൧൨. ഇദ്ധിവിധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

അഭിഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൩൬൫. സംവണ്ണനാവസേന അനന്തരസമാധികഥായ ആസന്നപച്ചക്ഖതം ദീപേന്തോ ‘‘അയം സമാധിഭാവനാ’’തി ആഹ. ‘‘അഭിഞ്ഞാ സമ്പാദേതും യോഗോ കാതബ്ബോ’’തി വത്വാ തത്ഥ പയോജനവിസേസേ ദസ്സേതും ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഥിരതരഭാവോ, വിപസ്സനാഭാവനാസുഖതാ ച സമാധിഭാവനായ ആനിസംസോ ഏവ, തഥാപി പഞ്ച ലോകിയാഭിഞ്ഞാ യഥാവുത്തസമാധിഭാവനായ ആനിസംസഭാവേന പാകടാ പഞ്ഞാതാതി താസംയേവ വസേന യോഗിനോ അധിഗതാനിസംസതാ വുത്താ, ചുദ്ദസധാ ചിത്തപരിദമനേന ഥിരതരതാ വുത്താ. ലോകിയാഭിഞ്ഞാസു വസീഭാവോപി സമാധിസ്സേവ വസീഭാവോ, തഥാ ച ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪) വചനതോ ‘‘സുഖേനേവ പഞ്ഞാഭാവനം സമ്പാദേസ്സതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാതി യസ്മാ സമാധിഭാവനായ ആനിസംസലാഭോ ഥിരതരതാ, സുഖേനേവ ച പഞ്ഞാഭാവനാ ഇജ്ഝതി, തസ്മാ അഭിഞ്ഞാകഥം താവ ആരഭിസ്സാമ, പഞ്ഞാഭാവനായ ഓകാസേ സമ്പത്തേപീതി അധിപ്പായോ.

ഭഗവതാ പഞ്ച ലോകികാഭിഞ്ഞാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. ന ചതുക്കജ്ഝാനമത്തമേവ ഇധ സാസനേ സമ്പാദേതബ്ബം, നപി ഇദ്ധിവിധഞാണമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ഉത്തരുത്തരിപണീതപണീതധമ്മദേസനത്ഥഞ്ച.

ഇദ്ധിവികുബ്ബനന്തി ഇദ്ധിസങ്ഖാതം പകതിവണ്ണജഹനകിരിയം, ഇദം ഇദ്ധീസു വികുബ്ബനിദ്ധിയാ പധാനതായ വുത്തം, ഇദ്ധിം വികുബ്ബനഞ്ചാതി ഏവം വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വികുബ്ബനസ്സ വിസും ഗഹണമ്പി വുത്തകാരണേനേവ ദട്ഠബ്ബം. ആകാസകസിണവസേന അരൂപസമാപത്തിയോ ന സമ്ഭവന്തി, ആലോകകസിണഞ്ച ഓദാതകസിണന്തോഗധം കത്വാ ‘‘ഓദാതകസിണപരിയന്തേസൂ’’തി വുത്തം കസിണാനുലോമാദിചിത്തപരിദമനവിധിനോ അധിപ്പേതത്താ, ആകാസനിമ്മാനാദിഅത്ഥം പന തദുഭയമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. അട്ഠ അട്ഠാതി യഥാവുത്തേസു കസിണേസു ഏകേകസ്മിം അട്ഠ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. കസിണാനുലോമതോതി കസിണപടിപാടിതോ, പടിപാടി ച ദേസനാവസേന വേദിതബ്ബാ. ഝാനാനുലോമോ പന പടിപത്തിവസേനപി. ഉക്കമനം ഉക്കന്തം, ഉക്കന്തമേവ ഉക്കന്തികം, ഝാനസ്സ ഉക്കന്തികം ഝാനുക്കന്തികം, തതോ, ഝാനലങ്ഘനതോതി അത്ഥോ. അങ്ഗസങ്കന്തിതോ അങ്ഗാതിക്കമതോ. ചിത്തം പരിദമേതബ്ബം യദിച്ഛകം യത്ഥിച്ഛകം ഝാനാനം സമാപജ്ജനാദിസുഖത്ഥം, തേസം ആരമ്മണാനഞ്ച സല്ലക്ഖണത്ഥം. ഏവഞ്ഹിസ്സ തത്ഥ വിസവിതാ സമിജ്ഝതീതി.

൩൬൬. ഝാനം സമാപജ്ജതീതി കിം ചതുബ്ബിധമ്പി ഝാനം സമാപജ്ജതി, ഉദാഹു ഏകേകന്തി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി ചതുബ്ബിധമ്പി സമാപജ്ജതി, അങ്ഗസങ്കന്തിതോ വിസേസോ ന സിയാ, അഥ ഏകേകം ആരമ്മണസങ്കന്തിതോ. നായം ദോസോ ആഭോഗവസേന തേസം വിസേസസിദ്ധിതോ. യദാ ഹി കസിണാനുലോമമേവ ആഭുജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ കസിണേ ഝാനാനി സമാപജ്ജതി, ന അങ്ഗസങ്കന്തിം, തദാ കസിണാനുലോമോ. യദാ പന അങ്ഗസങ്കന്തിം ആഭുജിത്വാ ഝാനാനി സമാപജ്ജതി, തദാ അങ്ഗസങ്കന്തി വേദിതബ്ബാ. ഇമിനാ നയേന കസിണാനുലോമആരമ്മണസങ്കന്തിആദീനമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഇദം കസിണാനുലോമം നാമ ചിത്തപരിദമനന്തി അധിപ്പായോ.

തഥേവാതി ‘‘പടിപാടിയാ അട്ഠസു കസിണേസു സതക്ഖത്തുമ്പി സഹസ്സക്ഖത്തുമ്പീ’’തി ഏതസ്സ ഉപസംഹാരത്ഥോ തഥാ-സദ്ദോ. പടിലോമതോ ചേത്ഥ പടിപാടി. തേനാഹ ‘‘പടിലോമക്കമേനാ’’തി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – പഠമം ഓദാതകസിണേ ഝാനം സമാപജ്ജതി, തതോ ലോഹിതകസിണേതി യാവ പഥവീകസിണാ വത്തബ്ബാ.

പുനപ്പുനം സമാപജ്ജനന്തി ‘‘സതക്ഖത്തും സഹസ്സക്ഖത്തു’’ന്തി വുത്തം ബഹുലാകാരമാഹ.

തത്ഥേവാതി പഥവീകസിണേയേവ. തതോതി പച്ഛാ തതിയജ്ഝാനതോ വുട്ഠാനന്തരകാലം. തദേവാതി പഥവീകസിണമേവ. തതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി തതോ പഥവീകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തിതആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം അമനസികരിത്വാ തം ലങ്ഘിത്വാ യഥാവുത്തആകാസാനഞ്ചായതനവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവേ പവത്തിതം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി. പഥവീകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസകസിണം പഥവീകസിണപക്ഖികമേവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘കസിണം അനുക്കമിത്വാ’’തി. അഥ വാ അട്ഠസു കസിണേസു കസ്സചി ഉക്കമനം ഇധ കസിണുക്കന്തികം നാമാതി ആഹ ‘‘കസിണം അനുക്കമിത്വാ’’തി. ഝാനുക്കന്തികന്തി ഏത്ഥ ഇച്ഛിതം അവധാരണേന നിവത്തേതബ്ബം, ഉക്കമനസ്സ ച സരൂപം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം കസിണ’’ന്തിആദിം വത്വാ പുന തം പകാരം സഹ നിസ്സയേന സേസകസിണേസു അതിദിസന്തോ ‘‘ഏവം ആപോകസിണാദി…പേ… കാതബ്ബാ’’തി ആഹ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ നയേനാ’’തിആദി. യഥാ പഠമജ്ഝാനമൂലകം പഥവീകസിണാദീസു ഝാനുക്കന്തികം ദസ്സിതം, ഏവം ദുതിയജ്ഝാനാദിമൂലകമ്പി തം യഥാരഹം ദസ്സേതബ്ബം.

തദേവാതി പഠമജ്ഝാനമേവ. കസിണുക്കന്തികേപി ആപോകസിണാദിമൂലികാ യോജനാ വുത്തനയേനേവ കാതബ്ബാ, തഥാ യഥാരഹം ദുതിയജ്ഝാനാദിമൂലികാ.

ലോഹിതകസിണതോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ലോഹിതകസിണം ആവജ്ജേന്തോ അഭിമുഖം കത്വാ തസ്സ ഉഗ്ഘാടനേന ഉപട്ഠിതേ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ അമനസികാരേന ആകാസാനഞ്ചായതനജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തത്ഥ പുബ്ബേ പവത്തവിഞ്ഞാണസ്സ അപഗമം ആരമ്മണം കത്വാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജതി.

ഇതരേസന്തി അവസിട്ഠരൂപാവചരജ്ഝാനാനം. ന ഹി അരൂപജ്ഝാനേസു അങ്ഗസങ്കന്തി അത്ഥി, നാപി താനി പഥവീകസിണേ പവത്തന്തി. യം പന അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തിവചനേ ‘‘നീലകസിണം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതന’’ന്തിആദി വുത്തം, തം യഥാലാഭവസേന വുത്തം, പരിയായേന വാതി ദട്ഠബ്ബം. നിപ്പരിയായതോ പന യഥാ അങ്ഗസങ്കന്തി രൂപജ്ഝാനേസു ഏവ ലബ്ഭതി, ഏവം അരൂപജ്ഝാനേസു ഏവ ആരമ്മണസങ്കന്തി. തസ്സ തസ്സേവ ഹി ഝാനസ്സ ആരമ്മണന്തരേ പവത്തി ആരമ്മണസങ്കന്തി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബകസിണേസു ഏകസ്സേവ ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനം ആരമ്മണസങ്കന്തികം നാമാ’’തി.

യഥാ പന ‘‘സബ്ബകസിണേസൂ’’തി ഇമിനാ ആകാസവിഞ്ഞാണകസിണാനമ്പി സങ്ഗഹോ ഹോതീതി ന സക്കാ വത്തും ഇധ അട്ഠന്നംയേവ കസിണാനം അധിഗതത്താ, ഏവം സബ്ബമ്പി അരൂപജ്ഝാനം ‘‘ഏകം ഝാന’’ന്തി ന സക്കാ വത്തും അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം വസേന ചിത്തപരിദമനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തസ്മാ ആരുപ്പജ്ഝാനാനം വസേന അങ്ഗാരമ്മണസങ്കന്തി പരിയായേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി പീതകസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ യം പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം, തദാരമ്മണം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സന്ധായാഹ ‘‘പീതകസിണതോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപജ്ജിത്വാ’’തി. ഇമിനാ നയേന സേസദ്വയേപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകന്തരികവസേനാതി അഞ്ഞത്ഥോ അന്തര-സദ്ദോ. അന്തരമേവ അന്തരികം, ഏകജ്ഝം അന്തരികം ഏതസ്മിന്തി ഏകന്തരികം, ഝാനസമാപജ്ജനം, തസ്സ വസേന. യഥാ അങ്ഗാനം, ആരമ്മണസ്സ ച ഏകജ്ഝം അഞ്ഞഥാ വിസേസോ ഹോതി, തഥാ സമാപജ്ജനവസേനാതി. സോ പന വിസേസോ ഹേട്ഠിമാനം തേസം അങ്ഗാരമ്മണാനം സമതിക്കമനവസേന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഏകന്തരികവസേന അങ്ഗാനഞ്ച ആരമ്മണാനഞ്ച സങ്കമന’’ന്തി. ‘‘ഇദം ഝാനം പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തിആദിനാ അങ്ഗേസു, ‘‘ഇദം പഥവീകസിണ’’ന്തിആദിനാ ആരമ്മണേസു ച വവത്ഥാപിതേസു ഏകജ്ഝം തേസം വവത്ഥാപനേ ന കോചി വിസേസോ അത്ഥീതി അട്ഠകഥാസു അയം വിധി നാഭതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഝാനുക്കന്തികാദീസു പടിലോമക്കമേന, അനുലോമപടിലോമക്കമേന ച ഏകന്തരികഭാവേന ലബ്ഭമാനമ്പി ഝാനാദീനം ഉക്കമനം ന ഉദ്ധടം, തേഹി നയേഹി വിനാപി ചിത്തപരിദമനം ഇജ്ഝതീതി പപഞ്ചപരിഹാരത്ഥം വാ തേ അട്ഠകഥാസു അനാഗതാതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൬൭. അഭാവിതഭാവനോ ഝാനാഭിഞ്ഞാസു അകതാധികാരോ. തത്ഥ ഉപനിസ്സയരഹിതോപീതി കേചി. ആദിഭൂതം യോഗകമ്മം ആദികമ്മം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ആദികമ്മികോ, പുബ്ബേ അകതപരിചയോ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തോ. തേനാഹ ‘‘യോഗാവചരോ’’തി. കസിണപരികമ്മമ്പി ഭാരോതി ദോസവിവജ്ജനാദിവിധിനാ കസിണമണ്ഡലേ പടിപത്തി യാവ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തുപ്പത്തി കസിണപരികമ്മം, തമ്പി നാമ ഭാരോ, പഗേവ ഇദ്ധിവികുബ്ബനാതി അധിപ്പായോ. നിമിത്തുപ്പാദനന്തി പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പാദനം. തം വഡ്ഢേത്വാതി തം നിമിത്തം, ഭാവനഞ്ച വഡ്ഢേത്വാ. ന ഹി ഭാവനായ വിനാവ നിമിത്തവഡ്ഢനം ലബ്ഭതി. കേചി ഉപചാരസമാധിം ലഭിത്വാ അപ്പനാസമാധിം അധിഗന്തും ന സക്കോന്തി, താദിസാപി ബഹൂ ഹോന്തേവാതി ആഹ ‘‘അപ്പനാധിഗമോ ഭാരോ’’തി. അപ്പനാധിഗമോതി വാ അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം അധിഗമമാഹ. അഞ്ഞോവ സമാപത്തീനം ഉപനിസ്സയോ, അഞ്ഞോ അഭിഞ്ഞാനന്തി ആഹ ‘‘പരിദമിതചിത്തസ്സാപി ഇദ്ധിവികുബ്ബനം നാമ ഭാരോ’’തി. ഖിപ്പം നിസന്തി നിസാമനം ഝാനചക്ഖുനാ പഥവീകസിണാദിഝാനാരമ്മണസ്സ ദസ്സനം ഏതസ്സാതി ഖിപ്പനിസന്തി, സീഘതരം ഝാനം സമാപജ്ജിതാ, തസ്സ ഭാവോ ഖിപ്പനിസന്തിഭാവോ. അമ്ബതരുനിചിതം മഹാമഹിന്ദത്ഥേരാദീഹി ഓതിണ്ണട്ഠാനം ഥേരമ്ബത്ഥലം. യഥാ പടിപക്ഖവിജയായ യോധാജീവാ നിമ്മലമേവ അസിതോമരാദിം ഗഹേത്വാ വിചരന്തി, ഏവം ഭിക്ഖുനാപി കിലേസവിജയായ നിമ്മലാവ ഝാനാഭിഞ്ഞാ വളഞ്ജിതബ്ബാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം.

പതിട്ഠാഭാവോതി ഇധ പരസ്സ ഉപദ്ദവൂപസമനം അധിപ്പേതം. തം ഹി ഖിപ്പനിസന്തിഭാവതോപി ഗരുതരം അച്ചായികകിച്ചസാധനവസേന വിധാതബ്ബതോ ദുരഭിസമ്ഭവതരത്താ. തം പന രക്ഖിതത്ഥേരനിദസ്സനേനേവ സിദ്ധമ്പി തതോ ഗരുതരേന അങ്ഗാരവസ്സപരിത്താണേന വിഭാവേതും ‘‘ഗിരിഭണ്ഡവാഹനപൂജായ…പേ… ഥേരോ വിയാ’’തി ആഹ. ഗിരിഭണ്ഡവാഹനപൂജാ നാമ ചേതിയഗിരിമാദിം കത്വാ സകലദീപേ, സമുദ്ദേ ച യാവ യോജനാ മഹതീ ദീപപൂജാ. പഥവിം മാപേത്വാതി മാരേന പവത്തിതം അങ്ഗാരവസ്സം ഫുലിങ്ഗമത്തേനപി യാവ മനുസ്സേ ന പാപുണാതി, താവദേവ ആകാസേ പഥവിം നിമ്മിനിത്വാ.

