമുദിന്ദ്രിയതാവസേന ദുവിധോതി. തത്ഥ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ വസേന സങ്ഖേപതോ പഠമനയോ വുത്തോ, മുദിന്ദ്രിയസ്സ വസേന ദുതിയോ. ഏവം നാതിതിക്ഖപഞ്ഞോപി പുഗ്ഗലോതി. തത്ഥ യോ വിസദിന്ദ്രിയോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സ വസേന സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോ, സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ ച ഭാവനാനയോ നിദ്ദിട്ഠോ. യോ പന നാതിവിസദിന്ദ്രിയോ, തസ്സ വസേന സസമ്ഭാരവിഭത്തിതോ, സലക്ഖണവിഭത്തിതോ ച ഭാവനാനയോ നിദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. തസ്സ ഏവം വവത്ഥാപയതോ ഏവ ധാതുയോ പാകടാ ഹോന്തി സവിസേസം ധാതൂനം പരിഗ്ഗഹിതത്താ. ഭാവനാവിധാനം പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൧൦. യസ്സാതി നാതിവിസദിന്ദ്രിയം പുഗ്ഗലം സന്ധായ വദതി. ഏവം ഭാവയതോതി സസമ്ഭാരസങ്ഖേപതോ ഭാവേന്തസ്സ. യേന വിധിനാ ഉഗ്ഗഹേത്വാ കുസലോ ഹോതി, സോ സത്തവിധോ വിധി ‘‘ഉഗ്ഗഹകോസല്ല’’ന്തി വുച്ചതി, തന്നിബ്ബത്തം വാ ഞാണം. ഏവം മനസികാരകോസല്ലമ്പി വേദിതബ്ബം. ദ്വത്തിംസാകാരേതി ധാതുമനസികാരവസേന പരിഗ്ഗഹിതേ കേസാദികേ ദ്വത്തിംസവിധേ കോട്ഠാസേ. ‘‘ദ്വത്തിംസാകാരേ’’തി ച ഇദം തേജവായുകോട്ഠാസേസു വണ്ണാദിവസേന വവത്ഥാനസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. സബ്ബം തത്ഥ വുത്തവിധാനം കാതബ്ബന്തി ‘‘വചസാ മനസാ’’തിആദിനാ വുത്തഉഗ്ഗഹകോസല്ലുദ്ദേസതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘അനുപുബ്ബമുഞ്ചനാദിവസേനാ’’തി പദം, താവ ആഗതം സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം കാതബ്ബം സമ്പാദേതബ്ബം. വണ്ണാദിവസേനാതി വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന. അയഞ്ച വണ്ണാദിവസേന മനസികാരോ ധാതുപടിക്കൂലവണ്ണമനസികാരാനം സാധാരണോ പുബ്ബഭാഗോതി നിബ്ബത്തിതധാതുമനസികാരമേവ ദസ്സേതും ‘‘അവസാനേ ഏവം മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ’’തി വുത്തം.

൩൧൧. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാതി ഏതേ ‘‘സീസകടാഹപലിവേഠനചമ്മം കേസാ’’തി ഏവം വോഹരിയമാനാ ഭൂതുപാദായധമ്മാ ‘‘മയി കേസാ ജാതാ, മയമേത്ഥ ജാതാ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണസുഞ്ഞാ. ഇമിനാ കാരണസ്സ ച ഫലസ്സ ച അബ്യാപാരതായ ധാതുമത്തതം സന്ദസ്സേതി, തേന ച ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണാനമ്പി ഏവമേവ അബ്യാപാരതാ ദീപിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി താനി, തേസം കാരണാനി ച തഥാ തഥാ ആഭുജിത്വാ, പച്ചവേക്ഖിത്വാ ച ഉപ്പജ്ജന്തി, പച്ചയഭാവം വാ ഗച്ഛന്തീതി. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. അചേതനോതി ന ചേതനോ, ചേതനാരഹിതോ വാ. അബ്യാകതോതി അബ്യാകതരാസിപരിയാപന്നോ. സുഞ്ഞോതി അത്തസുഞ്ഞോ. തതോ ഏവ നിസ്സത്തോ. ഥദ്ധലക്ഖണാധികതായ ഥദ്ധോ. തതോ ഏവ പഥവീധാതൂതി ഏവം മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

൩൧൨. സുഞ്ഞഗാമട്ഠാനേതി ഏത്ഥ സുഞ്ഞഗാമഗ്ഗഹണം പരമത്ഥതോ വേദകവിരഹദസ്സനത്ഥം കായസ്സ.

൩൧൩. മധുകട്ഠികേതി മധുകബീജാനി.

൩൧൪. ഗേഹഥമ്ഭാനം ആധാരഭാവേന ഠപിതസിലായോ പാസാണഉദുക്ഖലകാനീതി അധിപ്പേതാനി.

൩൧൫. ദുഗ്ഗന്ധാദിഭാവേ ചസ്സ സദിസഭാവദസ്സനത്ഥം അല്ലഗോചമ്മഗ്ഗഹണം.

൩൧൬. യേഭുയ്യേന മംസപേസീനം ബഹലതായ മഹാമത്തികഗ്ഗഹണം.

൩൧൭. കുട്ടദാരൂസൂതി ദാരുകുട്ടികായ കുടിയാ ഭിത്തിപാദഭൂതേസു കട്ഠേസു.

൩൧൮. പണ്ഹികട്ഠിആദീനം ആധാരഭാവോ വിയ ഗോപ്ഫകട്ഠിആദീനം ആധേയ്യഭാവോപി അസമന്നാഹാരസിദ്ധോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പണ്ഹികട്ഠിഗോപ്ഫകട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’’ന്തിആദിം വത്വാ പുന ‘‘സീസട്ഠിഗീവട്ഠികേ പതിട്ഠിത’’ന്തിആദി വുത്തം.

൩൧൯. സിന്നവേത്തഗ്ഗാദീസൂതി സേദിതവേത്തകളീരാദീസു.

൩൨൧. ഉരട്ഠിസങ്ഘാടോ പഞ്ജരസദിസതായ ‘‘ഉരട്ഠിപഞ്ജര’’ന്തി വുത്തോ. തസ്സ അഥിരഭാവദസ്സനത്ഥം ജിണ്ണസന്ദമാനികപഞ്ജരം നിദസ്സനഭാവേന ഗഹിതം.

൩൨൨. യമകമംസപിണ്ഡേതി മംസപിണ്ഡയുഗളേ.

൩൨൩. കിലോമകസ്സ സേതവണ്ണതായ ‘‘പിലോതികപലിവേഠിതേ’’തി പിലോതികം നിദസ്സനഭാവേന വുത്തം. ഏവമേവ ന വക്കഹദയാനി സകലസരീരേ ച മംസം ജാനാതീതി ഏത്ഥ ന വക്കഹദയാനി ജാനന്തി ‘‘മയം പടിച്ഛന്നകിലോമകേന പടിച്ഛന്നാനീ’’തി, ന സകലസരീരേ ച മംസം ജാനാതി ‘‘അഹം പടിച്ഛന്നകിലോമകേന പടിച്ഛന്ന’’ന്തി യോജേതബ്ബം.

൩൨൪. കോട്ഠമത്ഥകപസ്സന്തി കുസൂലസ്സ അബ്ഭന്തരേ മത്ഥകപസ്സം.

൩൨൫. ദ്വിന്നം ഥനാനമന്തരേതി ദ്വിന്നം ഥനപ്പദേസാനം വേമജ്ഝേ, ഥനപ്പദേസോ ച അബ്ഭന്തരവസേന വേദിതബ്ബോ.

൩൨൭. ഏകവീസതിഅന്തഭോഗേതി ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു ഓഭഗ്ഗോഭഗ്ഗേ അന്തമണ്ഡലേ.

൩൨൮. ആമാസയേ ഠിതോ പരിഭുത്താഹാരോ ഉദരിയന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഉദരിയം ഉദരേ ഠിതം അസിതപീതഖായിതസായിത’’ന്തി.

൩൩൧. അബദ്ധപിത്തം സംസരണലോഹിതം വിയ, കായുസ്മാ വിയ ച കമ്മജരൂപപടിബദ്ധവുത്തികന്തി ആഹ ‘‘ആബദ്ധപിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധം സകലസരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’’ന്തി. പടിബദ്ധതാവചനേന ചസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയേ സതി സബ്ഭാവമേവ ദീപേതി, ന ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ വിയ ഏകന്തകമ്മജതന്തി ദട്ഠബ്ബം. പിത്തകോസകേതി മഹാകോസാടകീകോസസദിസേ പിത്താധാരേ. യൂസഭൂതോതി രസഭൂതോ.

൩൩൨. ഉച്ഛിട്ഠോദകഗബ്ഭമലാദീനം ഛഡ്ഡനട്ഠാനം ചന്ദനികാ, തസ്സം ചന്ദനികായം.

൩൩൩. പുബ്ബാസയോ മന്ദപഞ്ഞാനം കേസഞ്ചിദേവ ഹോതീതി കത്വാ അസബ്ബസാധാരണന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘പുബ്ബോ അനിബദ്ധോകാസോ’’തി.

൩൩൪. പിത്തം വിയാതി അബദ്ധപിത്തം വിയ. സകലസരീരന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധം സബ്ബം സരീരപ്പദേസം. വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസാനി തേമേന്തന്തി ഏത്ഥ യകനം ഹേട്ഠാഭാഗപൂരണേന, ഇതരാനി തേസം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരണേന ച തേമേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാദീനി തേമയമാനേതി തേമകതേമിതബ്ബാനം അബ്യാപാരതാസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥം ഏവ ഉപമാ ദട്ഠബ്ബാ, ന ഠാനസാമഞ്ഞനിദസ്സനത്ഥം. സന്നിചിതലോഹിതേന ഹി തേമേതബ്ബാനം കേസഞ്ചി ഹേട്ഠാ, കസ്സചി ഉപരി ഠിതതാ കായഗതാസതിനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൦൬) ദസ്സിതാതി. യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗട്ഠാനം ‘‘മയി ലോഹിതം ഠിത’’ന്തി ന ജാനാതി, വക്കാദീനി ‘‘അമ്ഹേ തേമയമാനം ലോഹിതം ഠിത’’ന്തി ന ജാനന്തീതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

൩൩൬. പത്ഥിന്നസിനേഹോതി ഥിനഭാവം ഘനഭാവം ഗതസിനേഹോ. സകലസരീരേ മംസന്തി യോജനാ, തഞ്ച ഥൂലസരീരം സന്ധായ വുത്തം. മേദസ്സ സതിപി പത്ഥിന്നതായ ഘനഭാവേ മംസസ്സ വിയ ന ബദ്ധതാതി വുത്തം ‘‘പത്ഥിന്നയൂസോ’’തി. തേനേവസ്സ ആപോകോട്ഠാസതാ.

