൧൩. അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ദിബ്ബസോതധാതുകഥാവണ്ണനാ

൪൦൦. തത്ഥാതി ദിബ്ബസോതധാതുയാ നിദ്ദേസേ. അഭിഞ്ഞാപാളിയാ ഹി നിദ്ദേസമുഖേന അഭിഞ്ഞാനം നിബ്ബത്തനവിധി വിധീയതി. അഭിഞ്ഞാസീസേനേത്ഥ അഭിഞ്ഞാപാളി വുത്താ. തേനാഹ ‘‘തതോ പരാസു ച തീസു അഭിഞ്ഞാസൂ’’തി. തതോ പരാസൂതി ച സത്ഥുനോ ദേസനാക്കമം, അത്തനോ ച ഉദ്ദേസക്കമം സന്ധായ വുത്തം, ന പടിപത്തിക്കമം. ന ഹി പടിപജ്ജന്താ ഇമിനാവ കമേന പടിപജ്ജന്തി. സബ്ബത്ഥാതി ദിബ്ബസോതധാതുപാളിയം, സേസാഭിഞ്ഞാപാളിയഞ്ചാതി സബ്ബത്ഥ. തത്രാതി വാക്യോപഞ്ഞാസേ നിപാതമത്തം, തത്ര വാ യഥാവുത്തപാഠേ. ദിബ്ബസദിസത്താതി ദിബ്ബേ ഭവാതി ദിബ്ബാ, ദേവാനം സോതധാതു, തായ ദിബ്ബായ സദിസത്താ. ഇദാനി തം ദിബ്ബസദിസതം വിഭാവേതും ‘‘ദേവാനം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുചരിതകമ്മനിബ്ബത്താതി സദ്ധാബഹുലതാവിസുദ്ധദിട്ഠിതാനിസംസദസ്സാവിതാദിസമ്പത്തിയാ സുട്ഠു ചരിതത്താ സുചരിതേന ദേവൂപപത്തിജനകേന പുഞ്ഞകമ്മേന നിബ്ബത്താ. പിത്തസേമ്ഹരുഹിരാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന വാതരോഗാദീനം സങ്ഗഹോ. അപലിബുദ്ധാതി അനുപദ്ദുതാ. പിത്താദീഹി അനുപദ്ദുതത്താ, കമ്മസ്സ ച ഉളാരതായ ഉപക്കിലേസവിമുത്തി വേദിതബ്ബാ. ഉപക്കിലേസദോസരഹിതം ഹി കമ്മം തിണാദിദോസരഹിതം വിയ സസ്സം ഉളാരഫലം അനുപക്കിലിട്ഠം ഹോതി. കാരണൂപചാരേന ചസ്സ ഫലം തഥാ വോഹരീയതി, യഥാ ‘‘സുക്കം സുക്കവിപാക’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൧൨; മ. നി. ൨.൮൧; അ. നി. ൪.൨൩൩). ദൂരേപീതി പി-സദ്ദേന സുഖുമസ്സാപി ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛനസമത്ഥതം സങ്ഗണ്ഹാതി. പസാദസോതധാതൂതി ചതുമഹാഭൂതാനം പസാദലക്ഖണാ സോതധാതു.

വീരിയാരമ്ഭവസേനേവ ഇജ്ഝനതോ സബ്ബാപി കുസലഭാവനാ വീരിയഭാവനാ, പധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതാ വാ ഇദ്ധിപാദഭാവനാപി വിസേസതോ വീരിയഭാവനാ, തസ്സാ ആനുഭാവേന നിബ്ബത്താ വീരിയഭാവനാബലനിബ്ബത്താ. ഞാണമയാ സോതധാതു ഞാണസോതധാതു. താദിസായേവാതി ഉപക്കിലേസവിമുത്തതായ, ദൂരേപി സുഖുമസ്സപി ആരമ്മണസ്സ സമ്പടിച്ഛനസമത്ഥതായ ച തംസദിസാ ഏവ. ദിബ്ബവിഹാരവസേന പടിലദ്ധത്താതി ദിബ്ബവിഹാരസങ്ഖാതാനം ചതുന്നം ഭൂമീനം വസേന പടിലദ്ധത്താ, ഇമിനാ കാരണവസേനസ്സാ ദിബ്ബഭാവമാഹ. യം ചേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ദിബ്ബവിഹാരസന്നിസ്സിതത്താതി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗമേന ഉക്കംസഗതം പാദകജ്ഝാനസങ്ഖാതം ദിബ്ബവിഹാരം സന്നിസ്സായ പവത്തത്താ, ദിബ്ബവിഹാരപരിയാപന്നം വാ അത്തനാ സമ്പയുത്തം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം നിസ്സയപച്ചയഭൂതം സന്നിസ്സിതത്താതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സവനട്ഠേനാതി സദ്ദഗഹണട്ഠേന. യാഥാവതോ ഹി സദ്ദൂപലദ്ധി സദ്ദസഭാവാവബോധോ സവനം. സന്തേസുപി അഞ്ഞേസു സഭാവധാരണാദീസു ധാതുഅത്ഥേസു അത്തസുഞ്ഞതാസന്ദസ്സനത്ഥാ സത്ഥു ധാതുദേസനാതി ആഹ ‘‘നിജ്ജീവട്ഠേന ചാ’’തി. സോതധാതുകിച്ചം സദ്ദസമ്പടിച്ഛനം, സദ്ദസന്നിട്ഠാനപച്ചയതാ ച.

ഞാണസ്സ പരിസുദ്ധി ഉപക്കിലേസവിഗമേനേവാതി ആഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസായാ’’തി. മാനുസികാ മനുസ്സ സന്തകാ, മംസസോതധാതു, ദിബ്ബവിദൂരാദിവിസയഗ്ഗഹണസങ്ഖാതേന അത്തനോ കിച്ചവിസേസേന അതിക്കന്തം മാനുസികം ഏതായാതി അതിക്കന്തമാനുസികാ. തേനാഹ ‘‘മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ സദ്ദസവനേനാ’’തി. തത്ഥ മനുസ്സൂപചാരന്തി മനുസ്സേഹി ഉപചരിതബ്ബട്ഠാനം, പകതിയാ സോതദ്വാരേന ഗഹേതബ്ബം വിസയന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘സദ്ദസവനേനാ’’തി. ദിബ്ബേതി ദേവലോകപരിയാപന്നേ. തേ പന വിസേസതോ ദേവാനം കഥാ സദ്ദാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദേവാനം സദ്ദേ’’തി. മനുസ്സാനം ഏതേതി മാനുസാ, തേ മാനുസേ. ഏവം ദേവമനുസ്സസദ്ദാനംയേവ ഗഹിതത്താ വുത്തം ‘‘പദേസപരിയാദാന’’ന്തി, ഏകദേസഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥോ. സദേഹസന്നിസ്സിതാ അത്തനോ സരീരേ സന്നിസ്സിതാ. നിപ്പദേസപരിയാദാനം ഠാനഭേദഗ്ഗഹണമുഖേന സവിഞ്ഞാണകാദിഭേദഭിന്നസ്സ സദ്ദസ്സ അനവസേസേന സങ്ഗണ്ഹനതോ.