ബലവപുബ്ബയോഗാനന്തി ഗരുതരൂപനിസ്സയാനം, ഇദ്ധിവിധാദീനം ഹേതുഭൂതമഹാഭിനീഹാരാനന്തി അത്ഥോ. അഗ്ഗസാവകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഏകച്ചേ മഹാസാവകേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭാവനാനുക്കമോ യഥാവുത്തം ചിത്തപരിദമനം. പടിസമ്ഭിദാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഠാനാഠാനഞാണാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ, ന സേസാഭിഞ്ഞാനമേവ. സാവകാനമ്പി ഹി ഠാനാഠാനഞാണാദീനി പദേസവസേന ഇജ്ഝന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നസ്സേവ യഥാവുത്തം ഭാവനാനുക്കമം വിനാ അഭിഞ്ഞായോ ഇജ്ഝന്തി, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ. അഗ്ഗിധമനാദീഹീതി അഗ്ഗിമ്ഹി താപനകോട്ടനാദീഹി. യഥാ ചാതി ച-സദ്ദേന ലാഖാകാരാദീനം ലാഖാകോട്ടനാദിം അവുത്തമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഛന്ദ…പേ… വസേനാതി ‘‘ഛന്ദവതോ ചേ അഭിഞ്ഞാ സിജ്ഝതി, മയ്ഹമ്പി സിജ്ഝതീ’’തി കത്തുകമ്യതാഛന്ദം സീസം ധുരം ജേട്ഠം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ, ഛന്ദം വാ ഉപ്പാദേത്വാ തം ഭാവനായ മുഖം കത്വാ ഝാനസ്സ സമാപജ്ജനവസേന. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ‘‘ആവജ്ജനാദിവസീഭാവവസേനാ’’തി ഇദം അട്ഠസുപി സമാപത്തീസു സാതിസയം വസീഭാവാപാദനം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ച ഖോ ആദികമ്മികവസേന, ന കതാധികാരവസേനാതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഹേതു…പേ… വട്ടതീ’’തി. പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നസ്സ ഹി യം ഝാനം പാദകം കത്വാ അഭിഞ്ഞാ നിബ്ബത്തേതബ്ബാ, തത്ഥേവ സാതിസയം ചിണ്ണവസിതാപി ഇച്ഛിതബ്ബാ, ന സബ്ബത്ഥേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനമത്തേ ചിണ്ണവസിനാ’’തി വചനതോ അരൂപസമാപത്തിയോ വിനാപി അഭിഞ്ഞാ ഇജ്ഝന്തീതി വദന്തി. തമ്പി യദി പുബ്ബഹേതുസമ്പന്നസ്സ വസേന വുത്തം, യുത്തമേവ. അഥേതരസ്സ, തേസം മതിമത്തം. യഥാതി യേന പകാരേന യേന വിധിനാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഇദ്ധിവിധനിപ്ഫാദനേ.

൩൬൮. തത്രാതി ച തദേവ പച്ചാമസതി. പാളിനയാനുസാരേനേവാതി പാളിഗതിയാ അനുസരണേനേവ, പാഠസംവണ്ണനാനുക്കമേനേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി വത്വാ ‘‘സോ’’തി വുത്തത്താ ആഹ ‘‘അധിഗതചതുത്ഥജ്ഝാനോ യോഗീ’’തി. ‘‘ഏവം സമാഹിതേ’’തി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ ഹേട്ഠാഝാനത്തയാധിഗമപടിപാടിസിദ്ധസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധാനസ്സ നിദസ്സനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഏവന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനക്കമനിദസ്സനമേത’’ന്തി, ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ, തസ്സ ച അധിഗമക്കമസ്സ നിദസ്സനം. യേന സമാധാനാനുക്കമേന ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ലദ്ധോ, തദുഭയനിദസ്സനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി. യദിപി ‘‘ഏവ’’ന്തി ഇദം ആഗമനസമാധിനാ സദ്ധിം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധാനം ദീപേതി. സതിപാരിസുദ്ധിസമാധി ഏവ പന ഇദ്ധിയാ അധിട്ഠാനഭാവതോ പധാനന്തി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതേ’’തി. ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേനാതി ഉപേക്ഖായ ജനിതസതിപാരിസുദ്ധിസബ്ഭാവേന. സബ്ബപച്ചനീകധമ്മൂപക്കിലേസപരിസുദ്ധായ ഹി പച്ചനീകസമനേപി അബ്യാവടായ പാരിസുദ്ധിഉപേക്ഖായ വത്തമാനായ ചതുത്ഥജ്ഝാനം, തംസമ്പയുത്തധമ്മാ ച സുപരിസുദ്ധാ, സുവിസദാ ച ഹോന്തി, സതിസീസേന പന തത്ഥ ദേസനാ കതാതി ആഹ ‘‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിഭാവേന പരിസുദ്ധേ’’തി. പരിസുദ്ധിയാ ഏവ പച്ചയവിസേസേന പവത്തിവിസേസോ പരിയോദാതതാ സുധന്തസുവണ്ണസ്സ നിഘംസനേന പഭസ്സരതാ വിയാതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധത്തായേവ പരിയോദാതേ, പഭസ്സരേതി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

സുഖാദീനം പച്ചയാനം ഘാതേനാതി സുഖസോമനസ്സാനം, ദുക്ഖദോമനസ്സാനഞ്ച യഥാക്കമം രാഗദോസപച്ചയാനം വിക്ഖമ്ഭനേന. ‘‘സുഖം സോമനസ്സസ്സ പച്ചയോ, സോമനസ്സം രാഗസ്സ, ദുക്ഖം ദോമനസ്സസ്സാ’’തി ഹി വുത്തം. യഥാ രാഗാദയോ ചേതസോ മലാസുചിഭാവേന ‘‘അങ്ഗണാനീ’’തി വുച്ചന്തി, ഏവം ഉപഗന്ത്വാ കിലേസനട്ഠേന ഉപക്കിലേസാതി ആഹ ‘‘അനങ്ഗണത്തായേവ വിഗതൂപക്കിലേസേ’’തി. തേനാഹ ‘‘അങ്ഗണേന ഹി തം ചിത്തം ഉപക്കിലിസ്സതീ’’തി, വിബാധീയതി ഉപതാപീയതീതി അത്ഥോ. സുഭാവിതത്താതി പഗുണഭാവാപാദനേന സുട്ഠു ഭാവിതത്താ. തേനാഹ ‘‘വസീഭാവപ്പത്തേ’’തി, ആവജ്ജനാദിനാ പഞ്ചധാ, ചുദ്ദസവിധേന വാ പരിദമനേന വസവത്തിതം ഉപഗതേതി അത്ഥോ. വസേ വത്തമാനം ഹി ചിത്തം പഗുണഭാവാപത്തിയാ സുപരിമദ്ദിതം വിയ ചമ്മം, സുപരികമ്മകതാ വിയ ച ലാഖാ മുദുന്തി വുച്ചതി. കമ്മക്ഖമേതി വികുബ്ബനാദിഇദ്ധികമ്മക്ഖമേ. തഞ്ച ഉഭയന്തി മുദുതാകമ്മനിയദ്വയം.

നാഹന്തിആദീസു ന-കാരോ പടിസേധത്ഥോ. അഹന്തി സത്ഥാ അത്താനം നിദ്ദിസതി. ഭിക്ഖവേതി ഭിക്ഖൂ ആലപതി. അഞ്ഞന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനചിത്തതോ അഞ്ഞം. ഏകധമ്മമ്പീതി ഏകമ്പി സഭാവധമ്മം ന സമനുപസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോ. അയം ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഓലോകേന്തോപി അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി ന സമനുപസ്സാമി. യം വസീഭാവാപാദനേന ഭാവിതം, തഥാ പുനപ്പുനം കരണേന ബഹുലീകതം, ഏവം സവിസേസമുദുഭാവപ്പത്തിയാ മുദും, കമ്മക്ഖമതായ കമ്മനിയഞ്ച ഹോതി. യഥയിദം ചിത്തന്തി അത്തനോ, തേസഞ്ച പച്ചക്ഖതായ ഏവമാഹാതി. യഥാ യഥാവുത്താ പരിസുദ്ധതാദയോ ന വിഗച്ഛന്തി, ഏവം സുഭാവിതം ചിത്തം.

തത്ഥ അവട്ഠിതം ഇധ ‘‘ഠിതം, ആനേഞ്ജപ്പത്ത’’ന്തി ച വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏതേസു പരിസുദ്ധതാദീസു ഠിതത്താ ഠിതേ, ഠിതത്തായേവ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി. യഥാ മുദുകമ്മഞ്ഞതാ വസീഭാവപ്പത്തിയാ ലക്ഖീയന്തി, ഏവം വസീഭാവപ്പത്തിപി മുദുകമ്മഞ്ഞതാഹി ലക്ഖീയതീതി, മുദുകമ്മഞ്ഞഭാവേന വാ അത്തനോ വസേ ഠിതത്താ ‘‘ഠിതേ’’തി വുത്തം. യഥാ ഹി കാരണേന ഫലം നിദ്ധരീയതി, ഏവം ഫലേനാപി കാരണം നിദ്ധരീയതീതി നിച്ചലഭാവേന അവട്ഠാനം ആനേഞ്ജപ്പത്തി. സാ ച സമ്പയുത്തധമ്മേസു ഥിരഭാവേന, പടിപക്ഖേഹി അകമ്മനിയതായ ച സമ്ഭവന്തീ സദ്ധാദിബലാനം ആനുഭാവേന ഹോതീതി ‘‘സദ്ധാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘സദ്ധാപരിഗ്ഗഹിതം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സദ്ധാപരിഗ്ഗഹിതന്തി ഏവം സുഭാവിതം വസീഭാവപ്പത്തം ഏതം ചിത്തം ഏകംസേന അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയാനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായ സംവത്തതീതി ഏവം പവത്തായ സദ്ധായ പരിഗ്ഗഹിതം യഥാവുത്തസദ്ധാബലേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം. അസ്സദ്ധിയേനാതി തപ്പടിപക്ഖേന അസ്സദ്ധിയേന ഹേതുനാ ന ഇഞ്ജതി ന ചലതി ന കമ്പതി, അഞ്ഞദത്ഥു ഉപരി വിസേസാവഹഭാവേനേവ തിട്ഠതി. വീരിയപരിഗ്ഗഹിതന്തിആദീസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ – വീരിയപരിഗ്ഗഹിതന്തി വസീഭാവാപാദനപരിദമനസാധനേന വീരിയേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം. സതിപരിഗ്ഗഹിതന്തി യഥാവുത്തേ ഭാവനാബഹുലീകാരേ അസമ്മോസസാധികായ, കുസലാനഞ്ച ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസമാനായ സതിയാ ഉപത്ഥമ്ഭിതം. സമാധിപരിഗ്ഗഹിതന്തി തത്ഥേവ അവിക്ഖേപസാധനേന സമാധാനേന ഉപത്ഥമ്ഭിതം. പഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതന്തി തസ്സാ ഏവ ഭാവനായ ഉപകാരാനുപകാരധമ്മാനം പജാനനലക്ഖണായ പഞ്ഞായ ഉപത്ഥമ്ഭിതം. ഓഭാസഗതന്തി ഞാണോഭാസസഹഗതം. ഓഭാസഭൂതേന ഹി യഥാവുത്തസമാധാനസംവദ്ധിതേന ഞാണേന സംകിലേസപക്ഖം യാഥാവതോ പസ്സന്തോ തതോ ഉത്രസന്തോ ഓത്തപ്പന്തോ തം അധിഭവതി, ന തേന അഭിഭൂയതി. തേനാഹ ‘‘കിലേസന്ധകാരേന ന ഇഞ്ജതീ’’തി. ഏതേന ഞാണപരിഗ്ഗഹിതം ഹിരോത്തപ്പബലം ദസ്സേതി.

അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിനാ സമാഹിതതാ, പരിസുദ്ധതാ, പരിയോദാതതാ, അനങ്ഗണതാ, വിഗതൂപക്കിലേസതാ, മുദുഭാവോ, കമ്മനിയതാ, ആനേഞ്ജപ്പത്തിയാ ഠിതതാ, സമാഹിതസ്സ വാ ചിത്തസ്സ ഇമാനി അങ്ഗാനീതി ‘‘സമാഹിതേ’’തി ഇമം അങ്ഗഭാവേന അഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതിആനേഞ്ജപ്പത്തിയോ വിസും ഗഹേത്വാ ഇമേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. അഭിനീഹാരക്ഖമന്തി ഇദ്ധിവിധാദിഅത്ഥം അഭിനീഹാരക്ഖമം തദഭിമുഖം കരണയോഗ്ഗം. തേനാഹ ‘‘അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയാനം ധമ്മാനം അഭിഞ്ഞാസച്ഛികിരിയായാ’’തി.

കാമം നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭേത്വാ ഏവ പഠമജ്ഝാനസമധിഗമോ, വിതക്കാദികേ വൂപസമേ ഏവ ച ദുതിയജ്ഝാനാദിസമധിഗമോ, തഥാപി ന തഥാ തേഹി ദൂരീഭൂതാ അപേതാ വാ യഥാ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ, ചേതസോ മലീനഭാവസങ്ഖാതഉപ്പിലാഭോഗകരേഹി നീവരണാദീഹി സുട്ഠു വിമുത്തിയാ തസ്സ പരിസുദ്ധി, പരിയോദാതതാ ച യുത്താതി ആഹ ‘‘നീവരണ…പേ… പരിയോദാതേ’’തി. ഝാനപടിലാഭപച്ചയാനന്തി ഝാനപടിലാഭഹേതുകാനം ഝാനപടിലാഭം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകാനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. ഇച്ഛാവചരാനന്തി ഇച്ഛായ അവചരാനം ഇച്ഛാവസേന ഓതിണ്ണാനം ‘‘അഹോ വത മമേവ സത്ഥാ പടിപുച്ഛിത്വാ പടിപുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേയ്യാ’’തിആദിനയപ്പവത്താനം മാനമായാസാഠേയ്യാദീനം. അഭിജ്ഝാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേനാപി തേസംയേവ സങ്ഗഹോ. അഭിജ്ഝാ ചേത്ഥ പഠമജ്ഝാനേന അവിക്ഖമ്ഭനേയ്യാ, മാനാദയോ ച തദേകട്ഠാ ദട്ഠബ്ബാ ‘‘ഝാനപടിലാഭപച്ചയാന’’ന്തി അനുവത്തമാനത്താ. വിക്ഖമ്ഭനേയ്യാ പന നീവരണഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ, കഥം പന പഠമജ്ഝാനേന അവിക്ഖമ്ഭനേയ്യാ ഇധ വിഗച്ഛന്തീതി? ‘‘സബ്ബേ കുസലാ ധമ്മാ സബ്ബാകുസലാനം പടിപക്ഖാ’’തി സല്ലേഖപടിപത്തിവസേന ഏവം വുത്തം ഝാനസ്സ അപരാമട്ഠഭാവദസ്സനതോ. യേ പനേത്ഥ ‘‘ഇച്ഛാവചരാനം അഭിജ്ഝാദീന’’ന്തി ഇമേഹി പദേഹി കോപഅപച്ചയകആമരാഗബ്യാപാദാദയോ ഗഹിതാതി അധിപ്പായേന ‘‘ഝാനപടിലാഭപച്ചയാന’’ന്തി പാഠം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഝാനപടിലാഭപച്ചനീകാന’’ന്തി പാഠോതി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം തഥാ പാഠസ്സേവ അഭാവതോ. ഝാനപടിലാഭപച്ചനീകാ ച നീവരണാ ചേവ തദേകട്ഠാ ച തേസം ദൂരീഭാവം വത്വാ പുന അഭാവവിഗമചോദനായ അയുജ്ജമാനത്താ. നനു ച അനങ്ഗണസുത്ത- (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) വത്ഥസുത്തേസു (മ. നി. ൧.൭൦ ആദയോ) അയമത്ഥോ ന ലബ്ഭതി, ഓളാരികാനംയേവ പാപധമ്മാനം തത്ഥ അധിപ്പേതത്താ? സച്ചമേതം, ഇധ പന അധിഗതചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ വസേന വുത്തത്താ സുഖുമായേവ തേ ഗഹിതാ, അങ്ഗണൂപക്കിലേസതാസാമഞ്ഞേന പനേത്ഥ സുത്താനം അപദിസനം. തഥാ ഹി ‘‘സുത്താനുസാരേനാ’’തി വുത്തം, ന പന സുത്തവസേനാതി. അവസ്സം ചേ തമേവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം അധിഗതജ്ഝാനാനമ്പി കേസഞ്ചി ഇച്ഛാവചരാനം പവത്തിസബ്ഭാവതോ.