൩൩൭. ഉദകപുണ്ണേസു തരുണതാലട്ഠികൂപകേസൂതി നാതിപരിണതാനം സജലകാനം അഗ്ഗതോ ഛിന്നാനം താലസലാടുകാനം വിവരാനി സന്ധായ വുത്തം.

൩൩൮. വസായ അത്തനോ ആധാരേ അഭിബ്യാപനമുഖേന അബ്യാപാരതാസാമഞ്ഞം വിഭാവേതബ്ബന്തി ആചാമഗതതേലം നിദസ്സിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩൩൯. ഖേളുപ്പത്തിപച്ചയേ അമ്ബിലഗ്ഗമധുരഗ്ഗാദികേ.

൩൪൩. കേസാദീസു മനസികാരം പവത്തേത്വാ തേജോകോട്ഠാസേസു പവത്തേതബ്ബോ മനസികാരോതി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. യേന സന്തപ്പതീതി യേന കായോ സന്തപ്പതി, അയം സന്തപ്പനകിച്ചോ. തേജോതി തസ്സ പരിഗ്ഗണ്ഹനാകാരോ ഏവ പച്ചാമട്ഠോ. യേന ജീരീയതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൪൪. അസ്സാസപസ്സാസവസേനാതി അന്തോപവിസനബഹിനിക്ഖമനനാസികാവാതഭാവേന. ‘‘ഏവം പവത്തമനസികാരസ്സാ’’തി ഇമിനാ വുത്താകാരേന സസമ്ഭാരവിഭത്തിതോ പവത്തകമ്മട്ഠാനമനസികാരസ്സ. ധാതുയോ പാകടാ ഹോന്തീതി വിത്ഥാരതോ പരിഗ്ഗഹിതത്താ ധാതുയോ വിഭൂതാ ഹോന്തി. ഇധാപി ഭാവനാവിധാനം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൪൫. തത്ഥേവാതി തേസുയേവ വീസതിയാ കോട്ഠാസേസു. പരിപാചനലക്ഖണം വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണന്തി ഏത്ഥാപി ‘‘തത്ഥേവാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

പുന തത്ഥേവാതി തേസുയേവ ദ്വാദസസു കോട്ഠാസേസൂതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച കേസാദികോട്ഠാസാനം സംവിഗ്ഗഹതായ തത്ഥ വിജ്ജമാനാ ആപോധാതുആദയോ ന്ഹാനിയചുണ്ണാദീസു ഉദകാദയോ വിയ സുവിഞ്ഞേയ്യാതി ‘‘തത്ഥേവ ആബന്ധനലക്ഖണ’’ന്തിആദി വുത്തം.

സന്തപ്പനാദിതേജോകോട്ഠാസേസു പന വായോധാതുആദയോ ന തഥാ സുവിഞ്ഞേയ്യാതി കത്വാ ‘‘തേന അവിനിഭുത്ത’’ന്തി വുത്തം, ന തത്ഥേവാതി. യദി ഏവം, വായുകോട്ഠാസേസു കഥം തത്ഥേവാതി? വായുകോട്ഠാസാപി ഹി ഉദ്ധങ്ഗമവാതാദയോ പിണ്ഡാകാരേനേവ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബതം ഉപഗച്ഛന്തി, ന പന സന്തപ്പനാദിതേജോകോട്ഠാസാതി നായം ദോസോ. തത്ഥ തേനാതി തേന തേജേന. അവിനിഭുത്തന്തി അവിനാഭൂതം, തംതംകലാപഗതവസേന വാ ഏവം വുത്തം. ഏവം വവത്ഥാപയതോതി വുത്താകാരേന സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ ധാതുയോ വവത്ഥാപേന്തസ്സ. വുത്തനയേനാതി ‘‘തസ്സേവം വായമമാനസ്സാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൮) ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന.

൩൪൬. ഏവമ്പി ഭാവയതോതി സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഭാവേന്തസ്സാപി. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി സസമ്ഭാരവിഭത്തിതോ ഭാവനായം വുത്തേന നയേന. ഏവന്തി യഥാ കേസേ, ഏവം. സബ്ബകോട്ഠാസേസൂതി ഏകചത്താലീസഭേദേസു സേസസബ്ബകോട്ഠാസേസു ഏവമേത്ഥ അട്ഠസട്ഠിധാതുസതസ്സ പരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ ഹോതി. ഭാവനാവിധാനം പനേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഇദാനി വചനത്ഥാദിമുഖേനപി ധാതൂസു മനസികാരവിധാനം ദസ്സേതും ‘‘വചനത്ഥതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വചനത്ഥതോതി യസ്മാ സബ്ബപഠമം കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗഹണം വചനവസേന ഹോതി വചനദ്വാരേന തദത്ഥസ്സ ആദിതോ ഗഹേതബ്ബതോ, തസ്മാ വചനത്ഥതോപി ധാതൂനം മനസികാതബ്ബതാ വുത്താ. കലാപതോതി വചനത്ഥവസേന വിസേസതോ, സാമഞ്ഞതോ ച ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതസ്സ യസ്മാ താ പിണ്ഡസോ പവത്തന്തി, ന പച്ചേകം, തസ്മാ കലാപതോപി മനസികാതബ്ബതാ വുത്താ. തേ പന കലാപാ പരമാണുപരിമാണാ ഹോന്തീതി തപ്പരിയാപന്നാനം പഥവീധാതുആദീനം ഏകസ്മിം സരീരേ പരിമേയ്യപരിച്ഛേദം ദസ്സേതും ചുണ്ണതോ മനസികാതബ്ബതാ വുത്താ. സോ പനായം താസം ചുണ്ണതോ മനസികാരോ സങ്ഘാടവസേന ഹോതീതി നിബ്ബട്ടിതസരൂപമേവ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബം ദസ്സേതും ലക്ഖണാദിതോ മനസികാരോ വുത്തോ. ലക്ഖണാദിതോ ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തേന സലക്ഖണവിഭത്തിതോ കമ്മട്ഠാനാഭിനിവേസേ യസ്മാ ദ്വാചത്താലീസായ കോട്ഠാസാനം വസേന ധാതൂസു പരിഗ്ഗയ്ഹമാനാസു ‘‘ഏത്തകാ ഉതുസമുട്ഠാനാ, ഏത്തകാ ചിത്താദിസമുട്ഠാനാ’’തി അയം വിഭാഗോ ഞാതബ്ബോ ഹോതി, തസ്മാ സമുട്ഠാനതോ മനസികാരോ വുത്തോ.

ഏവം പരിഞ്ഞാതസമുട്ഠാനാനമ്പി താസം സദ്ദാനുസാരേന വിനാ വിസേസസാമഞ്ഞപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതും നാനത്തേകത്തതോ മനസികാരോ വുത്തോ. ലക്ഖണവിസേസതോ വിനിഭുത്തരൂപാപി ഏതാ അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനതായ പദേസേന അവിനിഭുത്താതി അയം വിസേസോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതും വിനിബ്ഭോഗാവിനിബ്ഭോഗതോ മനസികാരോ വുത്തോ. സതിപി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിയം കാചിദേവ കാസഞ്ചി സഭാഗാ, കാചി വിസഭാഗാതി അയമ്പി വിസേസോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതും സഭാഗവിസഭാഗതോ മനസികാരോ വുത്തോ. സഭാഗവിസഭാഗാപി ധാതുയോ അജ്ഝത്തികാ ഈദിസകിച്ചവിസേസയുത്താ, ബാഹിരാ തബ്ബിപരീതാതി അയം വിസേസോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതും അജ്ഝത്തികബാഹിരവിസേസതോ മനസികാരോ വുത്തോ. സജാതിസങ്ഗഹാദികോ ധാതുസങ്ഗഹവിസേസോപി പരിഗ്ഗഹിതബ്ബോതി ദസ്സേതും സങ്ഗഹതോ മനസികാരോ വുത്തോ. സന്ധാരണാദീഹി യഥാസകകിച്ചേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥമ്ഭഭാവതോപി ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതും പച്ചയതോ മനസികാരോ വുത്തോ. അബ്യാപാരനയതോ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതും അസമന്നാഹാരതോ മനസികാരോ വുത്തോ. അത്തനോ പച്ചയധമ്മവിസേസതോ, പച്ചയഭാവവിസേസതോ ച ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാതി ദസ്സേതും പച്ചയവിഭാഗതോ മനസികാരോ വുത്തോതി ഏവമേതേസം തേരസന്നം ആകാരാനം പരിഗ്ഗഹേ കാരണം വേദിതബ്ബം. ആകാരേഹീതി പകാരേഹി, കാരണേഹി വാ.

൩൪൭. തത്ഥ പത്ഥടത്താതി പുഥുത്താ, തേന പുഥുഭാവതോ പുഥുവീ, പുഥുവീ ഏവ പഥവീതി നിരുത്തിനയേന സദ്ദത്ഥമാഹ. പത്ഥനട്ഠേന വാ പഥവീ, പതിട്ഠാഭാവേന പത്ഥായതി ഉപതിട്ഠതീതി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പോതീ’’തി പദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ ഏവ. ആപീയതീതി സോസീയതി, പിവീയതീതി കേചി. ‘‘അയം പനത്ഥോ സസമ്ഭാരാപേ യുജ്ജതീ’’തി വദന്തി, ലക്ഖണാപേപി യുജ്ജതേവ. സോപി ഹി ഫരുസപാചനവിസോസനാകാരേന സേസഭൂതത്തയേന പീയമാനോ വിയ പവത്തതീതി. അപ്പായതീതി ബ്രൂഹേതി. പരിബ്രൂഹനരസാ ഹി ആപോധാതു. തേജതീതി നിസേതി, തിക്ഖഭാവേന സേസഭൂതത്തയം ഉസ്മാപയതീതി അത്ഥോ. വായതീതി സമീരേതി, ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ഭൂതസങ്ഘാതം ഗമേതീതി അത്ഥോ.