അയം ദിബ്ബസോതധാതു. പരികമ്മസമാധിചിത്തേനാതി പരികമ്മഭൂതാവേണികസമാധിചിത്തേന, ദിബ്ബസോതഞാണസ്സ പരികമ്മവസേന പവത്തക്ഖണികസമാധിനാ സമാഹിതചിത്തേനാതി അത്ഥോ. പരികമ്മസമാധി നാമ ദിബ്ബസോതധാതുയാ ഉപചാരാവത്ഥാതിപി വദന്തി. സാ പന നാനാവജ്ജനവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബാ. സബ്ബോളാരികസദ്ദദസ്സനത്ഥം സീഹാദീനം സദ്ദോ പഠമം ഗഹിതോ. തിയോജനമത്ഥകേപി കിര കേസരസീഹസ്സ സീഹനാദസദ്ദോ സുയ്യതി. ആദി-സദ്ദേന മേഘസദ്ദബ്യഗ്ഘസദ്ദാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച യഥാ ഓളാരികസദ്ദാവജ്ജനം യാവദേവ സുഖുമസദ്ദാവജ്ജനൂപായദസ്സനത്ഥം, തഥാ സദ്ദഗ്ഗഹണഭാവനാബലേന സുഖുമതരസദ്ദഗ്ഗഹണസംസിദ്ധിതോ.

ഏവം ആസന്നസദ്ദഗ്ഗഹണാനുസാരേന ദൂരദൂരതരസദ്ദഗ്ഗഹണമ്പി സമിജ്ഝതീതി ദസ്സേതും ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായാ’’തിആദിനാ ദിസാസമ്ബന്ധവസേന സദ്ദാനം മനസികാരവിധി ആരദ്ധോ. തത്ഥ സദ്ദനിമിത്തന്തി ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ സദ്ദോ ഏവ സദ്ദനിമിത്തം, യോ വാ യഥാവുത്തോ ഉപാദായുപാദായ ലബ്ഭമാനോ സദ്ദാനം ഓളാരികസുഖുമാകാരോ, തം സദ്ദനിമിത്തം. തേനേവാഹ ‘‘സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്ത’’ന്തി. യം പന വുത്തം ‘‘ഓളാരികാനമ്പി സുഖുമാനമ്പി സദ്ദാനം സദ്ദനിമിത്തം മനസി കാതബ്ബ’’ന്തി, തം ഓളാരികസുഖുമസമ്മതേസുപി ഓളാരികസുഖുമസബ്ഭാവദസ്സനത്ഥം. തഞ്ച സബ്ബം സുഖുമേ ഞാണപരിചയദസ്സനത്ഥം ദട്ഠബ്ബം. സദ്ദനിമിത്തസ്സ അപച്ചുപ്പന്നസഭാവത്താ ‘‘സദ്ദോവ സദ്ദനിമിത്ത’’ന്തി അയമേവ പക്ഖോ ഞായാഗതോതി കേചി, തം ന ഓളാരികസുഖുമാനം സദ്ദാനം വണ്ണാരമ്മണേന ഞാണേന നീലപീതാദിവണ്ണാനം വിയ തത്ഥേവ ഗഹേതബ്ബതോ. ഓളാരികസുഖുമഭാവോ ചേത്ഥ സദ്ദനിമിത്തന്തി അധിപ്പേതന്തി. തസ്സാതി യഥാവുത്തേന വിധിനാ പടിപജ്ജന്തസ്സ യോഗിനോ. തേ സദ്ദാതി യേ സബ്ബോളാരികതോ പഭുതി ആവജ്ജന്തസ്സ അനുക്കമേന സുഖുമസുഖുമാ സദ്ദാ ആവജ്ജിതാ, തേ. പാകതികചിത്തസ്സാപീതി പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനതോ പുബ്ബേ പവത്തചിത്തസ്സാപി. പരികമ്മസമാധിചിത്തസ്സാതി ദിബ്ബസോതധാതുയാ ഉപ്പാദനത്ഥം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ സദ്ദം ആരബ്ഭ പരികമ്മകരണവസേന പവത്തക്ഖണികസമാധിചിത്തസ്സ. പുബ്ബേപി ഞാണേന പരിമദ്ദിതത്താ അതിവിയ പാകടാ ഹോന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

തേസു സദ്ദേസൂതി യേ പരികമ്മസ്സ വിസയദസ്സനത്ഥം ബഹൂ സദ്ദാ വുത്താ, തേസു സദ്ദേസു. അഞ്ഞതരന്തി യത്ഥസ്സ പരികമ്മകരണവസേന അഭിണ്ഹം മനസികാരോ പവത്തോ, തം ഏകം സദ്ദം. തതോ പരന്തി തതോ അപ്പനുപ്പത്തിതോ പരം. തസ്മിം സോതേതി തസ്മിം ഞാണസോതേ. പതിതോ ഹോതീതി ദിബ്ബസോതധാതു അന്തോഗധാ ഹോതി അപ്പനാചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി ദിബ്ബസോതഞാണലാഭീ നാമ ഹോതി, ന ദാനിസ്സ തദത്ഥം ഭാവനാഭിയോഗോ ഇച്ഛിതബ്ബോതി അത്ഥോ. തന്തി ദിബ്ബസോതധാതും. ഥാമജാതന്തി ജാതഥാമം ദള്ഹഭാവപ്പത്തം. വഡ്ഢേതബ്ബം പാദകജ്ഝാനാരമ്മണം. കിന്തി കിത്തകന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥന്തരേ സദ്ദം സുണാമീതി ഏകങ്ഗുലമത്തം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ’’തി. പാദകജ്ഝാനസ്സ ഹി ആരമ്മണഭൂതം കസിണനിമിത്തം ‘‘ഏത്തകം ഠാനം ഫരതൂ’’തി മനസി കരിത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തസ്സ കസിണനിമിത്തം തത്തകം ഠാനം ഫരിത്വാ തിട്ഠതി. സോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ തത്ഥ ഗതേ സദ്ദേ ആവജ്ജതി, സുഭാവിതഭാവനത്താ തത്ഥ അഞ്ഞതരം സദ്ദം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം, ഇതരസ്സ പുനപി പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിതബ്ബമേവ. തതോ ഏവ ഹി പാദകജ്ഝാനാരമ്മണേന ഫുട്ഠോകാസബ്ഭന്തരഗതേപി സദ്ദേ സുണാതിയേവാതി സാസങ്കം വദതി. ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലാദിഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സുഖുമസദ്ദാപേക്ഖായ കതം.