ഇദ്ധിപാദഭാവൂപഗമേനാതി ഇദ്ധിയാ പാദകഭാവസ്സ പദട്ഠാനഭാവസ്സ ഉപഗമനേന. ഭാവനാപാരിപൂരിയാതി ഇതോ പരം കത്തബ്ബസ്സ അഭാവവസേന അഭിനീഹാരക്ഖമഭാവനായ പരിപുണ്ണത്താ. പണീതഭാവൂപഗമേനാതി തതോ ഏവ പധാനഭാവം നീതതായ ഉത്തമട്ഠേന, അതിത്തികരട്ഠേന ച പണീതഭാവസ്സ ഉപഗമനേന. ഉഭയഞ്ചേതം ഠിതിയാ കാരണവചനം പരിപുണ്ണായ ഭാവനായ പണീതഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘ഠിതേ’’തി. ‘‘ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി ഇദം ഠിതിയാ വിസേസനം. തേനാഹ ‘‘യഥാ ആനേഞ്ജപ്പത്തം ഹോതി, ഏവം ഠിതേ’’തി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി ഉഭയമേകം അങ്ഗം, ‘‘സമാഹിതേ’’തി പന ഇദമ്പി ഏകമങ്ഗം. തേനേവസ്സ പഠമവികപ്പതോ വിസേസം സന്ധായാഹ ‘‘ഏവമ്പി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി.

ദസഇദ്ധികഥാവണ്ണനാ

൩൬൯. നിപ്ഫത്തിഅത്ഥേനാതി സിജ്ഝനട്ഠേന. പടിലാഭട്ഠേനാതി പാപുണനട്ഠേന. തന്തി കാമിതം വത്ഥും. സമിജ്ഝതീതി നിപ്ഫജ്ജതി. പബ്ബജ്ജം ആദിം കത്വാ യാവ ഝാനമഗ്ഗാ ഇധ നേക്ഖമ്മം. ഇജ്ഝതീതി പാപുണീയതി. പടിഹരതീതി പാടിഹാരിയന്തി യസ്മാ പടിപക്ഖം ഹരതി അപനേതി, തസ്മാ പാടിഹാരിയം. അത്തനോ പടിപക്ഖം ഹരതീതി പടിഹാരിയം, നേക്ഖമ്മാദി, പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം, യഥാ ‘‘വേകതം, വേസമ’’ന്തി ച.

ഇജ്ഝനട്ഠേനാതി നിപ്ഫജ്ജനട്ഠേന. ഉപായസമ്പദായാതി സമ്പന്നഉപായസ്സ, ഞായാരമ്ഭസ്സാതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝതീതി പസവേതി. സീലവാതി ആചാരസീലേന സീലവാ. കല്യാണധമ്മോതി ദസകുസലകമ്മപഥവസേന സുന്ദരധമ്മോ. സീലസമ്പത്തിയാ വാ സീലവാ. ദാനാദിസേസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന കല്യാണധമ്മോ. പണിദഹിസ്സതീതി പത്ഥേസ്സതി.

ഇജ്ഝന്തീതി വഡ്ഢന്തി, ഉക്കംസം പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. സാതിസയനിപ്ഫജ്ജനപടിലാഭസിജ്ഝനബുദ്ധിഅത്ഥേ ഹി ഇദ്ധി വുത്താ. സാ ദസവിധാതി സബ്ബാ ഇദ്ധിയോ ആനേത്വാ അത്ഥുദ്ധാരവസേന ഇധാധിപ്പേതം ഇദ്ധിം ദസ്സേതും വുത്തം. ബഹുഭാവാദികസ്സ അധിട്ഠാനം അധിട്ഠഹനം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി അധിട്ഠാനാ. വിവിധം രൂപനിമ്മാനസങ്ഖാതം കുബ്ബനം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി വികുബ്ബനാ. മനോമയാതി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തിഭാവതോ മനോമയാ. ഞാണസ്സ വിപ്ഫാരോ വേഗായിതത്തം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഞാണവിപ്ഫാരാ. അരിയാനം അയന്തി അരിയാ. യതോ കുതോചി കമ്മവിപാകതോ ജാതാ ഇദ്ധി കമ്മവിപാകജാ. സാതിസയപുഞ്ഞനിബ്ബത്താ ഇദ്ധി പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി. കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി ജാതിതോ പട്ഠായ ഹോതി, ഇതരാ യദാ തദാ പുഞ്ഞസ്സ വിപച്ചനകാലേതി ഏവം വാ ഇമാസം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ആഥബ്ബനവിജ്ജാഭിനിബ്ബത്താ വിജ്ജാമയാ. സമ്മാപയോഗോ ഉപായപയോഗോ ഞായാരമ്ഭോ.

൩൭൦. പകതിയാ ഏകോതി സഭാവേന ഏകോ. ബഹുകന്തി ബഹും. തേന അഗ്ഗഹിതപരിച്ഛേദം അധിട്ഠാതബ്ബസ്സ അനേകഭാവം ദസ്സേത്വാ പുന പരിച്ഛേദതോ ദസ്സേതും ‘‘സതം വാ’’തിആദി വുത്തം. ആവജ്ജതീതി പരികമ്മസങ്ഖാതേന ആഭോഗേന ആഭുജതി ഭാവിരൂപേ തേന പരികമ്മമനസികാരേന മനസി കരോതി. ഞാണേന അധിട്ഠാതീതി തഥാ പരികമ്മം കത്വാ അഭിഞ്ഞാഞാണേന യഥാധിപ്പേതേ ബഹുകേ അധിട്ഠാതി, അധിട്ഠാനചിത്തേന സഹേവ ബഹുഭാവാപത്തിതോ ബഹുഭാവാപാദകം ഇദ്ധിവിധഞാണം പവത്തേന്തോ ച തഥാ അധിട്ഠാതീതി വുച്ചതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവന്തി പകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ, തേന സബ്ബമ്പി അധിട്ഠാനപ്പകാരം സങ്ഗണ്ഹാതി. അധിട്ഠാനവസേനാതി ‘‘ഞാണേന അധിട്ഠാതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൦) ഏവം വുത്തഅധിട്ഠാനവസേന നിപ്ഫന്നത്താ.

൩൭൧. പകതിവണ്ണന്തി പകതിസണ്ഠാനം അത്തനോ പാകതികരൂപം. പകതിവണ്ണവിജഹനവികാരവസേനാതി അത്തനോ പകതിവണ്ണവിജഹനപുബ്ബകസ്സ കുമാരകവണ്ണാദിവണ്ണവികാരസ്സ വസേന.

൩൭൨. ഇമമ്ഹാ കായാതി പച്ചക്ഖഭാവേന ‘‘ഇമമ്ഹാ’’തി വുത്താ ഭിക്ഖുസ്സ കരജകായാ. അഞ്ഞം കായന്തി അഞ്ഞം ഇദ്ധിമയം കായം. തതോ ഏവ ഇദ്ധിമയരൂപവന്തതായ രൂപിം. അഭിഞ്ഞാമനേന നിബ്ബത്തത്താ മനോമയം. നിപ്ഫത്തിവസേനാതി നിപ്ഫജ്ജനവസേന. അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ ഹി യഥാ മനോമയോ കായോ നിപ്ഫജ്ജതി, തഥാ പവത്തി മനോമയിദ്ധി. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. യദി ഏവം കഥമയമേവ മനോമയിദ്ധീതി? രുള്ഹീവേസാ വേദിതബ്ബാ യഥാ ‘‘മനോമയോ അത്തഭാവോ’’തി, യഥാ വാ ‘‘ഗോസമഞ്ഞാ വിസാണാദിമതി പിണ്ഡേ’’. അഥ വാ അബ്ഭന്തരതോ നിക്ഖന്തേ, ഇദ്ധിമതാ ച ഏകന്തസദിസേ ഇമസ്മിം നിമ്മാനേ സുപാകടോ മനസാ നിബ്ബത്തിതഭാവോതി യഥാ സാതിസയോ മനോമയവോഹാരോ, ന തഥാ അഞ്ഞാസു അധിട്ഠാനവികുബ്ബനിദ്ധീസു സമഞ്ഞന്തരവന്താസൂതി വേദിതബ്ബം.

൩൭൩. ഞാണുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ വാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ വാ വിപസ്സനാക്ഖണേ, തതോപി വാ പുബ്ബേ അന്തിമഭവികസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ. പച്ഛാ വാ യാവ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനാ. തങ്ഖണേ വാ മഗ്ഗുപ്പത്തിസമയേ. ഞാണാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോതി സൂരിയസ്സ ഉട്ഠിതട്ഠാനേ, സമന്തതോ ച ആലോകകരണസമത്ഥതാ വിയ തസ്സേവ ഞാണസ്സ ആനുഭാവേന നിബ്ബത്തോ സബ്ബസോ പഹാതബ്ബപഹാനഭാവേതബ്ബഭാവനാപാരിപൂരിസങ്ഖാതോ വിസേസോ. വത്ഥൂനി പന അനന്തരായതാവസേന ആഗതാനി. അനിച്ചാനുപസ്സനായാതി സങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തിയാ ബലവവിപസ്സനായ. ആരദ്ധവിപസ്സനസ്സ ഹി യഥാവുത്തവിപസ്സനായ പവത്തിക്ഖണേ തതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ ച പകിണ്ണകസമ്മസനവാരേ നിച്ചസഞ്ഞായ പഹാനട്ഠോ ഇജ്ഝതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. കാമം ഏത്തകായ സങ്ഖേപകഥായപി അധിപ്പേതത്ഥോ പകാസിതോവ, വിത്ഥാരകഥായ പന വിഭൂതതരോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരേന കഥേതബ്ബ’’ന്തി.

ഗബ്ഭഗതസ്സേവാതി അനാദരേ സാമിവചനം. വുത്തനയേനാതി ‘‘പച്ഛിമഭവികസ്സാ’’തിആദിനാ ബാകുലത്ഥേരവത്ഥുമ്ഹി വുത്തനയേന.

ദാരുഭാരം കത്വാതി ദാരുഭാരം സകടേ കത്വാ, ആരോപേത്വാതി അത്ഥോ. ഓസ്സജ്ജിത്വാതി ഛഡ്ഡേത്വാ. സകടമൂലേതി സകടസമീപേ. വാളയക്ഖാനുചരിതേതി കുരുരേഹി യക്ഖേഹി അനുവിചരിതബ്ബേ. യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതഞ്ഹി രാജഗഹനഗരം.

൩൭൪. സമാധിതോതി പഠമജ്ഝാനാദിസമാധിതോ. പുബ്ബേതി ഉപചാരജ്ഝാനക്ഖണേ. പച്ഛാതി സമാപത്തിയാ ചിണ്ണപരിയന്തേ. തങ്ഖണേതി സമാപന്നക്ഖണേ. സമഥാനുഭാവനിബ്ബത്തോ വിസേസോതി തസ്മിം തസ്മിം ഝാനേ സമാധിതേജേന നിബ്ബത്തോ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനവിതക്കാദിസമതിക്കമസഞ്ഞാവേദയിതനിരോധപരിസ്സയസഹനാദികോ വിസേസോ.

കപോതകന്ദരായന്തി ഏവംനാമകേ അരഞ്ഞവിഹാരേ. ജുണ്ഹായ രത്തിയാതി ചന്ദാലോകവതിയാ രത്തിയാ. നവോരോപിതേഹി കേസേഹീതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം. യസ്സാതി പഹാരസ്സ. തസ്സാതി യക്ഖസ്സ. ഖിപ്പനിസന്തിഭാവസ്സ ഉക്കംസഗതത്താ ഥേരോ തസ്മിം പഹരന്തേ ഏവ സമാപത്തിം സമാപജ്ജീതി ആഹ ‘‘പഹരണസമയേ സമാപത്തിം അപ്പേസീ’’തി. പാളിയം പന ‘‘നിസിന്നോ ഹോതി അഞ്ഞതരം സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ’’തി (ഉദാ. ൩൪) വുത്തം. ഇമേ പന ഥേരാ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനസമകാലം തേന പഹാരോ ദിന്നോതി വദന്തി.

സഞ്ജീവത്ഥേരന്തി കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ ദുതിയം അഗ്ഗസാവകം മഹാഥേരം സന്ധായാഹ. സോ ഹി ആയസ്മാ അരഞ്ഞാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി നിസിന്നോ അപ്പകസിരേനേവ നിരോധം സമാപജ്ജതി, തസ്മാ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിരോധം സമാപജ്ജി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘നിരോധസമാപന്ന’’ന്തിആദി. ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ന ഝായിത്ഥ, സരീരേ കാ കഥാ. തേനേവ ഹി ഥേരോ ‘‘സഞ്ജീവോ’’ ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. അയമസ്സാതി അസ്സ ആയസ്മതോ സഞ്ജീവത്ഥേരസ്സ യോ നിരോധസമാപത്തിയം അഗ്ഗിപരിസ്സയാഭാവോ, അയം സമാധിവിപ്ഫാരാ ഇദ്ധീതി യോജനാ. കഥം പന നിരോധസമാപത്തിയം സമാധിവിപ്ഫാരസമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബ…പേ… നിബ്ബത്തത്താ’’തി.

പഠമം ഠപിതഭണ്ഡകസ്സാതി സബ്ബപഠമം ഠപിതഭണ്ഡകസ്സ. തഞ്ഹി ഗഹണകാലേ സബ്ബപച്ഛിമം ഗയ്ഹതി. കാലപരിച്ഛേദവസേനാതി ‘‘ഏത്തകേ കാലേ ഗതേ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സമാപത്തിതോ പുബ്ബേ കതകാലപരിച്ഛേദവസേന. ഭീതാ വിരവിംസൂതി രത്തന്ധകാരേ രൂപദസ്സനേന ‘‘പിസാചോ ഉട്ഠഹതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ. ഏത്തകേഹി നാമ ഭണ്ഡകേഹി അജ്ഝോത്ഥടോ നിബ്ബികാരോ ‘‘അഹോ മഹാനുഭാവോ, അഹോ വിവേകവാസീ’’തി ച ഥേരഗതേന പസാദേന.

തത്തതേലകടാഹന്തി ആധാരസീസേന ആധേയ്യമാഹ, കടാഹേ തത്തതേലം കടാഹേന ആസിഞ്ചീതി അധിപ്പായോ. വിവട്ടമാനന്തി കത്ഥചിപി അലഗ്ഗനവസേന ഭസ്സന്തം.

സപരിവാരാതി പഞ്ചഹി ഇത്ഥിസതേഹി സപരിവാരാ. രാജാനം മേത്തായ ഫരീതി ഓദിസ്സകമേത്താസമാപത്തിയാ രാജാനം ഫുസി. ഖിപിതുന്തി വിജ്ഝിതും. ഓരോപേതുന്തി സരസന്നാഹം പടിസംഹരിതും.

൩൭൫. പടിക്കൂലാദീസൂതി അനിട്ഠാദീസു. അനിട്ഠം ഹി പടിക്കൂലം, അമനുഞ്ഞമ്പി ‘‘പടിക്കൂല’’ന്തി വുച്ചതി. ആദി-സദ്ദേന അപടിക്കൂലാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥാതി പടിക്കൂലാരമ്മണേ. ഉപേക്ഖകോതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ. തത്ഥാതി പടിക്കൂലാപടിക്കൂലഭേദേ വത്ഥുസ്മിം. സതോതി സതിവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സതിമാ. സമ്പജാനോതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപ്പത്തിയാ സമ്പജാനകാരീ. അയന്തി അയം പടിക്കൂലാദിവത്ഥൂസു അപടിക്കൂലസഞ്ഞീവിഹാരാദികാ ഖീണാസവാനം അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമസിദ്ധാ ചിത്തിസ്സരിയതാ. തേനാഹ ‘‘ചേതോവസിപ്പത്താനം…പേ… വുച്ചതീ’’തി.

അനിട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം സത്തസഞ്ഞിതേ മേത്താഫരണം വാ ധാതുസോ പച്ചവേക്ഖണായ ധാതുമനസികാരം വാ ഗൂഥാദികേ ധാതുമനസികാരം കരോന്തോതി യോജേതബ്ബം. അപടിക്കൂലസഞ്ഞീ വിഹരതീതി ഹിതേസിതായ, ധമ്മസഭാവചിന്തനായ ച ന പടിക്കൂലസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതി. ഇട്ഠേ വത്ഥുസ്മിം ഞാതിമിത്താദികേ. കേസാദിഅസുചികോട്ഠാസമത്തമേവാതി അസുഭഫരണം വാ അസുഭമനസികാരം വാ. തത്ഥ രൂപധമ്മജാതം അനിച്ചന്തി ആദിഅത്ഥോ ഇതി-സദ്ദോ, തസ്മാ അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവിപരിണാമധമ്മോതി മനസികാരം വാ കരോന്തോതി യോജനാ. പടിക്കൂലാപടിക്കൂലേസൂതി ഇട്ഠാനിട്ഠാനി വത്ഥൂനി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വദതി. ഏസ നയോ ഇതരത്ഥ. യം വാ സത്താനം പഠമം പടിക്കൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ അപടിക്കൂലതോ ഉപതിട്ഠതി, യഞ്ച അപടിക്കൂലതോ ഉപട്ഠിതമേവ പച്ഛാ പടിക്കൂലതോ ഉപതിട്ഠതി, തദുഭയേപി ഖീണാസവോ സചേ ആകങ്ഖതി, വുത്തനയേന അപടിക്കൂലസഞ്ഞീ വാ വിഹരേയ്യ, പടിക്കൂലസഞ്ഞീ വാതി അയമരിയിദ്ധി വുത്താ.

ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാതി കാരണവസേന ‘‘ചക്ഖൂ’’തി ലദ്ധവോഹാരേന രൂപദസ്സനസമത്ഥേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന, ചക്ഖുനാ വാ കാരണഭൂതേന, ദ്വാരഭൂതേന വാ രൂപം പസ്സിത്വാ. നേവ സുമനോ ഹോതീതി ഗേഹസ്സിതസോമനസ്സസ്സായം പടിക്ഖേപോ, ന നേക്ഖമ്മപക്ഖികായ കിരിയാസോമനസ്സവേദനായ. ഛളങ്ഗുപേക്ഖന്തി ഇട്ഠാനിട്ഠഛളാരമ്മണാപാഥേ പരിസുദ്ധപകതിഭാവാവിജഹനലക്ഖണം ഛസു ദ്വാരേസു പവത്തിയാ ‘‘ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ’’തി ലദ്ധനാമം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖം. യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘പടിസമ്ഭിദായ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൩൭൬. പക്ഖീആദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ദേവാദീനം സങ്ഗഹോ. വേഹാസഗമനാദികാതി പന ആദി-സദ്ദേന ചക്ഖുവിസുദ്ധിആദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. കുസലകമ്മേന നിബ്ബത്തിത്വാപി അകുസലവിപാകാനുഭാവേന സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാനം. ഝാനന്തി അഭിഞ്ഞാപത്തം ഝാനം സന്ധായാഹ. വിപസ്സനാപി ഉക്കംസഗതാ ഉബ്ബേഗപീതിസഹിതാ ആകാസേ ലങ്ഘാപനമത്താപി ഹോതീതി വുത്തം ‘‘വിപസ്സനം വാ’’തി. ‘‘പഠമകപ്പികാന’’ന്തി ഇദം ‘‘ഏകച്ചാനം മനുസ്സാന’’ന്തി ഇമസ്സ വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം. ഏവമാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന പുനബ്ബസുമാതാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൭൭. വേഹാസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, അച്ചന്തസംയോഗേ വാ. ചക്കവത്തീ ഹി ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ അത്തനോ ഭവനതോ അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ആകാസേനേവ സിനേരും പദക്ഖിണം കത്വാ സകലചക്കവാളം അനുസംയായതീതി. അസ്സബന്ധാതി അസ്സപാലാ, യേ അസ്സാനം യവദായകാ. തഥാ ഗോബന്ധാ.

ചക്കവത്തിആദീനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ വിത്ഥാരിയമാനായ അതിപപഞ്ചോ ഹോതീതി പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധിം ലക്ഖണതോ ദസ്സേന്തേന ‘‘പരിപാകം ഗതേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ ഇജ്ഝനകവിസേസോ’’തി വത്വാപി ജോതികാദീനം പുഞ്ഞിദ്ധിം ഏകദേസേന ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുവണ്ണപബ്ബതോതി സബ്ബസുവണ്ണമയോ പബ്ബതോ. തസ്സ കിര ഗഹിതഗഹിതട്ഠാനേ ഓധി ന പഞ്ഞായതി. ഏകസീതാമത്തേതി ഏത്ഥ സീതാ നാമ കസനവസേന നങ്ഗലസ്സ ഗതമഗ്ഗോ. തുമ്ബം നാമ ആള്ഹകം. ചുദ്ദസ മഗ്ഗാതി ചതുദ്ദസ കസനമഗ്ഗാ.

൩൭൮. വിജ്ജം പരിജപിത്വാതി ഗന്ധാരീവിജ്ജാദികം അത്തനോ വിജ്ജം കതൂപചാരം പരിവത്തേത്വാ മന്തപഠനക്കമേന പഠിത്വാ.

൩൭൯. സമ്മാപയോഗേനാതി ഉപായപയോഗേന, യഥാ യഥിച്ഛിതത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, തഥാ പവത്തിതഞായാരമ്ഭേന. തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സാതി യഥാധിപ്പേതസ്സ നിപ്ഫാദേതബ്ബകമ്മസ്സ. ഏത്ഥ ചാതി ‘‘തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപ്പച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൮) ഇമിസ്സാ ദസമായ ഇദ്ധിയാ നിദ്ദേസേപി. പുരിമപാളിസദിസാവാ’’തി സമാധിവിപ്ഫാരഇദ്ധിആദീനം നിദ്ദേസസദിസാവ. സകടബ്യൂഹാദികരണവസേനാതി സകടബ്യൂഹചക്കബ്യൂഹപദുമബ്യൂഹാദീനം സംവിധാനവസേന നിബ്ബത്തവിസേസോതി സമ്ബന്ധോ. ഗണിതഗന്ധബ്ബാദി സിപ്പകമ്മം. സല്ലകത്തകാദി വേജ്ജകമ്മം. ഇരുബ്ബേദാദീനം തിണ്ണം വേദാനം.

‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാവ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൩൮; മ. നി. ൧.൧൪൭; സം. നി. ൫.൮൩൪; പടി. മ. ൧.൧൦൨; ൩.൧൦) അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ ഏവ ഗഹിതത്താ ആഹ ‘‘അധിട്ഠാനാ ഇദ്ധിയേവ ആഗതാ’’തി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ഇമസ്മിം അഭിഞ്ഞാനിസംസസങ്ഖാതേ, ഇദ്ധിവിധസങ്ഖാതേ വാ അത്ഥേ.

൩൮൦. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു’’ന്തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) കോട്ഠാസത്ഥോ വിധസദ്ദോ, ‘‘വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൧൩) വികപ്പത്ഥോ, തദുഭയമ്പേത്ഥ യുജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇദ്ധിവിധായാതി ഇദ്ധികോട്ഠാസായ, ഇദ്ധിവികപ്പായ വാ’’തി. ഇദ്ധി ഹി അഭിഞ്ഞാസു ഏകോ കോട്ഠാസോ, വക്ഖമാനേഹി ഭേദേഹി അനേകപ്പഭേദാ ച. വുത്തപ്പകാരവസേനാതി വുത്തസ്സ ചുദ്ദസപ്പകാരസ്സ, ചിത്തപരിദമനസ്സ സമാഹിതതാദിപ്പകാരസ്സ ച വസേന. ‘‘ഇദ്ധിവിധായാ’’തി തദത്ഥസ്സ സമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘ഇദ്ധിവിധാധിഗമത്ഥായാ’’തി. ‘‘കസിണാരമ്മണതോ അപനേത്വാ’’തി ഇദം അഭിഞ്ഞാപാദകപരികമ്മചിത്താനം സമാനസന്താനതായ വുത്തം, ന പരികമ്മചിത്തസ്സ കസിണാരമ്മണത്താ. ഇദ്ധിവിധാഭിമുഖം പേസേതീതി നിപ്ഫാദേതബ്ബസ്സ ഇദ്ധിവിധസ്സ അഭിമുഖഭാവേന പവത്തേതി. യം ഹി ‘‘സതം ഹോമീ’’തിആദിനാ പരികമ്മചിത്തസ്സ പവത്തനം, തദേവസ്സ അഭിനീഹരണം, ഇദ്ധിവിധാഭിമുഖപേസനഞ്ച തഥേവ ഇദ്ധിവിധസ്സ പവത്തനതോ അഭിനിന്നാമനം ഇധ പരികമ്മചിത്തസ്സ ഇദ്ധിവിധേ അധിമുത്തീതി ആഹ ‘‘അധിഗന്തബ്ബഇദ്ധിപോണം ഇദ്ധിപബ്ഭാരം കരോതീ’’തി. ഇധ പച്ചനുഭവനഫുസനാ സച്ഛികിരിയാപത്തിപരിയായാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പാപുണാതീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. അസ്സാതി ഇദ്ധിവിധസ്സ.

ഏകോപീതി പി-സദ്ദോ വക്ഖമാനം ബഹുഭാവം ഉപാദായ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. സോ ഹിസ്സ പടിയോഗീ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീ’’തി. സോ ച ഖോ ബഹുഭാവം നിമ്മിനിത്വാ ഠിതസ്സ അന്തരാവ ഏകഭാവൂപഗമോ. യഥാകാലപരിച്ഛേദം പന സരസേനേവ ഏകഭാവൂപഗമോ ഇധ നാധിപ്പേതോ അനിദ്ധിനിമ്മാനഭാവതോ. തമ്പി പുബ്ബേ കതകാലപരിച്ഛേദവസേന സിദ്ധത്താ ഇദ്ധാനുഭാവോയേവാതി കേചി. അട്ഠാനേ വായം പി-സദ്ദോ, ഏകോ ഹുത്വാ ബഹുധാപി ഹോതി, ബഹുധാ ഹുത്വാ ഏകോപി ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ പി-സദ്ദോ വക്ഖമാനം ഏകഭാവം ഉപാദായ ‘‘സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ’’തി വത്വാ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി സബ്ബം യഥാരഹം വത്തബ്ബം. ബഹുഭാവനിമ്മാനേ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘ബഹൂനം സന്തികേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബഹൂനം സന്തികേതി അത്തനാ നിമ്മിതാനം ബഹൂനം സമീപേ, തേഹി പരിവാരിതോ ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന ‘‘ധമ്മം വാ കഥേതുകാമോ’’തി ഏവമാദി സങ്ഗയ്ഹതി. ‘‘ഞാണേന അധിട്ഠഹന്തോ ഏവം ഹോതീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

൩൮൧. ഭവതി ഏത്ഥ ഇദ്ധീതി ഭൂമിയോ, ഝാനാനി. ഏത്ഥാതി ച ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം. വിവേകതോ ജാതാ ഭൂമി വിവേകജഭൂമി. വിവേകജം ഹി പഠമം ഝാനം നീവരണവിവേകസമ്ഭൂതത്താ. പീതിസുഖഭൂതാ ഭൂമി പീതിസുഖഭൂമി. ദുതിയജ്ഝാനഞ്ഹി പീതിസുഖഭൂമിഭൂതഞ്ചേവ പീതിസുഖസഞ്ജാതഞ്ച സമാധിവസേന. ഉപരി ദ്വീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇദ്ധിലാഭായാതി ഇദ്ധിയാ അധിഗമായ. ഇദ്ധിപടിലാഭായാതി ഇദ്ധിയാ പുനപ്പുനം ലഭമാനായ, ബഹുലീകരണായാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിവികുബ്ബനതായാതി ഇദ്ധിയാ വിവിധരൂപകാരണായ, വികുബ്ബനിദ്ധിയാതി അത്ഥോ. ഇദ്ധിവിസവിതായാതി ഇദ്ധിയാ വിവിധാനിസംസപസവനായ. ഇദ്ധിവസിതായാതി ഇദ്ധിയാ ഖിപ്പനിസന്തിആദിഭാവാവഹവസീഭാവത്ഥായ. ഇദ്ധിവേസാരജ്ജായാതി ഇദ്ധിയാ പടിപക്ഖദൂരീഭാവേന വിഗതസംകിലേസതായ സുട്ഠു വിസാരദഭാവായ. ചതുത്ഥജ്ഝാനം താവ ഇദ്ധിയാ ഭൂമി ഹോതു തത്ഥ പതിട്ഠായ നിപ്ഫാദേതബ്ബതോ, ഇതരാനി പന കഥന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ തീണി ഝാനാനി സമ്ഭാരഭൂമിയോതി വേദിതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. തതിയജ്ഝാനേ സുഖഫരണേന, പഠമദുതിയേസു പീതിഫരണേന സുഖഫരണേന ച ഹേതുഭൂതേനാതി യഥാരഹവസേന യോജനാ. ഫരണം ചേത്ഥ ഝാനസ്സ സുഭാവിതഭാവേന സാതിസയാനം പീതിസുഖാനം വസേന ഝാനപ്പച്ചയാദിനാ സഹജാതനാമകായസ്സ പരിബ്രൂഹനം, രൂപകായസ്സ ച തംസമുട്ഠാനേഹി പണീതരൂപേഹി പരിപ്ഫുടതാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പീതിസുഖേന അഭിസന്ദേതി പരിസന്ദേതി പരിപൂരേതി പരിപ്ഫരതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൪൨൭). സുഖസഞ്ഞന്തി ഝാനസുഖേന സഹഗതം സഞ്ഞം. ലഹുസഞ്ഞന്തി തംസമ്പയുത്തലഹുതാസഹഗതം സഞ്ഞം. ഓക്കമിത്വാതി അനുപവിസിത്വാ. തേസു ഹി ഝാനേസു സാതിസയായ ലഹുതായ സമ്പയുത്തം സുഖം സന്താനവസേന പവത്തേന്തോ യോഗീ തം സമോക്കന്തോ വിയ ഹോതീതി ഏവം വുത്തം. സഞ്ഞാസീസേന നിദ്ദേസോ. ഝാനസമ്പയുത്താ ഹി ലഹുതാ വിനാപി ഇദ്ധിയാ ആകാസം ലങ്ഘാപനപ്പമാണപ്പത്താ വിയ ഹോതി. ലഹുഭാവഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ മുദുകമ്മഞ്ഞഭാവാപി ഗഹിതാ ഏവ. തേനാഹ ‘‘ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞകായോ ഹുത്വാ’’തി.

ഇമിനാ പരിയായേനാതി തിണ്ണം ഝാനാനം സമാപജ്ജനേന സുഖലഹുഭാവപ്പത്തനാമരൂപകായസ്സ സതി ചിത്തപരിദമനേ ചതുത്ഥം ഝാനം സുഖേനേവ ഇദ്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതീതി ഇമിനാ പരിയായേന. പകതിഭൂമിയാ ഹി അധിട്ഠാനഭൂതാ സമ്ഭാരഭൂമിയോ പാകാരസ്സ നേമിപ്പദേസോ വിയാതി.

൩൮൨. ഇദ്ധിപാദനിദ്ദേസേ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇദ്ധിപാദാതി ഏത്ഥ ഇജ്ഝതീതി ഇദ്ധി, സമിജ്ഝതി നിപ്ഫജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇജ്ഝന്തി വാ ഏതായ സത്താ ഇദ്ധാ വുദ്ധാ ഉക്കംസഗതാ ഹോന്തീതി ഇദ്ധി. പഠമേനത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ, ഇദ്ധികോട്ഠാസോതി അത്ഥോ. ദുതിയേനത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോതി ഇദ്ധിപാദോ. പാദോതി പതിട്ഠാ, അധിഗമൂപായോതി അത്ഥോ. തേന ഹി ഉപരൂപരിവിസേസസങ്ഖാതം ഇദ്ധിം പജ്ജന്തി പാപുണന്തി. അയം താവ അട്ഠകഥാനയോ. തത്ഥ ഇദ്ധി-സദ്ദസ്സ പഠമോ കത്തുഅത്ഥോ, ദുതിയോ കരണത്ഥോ വുത്തോ. പാദ-സദ്ദസ്സ ഏകോ കരണത്ഥോവ. പജ്ജിതബ്ബാവ ഇദ്ധി വുത്താ, ന ച ഇജ്ഝന്തീ, പജ്ജിതബ്ബാ ച ഇദ്ധി പജ്ജനകരണേന പാദേന സമാനാധികരണാ ഹോതീതി പഠമേന അത്ഥേന ‘‘ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ന സക്കാ വത്തും. തഥാ ഇദ്ധികിരിയാകരണേന സാധേതബ്ബാവ വുദ്ധിസങ്ഖാതാ ഇദ്ധി പജ്ജനകിരിയാകരണേന പജ്ജിതബ്ബാതി ദ്വിന്നം കരണാനം ന അസമാനാധികരണതാ സമ്ഭവതീതി ദുതിയേനത്ഥേന ‘‘ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ച ന സക്കാ വത്തും. തസ്മാ പഠമേനത്ഥേന സമാനാധികരണസമാസോ, ദുതിയേന സാമിവചനസമാസോ ന യുജ്ജതീതി പഠമേനത്ഥേന ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ, ദുതിയേനത്ഥേന ഇദ്ധി ഏവ പാദോ ഇദ്ധിപാദോതി സമാസോ യുത്തോ, യഥാവുത്തോപി വാ, പാദസ്സ ഇജ്ഝമാനകോട്ഠാസഇജ്ഝനകരണൂപായഭാവതോ.