ഏവം താവ വിസേസതോ വചനത്ഥം വത്വാ ഇദാനി സാമഞ്ഞതോ വത്തും ‘‘അവിസേസേന പനാ’’തിആദി വുത്തം. സലക്ഖണധാരണതോതി യഥാ തിത്ഥിയപരികപ്പിതോ ‘‘പകതി അത്താ’’തി ഏവമാദികോ സഭാവതോ നത്ഥി, ന ഏവമേതാ. ഏതാ പന സലക്ഖണം സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. ദുക്ഖാദാനതോതി ദുക്ഖസ്സ വിദഹനതോ. ഏതാ ഹി ധാതുയോ കാരണഭാവേന വവത്ഥിതാ ഹുത്വാ അയലോഹാദിധാതുയോ വിയ അയലോഹാദിം അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി. ദുക്ഖാധാനതോതി അനപ്പകസ്സ ദുക്ഖസ്സ വിധാനമത്തതോ അവസവത്തനതോ, തം വാ ദുക്ഖം ഏതാഹി കാരണഭൂതാഹി സത്തേഹി അനുവിധീയതി, തഥാവിഹിതഞ്ച തം ഏതാസ്വേവ ധീയതി ഠപീയതീതി ഏവം ദുക്ഖാധാനതോ, ധാതുയോ. അപിച ‘‘നിജ്ജീവട്ഠോ ധാതുട്ഠോ’’തി വുത്തോവായമത്ഥോ. തഥാ ഹി ഭഗവാ ‘‘ഛധാതുരോയം ഭിക്ഖു പുരിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൪൩-൩൪൫) ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനനത്ഥം ധാതുദേസനം അകാസീതി. ഇതി വചനത്ഥമുഖേനപി അസാധാരണതോ, സാധാരണതോ ച ധാതൂനം സരസലക്ഖണമേവ വിഭാവീയതീതി ആഹ ‘‘ഏവം വിസേസസാമഞ്ഞവസേന വചനത്ഥതോ മനസി കാതബ്ബാ’’തി. മനസികാരോ പന വചനത്ഥമുഖേന ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൪൮. ആകാരേഹീതി പകാരേഹി. അഥ വാ ആകരീയന്തി ദിസ്സന്തി ഏത്ഥ ധാതുയോതി ആകാരാ, കോട്ഠാസാ. അട്ഠധമ്മസമോധാനാതി യഥാവുത്താനം പച്ചയവിസേസേന വിസിട്ഠരൂപാനം വണ്ണാദീനം അട്ഠന്നം ധമ്മാനം സമവധാനതോ സന്നിവേസവിസേസവസേന സഹാവട്ഠാനതോ തം ഉപാദായ. കേസാതി സമ്മുതി സമഞ്ഞാമത്തം ഹോതി. തേസംയേവ വിനിബ്ഭോഗാതി തേസംയേവ വണ്ണാദീനം വിനിബ്ഭുജനതോ. യഥാ ഹി വണ്ണാദയോ അട്ഠ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വിനിബ്ഭുജ്ജമാനാ അഞ്ഞമഞ്ഞബ്യതിരേകേന പരമത്ഥതോ ഉപലബ്ഭന്തി, ന ഏവം വണ്ണാദിബ്യതിരേകേന പരമത്ഥതോ കേസാ ഉപലബ്ഭന്തി. തസ്മാ യേ ച ധമ്മേ സമുദിതേ ഉപാദായ ‘‘കേസാ’’തി സമ്മുതി, തേസു വിസും വിസും കതേസു നത്ഥി ‘‘കേസാ’’തി സമ്മുതി, വോഹാരമത്തന്തി അത്ഥോ.

‘‘അട്ഠധമ്മകലാപമത്തമേവാ’’തി ഇദം കേസപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായഭൂതേ വണ്ണാദികേ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന തേസം അട്ഠധമ്മമത്തഭാവതോ. കമ്മസമുട്ഠാനോ കോട്ഠാസോതി കേസേസു താവ കേസമൂലം, ഏവം ലോമാദീസുപി യഥാരഹം വേദിതബ്ബം. ദസധമ്മകലാപോപീതി ഏത്ഥ അസിതാദിപരിപാചകോ തേജോകോട്ഠാസോ നവധമ്മകലാപോപീതി വത്തബ്ബോ. യദിമേ കേസാദികോട്ഠാസാ യഥാരഹം അട്ഠനവദസധമ്മസമൂഹഭൂതാ, അഥ കസ്മാ പഥവീആദിധാതുമത്തതോ മനസി കരീയന്തീതി ആഹ ‘‘ഉസ്സദവസേന പനാ’’തിആദി. യസ്മാ അയം ധാതുമനസികാരോ യാവദേവ സത്തസഞ്ഞാസമുഗ്ഘാടനത്ഥോ, ധമ്മവിനിബ്ഭോഗോ ച സാതിസയം സത്തസഞ്ഞാസമുഗ്ഘാടായ സംവത്തതി, തസ്മാ കോട്ഠാസേസു ഏവം ധമ്മവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ഉദരിയം കരീസം പുബ്ബോ മുത്തഞ്ച ഉതുസമുട്ഠാനാ, അസിതാദിപരിപാചകതേജോ കമ്മസമുട്ഠാനോ, അസ്സാസപസ്സാസവാതോ ചിത്തസമുട്ഠാനോതി ഛ ഏകസമുട്ഠാനാ, സേദോഅസ്സു ഖേളോ സിങ്ഘാണികാതി ചത്താരോ ഉതുചിത്തവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനാ, സേസാ ദ്വത്തിംസ ചതുസമുട്ഠാനാ.

തേസു അസിതാദിപരിപാചകേ തേജോകോട്ഠാസേ ഏകോ കലാപോ ജീവിതനവകോ, അഞ്ഞേസു ഏകസമുട്ഠാനേസു ഉതുസമുട്ഠാനോ, ചിത്തസമുട്ഠാനോ വാ ഏകേകോ അട്ഠകോ, ദ്വിസമുട്ഠാനേസു ഉതുചിത്തവസേന ദ്വേ ദ്വേ അട്ഠകാ, ചതുസമുട്ഠാനേസു ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനാ തയോ തയോ അട്ഠകാ, ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനേസു സദ്ദനവകാ, അട്ഠസു തേജോവായോകോട്ഠാസേസു അട്ഠ ജീവിതനവകാ, സേസേസു ചതുവീസതിയാ കോട്ഠാസേസു കായഭാവദസകദ്വയസഹിതാ, ചക്ഖാദിസഞ്ഞിതേസു മംസകോട്ഠാസേസു ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവത്ഥുദസകസഹിതാ ചാതി പരിപുണ്ണായതനകേ രൂപകായേ ഭേദം അനാമസിത്വാ ഏകത്തവസേന ഗയ്ഹമാനാ സത്തചത്താലീസാധികസതരൂപകലാപാ രൂപവിഭാഗതോ സാധികം ദിയഡ്ഢരൂപസഹസ്സം ഹോതി, കോട്ഠാസാനം പന അവയവവിഭാഗേന തദവയവകലാപാനം ഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ രൂപധമ്മാനം അസങ്ഖ്യേയ്യഭേദതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ധമ്മവിഭാഗതോ അനേകഭേദഭിന്നാപി ഇമേ ദ്വാചത്താലീസ കോട്ഠാസാ ഉസ്സദഗ്ഗഹണേന ചതുധാതുവസേനേവ വവത്ഥപേതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ഉസ്സദവസേന പന…പേ… മനസി കാതബ്ബാ’’തി. തത്ഥ മനസികാരവിധി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൪൯. മജ്ഝിമേന പമാണേനാതി ആരോഹപരിണാഹേഹി മജ്ഝിമസരീരേ ലബ്ഭമാനേന മജ്ഝിമേന പരിമാണേന. പരിഗ്ഗയ്ഹമാനാതി പഞ്ഞായ പരിതക്കേത്വാ ഗയ്ഹമാനാ. പരമാണുഭേദസഞ്ചുണ്ണാതി ഏത്ഥ യഥാ ‘‘അങ്ഗുലസ്സ അട്ഠമോ ഭാഗോ യവോ, യവസ്സ അട്ഠമോ ഭാഗോ ഊകാ, ഊകായ അട്ഠമോ ഭാഗോ ലിക്ഖാ, ലിക്ഖായ അട്ഠമോ ഭാഗോ രഥരേണു, രഥരേണുസ്സ അട്ഠമോ ഭാഗോ തജ്ജാരീ, തജ്ജാരിയാ അട്ഠമോ ഭാഗോ അണു, ഏവം അണുനോ അട്ഠമോ ഭാഗോ പരമാണു നാമാ’’തി കേചി. അട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൫൧൫) പന ‘‘സത്തധഞ്ഞമാസപ്പമാണം ഏകം അങ്ഗുലം, സത്തഊകാപമാണോ ഏകോ ധഞ്ഞമാസോ, സത്തലിക്ഖാപമാണാ ഏകാ ഊകാ, ഛത്തിംസരഥരേണുപ്പമാണാ ഏകാ ലിക്ഖാ, ഛത്തിംസതജ്ജാരിപ്പമാണോ ഏകോ രഥരേണു, ഛത്തിംസഅണുപ്പമാണാ ഏകാ തജ്ജാരീ, ഛത്തിംസപരമാണുപ്പമാണോ ഏകോ അണൂ’’തി വുത്തം. തസ്മാ അണുനോ ഛത്തിംസതിമഭാഗമത്തോ പരമാണു നാമ ആകാസകോട്ഠാസികോ മംസചക്ഖുസ്സ അഗോചരോ ദിബ്ബചക്ഖുസ്സേവ ഗോചരഭൂതോ. തം സന്ധായാഹ ‘‘പരമാണുഭേദസഞ്ചുണ്ണാ’’തി, യഥാവുത്തപരമാണുപ്പഭേദേന ചുണ്ണവിചുണ്ണഭൂതാ. സുഖുമരജഭൂതാതി തതോയേവ അതിവിയ സുഖുമരജഭാവം ഗതാ.