ഏവം സുണന്തോവാതി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സവനേന വസീകതാഭിഞ്ഞോ ഹുത്വാ യഥാവജ്ജിതേ സദ്ദേ സുണന്തോ ഏവ. പാടിയേക്കന്തി ഏകജ്ഝം പവത്തമാനേപി തേ സദ്ദേ പച്ചേകം വത്ഥുഭേദേന വവത്ഥപേതുകാമതായ സതി.

ദിബ്ബസോതധാതുകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചേതോപരിയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൦൧. പരിയാതീതി സരാഗാദിവിഭാഗേന പരിച്ഛിജ്ജ ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘പരിച്ഛിന്ദതീതി അത്ഥോ’’തി. യേസഞ്ഹി ധാതൂനം ഗതി അത്ഥോ, ബുദ്ധിപി തേസം അത്ഥോ. ‘‘പരസത്താന’’ന്തി ഏത്ഥ പര-സദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥോതി ആഹ ‘‘അത്താനം ഠപേത്വാ സേസസത്താന’’ന്തി, യഥാ ഹി യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ. യോ അത്താ ന ഹോതി, സോ പരോതി. സത്താനന്തി ചേത്ഥ രൂപാദീസു സത്താതി സത്താ. തസ്സാ പന പഞ്ഞത്തിയാ സവിഞ്ഞാണകസന്താനേ നിരുള്ഹത്താ നിച്ഛന്ദരാഗാപി സത്താത്വേവ വുച്ചന്തി, ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ വാ. ‘‘പു’’ന്തി നരകം, തത്ഥ ഗലന്തി പപതന്തീതി പുഗ്ഗലാ, പാപകാരിനോ. ഇതരേപി സംസാരേ സംസാരിനോ തംസഭാവാനാതിവത്തനതോ പുഗ്ഗലാത്വേവ വുച്ചന്തി. തംതംസത്തനികായസ്സ വാ തത്ഥ തത്ഥ ഉപപത്തിയാ പൂരണതോ, അനിച്ചതാവസേന ഗലനതോ ച പുഗ്ഗലാതി നേരുത്താ.

ഏതഞ്ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘ഏതം ചേതോപരിയഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണവസേന ഇജ്ഝതീ’’തി തം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ഏതസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ഉപ്പാദനേ പരികമ്മം, തസ്മാ തേന ചേതോപരിയഞാണം ഉപ്പാദേതുകാമേന അധിഗതദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന ഭിക്ഖുനാതി ഏവം യോജനാ കാതബ്ബാ. ഹദയരൂപന്തി ന ഹദയവത്ഥു, അഥ ഖോ ഹദയമംസപേസി. യം ബഹി കമലമകുളസണ്ഠാനം, അന്തോ കോസാതകീഫലസദിസന്തി വുച്ചതി, തഞ്ഹി നിസ്സായ ദാനി വുച്ചമാനം ലോഹിതം തിട്ഠതി. ഹദയവത്ഥു പന ഇമം ലോഹിതം നിസ്സായ പവത്തതീതി. കഥം പന ദിബ്ബചക്ഖുനാ ലോഹിതസ്സ വണ്ണദസ്സനേന അരൂപം ചിത്തം പരിയേസതീതി ആഹ ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദി. കഥം പന സോമനസ്സസഹഗതാദിചിത്തവുത്തിയാ കമ്മജസ്സ ലോഹിതസ്സ വിവിധവണ്ണഭാവാപത്തീതി? കോ വാ ഏവമാഹ ‘‘കമ്മജമേവ തം ലോഹിത’’ന്തി ചതുസന്തതിരൂപസ്സാപി തത്ഥ ലബ്ഭമാനത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഇദം രൂപം സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമുട്ഠാന’’ന്തിആദി. ഏവമ്പി യം തത്ഥ അചിത്തജം, തസ്സ യഥാവുത്തവണ്ണഭേദേന ന ഭവിതബ്ബന്തി? ഭവിതബ്ബം, സേസതിസന്തതിരൂപാനം തദനുവത്തനതോ. യഥാ ഹി ഗമനാദീസു ചിത്തജരൂപാനി ഉതുകമ്മാഹാരസമുട്ഠാനരൂപേഹി അനുവത്തീയന്തി, അഞ്ഞഥാ കായസ്സ ദേസന്തരുപ്പത്തിയേവ ന സിയാ, ഏവമിധാപി ചിത്തജരൂപം സേസതിസന്തതിരൂപാനി അനുവത്തമാനാനി പവത്തന്തി. പസാദകോധവേലാസു ചക്ഖുസ്സ വണ്ണഭേദാപത്തിയേവ ച തദത്ഥസ്സ നിദസ്സനം ദട്ഠബ്ബം.