പുബ്ബഭാഗഛന്ദവസേന ഛന്ദഹേതുകോ. സമ്പയുത്തഛന്ദവസേന ഛന്ദാധികോ. പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഏവ പന സഹജാതഛന്ദസ്സാപി അധികതാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ‘‘ഛന്ദഞ്ചേ ഭിക്ഖു അധിപതിം കരിത്വാ ലഭതി സമാധിം, ലഭതി ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം, അയം വുച്ചതി ഛന്ദസമാധീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ഛന്ദാധിപതിസമാധി ഛന്ദസമാധീതി അധിപതി-സദ്ദലോപം കത്വാ സമാസോ വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി. അധിപതിസദ്ദത്ഥദസ്സനവസേന പന അട്ഠകഥായം ‘‘ഛന്ദഹേതുകോ ഛന്ദാധികോ വാ സമാധീ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘ഛന്ദം അധിപതിം കരിത്വാ’’തിആദി. പധാനഭൂതാതി വീരിയഭൂതാതി കേചി വദന്തി. സങ്ഖതസങ്ഖാരനിവത്തനത്ഥം പന പധാനഗ്ഗഹണം. അഥ വാ തം തം വിസേസം സങ്ഖരോതീതി സങ്ഖാരോ, സബ്ബമ്പി വീരിയം. തത്ഥ ചതുകിച്ചസാധകതോ അഞ്ഞസ്സ നിവത്തനത്ഥം പധാനഗ്ഗഹണം. പധാനഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാതി അത്ഥോ. ചതുബ്ബിധസ്സ പന വീരിയസ്സ അധിപ്പേതത്താ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ. യോ പന ‘‘ഇദ്ധിയാ പാദോ ഇദ്ധിപാദോ’’തി ഏവം സമാസയോജനാവസേന പാദസ്സ ഉപായത്ഥതം ഗഹേത്വാ ഇദ്ധിപാദത്ഥോ വുത്തോ, സോ പടിലാഭപുബ്ബഭാഗാനം കത്തുകരണിദ്ധിഭാവം ‘‘ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) വാ അഭിധമ്മേ ആഗതത്താ ഛന്ദാദീഹി ഇദ്ധിപാദേഹി സാധേതബ്ബായ വുദ്ധിയാ കത്തിദ്ധിഭാവം, ഛന്ദാദീനം കരണിദ്ധിഭാവഞ്ച സന്ധായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

വീരിയിദ്ധിപാദേ ‘‘വീരിയസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗത’’ന്തി ദ്വിക്ഖത്തും വീരിയം ആഗതം. തത്ഥ പുരിമം സമാധിവിസേസനം വീരിയാധിപതി സമാധി വീരിയസമാധീതി. ദുതിയം സമന്നാഗമങ്ഗദസ്സനം. ദ്വേ ഏവ ഹി സബ്ബത്ഥ സമന്നാഗമങ്ഗാനി സമാധി, പധാനസങ്ഖാരോ ച. ഛന്ദാദയോ സമാധിവിസേസനാനി, പധാനസങ്ഖാരോ പന പധാനവചനേനേവ വിസേസിതോ, ന ഛന്ദാദീഹീതി ന ഇധ വീരിയാധിപതിതാ പധാനസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ ഹോതി. വീരിയഞ്ച സമാധിം വിസേസേത്വാ ഠിതമേവ സമന്നാഗമങ്ഗവസേന പധാനസങ്ഖാരവചനേന വുത്തന്തി നാപി ദ്വീഹി വീരിയേഹി സമന്നാഗമോ വുത്തോ ഹോതീതി. യസ്മാ പന ഛന്ദാദീഹി വിസിട്ഠോ സമാധി, തഥാ വിസിട്ഠേനേവ ച തേന സമ്പയുത്തോ പധാനസങ്ഖാരോ, സേസധമ്മാ ച, തസ്മാ സമാധിവിസേസനാനം വസേന ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ വുത്താ. വിസേസനഭാവോ ച ഛന്ദാദീനം തംതംഅവസ്സയവസേന ഹോതീതി.

അഥ വാതിആദിനാ നിസ്സയട്ഠേപി പാദ-സദ്ദേ ഉപായട്ഠേന ഛന്ദാദീനം ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. തേനേവ അഭിധമ്മേ ഉത്തരചൂളഭാജനീയേ ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഛന്ദിദ്ധിപാദോ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൪൫൭) ഛന്ദാദീനമേവ ഇദ്ധിപാദതാ വുത്താ. പഞ്ഹാപുച്ഛകേ ച ‘‘ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധീ’’തിആദിനാവ (വിഭ. ൪൬൨) ഉദ്ദേസം കത്വാപി പുന ഛന്ദാദീനംയേവ കുസലാദിഭാവോ വിഭത്തോ. ഉപായിദ്ധിപാദദസ്സനത്ഥമേവ ഹി സുത്തേ, അഭിധമ്മേ ച നിസ്സയിദ്ധിപാദദസ്സനം കതം, അഞ്ഞഥാ ചതുബ്ബിധതാ ന ഹോതീതി.

൩൮൩. ഛന്ദാദീനി അട്ഠാതി ഛന്ദസമാധി വീരിയസമാധി ചിത്തസമാധി വീമംസാസമാധീതി ഏവം ഛന്ദാദീനി അട്ഠ. കാമം ചേത്ഥ ചതൂസുപി ഠാനേസു സമാധി സമാധി ഏവ, തഥാപി ഇദ്ധിം ഉപ്പാദേതുകാമതാഛന്ദസഹിതോവ സമാധി ഇദ്ധിപടിലാഭായ സംവത്തതി, ന കേവലോ. ഏവം വീരിയസമാധിആദയോപി. തസ്മാ ഛന്ദാദിസഹിതാ ഏതേ ചത്താരോ ച സമാധീ, ഛന്ദാദയോ ച ചത്താരോതി അട്ഠ പജ്ജതി ഇദ്ധി ഏതേഹി പാപുണീയതി, സയം വാ പജ്ജന്തി ഇദ്ധിപടിലാഭായ സമ്പജ്ജന്തീതി പദാനീതി വുച്ചന്തി. തേനാഹ ‘‘ഇദ്ധിപടിലാഭായ സംവത്തന്തീ’’തി. യം പന പാളിയം ‘‘ഛന്ദോ ന സമാധീ’’തിആദി, തം യദിപി ഛന്ദാദയോ സമാധിസഹിതാവ ഇദ്ധിം നിപ്ഫാദേന്തി, തഥാപി വിസും നേസം പദഭാവദസ്സനം. ഏകതോ നിയുത്തോവ, ന ഏകേകോ ഹുത്വാതി അധിപ്പായോ. നിയുത്തോവാതി സഹിതോ ഏവ, ന വിയുത്തോ.

൩൮൪. അനോനതന്തി ന ഓനതം, വീരിയേന പഗ്ഗഹിതത്താ അലീനന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കോസജ്ജേ ന ഇഞ്ജതീ’’തി, കോസജ്ജനിമിത്തം ന ചലതീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധം നതം ഉന്നതം, ഉദ്ധതം വിക്ഖിത്തം. ന ഉന്നതം അനുന്നതം, അവിക്ഖിത്തം സമാഹിതന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധച്ചേ ന ഇഞ്ജതീ’’തി. അഭിസങ്ഗവസേന നതം അഭിനതം, ന അഭിനതം അനഭിനതം, അരത്തം. അപഗമനവസേന നതം അപനതം, കോധവസേന വിമുഖം. ന അപനതം അനപനതം, അദുട്ഠം. ദിട്ഠിയാ ‘‘അഹം, മമ’’ന്തി നിസ്സയവസേന ന നിസ്സിതന്തി അനിസ്സിതം. ഛന്ദരാഗവസേന ന പടിബദ്ധന്തി അപ്പടിബദ്ധം. രാഗോ കേവലം ആസത്തിമത്തം, ഛന്ദരാഗോ പന ബഹലകിലേസോ. തഥാ ഹിസ്സ ദൂരേ ഠിതമ്പി ആരമ്മണം പടിബദ്ധമേവ. വിപ്പമുത്തന്തി വിസേസതോ പമുത്തം. ഝാനാനം കാമരാഗപടിപക്ഖതായ ആഹ ‘‘കാമരാഗേ’’തി. വിസംയുത്തന്തി വിവിത്തം സംകിലേസതോ, ന വാ സംയുത്തം ചതൂഹിപി യോഗേഹി. വിമരിയാദികതം കിലേസമരിയാദായ, യഥാ ഈസകമ്പി കിലേസമരിയാദാ ന ഹോതി, തഥാ പടിപന്നം. ഏകത്തഗതന്തി ഏകഗ്ഗതം ഉപഗതം അച്ചന്തമേവ സമാഹിതം. തതോ ഏവ നാനത്തകിലേസേഹി നാനാസഭാവേഹി കിലേസേഹി ന ഇഞ്ജതി.

ഏസ അത്ഥോതി കോസജ്ജാദിനിമിത്തം. ഇമസ്സ ചിത്തസ്സ ആനേഞ്ജനത്ഥോ സിദ്ധോ ഏവ ആനേഞ്ജപ്പത്തിയാ പകാസനവസേന ദസ്സിതത്താ. പുന വുത്തോതി ഇദ്ധിയാ ഭൂമിപാദപദദസ്സനപ്പസങ്ഗേന ‘‘ഇമാനി മൂലാനി നാമാ’’തി മൂലഭാവദസ്സനത്ഥം പുന വുത്തോ. പുരിമോതി ‘‘സദ്ധാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ ഛധാ ദസ്സിതനയോ. അയന്തി അധുനാ സോളസധാ ദസ്സിതനയോ. സുത്തനയേ, പടിസമ്ഭിദാനയേ ച ദസ്സിതേ തത്ഥ സമ്മോഹോ ന ഹോതി, ന അദസ്സിതേതി ആഹ ‘‘ഉഭയത്ഥ അസമ്മോഹത്ഥ’’ന്തി.

൩൮൫. ഞാണേന അധിട്ഠഹന്തോതി ‘‘കഥം പനായം ഏവം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ പുബ്ബേ അത്തനാ വുത്തപദം ഉദ്ധരതി അധിട്ഠാനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായാ’’തി. ഏത്ഥ അനുപുബ്ബേന ചത്താരി ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായാതി കേചി, തം അയുത്തം. യഥിച്ഛിതജ്ഝാനസമാപജ്ജനത്ഥഞ്ഹി ചിത്തപരിദമനം, ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ച അഭിഞ്ഞാപാദകം, ന ഇതരാനി. പരികമ്മം കത്വാതി പാദകജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ കാമാവചരചിത്തേന ‘‘സതം ഹോമീ’’തിആദിനാ ചിന്തനമേവേത്ഥ പരികമ്മകരണം, തഥാവജ്ജനമേവ ച ആവജ്ജനം. ദുതിയമ്പീതി പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന തതിയമ്പി, തതോ ഭിയ്യോപീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. യഥാ ഹി ഝാനഭാവനാ, ഏവമഭിഞ്ഞാഭാവനാപി. ‘‘ഏകവാരം ദ്വേവാര’’ന്തി ഇദമ്പി നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. നിമിത്താരമ്മണന്തി പടിഭാഗനിമിത്താരമ്മണം. പരികമ്മചിത്താനീതി ഏത്ഥ ഏകേകസ്സ പരികമ്മചിത്തസ്സ സതാരമ്മണതാ ദട്ഠബ്ബാ ‘‘സതം ഹോമീ’’തി പവത്തനതോ. സഹസ്സാരമ്മണാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വണ്ണവസേനാതി അത്തനാ പരികപ്പിതവണ്ണവസേന. നോ പണ്ണത്തിവസേനാതി ന സത്തപണ്ണത്തിവസേന. തം അധിട്ഠാനചിത്തം അപ്പനാചിത്തമിവാതി ഇവഗ്ഗഹണം അഭിഞ്ഞാചിത്തസ്സ ഝാനചിത്തസ്സ പഠമുപ്പത്തിസദിസഭാവതോ വുത്തം, ന തസ്സ അപ്പനാഭാവതോ. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികന്തി രൂപാവചരചതുത്ഥഝാനവന്തം, തേന സമ്പയുത്തം.

൩൮൬. യദി ഏവം ‘‘ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതീ’’തി പടിസമ്ഭിദാവചനം കഥന്തി ആഹ ‘‘യമ്പീ’’തിആദി. തത്രാപീതി പടിസമ്ഭിദായമ്പി. ആവജ്ജതീതി ‘‘ബഹുകം ആവജ്ജതീ’’തി ഇദം പാഠപദം പരികമ്മവസേനേവ വുത്തം, ന ആവജ്ജനവസേന. ആവജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠാതീതി അഭിഞ്ഞാഞാണവസേന വുത്തം, ന പരികമ്മചിത്തസമ്പയുത്തസ്സ, അഞ്ഞസ്സ വാ കാമാവചരസ്സ ഞാണസ്സ വസേന. ന ഹി തസ്സ താദിസോ ആനുഭാവോ അത്ഥീതി. തസ്മാതി യസ്മാ അപ്പനാപ്പത്തസ്സ അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സേവ വസേന അധിട്ഠാനം, തസ്മാ. അയമധിട്ഠാനക്കമോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബഹുകം ആവജ്ജതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സന്നിട്ഠാപനവസേനാതി നിപ്ഫാദനവസേന.

കായസക്ഖിദസ്സനത്ഥന്തി ന കേവലം വചനമത്തമേവ, അഥ ഖോ അയമേതസ്സത്ഥസ്സ അത്തനോ കായേന സച്ഛികതത്താ കായസക്ഖീതി സക്ഖിദസ്സനത്ഥം.

കോകനദന്തി പദുമവിസേസനം യഥാ ‘‘കോകാസക’’ന്തി. തം കിര ബഹുപത്തം, വണ്ണസമ്പന്നം, അതിവിയ സുഗന്ധഞ്ച ഹോതി. പാതോതി പഗേവ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം പാതോ സൂരിയസ്സുഗ്ഗമനവേലായം ഫുല്ലം വികസിതം അവീതഗന്ധം സിയാ വിരോചമാനം, ഏവം സരീരഗന്ധേന, ഗുണഗന്ധേന ച സുഗന്ധം സരദകാലേ അന്തലിക്ഖേ ആദിച്ചമിവ അത്തനോ തേജസാ തപന്തം അങ്ഗേഹി നിച്ഛരണകജുതിതായ അങ്ഗീരസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സാതി.

അഭബ്ബോതി പടിപത്തിസാരമിദം സാസനം, പടിപത്തി ച പരിയത്തിമൂലികാ, ത്വഞ്ച പരിയത്തിം ഉഗ്ഗഹേതും അസമത്ഥോ, തസ്മാ അഭബ്ബോതി അധിപ്പായോ. അഭബ്ബോ നാമ ന ഹോതി വാസധുരസ്സേവ പധാനഭാവതോ.

ഭിക്ഖൂതി പബ്ബജിതവോഹാരേന വുത്തം, ഭാവിനം വാ ഭിക്ഖുഭാവം ഉപാദായ യഥാ ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). പിലോതികഖണ്ഡന്തി സുവിസുദ്ധം ചോളഖണ്ഡം. രജോ ഹരതീതി രജോഹരണം. അഭിനിമ്മിനിത്വാ അദാസി തത്ഥ പുബ്ബേ കതാധികാരത്താ. തഥാ ഹി യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്തോ ‘‘അത്തഭാവസ്സ പനായം ദോസോ’’തി അസുഭസഞ്ഞം, അനിച്ചസഞ്ഞഞ്ച പടിലഭിത്വാ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹാദിനാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു ഞാണം ഓതാരേത്വാ കലാപസമ്മസനാദിക്കമേന വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ഉദയബ്ബയഞാണാദിപടിപാടിയാ വിപസ്സനം അനുലോമഗോത്രഭുസമീപം പാപേസി. ഓഭാസവിസ്സജ്ജനപുബ്ബികാ ഭാസിതഗാഥാ ഓഭാസഗാഥാ.

രാഗോ രജോ അരിയസ്സ വിനയേ, ന ച പന രേണു വുച്ചതി ‘‘രജോ’’തി. കസ്മാ? ചിത്തസ്സ മലീനഭാവകരണതോ. രാഗസ്സേതം അധിവചനം ‘‘രജോ’’തി. ഏതം രജന്തി ഏതം രാഗസങ്ഖാതം രജം. വിപ്പജഹിത്വാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന വിസേസതോ പജഹനഹേതു. പണ്ഡിതാ വിഹരന്തി തേതി തേ പജഹനകാ പണ്ഡിതാ ഹുത്വാ വിഹരന്തി. വീതരജസ്സ സബ്ബസോ പഹീനരാഗാദിരജസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ചിത്തമ്ഹി സംകിലിട്ഠമ്ഹി, സംകിലിസ്സന്തി മാണവാ;

ചിത്തേ സുദ്ധേ വിസുജ്ഝന്തി, ഇതി വുത്തം മഹേസിനാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൩; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൬; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൧൦൦; ഇതിവു. അട്ഠ. ൮൮);

ഛളഭിഞ്ഞാഗഹണേന ഗഹിതായ ഛളഭിഞ്ഞായ വിഭാവിതേപി അരിയമഗ്ഗേ അനുത്തരഭാവസാമഞ്ഞേന ഫലനിബ്ബാനേഹി സദ്ധിം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ ‘‘നവ ലോകുത്തരധമ്മാ’’തി.