ദോണമത്താ സിയാതി സോളസ നാളിമത്താ. ഇധാപി ‘‘മജ്ഝിമേന പമാണേനാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേന ‘‘പകതിയാ ചതുമുട്ഠികം കുഡുവം, ചതുകുഡുവം നാളി, തായ നാളിയാ സോളസ നാളിയോ ദോണം, തം പന മഗധനാളിയാ ദ്വാദസ നാളിയോ ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. സങ്ഗഹിതാതി യഥാ ന വിപ്പകിരതി, ഏവം ആബന്ധനവസേന സമ്പിണ്ഡിത്വാ ഗഹിതാ. അനുപാലിതാതി യഥാ പഗ്ഘരണസഭാവായ ആപോധാതുയാ വസേന കിലിന്നഭാവം, പിച്ഛിലഭാവം വാ നാപജ്ജതി, ഏവം അനുരക്ഖിതാ. വിത്ഥമ്ഭിതാതി സങ്ഘാതവായുനാ അതിവിയ വിത്ഥമ്ഭനം പാപിതാ. ന വികിരതി ന വിദ്ധംസതീതി സുഖുമരജഭൂതാപി പഥവീധാതു ആബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണകിച്ചാഹി ആപോതേജോവായോധാതൂഹി ലദ്ധപച്ചയാ സിനേഹേന തേമിതാ തേജസാ പരിപക്കാ വായുനാ വിത്ഥമ്ഭനം പാപിതാ പിട്ഠചുണ്ണാ വിയ ന ഇതോ ചിതോ ച വികിരതി ന വിദ്ധംസതി, അഥ ഖോ പിണ്ഡിതാ ഘനഭൂതാ ഹുത്വാ നാനപ്പകാരേന ഗഹേതബ്ബതം ആപജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘അവികിരിയമാനാ’’തിആദി. തത്ഥ വികപ്പന്തി വിഭാഗം. യദിപി തേജോവായോധാതുയോപി സവിഗ്ഗഹാ രൂപധമ്മഭാവതോ, യാദിസോ പന ഘനഭാവോ പഥവീആപോധാതൂസു ലബ്ഭതി, ന താദിസോ തേജോവായോധാതൂസു ലബ്ഭതീതി മേയ്യഭാവാഭാവതോ തത്ഥ ചുണ്ണഭേദോ ന ഉദ്ധടോ. തഥാ ഹി സസമ്ഭാരതേജോവായൂസുപി മേയ്യഭാവോ ന ലബ്ഭതേവ.

യൂസഗതാതി യൂസഭാവം ദ്രവഭാവം ഗതാ. തതോ ഏവ ആബന്ധനാകാരഭൂതാ. ന പഗ്ഘരതീതി ന ഓഗളതി. ന പരിസ്സവതീതി ന വിസ്സന്ദതി. പീണിതപീണിതഭാവം ദസ്സേതീതി ആപോധാതുയാ ബ്രൂഹനരസതായ വുത്തം.

ഉസുമാകാരഭൂതാതി ഏതേന കായേ പാകതികഉസ്മാപി ഗഹണീസങ്ഖാതായ തസ്സായേവ തേജോധാതുയാ വസേന ഹോതീതി ദസ്സേതി. പരിപാചേതീതി സന്തേജേതി. സാ ഹി യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ സമ്മാ പരിണാമനേന രസാദിസമ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവം ഗച്ഛന്തീ ഇമം കായം പരിപാചേതി സന്തേജേതീതി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ‘‘ന പൂതിഭാവം ദസ്സേതീ’’തി. കമ്മൂപനിസ്സയായ, ചിത്തപ്പസാദഹേതുകായ ച സരീരേ വണ്ണസമ്പദായ തേജോധാതു വിസേസപച്ചയോ, പഗേവ ഉതുആഹാരസമുട്ഠാനായ രൂപസമ്പത്തിയാ യഥാവുത്തതേജോധാതൂതി ആഹ ‘‘വണ്ണസമ്പത്തിഞ്ചസ്സ ആവഹതീ’’തി.

സമുദീരണവിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണാതി ഏത്ഥ സമുദീരണം അനുപേല്ലനം, വിസോസനന്തി കേചി. വിത്ഥമ്ഭനം സേസഭൂതത്തയസ്സ ഥമ്ഭിതത്താപാദനം, ഉപ്പീലനന്തി ഏകേ. തായാതി വിത്ഥമ്ഭനലക്ഖണായ വായോധാതുയാ. അപരായാതി സമുദീരണലക്ഖണായ. സാ ഹി പേല്ലനസഭാവാ. തേനാഹ ‘‘സമബ്ഭാഹതോ’’തി. സമബ്ഭാഹനഞ്ച രൂപകലാപസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവോ. അവഘട്ടനം ആസന്നതരുപ്പത്തിയാ. ലാളേതീതി പരിവത്തേതി. ഇദാനി യദത്ഥം ചുണ്ണതോ മനസികാരോ ആഗതോ, തം നിഗമനവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഏവമേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധാതുയന്തന്തി സുത്തേന വിയ യന്തരൂപകം അസതിപി കത്തുഭൂതേ അത്തനി ചിത്തവസേന ധാതുമയം യന്തം പവത്തതി, ഇധാപി മനസികാരവിധി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩൫൦. യദിപി ചതുന്നം ധാതൂനം ലക്ഖണാദയോ ഹേട്ഠാ തത്ഥ തത്ഥ വുത്താ ഏവ, തഥാപി തേ അനവസേസതോ ദസ്സേത്വാ വിസും കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ലക്ഖണാദിതോ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി ലക്ഖണം, കക്ഖളത്തം ലക്ഖണമേതിസ്സാതി കക്ഖളത്തലക്ഖണാ. നനു ച കക്ഖളത്തമേവ പഥവീധാതൂതി? സച്ചമേതം, തഥാപി വിഞ്ഞാതാവിഞ്ഞാതസദ്ദത്ഥതാവസേന അഭിന്നേപി ധമ്മേ കപ്പനാസിദ്ധേന ഭേദേന ഏവം നിദ്ദേസോ കതോ. ഏവം ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. അഥ വാ ലക്ഖീയതീതി ലക്ഖണം, കക്ഖളത്തം ഹുത്വാ ലക്ഖിയമാനാ ധാതു കക്ഖളത്തലക്ഖണാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ. പതിട്ഠാനരസാതി സഹജാതധമ്മാനം പതിട്ഠാഭാവകിച്ചാ. തതോ ഏവ നേസം സമ്പടിച്ഛനാകാരേന ഞാണസ്സ പച്ചുപതിട്ഠതീതി സമ്പടിച്ഛനപച്ചുപട്ഠാനാ. പദട്ഠാനം പനേത്ഥ അഞ്ഞധമ്മതായ ന ഉദ്ധടം, സാധാരണഭാവസബ്ഭാവതോ വാ ദൂരകാരണം വിയ. യഥാ വാ ധമ്മുദ്ദേസവാരവണ്ണനാദീസു രസാദിനാ അഞ്ഞേസം പച്ചയഭാവം ദസ്സേത്വാ പച്ചയവന്തതാദസ്സനത്ഥം പദട്ഠാനം ഉദ്ധടം, ന ഏവമിധ. ഇധ പന ധാതൂനം അനഞ്ഞസാധാരണവിസേസവിഭാവനപരായ ചോദനായ അഞ്ഞധമ്മഭൂതം പദട്ഠാനം ന ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ബ്രൂഹനരസാതി സഹജാതധമ്മാനം വഡ്ഢനകിച്ചാ. തഥാ ഹി സാ നേസം പീണിതഭാവം ദസ്സേതീതി വുച്ചതി. സങ്ഗഹപച്ചുപട്ഠാനാതി ബാഹിരഉദകം വിയ ന്ഹാനീയചുണ്ണസ്സ സഹജാതധമ്മാനം സങ്ഗഹണപച്ചുപട്ഠാനാ. മദ്ദവാനുപ്പദാനപച്ചുപട്ഠാനാതി ബാഹിരഗ്ഗി വിയ ജതുലോഹാദീനം സഹജാതധമ്മാനം മുദുഭാവാനുപ്പദാനപച്ചുപട്ഠാനാ. അഭിനീഹാരോ ഭൂതസങ്ഘാടസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ, നീഹരണം വാ ബീജതോ അങ്കുരസ്സ വിയ.

൩൫൧. ഉതുസമുട്ഠാനാവ കമ്മാദിവസേന അനുപ്പത്തിതോ. ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനാ കദാചി ഉതുതോ, കദാചി ചിത്തതോ ഉപ്പജ്ജനതോ. അവസേസാതി വുത്താവസേസാ കേസാദയോ ചതുവീസതി, ആദിതോ തയോ തേജോകോട്ഠാസാ, പഞ്ച വായോകോട്ഠാസാ ചാതി ദ്വത്തിംസ. സബ്ബേപീതി തേ സബ്ബേപി കമ്മാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനതോ ചതുസമുട്ഠാനാ. കേസാദീനമ്പി ഹി മംസതോ അവിമുത്തഭാഗോ കമ്മാഹാരചിത്തസമുട്ഠാനോവ ഹോതീതി.

൩൫൨. നാനത്തേകത്തതോതി വിസേസസാമഞ്ഞതോ. ധമ്മാനം ഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസതാ നാനത്തം, സമാനതാ ഏകത്തം. സബ്ബാസമ്പീതി ചതുന്നമ്പി. സലക്ഖണാദിതോതി സകം ലക്ഖണം സലക്ഖണം, തതോ സലക്ഖണാദിതോ. ആദി-സദ്ദേന രസപച്ചുപട്ഠാനാനം വിയ മുദുസണ്ഹഫരുസഭാവാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന നാനത്തഭൂതാന’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ചതുന്നം ധാതൂനം ഏകത്തം ഹോതി സാധാരണത്താതി? ന, ‘‘അഞ്ഞാ ഏവ ധാതുയോ കമ്മസമുട്ഠാനാ, അഞ്ഞാ ഉതുആദിസമുട്ഠാനാ’’തിആദികം ഭേദം സന്ധായ തഥാ വചനതോ. ഏതാസം ധാതൂനം. രുപ്പനലക്ഖണം രുപ്പനസഭാവം. കിമ്പനേതം രുപ്പനം നാമ? യാ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിസദിസുപ്പത്തി, തസ്മിം വാ സതി യോ വിജ്ജമാനസ്സേവ വിസദിസുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭാവോ, തം രുപ്പനം. അനതീതത്താതി അപരിച്ചജനതോ.

മഹന്തപാതുഭാവോ ചേത്ഥ സസമ്ഭാരധാതുവസേന വേദിതബ്ബോ, തഥാ മഹാവികാരതാ മഹാഭൂതസാമഞ്ഞലക്ഖണധാതുവസേന, മഹാപരിഹാരതാ, മഹത്തവിജ്ജമാനതാ ച ഉഭയവസേനാതി. ഭൂതസദ്ദാപേക്ഖായ ‘‘ഏതാനീ’’തി നപുംസകനിദ്ദേസോ. മഹന്താനി പാതുഭൂതാനി അനേകസതസഹസ്സ രൂപകലാപസങ്ഘാടതായ സമൂഹവസേന, സന്തതിവസേന ച അപരിമിതപരിമാണാനം, അനേകയോജനായാമവിത്ഥാരാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജനതോ. ചത്താരി നഹുതാനീതി ചത്താരി ദസസഹസ്സാനി. ദേവദാനവാദീനം തിഗാവുതാദിസരീരവസേന മഹന്താനി പാതുഭൂതാനി.