പരിയേസന്തേനാതി പഠമം താവ അനുമാനതോ ഞാണം പേസേത്വാ ഗവേസന്തേന. ചേതോപരിയഞാണഞ്ഹി ഉപ്പാദേതുകാമേന യോഗിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം അഭിനീഹാരക്ഖമം കത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണസ്സ ലാഭീ സമാനോ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പരസ്സ ഹദയമംസപേസിം നിസ്സായ പവത്തമാനസ്സ ലോഹിതസ്സ വണ്ണദസ്സനേന ‘‘ഇദാനി ഇമസ്സ ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി വാ ‘‘ദോമനസ്സസഹഗത’’ന്തി വാ ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗത’’ന്തി വാ നയഗ്ഗാഹവസേനപി വവത്ഥപേത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമീ’’തി പരികമ്മം കാതബ്ബം. കാലസതമ്പി കാലസഹസ്സമ്പി പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തഥേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം. തസ്സേവം ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഹദയലോഹിതവണ്ണദസ്സനാദിവിധിനാ പടിപജ്ജന്തസ്സ ഇദാനി ചേതോപരിയഞാണം ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി യം തദാ പവത്തതീതി വവത്ഥാപിതം ചിത്തം, തം ആരമ്മണം കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം നിരുദ്ധേ ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തി. തേസം പുരിമാനി തീണി, ചത്താരി വാ പരികമ്മാദിസമഞ്ഞാനി കാമാവചരാനി, ചതുത്ഥം, പഞ്ചമം വാ അപ്പനാചിത്തം രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനികം. തത്ഥ യം അന്തേന അപ്പനാചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പന്നം ഞാണം, ഇദം ചേതോപരിയഞാണം. തഞ്ഹി യത്ഥാനേന പരികമ്മം കതം, തം പരസ്സ ചിത്തം പച്ചക്ഖതോ പടിവിജ്ഝന്തം വിഭാവേന്തമേവ ഹുത്വാ പവത്തതി രൂപം വിയ ച ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, സദ്ദം വിയ ച ദിബ്ബസോതഞാണം. തതോ പരം പന കാമാവചരചിത്തേഹി സരാഗാദിവവത്ഥാപനം ഹോതി നീലാദിവവത്ഥാപനം വിയ. ഏവമധിഗതസ്സ പന ചേതോപരിയഞാണസ്സ ഥാമഗമനവിധാനമ്പി അധിഗമനവിധാനസദിസമേവാതി തം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ തേന…പേ… ഥാമഗതം കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ഏവം ഥാമഗതേ ഹീതിആദി ഥാമഗതാനിസംസദസ്സനം. സബ്ബമ്പി കാമാവചരചിത്തന്തി ചതുപണ്ണാസവിധമ്പി കാമാവചരചിത്തം. ‘‘സബ്ബമ്പീ’’തി പദം ‘‘രൂപാവചരാരൂപാവചരചിത്ത’’ന്തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തേന പഞ്ചദസവിധമ്പി രൂപാവചരചിത്തം, ദ്വാദസവിധമ്പി അരൂപാവചരചിത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. പജാനാതീതി സരാഗാദിപകാരേഹി ജാനാതി, പച്ചക്ഖതോ പടിവിജ്ഝതീതി അധിപ്പായോ. പുഥുജ്ജനവസേനായം അഭിഞ്ഞാകഥാതി ലോകുത്തരം ചിത്തം ഇധ അനുദ്ധടം. തമ്പി ഹി ഉപരിമോ, സദിസോ വാ അരിയോ ഹേട്ഠിമസ്സ, സദിസസ്സ ച ചിത്തമ്പി പജാനാതി ഏവ. തേനാഹ ‘‘അനുത്തരം വാ ചിത്ത’’ന്തിആദി. സങ്കമന്തോതി ഞാണേന ഉപസങ്കമന്തോ. ഏകച്ചഞ്ഹി ചിത്തം ഞത്വാ പരികമ്മേന വിനാ തദഞ്ഞം ചിത്തം ജാനന്തോ ‘‘ചിത്താ ചിത്തം സങ്കമന്തോ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘വിനാപി ഹദയരൂപദസ്സനേനാ’’തി. ഹദയരൂപദസ്സനാദിവിധാനം ഹി ആദികമ്മികവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി. യത്ഥ കത്ഥചീതി പഞ്ചവോകാരഭവേ, ചതുവോകാരഭവേപി വാ. ന കതോ അഭിഞ്ഞാനുയോഗസങ്ഖാതോ അഭിനിവേസോ ഏതേനാതി അകതാഭിനിവേസോ, തസ്സ, ആദികമ്മികസ്സാതി അത്ഥോ. അയം കഥാതി ‘‘ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തപരികമ്മകഥാ.

അവസേസന്തി വുത്താവസേസം. ഏവം അവിഭാഗേന വുത്തം വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘ചതുഭൂമകം കുസലാബ്യാകതം ചിത്തം വീതരാഗ’’ന്തി ആഹ. തഞ്ഹി യോനിസോമനസികാരപ്പച്ചയതംഹേതുകതാഹി രാഗേന സമ്പയോഗാസങ്കാഭാവതോ ‘‘വീതരാഗ’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. സേസാകുസലചിത്താനം രാഗേന സമ്പയോഗാഭാവതോ നത്ഥേവ സരാഗതാ, തംനിമിത്തകതായ പന സിയാ തംസഹിതതാലേസോതി നത്ഥേവ വീതരാഗതാപീതി ദുകവിനിമുത്തതാവ യുത്താതി വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം ദുകേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തീ’’തി. യദി ഏവം പദേസികം ചേതോപരിയഞാണം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, ദുകന്തരപരിയാപന്നത്താ തേസം. യേ പന ‘‘പടിപക്ഖഭാവേ അസതിപി സമ്പയോഗാഭാവോ ഏവേത്ഥ പമാണം ഏകച്ചഅബ്യാകതാനം വിയാ’’തി സേസാകുസലചിത്താനമ്പി വീതരാഗതം പടിജാനന്തി, തേ സന്ധായാഹ ‘‘കേചി പന ഥേരാ താനിപി സങ്ഗണ്ഹന്തീ’’തി. സദോസദുകേപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പാടിപുഗ്ഗലികനയേനാതി ആവേണികനയേന, തദഞ്ഞാകുസലചിത്തേസു വിയ ലോഭദോസേഹി അമിസ്സിതസ്സ മോഹസ്സേവ സബ്ഭാവതോതി അത്ഥോ. അകുസലമൂലസങ്ഖാതേസു സഹ മോഹേനേവാതി സമോഹം പഠമനയേ, ദുതിയനയേ പന സഹേവ മോഹേനാതി സമോഹന്തി ഏവം ഉത്തരപുരിമപദാവധാരണതോ ദ്വീസു നയേസു ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. അത്തനാ സമ്പയുത്തം ഥിനമിദ്ധം അനുവത്തനവസേന ഗതം പവത്തം ഥിനമിദ്ധാനുഗതം പഞ്ചവിധം സസങ്ഖാരികാകുസലചിത്തം സംഖിത്തം, ആരമ്മണേ സങ്കോചനവസേന പവത്തനതോ. വുത്തനയേന ഉദ്ധച്ചാനുഗതം വേദിതബ്ബം, തം പന ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ചിത്തം, യത്ഥ വാ ഉദ്ധച്ചം പച്ചയവിസേസേന ഥാമജാതം ഹുത്വാ പവത്തതി. കിലേസവിക്ഖമ്ഭനസമത്ഥതായ, വിപുലഫലതായ, ദീഘസന്താനതായ ച മഹന്തഭാവം ഗതം, മഹന്തേഹി വാ ഉളാരച്ഛന്ദവീരിയചിത്തപഞ്ഞേഹി ഗതം പടിപന്നന്തി മഹഗ്ഗതം. അവസേസന്തി പരിത്തഅപ്പമാണം. അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരം. ഉത്തിണ്ണന്തി ഉത്തരം, ലോകേ അപരിയാപന്നഭാവേന ലോകതോ ഉത്തരന്തി ലോകുത്തരം. തതോ ഏവ നത്ഥി ഏതസ്സ ഉത്തരന്തി അനുത്തരം. ഉപനിജ്ഝാനലക്ഖണപ്പത്തേന സമാധിനാ സമ്മദേവ ആഹിതന്തി സമാഹിതം. തദങ്ഗവിമുത്തിപ്പത്തം കാമാവചരകുസലചിത്തം. വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തിപ്പത്തം മഹഗ്ഗതചിത്തം. സമുച്ഛേദവിമുത്തിപ്പത്തം മഗ്ഗചിത്തം. പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിപ്പത്തം ഫലചിത്തം. നിസ്സരണവിമുത്തിപ്പത്തമ്പി തദുഭയമേവ. കാമം കാനിചി പച്ചവേക്ഖണചിത്താദീനി നിബ്ബാനാരമ്മണാനി ഹോന്തി, നിസ്സരണവിമുത്തിപ്പത്താനി പന ന ഹോന്തി താദിസകിച്ചായോഗതോ. പാളിയം ആഗതസരാഗാദിഭേദവസേന ചേവ തേസം അന്തരഭേദവസേന ച സബ്ബപ്പകാരമ്പി.

ചേതോപരിയഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൦൨. പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, തസ്സ വാ അനുസ്സരണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതി, തം നിസ്സയാദിപച്ചയഭൂതം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനതോ ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിമ്ഹി യം ഞാണം, തദത്ഥായാ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ പുബ്ബേനിവാസം താവ ദസ്സേത്വാ തത്ഥ സതിഞാണാനി ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേനിവാസോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘പുബ്ബേ’’തി ഇദം പദം ‘‘ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിവചനതോ അതീതഭവവിസയം ഇധാധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘അതീതജാതീസൂ’’തി നിവാസ-സദ്ദോ കമ്മസാധനോ, ഖന്ധവിനിമുത്തോ ച നിവസിതധമ്മോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ’’തി. നിവുത്ഥതാ ചേത്ഥ സസന്താനേ പവത്തതാ, തഥാഭൂതാ ച തേ അനു അനു ഭൂതാ ജാതാ പവത്താ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിഗതാവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘നിവുത്ഥാതി അജ്ഝാവുത്ഥാ അനുഭൂതാ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധാ’’തി. ഏവം സസന്തതിപരിയാപന്നധമ്മവസേന നിവാസ-സദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി അവിസേസേന വത്തും ‘‘നിവുത്ഥധമ്മാ വാ നിവുത്ഥാ’’തി വത്വാ തം വിവരിതും ‘‘ഗോചരനിവാസേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഗോചരഭൂതാപി ഹി ഗോചരാസേവനായ ആസേവിതാ ആരമ്മണകരണവസേന അനുഭൂതാ നിവുത്ഥാ നാമ ഹോന്തീതി. തേ പന ദുവിധാ സപരവിഞ്ഞാണഗോചരതായാതി ഉഭയേപി തേ ദസ്സേതും ‘‘അത്തനോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ‘‘അത്തനോ വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാ’’തി വത്വാ ‘‘പരിച്ഛിന്നാ’’തി വചനം യേ തേ ഗോചരനിവാസേന നിവുത്ഥധമ്മാ, തേ ന കേവലം വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാണമത്താ, അഥ ഖോ യഥാ പുബ്ബേ ജാതിനാമഗോത്തവണ്ണലിങ്ഗാഹാരാദിവിസേസേഹി പരിച്ഛേദകാരികായ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹിതാ, തഥേവേതം ഞാണം പരിച്ഛിജ്ജ ഗണ്ഹാതീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം വുത്തം. പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതാപി വാ നിവുത്ഥാതി സമ്ബന്ധോ. ന കേവലം അത്തനോവ വിഞ്ഞാണേന, അഥ ഖോ പരേസം വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാപി വാതി അത്ഥോ. ഇധാപി ‘‘പരിച്ഛിന്നാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘പരേസമ്പി വാ വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതാ പരിച്ഛിന്നാ’’തി. തസ്സ ച ഗഹണേ പയോജനം വുത്തനയേനേവ വത്തബ്ബം. തേ ച ഖോ യസ്മാ അഭീതാസു ഏവ ജാതീസു അഞ്ഞേഹി വിഞ്ഞാതാ പരിച്ഛിന്നാ, തേ ച പരിനിബ്ബുതാപി ഹോന്തി. യേ ഹി തേ വിഞ്ഞാതാ, തേസം തദാ വത്തമാനസന്താനാനുസാരേന തേസമ്പി അതീതേ പവത്തി ഞായതീതി സിഖാപ്പത്തം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ വിസയഭൂതം പുബ്ബേനിവാസം ദസ്സേതും ‘‘ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണാദീസൂ’’തി വുത്തം. ഛിന്നവടുമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസം അനുസ്സരണാ ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണം. ആദി-സദ്ദേന പച്ചേകസമ്ബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനുസ്സരണാനി ഗയ്ഹന്തീതി വദന്തി. ഛിന്നവടുമകാ പന സബ്ബേവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതാ. തേസം അനുസ്സരണം നാമ തേസം പടിപത്തിയാ അനുസ്സരണം, സാ പന പടിപത്തി സങ്ഖേപതോ ഛളാരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണാതി താനി ഇധ പരവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞാതഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാനി, തേ പനേതേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനംയേവ വിസയാ, ന അഞ്ഞേസന്തി ആഹ ‘‘തേ ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി. ന ഹി അതീതേ ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ഏവം വിപസ്സിംസു, ഏവം മഗ്ഗം ഭാവേസും, ഏവം ഫലനിബ്ബാനാനി സച്ഛാകംസു, ഏവം വേനേയ്യേ വിനേസുന്തി ഏത്ഥ സബ്ബദാ അഞ്ഞേസം ഞാണസ്സ ഗതി അത്ഥീതി. യായ സതിയാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

അനേകവിധന്തി നാനാഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസാദിവസേന ബഹുവിധം. പകാരേഹീതി നാമഗോത്താദിആകാരേഹി സദ്ധിം, സഹയോഗേ ചേതം കരണവചനം. പവത്തിതം ദേസനാവസേന. തേനാഹ ‘‘സംവണ്ണിത’’ന്തി, വിത്ഥാരിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘നിവാസ’’ന്തി അന്തോഗധഭേദസാമഞ്ഞവചനമേതന്തി തേ ഭേദേ ബ്യാപനിച്ഛാവസേന സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ തത്ഥ നിവുത്ഥസന്താന’’ന്തി ആഹ. സാവകസ്സേവേതം അനുസ്സരണം, ന സത്ഥുനോതി വുത്തം ‘‘ഖന്ധപടിപാടിവസേന ചുതിപടിസന്ധിവസേന വാ’’തി. ഖന്ധപടിപാടി ഖന്ധാനം അനുക്കമോ. സാ ച ഖോ ചുതിതോ പട്ഠായ ഉപ്പടിപാടിവസേന. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഇരിയാപഥപടിപാടി ഖന്ധപടിപാടീ’’തി വദന്തി. അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാതി ഞാണഗതിയാ അനുഗന്ത്വാ അനുഗന്ത്വാ. തിത്ഥിയാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ, തേ പന കമ്മവാദിനോ കിരിയവാദിനോ താപസാദയോ. ഠപേത്വാ അഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേ ഇതരേ സത്ഥു സാവകാ പകതിസാവകാ.