പത്തസ്സ പിദഹനാകാരേന ഹത്ഥം ഠപേന്തോ ‘‘ഹത്ഥം പിദഹീ’’തി വുത്തോ. ഹത്ഥന്തി വാ കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, ഹത്ഥേന പിദഹീതി അത്ഥോ.

സഹസ്സക്ഖത്തുന്തി സഹസ്സധാ. സഹസ്സധാ ഹി അത്താനം ഏകചിത്തേനേവ നിമ്മിനന്തോപി സഹസ്സവാരം നിമ്മിനന്തോ വിയ ഹോതി. അസതിപി കിരിയാബ്യാവുത്തിയം തദത്ഥസിദ്ധിതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സഹസ്സക്ഖത്തു’’ന്തി വുത്തം. അമ്ബവനേതി അമ്ബവനേ കതവിഹാരേ. രമ്മേതി രമണീയേ. യാവ കാലപ്പവേദനാ, താവ നിസീദീതി യോജനാ.

അനിയമേത്വാതി വണ്ണാവയവസരീരാവയവപരിക്ഖാരകിരിയാവിസേസാദീഹി നിയമം അകത്വാ. നാനാവണ്ണേതി നാനാകാരേ യഥാവുത്തവണ്ണാദിവസേന നാനാവിധേ. മിസ്സകകേസേതി പലിതേഹി മിസ്സിതകേസേ. ഉപഡ്ഢരത്തവണ്ണഉപഡ്ഢപണ്ഡുവണ്ണാദീസു അഞ്ഞതരവണ്ണന്തി ഏവം ഉപഡ്ഢരത്തചീവരേ. പദവസേന അത്ഥസ്സ, ഗമനവസേന പാളിയാ ഭണനം പദഭാണം. പരികഥാദിവസേന ധമ്മസ്സ കഥനം ധമ്മകഥാ. സരേന ഭഞ്ഞം സുത്താദീനം ഉച്ചാരണം സരഭഞ്ഞം. അപരേപീതി വുത്താകാരതോ അഞ്ഞേപി ദീഘരസ്സകിസഥൂലാദികേ നാനപ്പകാരകേ. ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരായേവ ഹോന്തീതി യഥാ യഥാ ഇച്ഛിതാ, തംതംപകാരായേവ ഹോന്തി. യത്തകാ ഹി വിസേസാ വണ്ണാദിവസേന തേസു ഇച്ഛിതാ, തത്തകവിസേസവന്തോവ തേ ഹോന്തി. തേ പന തഥാ ബഹുധാ ഭിന്നാകാരേപി വണ്ണവസേന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകമേവ അധിട്ഠാനചിത്തം പവത്തതി. അയം ഹിസ്സ ആനുഭാവോ – യഥാ ഏകാവ ചേതനാ നാനാവിസേസവന്തം അത്തഭാവം നിബ്ബത്തേതി, തത്ഥ ഭവപത്ഥനാ കമ്മസ്സ വിസേസപച്ചയോ ഹോതി. അചിന്തേയ്യോ ച കമ്മവിപാകോതി ചേ, ഇധാപി പരികമ്മചിത്തം വിസേസപച്ചയോ ഹോതി, അചിന്തേയ്യോ ച ഇദ്ധിവിസയോതി ഗഹേതബ്ബം. ഏസ നയോതി യ്വായം ബഹുഭാവനിമ്മാനേ ‘‘അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ’’തിആദിനാ അധിട്ഠാനനയോ വുത്തോ, ഏസ നയോ ഇതരേസുപി അധിട്ഠാനേസു.

ഇതി അവിസേസം അതിദേസേന ദസ്സേത്വാ വിസേസം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഇച്ഛന്തേനാതി സമ്ബന്ധോ. മം ജാനിസ്സന്തീതി ‘‘ഇദ്ധിമാ’’തി മം ജാനിസ്സന്തി. അന്തരാവാതി പരിച്ഛിന്നകാലസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഏവ. പാദകജ്ഝാനന്തിആദി പരികമ്മകരണാകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഇതരം പന അതിദേസേനേവ വിഭാവിതന്തി. ഏവം അകരോന്തോതി ‘‘ഏകോ ഹോമീ’’തി അന്തരാ അധിട്ഠാനം അകരോന്തോ. ‘‘യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘സതം ഹോമീ’’തിആദിനാ അധിട്ഠാനം കരോന്തേന കാലപരിച്ഛേദവസേനേവ കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. സയമേവ ഏകോ ഹോതി അധിട്ഠാനസ്സ പടിപ്പസ്സദ്ധത്താ. ഏത്ഥ ച പരികമ്മാധിട്ഠാനചിത്താനം ഇദ്ധിമാ വണ്ണവസേന സയമേവ ആരമ്മണം ഹോതി. തേസു പരികമ്മചിത്താനി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാനി. അധിട്ഠാനചിത്തം സമ്പതിവത്തമാനാരമ്മണം അധിട്ഠാനസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താതി വദന്തി.

൩൮൭. ‘‘ആവിഭാവ’’ന്തി പദസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തേന ഹോതി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ ന യുജ്ജതി ഉപയോഗവചനേന വുത്തത്താ, തഥാ വക്ഖമാനേന ച ഗച്ഛതി-സദ്ദേന അത്തനോ, പരേസഞ്ച ആവിഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ, നാമപദഞ്ച കിരിയാപദാപേക്ഖന്തി കിരിയാസാമഞ്ഞവാചിനാ കരോതി-സദ്ദേന യോജേത്വാ ആഹ ‘‘ആവിഭാവം കരോതീ’’തി. തിരോഭാവന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യദി ഏവം കഥം പടിസമ്ഭിദായന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇദമേവ ഹീ’’തിആദി. കാമം പടിസമ്ഭിദായം ‘‘ആവിഭാവന്തി കേനചി അനാവടം ഹോതീ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൧൧) ആഗതം, തമ്പി ഇദമേവ ആവിഭാവകരണം, തിരോഭാവകരണഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. സേസപദാനി തേസംയേവ വേവചനാനി. അന്ധകാരന്തി രത്തന്ധകാരം, ദിവാപി വാ ബിലഗുഹാദിഗതം അന്ധകാരം. പടിച്ഛന്നന്തി കുട്ടകവാടാദിനാ പടിച്ഛാദിതം. അനാപാഥന്തി ദൂരതാസുഖുമതരതാദിനാ ന ആപാഥഗതം. അയന്തി ഇദ്ധിമാ. പടിച്ഛന്നോപി ദൂരേ ഠിതോപി അത്താ വാ പരോ വാ യഥാ ദിസ്സതീതി വിഭത്തിം പരിണാമേത്വാ യോജേതബ്ബം. ആലോകജാതന്തി ആലോകഭൂതം, ജാതാലോകം വാ.

൩൮൮. ഏതം പന പാടിഹാരിയന്തി ആവിഭാവപാടിഹാരിയമാഹ. കേന കതപുബ്ബന്തി തത്ഥ കായസക്ഖിം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സത്ഥാ താവ കായസക്ഖീ’’തി ദസ്സേന്തേന ‘‘ഭഗവതാ’’തി വത്വാ തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സാവത്ഥിവാസികേ പസ്സന്തീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ, തഥാ ‘‘യാവ അവീചിം ദസ്സേസീ’’തി. ആകാസഗതേസു ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമവിമാനേസു ഉപരൂപരിവിമാനം ബ്യവധായകേസു ബ്യൂഹിയമാനേസു തഗ്ഗതം ആകാസം ബ്യൂള്ഹം നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആകാസഞ്ച ദ്വിധാ വിയൂഹിത്വാ’’തി.

അയമത്ഥോതി ആവിഭാവപാടിഹാരിയസ്സ സത്ഥാരാ കതഭാവോ. പുരിമബുദ്ധാനം പടിപത്തിആവജ്ജനം ബുദ്ധപ്പവേണിയാ അനുപാലനത്ഥം. ‘‘ഏകേന പാദേനാ’’തിആദി തിവിക്കമദസ്സനം. നയം ദേതി യസ്സ നയസ്സ അനുസാരേന വാചനാമഗ്ഗം ഠപേസി.

ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികോ നാമ അനാഥപിണ്ഡികമഹാസേട്ഠിസ്സ കനിട്ഠഭാതാ.

സിനേരുപബ്ബതം നിബ്ബിജ്ഝിത്വാതി തം പരിസായ ദിസ്സമാനരൂപംയേവ കത്വാ നിബ്ബിജ്ഝിത്വാ. നന്തി സിനേരുപബ്ബതം.

അനേകസതസഹസ്സസങ്ഖസ്സ ഓകാസലോകസ്സ, തംനിവാസിസത്തലോകസ്സ ച വിവടഭാവകരണപാടിഹാരിയം ലോകവിവരണം നാമ. മഹാബ്രഹ്മാതി സഹമ്പതിമഹാബ്രഹ്മാ.

പസ്സഥ താവ അപണ്ണകപടിപദായ ഫലന്തി നിരയഭയേന തജ്ജേത്വാ സത്ഥു അനുപുബ്ബികഥാനയേന സഗ്ഗസുഖേന പലോഭേത്വാ, ന പന സഗ്ഗസമ്പത്തിയം നിന്നഭാവാപാദനേന.

൩൮൯. യഥാ ആവിഭാവകരണേ ആലോകകസിണം സമാപജ്ജിതബ്ബം ആലോകനിമ്മാനായ, ഏവം തിരോഭാവകരണേ അന്ധകാരനിമ്മാനായ നീലകസിണം സമാപജ്ജിതബ്ബം. കാമഞ്ചേതം പാളിയം സരൂപതോ നാഗതം, ‘‘വിവടം ആവട’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൧൧) പന വചനതോ അത്ഥതോ ആഗതമേവ. ഓദാതകസിണന്തോഗധം വാ ആലോകകസിണന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അന്ധകാരന്തി അന്ധകാരവന്തം.

൩൯൦. അവസേസേ ഇട്ടിയത്ഥേരാദികേ.

൩൯൧. പാകടോ ഇദ്ധിമാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി പാകടം, പാകടഞ്ച തം പാടിഹാരിയഞ്ചാതി പാകടപാടിഹാരിയം. ന ഏത്ഥ ഇദ്ധിമാ പാകടോതി അപാകടം, അപാകടഞ്ച തം പാടിഹാരിയഞ്ചാതി അപാകടപാടിഹാരിയം. ഇദ്ധിമതോ ഏവ ഹി പാകടാപാകടഭാവേനായം ഭേദോ, ന പാടിഹാരിയസ്സ. ന ഹി തം അപാകടം അത്ഥി.

ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി മനുസ്സധമ്മോ വുച്ചതി ദസ കുസലകമ്മപഥധമ്മാ, തതോ മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരി. ഇദ്ധിസങ്ഖാതം പാടിഹാരിയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം. ആളിന്ദേതി പമുഖേ. ഓകാസേഹീതി പകിര. ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരന്തി ഇദ്ധിപയോഗം. അഭിസങ്ഖാസീതി അഭിസങ്ഖരി, അകാസീതി അത്ഥോ. താലച്ഛിഗ്ഗളേനാതി കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദേന. അഗ്ഗളന്തരികായാതി പിട്ഠസങ്ഘാതാനം അന്തരേന.

അന്തരഹിതോതി അന്തരധായിതുകാമോ. ബകോ ബ്രഹ്മാ യഥാ അന്തരധായിതും ന സക്കോതി, തഥാ കത്വാ ഭഗവാ സയം തസ്സ, ബ്രഹ്മഗണസ്സ ച അനാപാഥഭാവഗമനേന അന്തരഹിതോ ഹുത്വാ ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥിഭാവോ വാ നത്ഥിഭാവോ വാ ന സക്കാ ജാനിതു’’ന്തി ഏവം ബ്രഹ്മഗണസ്സ വചനോകാസോ മാ ഹോതൂതി ‘‘ഭവേവാഹ’’ന്തി ഇമം ഗാഥം അഭാസി.

തത്ഥ ഭവേവാഹം ഭയം ദിസ്വാതി അഹം ഭവേ സംസാരേ ജാതിജരാദിഭേദം ഭയം ദിസ്വാ ഏവ. ഭവഞ്ച വിഭവേസിനന്തി ഇമഞ്ച കാമഭവാദിം തിവിധമ്പി സത്തഭവം, വിഭവേസിനം വിഭവം ഗവേസമാനമ്പി പരിയേസമാനമ്പി പുനപ്പുനം ഭവേ ഏവ ദിസ്വാ. ഭവം നാഭിവദിന്തി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന കിഞ്ചി ഭവം ന അഭിവദിം ന ഗഹേസിം. നന്ദിഞ്ച ന ഉപാദിയിന്തി ഭവതണ്ഹം ന ഉപഗച്ഛിം, ന അഗ്ഗഹേസിന്തി അത്ഥോ.

൩൯൨. അലഗ്ഗമാനോതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗമനേന കുട്ടാദീസു കത്ഥചി ന ലഗ്ഗമാനോ. ആവജ്ജിത്വാ കതപരികമ്മേനാതി യസ്സ പരതോ ഗന്തുകാമോ, തം ആവജ്ജിത്വാ ‘‘ആകാസോ ഹോതു, ആകാസോ ഹോതൂ’’തി ഏവം കതപരികമ്മേന ഇദ്ധിമതാ. പാകാരപബ്ബതാപേക്ഖായ ‘‘സുസിരോ, ഛിദ്ദോ’’തി ച പുല്ലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ഉബ്ബേധവസേന പവത്തം വിവരം സുസിരം. തിരിയം പവത്തം ഛിദ്ദം.

യത്ഥ കത്ഥചി കസിണേ പരികമ്മം കത്വാതി പഥവീകസിണാദീസു യത്ഥ കത്ഥചി കസിണേ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ പരികമ്മം കത്വാ ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാതബ്ബോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അട്ഠസമാപത്തിവസീഭാവോയേവ പമാണ’’ന്തി. തസ്മാ യം യം ഇച്ഛതി, തം തദേവ ഹോതി. ഏതേന പഥവിയാ ഉമ്മുജ്ജനനിമുജ്ജനേ ആപോകസിണസമാപജ്ജനം, ഉദകാദീസു പഥവീനിമ്മാനേ പഥവീകസിണസമാപജ്ജനം ന ഏകന്തതോ ഇച്ഛിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതന്തി ഏതം തിരോകുട്ടാദിഗമനപാടിഹാരിയകരണേ ആകാസകസിണസമാപജ്ജനം അവസ്സം വത്തബ്ബം അനുച്ഛവികഭാവതോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ആകാസകസിണവസേന പടിച്ഛന്നാനം വിവടകരണ’’ന്തിആദിവചനം വിയ പഥവീകസിണവസേന ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തിആദിഭാവോ ‘‘ആകാസേ വാ ഉദകേ വാ പഥവിം നിമ്മിനിത്വാ പദസാ ഗമനം ഇച്ഛതീ’’തിആദിനാ യം പകിണ്ണകനയേ വുത്തം, തമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി.

‘‘ദോസോ നത്ഥീ’’തി ദ്വിക്ഖത്തും ബദ്ധം സുബദ്ധം വിയ ദള്ഹീകരണം നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായേന വത്വാ തേന പയോജനാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘പുന സമാപജ്ജിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. അധിട്ഠിതത്താ ആകാസോ ഹോതിയേവാതി സചേപി കിഞ്ചി അന്തരാ ഉപട്ഠിതം പബ്ബതാദി സിയാ, തമ്പി ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠിതത്താ ആകാസോ ഹോതിയേവ. ഇദമ്പി അട്ഠാനപരികപ്പനമത്തം, താദിസസ്സ ഉപട്ഠാനമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘അന്തരാ’’തിആദി വുത്തം.

൩൯൩. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി യഥിച്ഛിതട്ഠാനം ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. തത്രാതി തസ്മിം പഥവിയാ ഉദകഭാവാധിട്ഠാനേ അയം യഥാവുത്തപടിപത്തിവിഭാവിനീ പാളി. പരതോ ‘‘തത്രായം പാളീ’’തി ആഗതട്ഠാനേസുപി ഇമിനാ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സോതി ഇദ്ധിമാ. അധിട്ഠാനകാലേ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ അധിട്ഠാതീതി വുത്തം ‘‘പരിച്ഛിന്നകാലം പന അതിക്കമിത്വാ’’തി. പകതിയാ ഉദകം അനിമ്മാനഉദകം.