തത്ഥായം വചനത്ഥോ – മഹന്താനി ഭൂതാനി ജാതാനി നിബ്ബത്താനീതി മഹാഭൂതാനീതി. അനേകാഭൂതവിസേസദസ്സനേന, അനേകബ്ഭുതദസ്സനേന ച അനേകച്ഛരിയദസ്സനവസേന മഹന്തോ അബ്ഭുതോ, മഹന്താനി വാ അഭൂതാനി ഏത്ഥാതി മഹാഭൂതോ, മായാകാരോ. യക്ഖാദയോ ജാതിവസേനേവ മഹന്താ ഭൂതാതി മഹാഭൂതാ, നിരുള്ഹോ വാ അയം തേസു മഹാഭൂതസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. പഥവീആദയോ പന വഞ്ചകതായ, അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനതായ ച മഹാഭൂതാ വിയ മഹാഭൂതാ. ഭൂതസദ്ദസ്സ ഉഭയലിങ്ഗതായ നപുംസകതാ കതാ. തത്ഥ വഞ്ചകതാ സയം അനീലാദിസഭാവാനി ഹുത്വാ നീലാദിസഭാവസ്സ ഉപട്ഠാപനം, അനിത്ഥിപുരിസാദിസഭാവാനേവ ച ഹുത്വാ ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരസ്സ ഉപട്ഠാപനം. തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ, ബഹി ച അട്ഠിതാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ അവട്ഠാനതോ അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനതാ. യദി ഹി ഇമാ ധാതുയോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അന്തോ ഠിതാ, ന സകിച്ചകരാ സിയും അഞ്ഞമഞ്ഞാനുപ്പവേസനതോ, അഥ ബഹി ഠിതാ വിനിബ്ഭുത്താ സിയും. തഥാ സതി അവിനിബ്ഭുത്തവാദോ ഹായേയ്യ, തസ്മാ ന നിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാ. ഏവം സന്തേപി പതിട്ഠാനാദിനാ യഥാസകം കിച്ചവിസേസേന സേസാനം തിണ്ണം തിണ്ണം ഉപകാരികാ ഹോന്തി, യേന സഹജാതാദിനാ പച്ചയേന പച്ചയാ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ന തിട്ഠന്തീ’’തി. മനാപേഹീതി മനോഹരേഹി ചാതുരിയവന്തേഹി. വണ്ണസണ്ഠാനവിക്ഖേപേഹീതി കാളസാമതാദിവണ്ണേഹി, പുഥുലവിവരകിസതാദിസണ്ഠാനേഹി, ഹത്ഥഭമുകാദിവിക്ഖേപേഹി ച. സരസലക്ഖണന്തി സഭാവഭൂതം ലക്ഖണം, സകിച്ചകം വാ സഭാവം.

മഹാപരിഹാരതോതി ഏത്ഥ വചനത്ഥം വദന്തോ ആഹ ‘‘മഹന്തേഹി…പേ… ഭൂതാനി, മഹാപരിഹാരാനി വാ ഭൂതാനീ’’തി. തത്ഥ പച്ഛിമത്ഥേ പുരിമപദേ ഉത്തരപദസ്സ പരിഹാര-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ ‘‘മഹാഭൂതാനീ’’തി വുത്തം.

തഥാ ഹീതി തതോ ഏവ വികാരസ്സ മഹന്തത്താ ഏവാതി തം വികാരം ദസ്സേതും ‘‘ഭൂമിതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അച്ചിമതോതി അഗ്ഗിസ്സ. കോടിസതസഹസ്സം ഏകം കോടിസതസഹസ്സേകം ചക്കവാളന്തി തം സബ്ബം ആണാഖേത്തഭാവേന ഏകം കത്വാ വദതി. വിലീയതീതി വിപത്തികരമേഘാഭിവുട്ഠേന ഖാരുദകേന ലവണം വിയ വിലയം ഗച്ഛതി വിദ്ധംസതി. കുപിതേനാതി ഖുഭിതേന. വികീരതീതി വിധമതി വിദ്ധംസതി.

അനുപാദിന്നേസു വികാരമഹത്തം ദസ്സേത്വാ ഉപാദിന്നേസു ദസ്സേന്തോ ‘‘പത്ഥദ്ധോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കട്ഠമുഖേന വാതി വാ-സദ്ദോ ഉപമത്ഥോ. യഥാ കട്ഠമുഖേന സപ്പേന ഡട്ഠോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, ഏവം പഥവീധാതുപ്പകോപേന സോ കായോ കട്ഠമുഖേവ ഹോതി, കട്ഠമുഖമുഖഗതോ വിയ പത്ഥദ്ധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ വാ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. സോ ‘‘പഥവീധാതുപ്പകോപേന വാ’’തി ഏവം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ഡട്ഠോപി കായോ പഥവീധാതുപ്പകോപേനേവ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ പഥവീധാതുയാ അവിയുത്തോ സോ കായോ സബ്ബദാ കട്ഠമുഖമുഖഗതോ വിയ ഹോതീതി. വാ-സദ്ദോ വാ അനിയമത്ഥോ, തത്രായമത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ഡട്ഠോ കായോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി വാ, ന വാ ഹോതി മന്താഗദവസേന, പഥവീധാതുപ്പകോപേന പന മന്താഗദരഹിതോ സോ കായോ കട്ഠമുഖമുഖഗതോ വിയ ഹോതി ഏകന്തപത്ഥദ്ധോതി.

പൂതിയോതി കുഥിതോ. സന്തത്തോതി സബ്ബസോ തത്തോ സമുപ്പന്നദാഹോ. സഞ്ഛിന്നോതി സമന്തതോ ഛിന്നോ പരമാണുഭേദസഞ്ചുണ്ണോ ആയസ്മതോ ഉപസേനത്ഥേരസ്സ സരീരം വിയ. മഹാവികാരാനി ഭൂതാനീതി മഹാവികാരവന്താനി ഭൂതാനി മഹാഭൂതാനീതി പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപേന നിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘പഥവീ’’തിആദിനാ സബ്ബലോകസ്സ പാകടാനിപി വിപല്ലാസം മുഞ്ചിത്വാ യഥാസഭാവതോ പരിഗ്ഗണ്ഹനേ മഹന്തേന വായാമേന വിനാ ന പരിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവത്താ ‘‘മഹന്താനീ’’തി വുച്ചന്തി. താനി ഹി സുവിഞ്ഞേയ്യാനി. ‘‘അമഹന്താനീ’’തി മന്ത്വാ ഠിതാ തേസം ദുപ്പരിഗ്ഗഹതം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ മഹന്താനി ഏതാനീ’’തി ജാനാതീതി മഹാഭൂതേകദേസതാദീഹി വാ കാരണേഹി മഹാഭൂതാനി. ഏതാ ഹി ധാതുയോ മഹാഭൂതേകദേസതോ, മഹാഭൂതസാമഞ്ഞതോ, മഹാഭൂതസന്നിസ്സയതോ, മഹാഭൂതഭാവതോ, മഹാഭൂതപരിയോസാനതോ ചാതി ഇമേഹിപി കാരണേഹി ‘‘മഹാഭൂതാനീ’’തി വുച്ചന്തി.

തത്ഥ മഹാഭൂതേകദേസതോതി ‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൦൧) ഹി അവിസേസേന ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘ഭൂത’’ന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ യദിദം കാമഭവേ, രൂപഭവേ, പഞ്ചവോകാരഭവേ, ഏകച്ചേ ച സഞ്ഞീഭവേ പവത്തം ഖന്ധപഞ്ചകം, തം മഹാവിസയതായ ‘‘മഹാഭൂത’’ന്തി വത്തബ്ബതം അരഹതി. പഥവീആദയോ പന ചതസ്സോ ധാതുയോ തസ്സ മഹാഭൂതസ്സ ഏകദേസഭൂതാ ‘‘മഹാഭൂതാ’’തി വുച്ചന്തി. സമുദായേസു ഹി പവത്തവോഹാരാ അവയവേസുപി ദിസ്സന്തി യഥാ ‘‘സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ, പടോ ദഡ്ഢോ’’തി ച. മഹാഭൂതസമഞ്ഞതോതി തദധീനവുത്തിതായ ഭവന്തി ഏത്ഥ ഉപാദാരൂപാനീതി ഭൂതാനി, പഥവീആദയോ ചതസ്സോ ധാതുയോ. സാ പനായമേതാസു ഭൂതസമഞ്ഞാ അനഞ്ഞത്ഥവുത്തിതായ ഉപാദാരൂപാനം അവിപരീതട്ഠാ, ലോകസ്സ ചേതാ ബഹൂപകാരാ, ചക്ഖുസമുദ്ദാദീനം നിസ്സയഭൂതാ ചാതി മഹന്താനി ഭൂതാനീതി സമഞ്ഞായിംസു. മഹാഭൂതസന്നിസ്സയതോതി മഹന്താനം മഹാനുഭാവാനം മഹാസമ്മതമന്ധാതുപ്പഭുതീനം രഞ്ഞം, സക്കാദീനം ദേവാനം, വേപചിത്തിആദീനം അസുരാനം, മഹാബ്രഹ്മാദീനം ബ്രഹ്മാനം, ഗുണതോ വാ മഹന്താനം ബുദ്ധാനം, പച്ചേകബുദ്ധാനം, സാവകാനം ഉപാദായുപാദായ വാ സബ്ബേസമ്പി ഭൂതാനം സത്താനം നിസ്സയഭൂതതായ മഹന്താ ഭൂതാ ഏതേസൂതി മഹാഭൂതാ. ചാതുമഹാഭൂതികോ ഹി നേസം കായോതി. മഹാഭൂതഭാവതോതി ബഹുഭൂതഭാവതോ. അയം ഹി മഹാ-സദ്ദോ ‘‘മഹാജനോ സന്നിപതിതോ’’തിആദീസു ബഹുഭാവേ ദിസ്സതി. പഥവീആദയോ ച ധാതുയോ ഏകസ്മിമ്പി അത്തഭാവേ അപരിമേയ്യപ്പഭേദാ പവത്തന്തി. തസ്മാ മഹന്താ ബഹൂ അനേകസതസഹസ്സപ്പഭേദാ ഭൂതാതി മഹാഭൂതാ. മഹാഭൂതപരിയോസാനതോതി മഹാഭൂതസ്സ വസേന പരിയോസാനപ്പത്തിതോ.

‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ;

യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ, സ ഭൂതപചനിം പചീ’’തി. (ജാ. ൧.൨.൧൯൦) –

ഹി ഏവമാദീസു ഖീണാസവോ ‘‘ഭൂതോ’’തി വുത്തോ. സോ ഹി ഉച്ഛിന്നഭവനേത്തികതായ ആയതിം അപ്പടിസന്ധികത്താ ഏകന്തതോ ‘‘ഭൂതോ’’തി വുച്ചതി, ന ഇതരേ, ഭവിസ്സന്തീതി വോഹാരം അനതീതത്താ. ഭൂതോ ഏവ ഇധ പൂജാവസേന ‘‘മഹാഭൂതോ’’തി വുത്തോ യഥാ ‘‘മഹാഖീണാസവോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി ച. ഇമാസഞ്ച ധാതൂനം അനാദിമതി സംസാരേ പബന്ധവസേന പവത്തമാനാനം യഥാവുത്തസ്സ മഹാഭൂതസ്സേവ സന്താനേ പരിയോസാനപ്പത്തി, നാഞ്ഞത്ര. തസ്മാ മഹാഭൂതേ ഭൂതാ പരിയോസാനം പത്താതി മഹാഭൂതാ പുരിമപദേ ഭൂത-സദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ. ഏവമേതാ ധാതുയോ മഹാഭൂതേകദേസതാദീഹി മഹാഭൂതാതി വേദിതബ്ബാ. പഥവീആദീനം കക്ഖളപഗ്ഘരണാദിവിസേസലക്ഖണസമങ്ഗിതാ അപരിച്ചത്തധാതുലക്ഖണാനംയേവാതി ആഹ ‘‘ധാതുലക്ഖണം അനതീതത്താ’’തി. ന ഹി സാമഞ്ഞപരിച്ചാഗേന വിസേസോ, വിസേസനിരപേക്ഖം വാ സാമഞ്ഞം പവത്തതി. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘തമത്ഥാപേക്ഖതോ ഭേദം, സസാമഞ്ഞം ജഹാതി നോ;

ഗണ്ഹാതി സംസയുപ്പാദാ, സമേവേകത്ഥകം ദ്വയ’’ന്തി.

സലക്ഖണധാരണേന ചാതി യേന സലക്ഖണധാരണേന ‘‘ധാതുയോ’’തി വുച്ചന്തി, തേനേവ ‘‘ധമ്മാ’’തിപി വുച്ചന്തി ഉഭയഥാപി നിസ്സത്തനിജ്ജീവതായ ഏവ വിഭാവനതോ. തേനേവാഹ – ‘‘ഛധാതുരോയം ഭിക്ഖു പുരിസോ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി ച. അരൂപാനം ഖണതോ രൂപാനം ഖണസ്സ നാതിഇത്തരതായാഹ ‘‘അത്തനോ ഖണാനുരൂപ’’ന്തി. ധരണേനാതി ഠാനേന, പവത്തനേനാതി അത്ഥോ. ഖയട്ഠേനാതി ഖണഭങ്ഗുതായ. ഭയട്ഠേനാതി ഉദയവയപടിപീളനാദിനാ സപ്പടിഭയതായ. അസാരകട്ഠേനാതി അത്തസാരവിരഹേന.

൩൫൩. സഹുപ്പന്നാവ ഏതാതി ഏതാ ചതസ്സോ ധാതുയോ സഹ ഉപ്പന്നാവ സഹ പവത്തമാനാവ സമാനകാലേ ലബ്ഭമാനാപി അവകംസതോ സബ്ബപരിയന്തിമേ ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനേസു സുദ്ധട്ഠകേ, കമ്മജേസു ജീവിതനവകേതി ഏകേകസ്മിം സുദ്ധട്ഠകാദികലാപേപി പദേസേന അവിനിബ്ഭുത്താ വിസും വിസും അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനതായ. യത്ഥ ഹി തിസ്സന്നം ധാതൂനം പതിട്ഠാവസേന പഥവീ, തത്ഥേവ തസ്സാ ആബന്ധനപരിപാചനസമുദീരണവസേന ഇതരാ. ഏസ നയോ സേസാസുപി.

൩൫൪. പുരിമാ ദ്വേ ഗരുകത്താ സഭാഗാ അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച നനു പഥവിയാപി ലഹുഭാവോ അത്ഥി. തഥാ ഹി സാ ‘‘കക്ഖളം മുദുകം സണ്ഹം ഫരുസം ഗരുകം ലഹുക’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠാ, ആപേപി ലഹുഭാവോ ലബ്ഭതേവാതി? ന, നിപ്പരിയായഗരുഭാവസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഗരുഭാവോ ഏവ ഹി പഥവീധാതുയാ ഗരുതരം ഉപാദായ ലഹുഭാവോതി പരിയായേന വുത്തോ സീതഭാവോ വിയ തേജോധാതുയാ. യദി ഏവം രൂപസ്സ ലഹുതാതി കഥം? അയമ്പി വുത്തനയാ ഏവ ലഹുതാകാരം ഉപാദായ ലബ്ഭനതോ. ന ഹി പരിച്ഛേദവികാരലക്ഖണാനി പരമത്ഥതോ ലബ്ഭന്തി നിപ്ഫന്നരൂപാനം അവത്ഥാവിസേസസഭാവതോ. തസ്മാ പരമത്ഥസിദ്ധം ഗരുഭാവം സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുരിമാ ദ്വേ ഗരുകത്താ സഭാഗാ’’തി. ‘‘തഥാ’’തി പദേന ‘‘സഭാഗാ’’തി ഇമമത്ഥം ഉപസംഹരതി. ‘‘ദ്വേ’’തി പന ഇദം യഥാ ‘‘പുരിമാ’’തി ഏത്ഥ, ഏവം ‘‘പച്ഛിമാ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. വിസഭാഗാ ഗരുകലഹുകഭാവതോതി അധിപ്പായോ. യഥാ ച ഗരുകലഹുകഭാവേഹി, ഏവം പേയ്യഭാവാപേയ്യഭാവേഹി ച സഭാഗവിസഭാഗതാ യോജേതബ്ബാ.

൩൫൫. അജ്ഝത്തികാ ഹേട്ഠാ വുത്തഅജ്ഝത്തികാ, സത്തസന്താനപരിയാപന്നാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണവത്ഥു വിഞ്ഞത്തിഇന്ദ്രിയാനന്തി ചക്ഖാദീനം ഛന്നം വിഞ്ഞാണവത്ഥൂനം, ദ്വിന്നം വിഞ്ഞത്തീനം, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയാനഞ്ച. യേ പന ‘‘വിഞ്ഞാണവത്ഥൂതി ഹദയവത്ഥു ഗഹിത’’ന്തി വദന്തി, തേസം ഇന്ദ്രിയ-ഗ്ഗഹണേന അട്ഠന്നമ്പി രൂപിന്ദ്രിയാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. ‘‘വുത്തവിപരീതപ്പകാരാ’’തി ഇദം ബാഹിരാനം ധാതൂനം യഥാ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണവത്ഥുവിഞ്ഞത്തിഇന്ദ്രിയാനം അനിസ്സയതാ ച ഇരിയാപഥവിരഹോ ച വുത്തവിപരിയായോ, ഏവം ചതുസമുട്ഠാനതാപീതി കത്വാ വുത്തം, ന ലക്ഖണരൂപസ്സ വിയ കുതോചിപി സമുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ ഉതുസമുട്ഠാനതായ താസം. ലഹുതാദിനിസ്സയതാപി അജ്ഝത്തികാനം ധാതൂനം വത്തബ്ബാ, ന വാ വത്തബ്ബാ. വിഞ്ഞത്തി-ഗ്ഗഹണം ഹി ലക്ഖണന്തി.

൩൫൬. ഇതരാഹീതി ആപോതേജോവായുധാതൂഹി. ഏകസങ്ഗഹാതി സജാതിസങ്ഗഹേന ഏകസങ്ഗഹാ. സമാനജാതിയാനം ഹി സങ്ഗഹോ സഹജാതിസങ്ഗഹോ. തേനാഹ ‘‘സമുട്ഠാനനാനത്താഭാവതോ’’തി.

൩൫൭. തിണ്ണം മഹാഭൂതാനം പതിട്ഠാ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതീതി യേഹി മഹാഭൂതേഹി സമ്പിണ്ഡനവസേന സങ്ഗഹിതാ, പരിപാചനവസേന അനുപാലിതാ, സമുദീരണവസേന വിത്ഥമ്ഭിതാ ച, തേസം അത്തനാ സഹജാതാനം തിണ്ണം മഹാഭൂതാനം പതിട്ഠാ ഹുത്വാ തതോ ഏവ സന്ധാരണവസേന അവസ്സയോ ഹോതി, വുത്തനയേന വാ പതിട്ഠാ ഹുത്വാ സഹജാതാദിവസേന പച്ചയോ ഹോതീതി. ഏസ നയോ സേസാസുപി.

൩൫൮. യദിപി അഞ്ഞമഞ്ഞആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാതി ഹേട്ഠാ ധാതൂനം അസമന്നാഹാരതാ ദസ്സിതാ ഏവ, അഥാപി ഇമിനാവ നയേന വിസും കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പഥവീധാതു ചേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പഥവീധാതു ചേത്ഥാതി ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന അയമ്പി ഏകോ മനസികാരപ്പകാരോതി ദീപേതി. ഏത്ഥാതി ഏതാസു ധാതൂസു. അഹം ‘‘പഥവീധാതൂ’’തി വാ ‘‘പച്ചയോ ഹോമീ’’തി വാ ന ജാനാതീതി അത്തനി വിയ അത്തനോ കിച്ചേ ച ആഭോഗാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഉപകാരകസ്സ വിയ ഉപകത്തബ്ബാനമ്പി ആഭോഗാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇതരാനിപീ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു ധാതൂസു, തത്ഥാപി അത്തകിച്ചുപകത്തബ്ബഭേദേസു സബ്ബേസു.