യസ്മാ തിത്ഥിയാനം ബ്രഹ്മജാലാദീസു ചത്താലീസായ ഏവ സംവട്ടവിവട്ടാനം അനുസ്സരണം ആഗതം, തസ്മാ ‘‘ന തതോ പര’’ന്തി വത്വാ തം കാരണം വദന്തോ ‘‘ദുബ്ബലപഞ്ഞത്താ’’തിആദിമാഹ, തേന വിപസ്സനാഭിയോഗോ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ വിസേസകാരണന്തി ദസ്സേതി. ബലവപഞ്ഞത്താതി ഏത്ഥ നാമരൂപപരിച്ഛേദാദിയേവ പഞ്ഞായ ബലവകാരണം ദട്ഠബ്ബം. തഞ്ഹേത്ഥ നേസം സാധാരണകാരണം. ഏത്തകോതി കപ്പാനം ലക്ഖം, തദധികം ഏകം, ദ്വേ ച അസങ്ഖ്യേയ്യാനീതി കാലവസേന ഏവംപരിമാണോ യഥാക്കമം തേസം മഹാസാവകഅഗ്ഗസാവകപച്ചേകബുദ്ധാനം പുഞ്ഞഞാണാഭിനീഹാരോ സാവകപച്ചേകബോധിപാരമിതാ സമിതാ. യദി ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണകാലപരിച്ഛിന്നോ തേസം തേസം അരിയാനം അഭിഞ്ഞാഞാണവിഭാഗോ, ഏവം സന്തേ ബുദ്ധാനമ്പി വിസയപരിച്ഛേദതാ ആപന്നാതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം പന പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ‘‘യാവതകം ഞേയ്യം, താവതകം ഞാണ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫; പടി. മ. ൩.൫) വചനതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിയ ബുദ്ധാനം അഭിഞ്ഞാഞാണാനമ്പി വിസയേ പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ യം യം ഞാതും ഇച്ഛന്തി, തം തം ജാനന്തി ഏവ. അഥ വാ സതിപി കാലപരിച്ഛേദേ കാരണൂപായകോസല്ലപരിഗ്ഗഹാദിനാ സാതിസയത്താ മഹാബോധിസമ്ഭാരാനം പഞ്ഞാപാരമിതായ പവത്തിആനുഭാവസ്സ പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, കുതോ തന്നിബ്ബത്താനം അഭിഞ്ഞാഞാണാനന്തി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനം പന പരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥീ’’തി. അതീതേ ഏത്തകാനി കപ്പാനം അസങ്ഖ്യേയ്യാനീതി ഏവം കാലപരിച്ഛേദോ നാമ നത്ഥി, അനാഗതേ അനാഗതംസഞാണസ്സ വിയ.

ഏവം ഛന്നം ജനാനം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം കാലവിഭാഗതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ആരമ്മണഗ്ഗഹണതോ ആനുഭാവവിസേസതോ, പവത്തിആകാരതോ ച ദസ്സേതും ‘‘തിത്ഥിയാ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ചുതിപടിസന്ധിവസേനാതി അത്തനോ, പരസ്സ വാ തസ്മിം തസ്മിം അത്തഭാവേ ചുതിം ദിസ്വാ അന്തരാ കിഞ്ചി അനാമസിത്വാ പടിസന്ധിയാ ഏവ ഗഹണവസേന. വുത്തമേവത്ഥം ബ്യതിരേകതോ, അന്വയതോ ച വിഭാവേതും ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പകതിസാവകാ ചുതിപടിസന്ധിവസേനപി സങ്കമന്തീതി അയമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ‘‘ബലവപഞ്ഞത്താ’’തി ഹേതുനാ വിഭാവേതബ്ബോ, ചുതിപടിസന്ധിവസേന സങ്കമനം വേമജ്ഝദസ്സനേ പയോജനാഭാവതോ. ഞാണബലദസ്സനത്ഥം പനേത്ഥ വുത്തം.

തം തം പാകടമേവാതി യഥാ നാമ സരദസമയേ ഠിതമജ്ഝന്ഹികവേലായം ചതുരതനികേ ഗേഹേ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ രൂപഗതം സുപാകടമേവ ഹോതീതി ലോകസിദ്ധമേതം, സിയാ പന തസ്സ സുഖുമതരതിരോഹിതാദിഭേദസ്സ രൂപഗതസ്സ അഗോചരതാ. നത്ഥേവ ബുദ്ധാനം ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ ഞേയ്യസ്സ അഗോചരതാ, അഥ ഖോ തം ഞാണാലോകേന ഓഭാസിതം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സുപാകടം സുവിഭൂതമേവ ഹോതി തഥാ ഞേയ്യാവരണസ്സ സുപഹീനത്താ. പേയ്യാലപാളിം വിയ സങ്ഖിപിത്വാതി യഥാ പേയ്യാലപാളിം പഠന്താ ‘‘പഠമം ഝാനം…പേ… പഞ്ചമം ഝാന’’ന്തി ആദിപരിയോസാനമേവ ഗണ്ഹന്താ സങ്ഖിപിത്വാ സജ്ഝായന്തി, ന അനുപദം, ഏവം അനേകാപി കപ്പകോടിയോ സങ്ഖിപിത്വാ. യം യം ഇച്ഛന്തീതി യസ്മിം കപ്പേ, യസ്മിം ഭവേ യം യം ജാനിതും ഇച്ഛന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഞാതും ഇച്ഛിതേ ഏവ ഞാണേന ഓക്കമന്താ. സീഹോക്കന്തവസേന സീഹഗതിപതനവസേന ഞാണഗതിയാ ഗച്ഛന്തി. സതധാ ഭിന്നസ്സ വാളസ്സ കോടിയാ കോടിപടിപാദനവസേന കതവാലവേധപരിചയസ്സ. സരഭങ്ഗസദിസസ്സാതി സരഭങ്ഗബോധിസത്തസദിസസ്സ (ജാ. ൨.൧൭.൫൦ ആദയോ). ലക്ഖട്ഠാനസ്സ അപ്പത്തവസേന ന സജ്ജതി. അതിക്കമനപസ്സഗമനവസേന ന വിരജ്ഝതി.

ഖജ്ജുപനകപ്പഭാസദിസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി ഞാണസ്സ അതിവിയ അപ്പാനുഭാവതായ ഖജ്ജോതോഭാസസമം ഹുത്വാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ഉപട്ഠാതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ദീപപ്പഭാസദിസന്തി പാകതികദീപാലോകസദിസം. ഉക്കാപഭാ മഹാഉമ്മുകാലോകോ. ഓസധിതാരകപ്പഭാതി ഉസ്സന്നാ പഭാ ഏതായ ധീയതീതി ഓസധി, ഓസധീനം വാ അനുബലപ്പദായികത്താ ഓസധീതി ഏവം ലദ്ധനാമായ താരകായ പഭാ. സരദസൂരിയമണ്ഡലസദിസം സവിസയേ സബ്ബസോ അന്ധകാരവിധമനതോ.