൩൯൪. വിപരീതന്തി യം ഉദകം അക്കമിത്വാ അക്കമന്തോ ന സംസീദതി, തം പനേത്ഥ ഇദ്ധിയാ പഥവീനിമ്മാനവസേന വേദിതബ്ബം. പഥവീകസിണന്തി പഥവീകസിണജ്ഝാനം.

൩൯൫. പല്ലങ്കന്തി സമന്തതോ ഊരുബദ്ധാസനം. ഛിന്നപക്ഖോ, അസഞ്ജാതപക്ഖോ വാ സകുണോ ഡേതും ന സക്കോതീതി പാളിയം ‘‘പക്ഖീ സകുണോ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൧) പക്ഖീ-സദ്ദേന വിസേസേത്വാ സകുണോ വുത്തോതി ‘‘പക്ഖേഹി യുത്തസകുണോ’’തി ആഹ. പരികമ്മം കത്വാതി ‘‘പഥവീ ഹോതൂ’’തി പരികമ്മം കത്വാ.

ആകാസേ അന്തലിക്ഖേതി അന്തലിക്ഖസഞ്ഞിതേ ആകാസേ. യത്ഥ യത്ഥ ഹി ആവരണം നത്ഥി, തം തം ‘‘ആകാസ’’ന്തി വുച്ചതി. അയഞ്ച ഇദ്ധിമാ ന പഥവിയാ ആസന്നേ ആകാസേ ഗച്ഛതി. യത്ഥ പന പക്ഖീനം അഗോചരോ, തത്ഥ ഗച്ഛതി, താദിസഞ്ച ലോകേ ‘‘അന്തലിക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘അന്തലിക്ഖസഞ്ഞിതേ ആകാസേ’’തി.

ഥേരോതി പുബ്ബേ വുത്ത തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ. സമാപത്തിസമാപജ്ജനന്തി പുന സമാപത്തിസമാപജ്ജനം. നനു സമാഹിതമേവസ്സ ചിത്തന്തി ഇദ്ധിമതോ പാടിഹാരിയവസേന പവത്തമാനസ്സ ചിത്തം അച്ചന്തം സമാഹിതമേവ ഹോതി, ന അഞ്ഞദാ വിയ അസമാഹിതന്തി അധിപ്പായോ. തം പന ഥേരസ്സ മതിമത്തം. പുബ്ബേ ഹി പഥവീകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ പഥവിം അധിട്ഠായ ഗച്ഛതി, ഇദാനി പന ആകാസോ ഇച്ഛിതബ്ബോ, തസ്മാ ആകാസകസിണം സമാപജ്ജിതബ്ബമേവ. തേനാഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. തിരോകുട്ടപാടിഹാരിയേ വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി യഥാ തത്ഥ കുട്ടാദി ‘‘ആകാസോ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന ആകാസോ ഹോതി, ഏവം ഇധാപി പബ്ബതരുക്ഖാദിം അധിട്ഠാനേന ആകാസം കത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ തിരോകുട്ടപാടിഹാരിയേ വുത്തനയേനേവാതി ‘‘സചേ പനസ്സ ഭിക്ഖുനോ അധിട്ഠഹിത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സാ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൯൨) തത്ഥ വുത്തനയേന. ഏതേന ‘‘പുരിമാധിട്ഠാനബലേനേവ ചസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ പബ്ബതോ വാ രുക്ഖോ വാ ഉതുമയോ ഉട്ഠഹിസ്സതീതി അട്ഠാനമേവേത’’ന്തി നാഗാദീഹി കയിരമാനോ വിബന്ധോ ഗമനന്തരായം ന കരോതീതി ദസ്സേതി.

ഓകാസേതി ജനവിവിത്തേ യുത്തട്ഠാനേ. പാകടോ ഹോതി ആകാസചാരീ അയം സമണോതി.

൩൯൬. ദ്വാചത്താലീസയോജനസഹസ്സഗ്ഗഹണം പഠമകപ്പവസേന കതം, തതോ പരം പന അനുക്കമേന പഥവിയാ ഉസ്സിതഭാവേന തതോ കതിപയയോജനൂനതാ സിയാ, അപ്പകം അധികം വാ ഊനം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി തഥാ വുത്തം. തീസു ദീപേസു ഏകക്ഖണേ ആലോകകരണേനാതി യദാ യസ്മിം ദീപേ മജ്ഝേ തിട്ഠന്തി, തദാ തതോ പുരിമസ്മിം അത്ഥം ഗച്ഛന്താ പച്ഛിമേ ഉദേന്താ ഹുത്വാ ആലോകകരണേന. അഞ്ഞജോതീനം വാ അഭിഭവനേന, ദുദ്ദസതായ ച മഹിദ്ധികേ. സത്താനം സീതപരിളാഹവൂപസമനേന, ഓസധിതിണവനപ്പതീനം പരിബ്രൂഹനേന ച മഹാനുഭാവേ. ഛുപതീതി ഫുസതി. പരിമജ്ജതീതി ഹത്ഥം ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചാരേന്തോ ഘംസേതി. അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനവസേനേവാതി യസ്സ കസ്സചി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനവസേന. ഏവ-കാരേന പാദകജ്ഝാനവിസേസം നിവത്തേതി, ന അധിട്ഠാനം. തേനേവാഹ ‘‘നത്ഥേത്ഥ കസിണസമാപത്തിനിയമോ’’തി. തിരോകുട്ടപാടിഹാരിയാദീസു വിയ ഇമസ്മിം നാമ കസിണേ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ന ഏത്ഥ കോചി നിയമോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി പാളിയം കിഞ്ചി സമാപത്തിം അപരാമസിത്വാ ‘‘ഇധ സോ ഇദ്ധിമാ’’തിആദി (പടി. മ. ൩.൧൦-൧൧) വുത്തം. ഹത്ഥപാസേ ഹോതി ‘‘ചന്ദിമസൂരിയേ’’തി ഏവം വുത്തം ചന്ദിമസൂരിയമണ്ഡലം. രൂപഗതം ഹത്ഥപാസേതി ഹത്ഥപാസേ ഠിതം രൂപഗതം, ഹത്ഥപാസേ വാ രൂപഗതം. ഹത്ഥം വാ വഡ്ഢേത്വാ പരാമസതീതി യോജനാ.

ഉപാദിന്നകം നിസ്സായ അനുപാദിന്നകസ്സ വഡ്ഢനം വുത്തം. യുത്തിയാ പനേത്ഥ ഉപാദിന്നകസ്സപി വഡ്ഢനച്ഛായാ ദിസ്സതി. അത്തനോ അണുമഹന്തഭാവാപാദനേ ഉപാദിന്നകസ്സ ഹാപനം വിയ വഡ്ഢനമ്പി ലബ്ഭതേവ. യഥാ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ നന്ദോപനന്ദദമനേതി ഏവം പവത്തം സഹവത്ഥുനാ ഥേരവാദം ആഹരിത്വാ തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ ആഹാ’’തിആദി ആരദ്ധം. കിം പന ന ഹോതി, ഹോതിയേവാതി അധിപ്പായോ. ദ്വേ ഹി പടിസേധാ പകതിം ഗമേന്തീതി. ‘‘തദാ മഹന്തം ഹോതി മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ വിയാ’’തി ഇദം യഥാധികതത്ഥദസ്സനവസേന വുത്തം, ഖുദ്ദകഭാവാപാദനമ്പേത്ഥ ലബ്ഭതേവ.

നന്ദോപനന്ദനാഗദമനകഥാവണ്ണനാ

ഓലോകേസി ബുദ്ധാചിണ്ണവസേന ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അസ്സ ഉപനിസ്സയോ’’തി. ലോകിയം രതനത്തയേ പസാദലക്ഖണം സാസനാവതാരം സന്ധായാഹ ‘‘അപ്പസന്നോ’’തി. മിച്ഛാദിട്ഠിതോ വിവേചേത്വാ പസാദേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘കോ നു ഖോ…പേ… വിവേചേയ്യാ’’തി.

തം ദിവസന്തി യദാ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ താവതിംസഭവനാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി, തം ദിവസഭാഗം. ആപാനഭൂമിം സജ്ജയിംസൂതി യത്ഥ സോ നിസിന്നോ ഭോജനകിച്ചം കരോതി, തം പരിവേസനട്ഠാനം സിത്തം സമ്മട്ഠം ഭോജനൂപകരണൂപനയനാദിനാ സജ്ജയിംസു പടിയാദേസും. തിവിധനാടകേഹീതി വധൂകുമാരികഞ്ഞാവത്ഥാഹി തിവിധാഹി നാടകിത്ഥീഹി. ഓലോകയമാനോതി പേക്ഖന്തോ, വിചാരേന്തോ വാ.

ഉപരൂപരീതി മത്ഥകമത്ഥകേ. ഭവനേനാതി ഭവനപദേസേന. ഭോഗേഹീതി സരീരഭോഗേഹി. അവകുജ്ജേനാതി നികുജ്ജിതേന. ഗഹേത്വാതി യഥാ താവതിംസഭവനസ്സ പദേസോപി നാവസിസ്സതി, ഏവം പരിയാദായ.

സിനേരുപരിഭണ്ഡന്തി സിനേരുമേഖലം. സിനേരുസ്സ കിര സമന്തതോ ബഹലതോ, പുഥുലതോ ച പഞ്ചയോജനസഹസ്സപരിമാണാനി ചത്താരി പരിഭണ്ഡാനി താവതിംസഭവനസ്സ ആരക്ഖായ നാഗേഹി, ഗരുളേഹി, കുമ്ഭണ്ഡേഹി, യക്ഖേഹി ച അധിട്ഠിതാനി, താനി പരിഭണ്ഡഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘പരിഭണ്ഡ’’ന്തി വുത്തം. തേഹി കിര സിനേരുസ്സ ഉപഡ്ഢം പരിയാദിന്നം.

അത്തഭാവം വിജഹിത്വാതി മനുസ്സരൂപം അന്തരധാപേത്വാ. ബാധതീതി ഖേദമത്തം ഉപ്പാദേതി.

അത്തഭാവം വിജഹിത്വാതി സുഖുമത്തഭാവനിമ്മാനേന നാഗരൂപം വിജഹിത്വാ. മുഖം വിവരി ‘‘മുഖഗതം സമണം സംഖാദിസ്സാമീ’’തി. പാചീനേന ച പച്ഛിമേന ചാതി നാഗസ്സ തഥാനിപന്നത്താ വുത്തം. സുട്ഠു സതിയാ പച്ചുപട്ഠാപനത്ഥമാഹ ‘‘മനസി കരോഹീ’’തി.

ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബപാടിഹാരിയാനീതി തദാ ഥേരേന കതപാടിഹാരിയാനി സന്ധായ വുത്തം. ഇമം പന ഠാനന്തി ഇമം നാസാവാതവിസ്സജ്ജനകാരണം.

അനുബന്ധീതി ‘‘ന സക്കാ ഏവംമഹിദ്ധികസ്സ ഇമസ്സ സമണസ്സ പടിപഹരിതു’’ന്തി ഭയേന പലായന്തം അനുബന്ധി.

ഏകപടിപാടിയാതി ഏകായ പടിപാടിയാ, നിരന്തരന്തി അത്ഥോ. അയമേവാതി യാ ഉപാദിന്നകം നിസ്സായ അനുപാദിന്നകസ്സ വഡ്ഢി, അയമേവ. ഏത്ഥ ഏദിസേ ഹത്ഥവഡ്ഢനാദിപാടിഹാരിയേ യുത്തി യുത്തരൂപാ ചിത്തതോ, ഉതുതോ വാ ഉപാദിന്നകരൂപാനം അനുപ്പജ്ജനതോ. അഥ വാ ഉപാദിന്നന്തി സകലമേവ ഇന്ദ്രിയബദ്ധം അധിപ്പേതം. ഏവമ്പി തസ്സ തഥാ വഡ്ഢി ന യുജ്ജതി ഏവാതി വുത്തനയേനേവ വഡ്ഢി വേദിതബ്ബാ. ഏകസന്താനേ ഉപാദിന്നം, അനുപാദിന്നഞ്ച സമ്ഭിന്നം വിയ പവത്തമാനമ്പി അത്ഥതോ അസമ്ഭിന്നമേവ. തത്ഥ യഥാ ആള്ഹകമത്തേ ഖീരേ അനേകാള്ഹകേ ഉദകേ ആസിത്തേ യദിപി ഖീരം സബ്ബേന സമ്ഭിന്നം സബ്ബത്ഥകമേവ ലമ്ബമാനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, തഥാപി ന തത്ഥ ഖീരം വഡ്ഢതി, ഉദകമേവ വഡ്ഢതി, ഏവമേവം യദിപി ഉപാദിന്നം അനുപാദിന്നഞ്ച സമ്ഭിന്നം വിയ പവത്തതി, തഥാപി ഉപാദിന്നം ന വഡ്ഢതി, ഇദ്ധാനുഭാവേന ചിത്തജം, തദനുസാരേന ഉതുജഞ്ച വഡ്ഢതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സോതി സോ ഇദ്ധിമാ. ഏവം കത്വാതി വുത്താകാരേന ഹത്ഥം വാ വഡ്ഢേത്വാ തേ വാ ആഗന്ത്വാ ഹത്ഥപാസേ ഠിതേ കത്വാ. പാദട്ഠപനാദിപി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അപരോപി ഇദ്ധിമാ. തഥേവാതി പാടിഹാരിയകരണതോ പുബ്ബേ വിയ. തഥൂപമമേതന്തി യഥാ ഉദകപുണ്ണാസു നാനാപാതീസു ബഹൂഹി നാനാചന്ദമണ്ഡലേസു ദിസ്സമാനേസു ന തേന ചന്ദമണ്ഡലസ്സ ഗമനാദിഉപരോധോ, ബഹൂനഞ്ച പച്ചേകം ദസ്സനം ഇജ്ഝതി, തഥൂപമമേതം പാടിഹാരിയം ചന്ദിമസൂരിയാനം ഗമനാദിഉപരോധാഭാവതോ, ബഹൂനഞ്ച ഇദ്ധിമന്താനം തത്ഥ ഇദ്ധിപയോഗസ്സ യഥിച്ഛിതം സമിജ്ഝനതോതി അധിപ്പായോ.

൩൯൭. പരിച്ഛേദം കത്വാതി അഭിവിധിവസേന പന പരിച്ഛേദം കത്വാ, ന മരിയാദവസേന. തഥാ ഹേസ ബ്രഹ്മലോകേ അത്തനോ കായേന വസം വത്തേതി. പാളീതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളി.

യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീതി ഏത്ഥ യസ്മാ ന ബ്രഹ്മലോകസ്സേവ ഗമനം അധിപ്പേതം, നാപി ബ്രഹ്മലോകസ്സ ഗമനമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞമ്പി. യാവ ബ്രഹ്മലോകാതി പന ദൂരാവധിനിദസ്സനമേതം, തസ്മാ ‘‘സചേ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്തുകാമാ ഹോതീ’’തി വത്വാപി ഇതരമ്പി ദസ്സേതും ‘‘സന്തികേപി ദൂരേ അധിട്ഠാതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന വുത്താവസേസസ്സ അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ നിപ്ഫാദേതബ്ബസ്സ സബ്ബസ്സാപി സങ്ഗഹോ, ന വുത്തസ്സേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

യമകപാടിഹാരിയാവസാനേതിആദിനാ തിവിക്കമസ്സ അധിട്ഠാനിദ്ധിനിപ്ഫന്നതാ വുത്താ, അഞ്ഞത്ഥ പന ലക്ഖണാനിസംസതാ. തദുഭയം യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

നീലമാതികന്തി നീലവണ്ണോദകമാതികം.

മഹാബോധിന്തി അപരാജിതപല്ലങ്കം മഹാബോധിം. ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ സന്തികേ അകാസീതി തഥാ ചിത്തുപ്പത്തിസമനന്തരമേവ പഥവിം, സമുദ്ദഞ്ച സംഖിപിത്വാ മഹാബോധിസന്തികേ അകാസി.

നക്ഖത്തദിവസേതി മഹദിവസേ. ചന്ദപൂവേതി ചന്ദസദിസേ ചന്ദമണ്ഡലാകാരേ പൂവേ. ഏകപത്തപൂരമത്തമകാസീതി യഥാ തേ പമാണതോ സരൂപേനേവ അന്തോപത്തപരിയാപന്നാ ഹോന്തി, തഥാ അകാസി.