൩൫൯. പച്ചയവിഭാഗതോതി പച്ചയധമ്മവിഭാഗതോ ചേവ പച്ചയഭാവവിഭാഗതോ ച. ‘‘പച്ചയതോ’’തി ഹി ഇമിനാ പഥവീആദീനം അഞ്ഞാസാധാരണോ പതിട്ഠാഭാവാദിനാ സേസഭൂതത്തയസ്സ പച്ചയഭാവോ വുത്തോ. ഇധ പന യേഹി ധമ്മേഹി പഥവീആദീനം ഉപ്പത്തി, തേസം പഥവീആദീനഞ്ച അനവസേസതോ പച്ചയഭാവവിഭാഗോ വുച്ചതീതി അയം ഇമേസം ദ്വിന്നം ആകാരാനം വിസേസോ. കമ്മന്തി കുസലാകുസലം രൂപുപ്പാദകം കമ്മം. ചിത്തന്തി യം കിഞ്ചി രൂപുപ്പാദകം ചിത്തം. ആഹാരോതി അജ്ഝത്തികോ രൂപുപ്പാദകോ ആഹാരോ. ഉതൂതി യോ കോചി ഉതു, അത്ഥതോ തേജോധാതു. കമ്മമേവാതി അവധാരണം സമുട്ഠാനസങ്കരാഭാവദസ്സനത്ഥം, തേന അകമ്മജാനമ്പി കേസഞ്ചി കമ്മസ്സ പരിയായപച്ചയഭാവോ ദീപിതോ ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി. നനു ച കമ്മസമുട്ഠാനാനം കമ്മതോ അഞ്ഞേനപി പച്ചയേന ഭവിതബ്ബന്തി? ഭവിതബ്ബം, സോ പന കമ്മഗതികോവാതി പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥം അവധാരണം കതം, തേനാഹ ‘‘ന ചിത്താദയോ’’തി. ചിത്താദിസമുട്ഠാനാനന്തി ഏത്ഥാപി അയമത്ഥോ യഥാരഹം വത്തബ്ബോ. ഇതരേതി ചിത്താദിതോ അഞ്ഞേ. ജനകപച്ചയോതി സമുട്ഠാപകതം സന്ധായ വുത്തം, പച്ചയോ പന കമ്മപച്ചയോവ. വുത്തം ഹി ‘‘കുസലാകുസലാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൭).

സേസാനന്തി ചിത്താദിസമുട്ഠാനാനം. പരിയായതോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതീതി പട്ഠാനേ (പട്ഠാ. ൧.൧.൯) അരൂപാനംയേവ ഉപനിസ്സയപച്ചയസ്സ ആഗതത്താ നിപ്പരിയായേന രൂപധമ്മാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ നത്ഥി. സുത്തേ പന ‘‘പുഗ്ഗലം ഉപനിസ്സായ വനസണ്ഡം ഉപനിസ്സായാ’’തി വചനതോ സുത്തന്തികപരിയായേന വിനാ അഭാവോ ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബോ. ചിത്തം ജനകപച്ചയോ ഹോതീതി സഹജാതനിസ്സയാഹാരാദിവസേന പച്ചയോ ഹോന്തം ചിത്തം സമുട്ഠാപകതം ഉപാദായ ‘‘ജനകപച്ചയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ആഹാരഉതൂസുപി ഏസേവ നയോ.

ഏവം കമ്മാദീനം പച്ചയധമ്മാനം വസേന ധാതൂസു പച്ചയവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തംസമുട്ഠാനാനം ധാതൂനമ്പി വസേന പച്ചയവിഭാഗം ദസ്സേന്തോ പഠമം താവ ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനം മഹാഭൂത’’ന്തിആദിനാ ഉദ്ദിസിത്വാ പുന ‘‘തത്ഥ കമ്മസമുട്ഠാനാ പഥവീധാതൂ’’തിആദിനാ നിദ്ദിസതി. തത്ഥ കമ്മസമുട്ഠാനാ പഥവീധാതൂതി ‘‘കമ്മസമുട്ഠാനം മഹാഭൂത’’ന്തി ഏത്ഥ സാമഞ്ഞതോ വുത്താ കമ്മജപഥവീധാതു. കമ്മസമുട്ഠാനാനം ഇതരാസന്തി കമ്മജാനം ആപോധാതുആദീനം തിസ്സന്നം ധാതൂനം സഹുപ്പത്തിയാ അത്തനോ ഉപകാരകാനം താസം ഉപകാരകതോ, ആധാരഭാവതോ, ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാധരണതോ, വിഗമാഭാവതോ ച സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതവസേന ചേവ പതിട്ഠാവസേന ച പച്ചയോ ഹോതി, ഹോന്തീ ച കമ്മം വിയ അത്തനോ, താസഞ്ച ന ജനകവസേന പച്ചയോ ഹോതി അസമുട്ഠാപകത്താ താസം. കാമഞ്ചേത്ഥ നിസ്സയപച്ചയ-ഗ്ഗഹണേനേവ പതിട്ഠാഭാവോ സങ്ഗഹിതോ, പഥവീധാതുയാ പന അനഞ്ഞസാധാരണകിച്ചം സഹജാതാനം പതിട്ഠാഭാവോതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘പതിട്ഠാവസേന ചാ’’തി വിസും കത്വാ വുത്തം. ആബന്ധനവസേന ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തിസന്തതിമഹാഭൂതാനന്തി ഉതുചിത്താഹാരസമുട്ഠാനാനം ചതുമഹാഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അവോകിണ്ണാനം, അവിച്ഛേദേന പവത്തിം ഉപാദായ സന്തതീതി സന്തതിഗ്ഗഹണം. പഥവീധാതുയാ പതിട്ഠാഭാവോ നാമ സഹജാതാനം ധമ്മാനംയേവാതി ആഹ ‘‘ന പതിട്ഠാവസേനാ’’തി. ന ആബന്ധനവസേനാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു കമ്മസമുട്ഠാനമഹാഭൂതേസു. ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനാ പഥവീധാതു ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഇതരാസ’’ന്തിആദീസു സുകരോ തന്തിനയോ നേതുന്തി ‘‘ചിത്തആഹാര…പേ… ഏസേവ നയോ’’തി അതിദിസതി.

സഹജാതാദിപച്ചയവസപ്പവത്താസു ച പനാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥോ, തദുഭയേന ച യഥാവുത്തസഹജാതാദിപച്ചയേഹി പവത്തമാനാ ധാതുയോ ഇമിനാ വിസേസേന പവത്തന്തീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി.

ഇദാനി തം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ഏകം പടിച്ചാ’’തിഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഏകം ധാതും പടിച്ച തിസ്സോ ധാതുയോ ചതുധാ സമ്പവത്തന്തി, തിസ്സോ ധാതുയോ പടിച്ച ഏകാവ ധാതു ചതുധാ സമ്പവത്തതി, ദ്വേ ധാതുയോ പടിച്ച ദ്വേ ധാതുയോ ഛധാ സമ്പവത്തന്തീതി യോജനാ. അത്ഥോ പന പഥവീആദീസു ഏകേകിസ്സാ പച്ചയഭാവേ ഇതരാസം തിസ്സന്നം തിസ്സന്നം പച്ചയുപ്പന്നതാതി അയമേകോ ചതുക്കോ, തിസ്സന്നം തിസ്സന്നം പച്ചയഭാവേ ഇതരായ ഏകേകിസ്സാ പച്ചയുപ്പന്നതാതി അയമപരോ ചതുക്കോ, പഠമദുതിയാ, തതിയചതുത്ഥാ, പഠമതതിയാ, ദുതിയചതുത്ഥാ, പഠമചതുത്ഥാ, ദുതിയതതിയാതി ഇമാസം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പച്ചയഭാവേ തത്ഥ തത്ഥ ഇതരാസം ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പച്ചയുപ്പന്നതാതി അയമേകോ ഛക്കോ. ഏവം പച്ചയഭാവേന ചതുധാ, ഛധാ ച പവത്തമാനാനം ഏകകദ്വികതികവസേന തികദുകഏകകവസേന ച യഥാക്കമം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച പച്ചയഭാവോ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയവസേന, തത്ഥാപി ച അഞ്ഞമഞ്ഞമുഖേനേവ വേദിതബ്ബോ. യം സന്ധായ വുത്തം പടിച്ചവാരേ ‘‘ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച തയോ മഹാഭൂതാ, തയോ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഏകം മഹാഭൂതം, ദ്വേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ദ്വേ മഹാഭൂതാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩).

അഭിക്കമപടിക്കമാദീതി ആദി-സദ്ദേന ആദാനവിസ്സജ്ജനാദികായികകിരിയാകരണസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപ്പീളനസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഘട്ടനകിരിയായ പഥവീധാതുവസേന സിജ്ഝനതോ. സാവാതി പഥവീധാതുയേവ. ആപോധാതുയാ അനുഗതാ ആപോധാതുയാ തത്ഥ അപ്പധാനഭാവം, പഥവീധാതുയാ ച പധാനഭാവന്തി പതിട്ഠാഭാവേ വിയ പതിട്ഠാപനേപി സാതിസയകിച്ചത്താ തസ്സാ പതിട്ഠാപനസ്സ പാദട്ഠപനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. അവക്ഖേപനസ്സാതി അധോനിക്ഖിപനസ്സ. തത്ഥ ച ഗരുതരസഭാവായ ആപോധാതുയാ സാതിസയോ ബ്യാപാരോതി ആഹ ‘‘പഥവീധാതുയാ അനുഗതാ ആപോധാതൂ’’തി. തഥാ ഉദ്ധങ്ഗതികാ തേജോധാതൂതി ഉദ്ധരണേ വായോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ വുത്തോ. തിരിയം ഗതികായ വായോധാതുയാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു സാതിസയോ ബ്യാപാരോതി തേജോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ ഗഹിതോ. തത്ഥ ഠിതട്ഠാനതോ അഭിമുഖം പാദസ്സ ഹരണം അതിഹരണം, പുരതോ ഹരണം. തതോ ഥോകം വീതിക്കമ്മ ഹരണം വീതിഹരണം, പസ്സതോ ഹരണം.

ഏകേകേന മുഖേനാതി ‘‘പത്ഥടത്താ പഥവീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൪൭) വിഭത്തേസു തേരസസു ആകാരേസു ഏകേകേന ധാതൂനം പരിഗ്ഗണ്ഹനമുഖേന. സ്വായന്തി സോ അയം ഉപചാരസമാധി. കഥം പനസ്സ വവത്ഥാനപരിയായോതി ആഹ ‘‘ചതുന്നം ധാതൂന’’ന്തിആദി.