യട്ഠികോടിഗമനം വിയ ഖന്ധപടിപാടിയാ അമുഞ്ചനതോ. കുന്നദീനം അതിക്കമനായ ഏകേനേവ രുക്ഖദണ്ഡേന കതസങ്കമോ ദണ്ഡകസേതു. ചതൂഹി, പഞ്ചഹി വാ ജനേഹി ഗന്തും സക്കുണേയ്യോ ഫലകേ അത്ഥരിത്വാ ആണിയോ കോട്ടേത്വാ കതസങ്കമോ ജങ്ഘസേതു. ജങ്ഘസത്ഥസ്സ ഗമനയോഗ്ഗോ സങ്കമോ ജങ്ഘസേതു ജങ്ഘമഗ്ഗോ വിയ. സകടസ്സ ഗമനയോഗ്ഗോ സങ്കമോ സകടസേതു സകടമഗ്ഗോ വിയ. മഹതാ ജങ്ഘസത്ഥേന ഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ മഹാജങ്ഘമഗ്ഗോ. ബഹൂഹി വീസായ വാ തിംസായ വാ സകടേഹി ഏകജ്ഝം ഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ മഹാസകടമഗ്ഗോ.

ഇമസ്മിം പന അധികാരേതി ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) ചിത്തസീസേന സാവകസ്സ നിദ്ദിട്ഠസമാധിഭാവനാധികാരേ.

൪൦൩. തസ്മാതി യസ്മാ സാവകാനം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം ഇധാധിപ്പേതം, തസ്മാ. ഏവന്തി യഥാ തേ അനുസ്സരന്തി, ഏവം അനുസ്സരിതുകാമേന. ഹേട്ഠാ തീസു ഝാനേസു യഥാരഹം പീതിസുഖേഹി കായചിത്താനം സമ്പീനനായ ‘‘ചത്താരി ഝാനാനി സമാപജ്ജിത്വാ’’തി വുത്തം, അഞ്ഞഥാ പാദകജ്ഝാനമേവ സമാപജ്ജിതബ്ബം സിയാ. യായ നിസജ്ജായ നിസിന്നസ്സ അനുസ്സരണാരമ്ഭോ, സാ ഇധ സബ്ബപച്ഛിമാ നിസജ്ജാ. തതോ ആസനപഞ്ഞാപനന്തി തതോ നിസജ്ജായ പുരിമകം ആസനപഞ്ഞാപനം ആവജ്ജിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഭോജനകാലോതിആദീസു കാലസീസേന തസ്മിം തസ്മിം കാലേ കതകിച്ചമാഹ. ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണവന്ദനകാലോതി ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണേസു ചേതിയബോധീനം വന്ദനകാലോ. സകലം രത്തിന്ദിവന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം.

കിഞ്ചി കിച്ചം. ഏത്തകേനാതി പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനേന. പാദകജ്ഝാനഞ്ഹി സത്ഥകസ്സ വിയ നിസാനസിലാ സതിപഞ്ഞാനമ്പി നിസിതഭാവാവഹം. യം തസ്സ, താ തം സമാപജ്ജനേന പരമനേപക്കപ്പത്താ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘ദീപേ ജലിതേ വിയ പാകടം ഹോതീ’’തി, അന്ധകാരട്ഠാനേതി അധിപ്പായോ. പുരിമഭവേതി ഇമസ്സ ഭവസ്സ അനന്തരേ പുരിമസ്മിം ഭവേ. പവത്തിതനാമരൂപന്തി അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തിതനാമരൂപം. തഞ്ച ഖോ പഠമം രൂപം ആവജ്ജിത്വാ നാമം ആവജ്ജിതബ്ബം. പഠമം നാമം ആവജ്ജിത്വാ പച്ഛാ രൂപന്തി അപരേ. പഹോതീതി സക്കോതി. പണ്ഡിതോ നാമ ഇമിസ്സാ അഭിഞ്ഞാഭാവനായ കതാധികാരോ.

‘‘അഞ്ഞം ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഇദം അഞ്ഞസ്മാ കമ്മഭവാ അഞ്ഞോ ഉപപത്തിഭവോ ഉപ്പന്നോതി കത്വാ വുത്തം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നന്തരഭാവതോ. അഞ്ഞഥാ ഏകഭവേപി അഞ്ഞമഞ്ഞമേവ നാമരൂപം ഉപ്പജ്ജതി, നിരുദ്ധഞ്ച അപ്പടിസന്ധികം. തേനേവാഹ –

‘‘യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സ, തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധ;

സബ്ബേപി സദിസാ ഖന്ധാ, ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ’’തി. (മഹാനി. ൩൯);

തം ഠാനന്തി തം നിക്ഖേപട്ഠാനം. ആഹുന്ദരികന്തി സമന്തതോ, ഉപരി ച ഘനസഞ്ഛന്നം സമ്ബാധട്ഠാനം. അന്ധതമമിവാതി അന്ധകാരതിമിസാ വിയ.

കൂടാഗാരകണ്ണികത്ഥായാതി കൂടാഗാരസ്സ കൂടത്ഥായ. കൂടാഗാരസ്സ കണ്ണികാ വിയ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, മഹാരുക്ഖോ വിയ പുരിമഭവേ ചുതിക്ഖണേ പവത്തനാമരൂപം, സാഖാപലാസാ വിയ തേന സമ്ബന്ധം ഇമസ്മിം ഭവേ പടിസന്ധിചിത്തം, ഫരസുധാരാ വിയ പരികമ്മഭാവനാ, കമ്മാരസാലാ വിയ പാദകജ്ഝാനന്തി ഏവം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. കട്ഠഫാലകോപമാപി ‘‘യഥാ നാമ ബലവാ പുരിസോ ഓദനപചനാദിഅത്ഥം മഹന്തം ദാരും ഫാലേന്തോ തസ്സ തചഫേഗ്ഗുമത്തഫാലനേ ഫരസുധാരായ വിപന്നായ മഹന്തം ദാരും ഫാലേതും അസക്കോന്തോ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാ. തഥാ കേസോഹാരകൂപമാ.

പുബ്ബേനിവാസഞാണം നാമ ന ഹോതി അതീതാസു ജാതീസു നിവുത്ഥധമ്മാരമ്മണത്താഭാവാ. തന്തി പച്ഛിമനിസജ്ജതോ പഭുതി യാവ പടിസന്ധി പവത്തം ഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ പരികമ്മഭാവേന പവത്തസമാധിനാ സമ്പയുത്തഞാണം പരികമ്മസമാധിഞാണം. തം രൂപാവചരം സന്ധായ ന യുജ്ജതീതി തം തേസം വചനം അതീതംസഞാണം ചേ, രൂപാവചരം അധിപ്പേതം ന യുജ്ജതി പരികമ്മസമാധിഞാണസ്സ കാമാവചരഭാവതോ. ന ഹി അനന്തരചുതിചിത്തസ്സ ഓരതോ പവത്തിക്ഖന്ധേ ആരബ്ഭ രൂപാവചരം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി പാളിയം, അട്ഠകഥായം വാ ആഗതം അത്ഥി. യേസം ജവനാനം പുരിമാനീതി യോജനാ. യദാ പന അപ്പനാചിത്തം ഹോതി, തദാസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നാമാതി കാമം അനന്തരസ്സ ഭവസ്സ ചുതിക്ഖണേ പവത്തിതനാമരൂപം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തഞാണം ദസ്സിതം, തം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം ഞാണസാമഞ്ഞസ്സ ജോതിതഭാവതോ. യഥേവ ഹി തതോ നാമരൂപതോ പഭുതി സബ്ബേ അതീതാ ഖന്ധാ, ഖന്ധപടിബദ്ധാ ച സബ്ബോ പുബ്ബേനിവാസോ, ഏവം തസ്സ പടിവിജ്ഝനവസേന പവത്തഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം. തേനാഹ ‘‘തേന ഞാണേന സമ്പയുത്തായ സതിയാ അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതീ’’തി.