കാകവലിയവത്ഥുസ്മിഞ്ച ‘‘ഭഗവാ ഥോകം ബഹും അകാസീ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തം പന വത്ഥും സങ്ഖേപതോവ ദസ്സേതും ‘‘മഹാകസ്സപത്ഥേരോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. സമാപത്തിയാതി നിരോധസമാപത്തിയാ.

ഗങ്ഗാതീരേതി തമ്ബപണ്ണിദീപേ ഗങ്ഗാനദിയാ തീരേ. സഞ്ഞം അദാസീതി യഥാ തേ യഥാധിട്ഠിതം സപ്പിം പസ്സന്തി, തഥാ സഞ്ഞം അദാസി.

തസ്സാതി യസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം ദട്ഠുകാമോ, തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ രൂപം പസ്സതി. സദ്ദം സുണാതീതി ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ ബ്രഹ്മുനോ സദ്ദം സുണാതി. ചിത്തം പജാനാതീതി ചേതോപരിയഞാണേന ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തം പജാനാതി. കരജകായസ്സ വസേനാതി ചാതുമഹാഭൂതികരൂപകായസ്സ വസേന. ‘‘ചിത്തം പരിണാമേതീ’’തി ഏത്ഥ കിം തം ചിത്തം, കഥം വാ പരിണാമനന്തി ആഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനചിത്തം ഗഹേത്വാ കായേ ആരോപേതീ’’തി. കഥം പന കായേ ആരോപേതീതി ആഹ ‘‘കായാനുഗതികം കരോതീ’’തി. ഏവമ്പി സദ്ദദന്ധരോവായന്തി വചനപഥം പച്ഛിന്ദന്തോ ആഹ ‘‘ദന്ധഗമന’’ന്തി. കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. കായഗമനം ഹി ദന്ധം, ദന്ധമഹാഭൂതപച്ചയത്താതി അധിപ്പായോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ദിസ്സമാനേന കായേന ഗന്തുകാമതായ വസേന ചിത്തം പരിണാമേന്തോ യോഗീ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഇദം ചിത്തം കായോ വിയ ദന്ധഗമനം ഹോതൂ’’തി പരികമ്മം കരോതി. തഥാ പരികമ്മകരണം ഹി സന്ധായ ‘‘പാദകജ്ഝാനചിത്തം ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. പരികമ്മം പന കത്വാ പുന സമാപജ്ജിത്വാ ഞാണേന അധിട്ഠഹന്തോ തം ചിത്തം കായേ ആരോപേതി, കായാനുഗതികം ദന്ധഗമനം കരോതി.

സുഖസഞ്ഞന്തി സുഖസഹഗതം സഞ്ഞം, സഞ്ഞാസീസേന നിദ്ദേസോ. ലഹുഭാവേന സഞ്ഞാതന്തി ലഹുസഞ്ഞം. കഥം പന ഇദ്ധിചിത്തേന സഹ സുഖസഞ്ഞായ സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സുഖസഞ്ഞാ നാമ ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ’’തി. സുഖന്തി സഞ്ഞാതന്തി വാ സുഖസഞ്ഞം. തേനേവാഹ ‘‘ഉപേക്ഖാ ഹി സന്തം സുഖന്തി വുത്താ’’തി ഏകന്തഗരുകേഹി നീവരണേഹി, ഓളാരികേഹി അനുപസന്തസഭാവേഹി ച വിതക്കാദീഹി വിപ്പയോഗോ ചിത്തചേതസികാനം ലഹുഭാവസ്സ കാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സായേവ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി. തം ഓക്കന്തസ്സാതി തം സുഖലഹുസഞ്ഞം അനുപ്പത്തസ്സ. അസ്സാതി യോഗിനോ. ഗന്തുകാമതാ ഏവ ഏത്ഥ പമാണന്തി ഏത്ഥ ഏതസ്മിം ദിസ്സമാനേന കായേന ഗമനേ യം ഠാനം ഗന്തുകാമോ, തം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്തുകാമതാവസേന പവത്തപരികമ്മാധിട്ഠാനാനി ഏവ പമാണം, താവതാ ഗമനം ഇജ്ഝതി. തസ്മാ മഗ്ഗനിമ്മാനവായുഅധിട്ഠാനേഹി വിനാപി ഇച്ഛിതദേസപ്പത്തി ഹോതീതി. ഇദാനി തമേവത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘സതി ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

കായം ഗഹേത്വാതി കരജകായം ആരമ്മണകരണവസേന പരികമ്മചിത്തേന ഗഹേത്വാ. ചിത്തേ ആരോപേതീതി ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി പാദകജ്ഝാനചിത്തേ ആരോപേതി തഗ്ഗതികം കരോതി. തേനാഹ ‘‘ചിത്താനുഗതികം കരോതി സീഘഗമന’’ന്തി. ചിത്തഗമനന്തി ചിത്തപ്പവത്തിമാഹ. ഇദം പന ചിത്തവസേന കായപരിണാമനപാടിഹാരിയം. ചിത്തഗമനമേവാതി ചിത്തേന സമാനഗമനമേവ. കഥം പന കായോ ദന്ധപ്പവത്തികോ ലഹുപരിവത്തിനാ ചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ന ഹോതി. ന ഹി തദാ ചിത്തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ഗരുവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ ഖണേന വത്തതി. ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പന അധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി, താവ കായഗതിഅനുലോമേനേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതിയാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി, ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ സുഖലഹുസഞ്ഞായ സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹുകതിപയചിത്തവാരേഹേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, ഏവം പവത്തമാനോ കായോ ചിത്തഗതിയാ പരിണാമിതോ നാമ ഹോതി, ന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തിയാ.

ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യാ’’തി ഇദമ്പി ഉപമാവചനം നിപ്പരിയായേനേവ സമത്ഥിതം ഹോതി. അവസ്സം ചേതം ഏവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ സുത്താഭിധമ്മപാഠേഹി, വിനയഅട്ഠകഥായ ച വിരോധോ സിയാ, ധമ്മതാ ച വിലോമിതാ. ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൧ ആദയോ) ഹി ഏത്ഥ അഞ്ഞഗഹണേന രൂപധമ്മാ ഗഹിതാ അലഹുപരിവത്തിതായ. അഭിധമ്മേ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧൦-൧൧) ച പുരേജാതപച്ചയോ രൂപമേവ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തസ്സേവ. യത്ഥ യത്ഥ ച ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി. നത്ഥി ദേസന്തരസങ്കമനം, ന ച സഭാവോ അഞ്ഞഥാ ഹോതീതി. ന ഹി ഇദ്ധിബലേന ധമ്മാനം കേനചി ലക്ഖണം അഞ്ഞഥത്തം കാതും സക്കാ, ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ പന കാതും സക്കാ. ‘‘തീസുപി ഖണേസൂ’’തി ഇദമ്പി ഗമനാരമ്ഭം സന്ധായ വുത്തം, ന ഗമനനിട്ഠാനന്തി വദന്തി. ഥേരോതി അട്ഠകഥാചരിയാനം അന്തരേ ഏകോ ഥേരോ. ഇധാതി ഇദം പാടിഹാരിയം വിഭജിത്വാ വുത്തപാഠേ. സയം ഗമനമേവ ആഗതം ‘‘ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ.

ചക്ഖുസോതാദീനന്തി ചക്ഖുസോതാദീനം അങ്ഗാനം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗ’’ന്തി, സബ്ബഅങ്ഗപച്ചങ്ഗവന്തന്തി അത്ഥോ. പസാദോ നാമ നത്ഥീതി ഇമിനാവ ഭാവജീവിതിന്ദ്രിയാനമ്പി അഭാവോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. രുചിവസേനാതി ഇച്ഛാവസേന. അഞ്ഞമ്പീതി ഭഗവതാ കരിയമാനതോ അഞ്ഞമ്പി കിരിയം കരോതി. അയഞ്ചേത്ഥ ബുദ്ധാനുഭാവോ. യദി സാവകനിമ്മിതേസു നാനപ്പകാരതാ നത്ഥി, ‘‘സചേ പന നാനാവണ്ണേ കാതുകാമോ ഹോതീ’’തിആദി യം ഹേട്ഠാ വുത്തം, തം കഥന്തി? തം തഥാ തഥാ പരികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠഹന്തസ്സ തേ തേ വണ്ണവയാദിവിസേസാ പരികമ്മാനുരൂപം ഇജ്ഝന്തീതി കത്വാ വുത്തം. ഇധ പന യഥാധിട്ഠിതേ നിമ്മിതരൂപേ സചേ സാവകോ ‘‘ഇമേ വിസേസാ ഹോന്തൂ’’തി ഇച്ഛതി, ന ഇജ്ഝതി, ബുദ്ധാനം പന ഇജ്ഝതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോതി ന കോചി വിരോധോ.

ഇദാനി യാനി താനി ‘‘യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൦) പാളിയാ അത്ഥദസ്സനവസേന വിഭത്താനി ‘‘ദൂരേപി സന്തികേ അധിട്ഠാതീ’’തിആദീനി ചുദ്ദസ പാടിഹാരിയാനി, തത്ഥ സിഖാപ്പത്തം കായേന വസവത്തനപാടിഹാരിയം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തേന ‘‘രൂപം പസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം രൂപദസ്സനം, ‘‘സദ്ദം സുണാതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം സദ്ദസവനം, ‘‘ചിത്തം പജാനാതീ’’തി ഏത്ഥ യദേതം ചിത്തജാനനന്തി ഏവം ദിബ്ബചക്ഖുസോതചേതോപരിയഞാണകത്തുകം ദസ്സനസവനജാനനകിരിയം പരാമസതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതോ പരേസു സന്തിട്ഠതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. യമ്പിസ്സാതി യമ്പി അസ്സ. യോഗിനോ അധിട്ഠാനന്തി സമ്ബന്ധോ. യഞ്ച ഖോതി ഏത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ, വിസേസത്ഥോ വാ, തേന അയമേവേത്ഥ കായേന വസവത്തനപാടിഹാരിയേസു ഉക്കട്ഠതരന്തി ദീപേതി. കസ്മാ? ‘‘അയം നു ഖോ ഇദ്ധിമാ, അയം നു ഖോ നിമ്മിതോ’’തി ഏകച്ചസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ആസങ്കുപ്പാദനതോ. യദഗ്ഗേന ചേതം അധിട്ഠിതം വിസേസതോ മനോമയന്തി വുച്ചതി, തദഗ്ഗേന ഉക്കട്ഠതരന്തി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ കായേന വസം വത്തേതി നാമാ’’തി. യദി ഏവം കസ്മാ ഇധ സേസാനി ഗഹിതാനീതി ആഹ ‘‘സേസം…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

൩൯൮. ഇദം നാനാകരണന്തി കാമമിമാപി ദ്വേ ഇദ്ധിയോ അധിട്ഠാനവസേനേവ ഇജ്ഝന്തി, തഥാപി ഇദം ഇദാനി വുച്ചമാനം ഇമാസം നാനാകരണം വിസേസോ. പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാതി അത്തനോ പകതിരൂപം വിജഹിത്വാ അപനേത്വാ, പരേസം അദസ്സേത്വാതി അത്ഥോ. കുമാരകവണ്ണന്തി കുമാരകസണ്ഠാനം. ദസ്സേതീതി തഥാ വികുബ്ബന്തോ അത്തനി ദസ്സേതി. നാഗവണ്ണം വാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീതി അത്താനമ്പി ഹത്ഥിം കത്വാ ദസ്സേതി, ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിം ദസ്സേതി. ഏതദത്ഥമേവ ഹി ഇധ ‘‘ഹത്ഥിവണ്ണം വാ ദസ്സേതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൩) വുത്തം. യം പന കേചി ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിആദിദസ്സനവചനം ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ’’തി വചനേന വികുബ്ബനിദ്ധിഭാവേന വിരുജ്ഝതീതി വദന്തി, തദയുത്തം. കസ്മാ? പകതിവണ്ണവിജഹനം നാമ അത്തനോ പകതിരൂപസ്സ അഞ്ഞേസം അദസ്സനം, ന സബ്ബേന സബ്ബം തസ്സ നിരോധനം. ഏവം സതി അത്താനം അദസ്സേത്വാ ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ ഹത്ഥിം ദസ്സേതീ’’തി വുച്ചമാനേ കോ ഏത്ഥ വിരോധോ, അത്തനാ പന ഹത്ഥിവണ്ണോ ഹുത്വാ ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിം ദസ്സന്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തേനേവാഹ ‘‘ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിആദിദസ്സനവസേന വുത്ത’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ വികുബ്ബനിദ്ധിഭാവേന ച ന കോചി വിരോധോ.

പാളിയഞ്ച കുമാരകവണ്ണം വാതിആദീസു അനിയമത്ഥോ വാ-സദ്ദോ വുത്തോ. തേസു ഏകേകസ്സേവ കരണദസ്സനത്ഥം. ഹത്ഥിമ്പീതിആദീസു പന ഹത്ഥിആദീനം ബഹൂനം ഏകജ്ഝം കാതബ്ബാഭാവദസ്സനത്ഥം സമുച്ചയത്ഥോ പി-സദ്ദോ വുത്തോ. തേന ‘‘ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീ’’തിആദീസു ദുതിയേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഇദ്ധിമതോ അത്തനോ കുമാരകാകാരേന പരേസം ദസ്സനം കുമാരകവണ്ണനിമ്മാനം, ന ഏത്ഥ കിഞ്ചി അപുബ്ബം പഥവീആദിവത്ഥു നിപ്ഫാദീയതീതി കസിണനിയമേന പയോജനാഭാവതോ ‘‘പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരാരമ്മണതോ’’തി വുത്തം. സതിപി വാ വത്ഥുനിപ്ഫാദനേ യഥാരഹം തം പഥവീകസിണാദിവസേനേവ ഇജ്ഝതീതി ഏവമ്പേത്ഥ കസിണനിയമേന പയോജനം നത്ഥേവ. കുമാരകവണ്ണഞ്ഹി ദസ്സേന്തേന നീലവണ്ണം വാ ദസ്സേതബ്ബം സിയാ, പീതാദീസു അഞ്ഞതരവണ്ണം വാ. തഥാ സതി നീലാദികസിണാനി സമാപജ്ജിതബ്ബാനീതി ആപന്നോവ കസിണനിയമോ. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. ഏവമധിട്ഠിതേ യദേകേ പഥവീകസിണവസേന ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൩൮; മ. നി. ൧.൧൪൭; സം. നി. ൫.൮൪൨; പടി. മ. ൩.൧൦) ഭാവോതി ഏവം പവത്തേന കസിണനിദ്ദേസേന ഇധ വികുബ്ബനിദ്ധിനിദ്ദേസേ ‘‘പഥവീകസിണാദീസു അഞ്ഞതരാരമ്മണതോ’’തിആദിവചനസ്സ വിരോധം ആസങ്കന്തി, സോ അനോകാസോവാതി ദട്ഠബ്ബം. നിമ്മിനിതബ്ബഭാവേന അത്തനാ ഇച്ഛിതോതി അത്തനോ കുമാരകവണ്ണോ, ന പന അത്തനോ ദഹരകാലേ കുമാരകവണ്ണോതി. നാഗാദിവണ്ണേസുപി അയം നയോ ബ്യാപീ ഏവാതി യദേകേ ‘‘നാഗാദിനിമ്മാനേ ന യുജ്ജതി വിയാ’’തി വദന്തി, തദപോഹതം ദട്ഠബ്ബം.

ബഹിദ്ധാപീതി പി-സദ്ദേന അജ്ഝത്തം സമ്പിണ്ഡേതി. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ഹത്ഥിമ്പി ദസ്സേതീതിആദി അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാപി ഹത്ഥിആദിദസ്സനവസേന വുത്തം, ന ‘‘കുമാരകവണ്ണം വാ’’തിആദി വിയ അജ്ഝത്തമേവ കുമാരകവണ്ണാദീനം ദസ്സനവസേനാതി. യം ഏത്ഥ വത്തബ്ബം അധിട്ഠാനവിധാനം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൩൯൯. കായന്തി അത്തനോ കരജകായം. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘അയം കായോ സുസിരോ ഹോതൂ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന ‘‘പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായാ’’തി ഇമം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരമാഹ. അഞ്ഞം കായന്തി യം മനോമയം കായം നിമ്മിനിതുകാമോ, തം. മുഞ്ജമ്ഹാതി മുഞ്ജതിണതോ. ഈസികന്തി തസ്സ കണ്ഡം. കോസിയാതി അസികോസതോ. കരണ്ഡായാതി പേളായ, നിമ്മോകതോതി ച വദന്തി. അബ്ബാഹതീതി ഉദ്ധരതി. പവാഹേയ്യാതി ആകഡ്ഢേയ്യ.

ഇദ്ധിവിധനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ദ്വാദസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.