൩൬൦. ഇദാനി ഇമിസ്സാ ഭാവനായ ആനിസംസേ ദസ്സേതും ‘‘ഇദഞ്ച പനാ’’തിആദി വുത്തം. സുഞ്ഞതം അവഗാഹതീതി ധാതുമത്തതാദസ്സനേന രൂപകായസ്സ അനത്തകതം വവത്ഥാപയതോ തദനുസാരേന നാമകായസ്സാപി അനത്തകതാ സുപാകടാ ഹോതീതി സബ്ബസോ അത്തസുഞ്ഞതം പരിയോഗാഹതി തത്ഥ പതിട്ഠഹതി. സത്തസഞ്ഞം സമുഗ്ഘാതേതീതി തതോ ഏവ ‘‘സത്തോ പോസോ ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി ഏവം പവത്തം അയാഥാവസഞ്ഞം ഉഗ്ഘാതേതി സമൂഹനതി. വാളമിഗയക്ഖരക്ഖസാദിവികപ്പം അനാവജ്ജമാനോതി സസന്താനേ വിയ പരസന്താനേപി ധാതുമത്തതായ സുദിട്ഠത്താ ഖീണാസവോ വിയ ‘‘ഇമേ സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ വാളമിഗാ, ഇമേ യക്ഖരക്ഖസാ’’തി ഏവമാദിവികപ്പം അകരോന്തോ ഭയഭേരവം സഹതി അഭിഭവതി. യഥാവുത്തവികപ്പനാപജ്ജനം ഹി ഭയഭേരവസഹനസ്സ കാരണം വുത്തം. ഉഗ്ഘാതോ ഉപ്പിലാവിതത്തം. നിഗ്ഘാതോ ദീനഭാവപ്പത്തി. മഹാപഞ്ഞോ ച പന ഹോതി ധാതുവസേന കായേ സമ്മദേവ ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ കരണതോ. തഥാ ഹിദം കമ്മട്ഠാനം ബുദ്ധിചരിതസ്സ അനുകൂലന്തി വുത്തം, സുഗതിപരായണോ വാ ഇന്ദ്രിയാനം അപരിപക്കതായന്തി അധിപ്പായോ.

ഏകൂനവീസതിഭാവനാനയപടിമണ്ഡിതസ്സ

ചതുധാതുവവത്ഥാനനിദ്ദേസസ്സ ലീനത്ഥവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩൬൧. ‘‘കോ സമാധീ’’തിആദിനാ സരൂപാദിപുച്ഛാ യാവദേവ വിഭാഗാവബോധനത്ഥാ. സരൂപാദിതോ ഹി ഞാതസ്സ പഭേദോ വുച്ചമാനോ സുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി സങ്ഖേപപുബ്ബകത്താ വിത്ഥാരസ്സ, വിത്ഥാരവിധിനാ ച സങ്ഖേപവിധി സങ്ഗയ്ഹതീതി ‘‘സമാധിസ്സ വിത്ഥാരം ഭാവനാനയഞ്ച ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. അഥ വാ ‘‘കോ സമാധീ’’തിആദിനാപി സമാധിസ്സേവ പകാരഭേദോ ദസ്സീയതി, ഭാവനാനിസംസോപി ഭാവനാനയനിസ്സിതോ ഏവാതി അധിപ്പായേന ‘‘വിത്ഥാരം ഭാവനാനയഞ്ച ദസ്സേതു’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബപ്പകാരതോതി പലിബോധുപച്ഛേദാദികസ്സ സബ്ബസ്സ ഭാവനായ പുബ്ബകിച്ചസ്സ കരണപ്പകാരതോ ചേവ സബ്ബകമ്മട്ഠാനഭാവനാവിഭാവനതോ ച.

‘‘സമത്താ ഹോതീ’’തി വത്വാ തമേവ സമത്തഭാവം വിഭാവേതും ‘‘ദുവിധോയേവാ’’തിആദി വുത്തം. ഇധ അധിപ്പേതോ സമാധീതി ലോകിയസമാധിം ആഹ. ദസസു കമ്മട്ഠാനേസൂതി യാനി ഹേട്ഠാ ‘‘ഉപചാരാവഹാനീ’’തി വുത്താനി ദസ കമ്മട്ഠാനാനി, തേസു. അപ്പനാപുബ്ബഭാഗചിത്തേസൂതി അപ്പനായ പുബ്ബഭാഗചിത്തേസു അട്ഠന്നം ഝാനാനം പുബ്ബഭാഗചിത്തുപ്പാദേസു. ഏകഗ്ഗതാതി ഏകാവജ്ജനവീഥിയം, നാനാവജ്ജനവീഥിയഞ്ച ഏകഗ്ഗതാ. അവസേസകമ്മട്ഠാനേസൂതി ‘‘അപ്പനാവഹാനീ’’തി വുത്തേസു തിംസകമ്മട്ഠാനേസു.

സമാധിആനിസംസകഥാവണ്ണനാ

൩൬൨. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ സുഖവിഹാരോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ. കാമം ‘‘സമാപജ്ജിത്വാ’’തി ഏതേന അപ്പനാസമാധിയേവ വിഭാവിതോ, ‘‘ഏകഗ്ഗചിത്താ’’തി പന പദേന ഉപചാരസമാധിനോപി ഗഹണം ഹോതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം ‘‘അപ്പനാസമാധിഭാവനാ’’തി വുത്തം. ന ഖോ പനേതേതി ഏതേ ബാഹിരകഭാവിതാ ഝാനധമ്മാ ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തകരാ. അരിയസ്സ വിനയേ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ ‘‘സല്ലേഖാ’’തി ന വുച്ചന്തി കിലേസാനം സല്ലേഖനപടിപദാ ന ഹോതീതി കത്വാ, സാസനേ പന അവിഹിംസാദയോപി സല്ലേഖാവ ലോകുത്തരപാദകത്താ.

സമ്ബാധേതി തണ്ഹാസംകിലേസാദിനാ സംകിലിട്ഠതായ പരമസമ്ബാധേ അതിവിയ സങ്കടട്ഠാനഭൂതേ സംസാരപ്പവത്തേ. ഓകാസാധിഗമനയേനാതി അത്ഥപടിലാഭയോഗ്ഗസ്സ നവമഖണസങ്ഖാതസ്സ ഓകാസസ്സ അധിഗമനയേന. തസ്സ ഹി ദുല്ലഭതായ അപ്പനാധിഗമമ്പി അനധിഗമയമാനോ സംവേഗബഹുലോ പുഗ്ഗലോ ഉപചാരസമാധിമ്ഹിയേവ ഠത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോതി ‘‘സീഘം സംസാരദുക്ഖം സമതിക്കമിസ്സാമീ’’തി.

അഭിഞ്ഞാപാദകന്തി ഇദ്ധിവിധാദിഅഭിഞ്ഞാഞാണപാദകഭൂതം അധിട്ഠാനഭൂതം. ഹോതീതി വുത്തനയാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, തേന ‘‘ഇമിനാ പകാരേന വുത്തനയാ’’തി സേസാഭിഞ്ഞാനമ്പി വുത്തപ്പകാരം സങ്ഗണ്ഹാതി. സതി സതി ആയതനേതി പുരിമഭവസിദ്ധേ അഭിഞ്ഞാധിഗമസ്സ കാരണേ വിജ്ജമാനേ. അഭിഞ്ഞാധിഗമസ്സ ഹി അധികാരോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, യോ ‘‘പുബ്ബഹേതൂ’’തി വുച്ചതി. ന സമാപത്തീസു വസീഭാവോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സതി സതി ആയതനേ’’തി (മ. നി. ൩.൧൫൮; അ. നി. ൩.൧൦൨). അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സാതി വക്ഖമാനവിഭാഗായ അഭിവിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ സച്ഛികാതബ്ബസ്സ. ധമ്മസ്സാതി ഭാവേതബ്ബസ്സ ചേവ വിഭാവേതബ്ബസ്സ ച ധമ്മസ്സ. അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതീതി യോജനാ. തത്ര തത്രേവാതി തസ്മിം തസ്മിംയേവ സച്ഛികാതബ്ബധമ്മേ. സക്ഖിഭാവായ പച്ചക്ഖകാരിതായ ഭബ്ബോ സക്ഖിഭബ്ബോ, തസ്സ ഭാവോ സക്ഖിഭബ്ബതാ, തം സക്ഖിഭബ്ബതം.

തം തം ഭവഗമികമ്മം ആരബ്ഭ ഭവപത്ഥനായ അനുപ്പന്നായപി കമ്മസ്സ കതൂപചിതഭാവേനേവ ഭവപത്ഥനാകിച്ചം സിജ്ഝതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപത്ഥയമാനാ വാ’’തി. സഹ ബ്യേതി പവത്തതീതി സഹബ്യോ, സഹായോ, ഇധ പന ഏകഭവൂപഗോ അധിപ്പേതോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാ, തം സഹബ്യതം.

കിം പന അപ്പനാസമാധിഭാവനായേവ ഭവവിസേസാനിസംസാ, ഉദാഹു ഇതരാപീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഉപചാരസമാധിഭാവനാപീ’’തിആദി.

നിബ്ബാനന്തി തിസ്സന്നം ദുക്ഖതാനം നിബ്ബുതിം. രൂപധമ്മേ പരിയാപന്നാ വിജ്ജമാനാപി സങ്ഖാരദുക്ഖതാ ചിത്തസ്സ അഭാവേന അസന്തസമാവ. തേനാഹ ‘‘സുഖം വിഹരിസ്സാമാ’’തി. സോളസഹി ഞാണചരിയാഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദുക്ഖഅനത്തനിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗവിവട്ടാനുപസ്സനാതി ഇമാഹി അട്ഠഹി, അട്ഠഹി ച അരിയമഗ്ഗഫലഞാണേഹീതി ഏവം സോളസഹി. നവഹി സമാധിചരിയാഹീതി പഞ്ചന്നം രൂപജ്ഝാനാനം, ചതുന്നം അരൂപജ്ഝാനാനഞ്ച വസേന ഏവം നവഹി. കേചി പന ‘‘ചത്താരോ രൂപജ്ഝാനസമാധീ, ചത്താരോ അരൂപജ്ഝാനസമാധീ, ഉഭയേസം ഉപചാരസമാധിം ഏകം കത്വാ ഏവം നവാ’’തി വദന്തി.

സമാധിഭാവനായോഗേതി സമാധിഭാവനായ അനുയോഗേ അനുയുഞ്ജനേ, സമാധിഭാവനാസങ്ഖാതേ വാ യോഗേ. യോഗോതി ഭാവനാ വുച്ചതി. യഥാഹ ‘‘യോഗാ വേ ജായതീ ഭൂരീ’’തി (ധ. പ. ൨൮൨).

൩൬൩. സമാധിപീതി പി-സദ്ദേന സീലം സമ്പിണ്ഡേതി.

സമാധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ഏകാദസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.

പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.