൪൦൪. ഏകമ്പി ജാതിന്തി ഏകമ്പി ഭവം. സോ ഹി ഏകകമ്മനിബ്ബത്തോ ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നോ അന്തോഗധധമ്മപ്പഭേദോ ഖന്ധപ്പബന്ധോ ഇധ ജാതീതി അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകമ്പി…പേ… ഖന്ധസന്താന’’ന്തി. പരിഹായമാനോതി ഖീയമാനോ വിനസ്സമാനോ. കപ്പോതി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ. സോ പന അത്ഥതോ കാലോ, തദാ പവത്തമാനസങ്ഖാരവസേനസ്സ പരിഹാനി വേദിതബ്ബാ. വഡ്ഢമാനോ വിവട്ടകപ്പോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യോ പന ‘‘കാലം ഖേപേതീ’’തി, ‘‘കാലോ ഘസതി ഭൂതാനി, സബ്ബാനേവ സഹത്തനാ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൯൦) ച ആദീസു കാലസ്സാപി ഖയോ വുച്ചതി, സോ ഇധ നാധിപ്പേതോ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ. സംവട്ടനം വിനസ്സനം സംവട്ടോ, സംവട്ടതോ ഉദ്ധം തഥാ ഠായീ സംവട്ടട്ഠായീ. തംമൂലകത്താതി തംപുബ്ബകത്താ. വിവട്ടനം നിബ്ബത്തനം, വഡ്ഢനം വാ വിവട്ടോ.

തേജോസംവട്ടോ ആപോസംവട്ടോ വായോസംവട്ടോതി ഏവം സംവട്ടസീമാനുക്കമേന സംവട്ടേസു വത്തബ്ബേസു തഥാ അവത്വാ ‘‘ആപോസംവട്ടോതേജോസംവട്ടോ വായോസംവട്ടോ’’തി വചനം സംവട്ടകമഹാഭൂതദേസനാനുപുബ്ബിയാതി കേചി. സംവട്ടാനുപുബ്ബിയാതി അപരേ. ആപേന സംവട്ടോ ആപോസംവട്ടോ. സംവട്ടസീമാതി സംവട്ടമരിയാദാ.

സംവട്ടതീതി വിനസ്സതി. സദാതി സബ്ബകാലം, തീസുപി സംവട്ടകാലേസൂതി അത്ഥോ.

‘‘ഏകം ബുദ്ധഖേത്ത’’ന്തി ഇധ യം സന്ധായ വുത്തം, തം നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധഖേത്തം നാമ തിവിധ’’ന്തിആദി വുത്തം. യത്തകേ ഠാനേ തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഞാണാനുഭാവോ പുഞ്ഞഫലസമുത്തേജിതോ സരസേനേവ പഥവീ വിജമ്ഭതി, തം സബ്ബമ്പി ബുദ്ധങ്കുരസ്സ നിബ്ബത്തനഖേത്തം നാമാതി ആഹ ‘‘ജാതിഖേത്തം ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്ത’’ന്തി. ആനുഭാവോ വത്തതീതി ഇധ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ ആണാഖേത്തപരിയാപന്നേ യത്ഥ കത്ഥചി ചക്കവാളേ ഠത്വാ അത്തനോ അത്ഥായ പരിത്തം കത്വാ തത്ഥേവ അഞ്ഞം ചക്കവാളം ഗതോപി കതപരിത്തോ ഏവ ഹോതി. അഥ വാ തത്ഥ ഏകചക്കവാളേ ഠത്വാ സബ്ബസത്താനം അത്ഥായ പരിത്തേ കതേ ആണാഖേത്തേ സബ്ബസത്താനം അഭിസമ്ഭുണാത്വേവ പരിത്താനുഭാവോ തത്ഥ ദേവതാഹി പരിത്താണായ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബതോ. യം വിസയഖേത്തം സന്ധായ ഏകസ്മിംയേവ ഖണേ സരേന അഭിവിഞ്ഞാപനം, അത്തനോ രൂപദസ്സനഞ്ച പടിജാനന്തേന ഭഗവതാ ‘‘യാവതാ വാ പന ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി (അ. നി. ൩.൮൧) വുത്തം. യത്ഥാതി യസ്മിം അനന്താപരിമാണേ വിസയഖേത്തേ. യം യം തഥാഗതോ ആകങ്ഖതി, തം തം ജാനാതി ആകങ്ഖാമത്തപടിബദ്ധവുത്തിതായ ബുദ്ധഞാണസ്സ. സണ്ഠഹന്തന്തി വിവട്ടമാനം ജായമാനം.

൪൦൫. ഗോഖായിതകമത്തേസൂതി ഗോഹി ഖാദിതബ്ബപ്പമാണേസു. യന്തി യസ്മിം സമയേ. പുപ്ഫഫലൂപജീവിനിയോ ച ദേവതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

ഏതേസന്തി ‘‘വസ്സൂപജീവിനോ’’തിആദിനാ വുത്തസത്താനം. തത്ഥാതി ബ്രഹ്മലോകേ. സോ ച ഖോ പരിത്താഭാദിബ്രഹ്മലോകോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേനാ’’തി വത്വാ ഝാനപ്പടിലാഭസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതും ‘‘തദാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ലോകം ബ്യൂഹേന്തി സമ്പിണ്ഡേന്തീതി ലോകബ്യൂഹാ. തേ കിര ദിസ്വാ മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ ഠിതാപി നിസിന്നാപി സംവേഗജാതാ, സമ്ഭമപ്പത്താ ച ഹുത്വാ തേസം ആസന്നേ ഠാനേ സന്നിപതന്തി. സിഖാബന്ധസ്സ മുത്തതായ മുത്തസിരാ. ഇതോ ചിതോ ച വിധൂയമാനകേസതായ വികിണ്ണകേസാ. ലോകവിനാസഭയേന സോകവന്തചിത്തതായ അതിവിയ വിരൂപവേസധാരിനോ. മാരിസാതി ദേവാനം പിയസമുദാചാരോ. കഥം പനേതേ കപ്പവുട്ഠാനം ജാനന്തീതി? ധമ്മതായ സഞ്ചോദിതാതി ആചരിയാ. താദിസനിമിത്തദസ്സനേനാതി ഏകേ. ബ്രഹ്മദേവതാഹി ഉയ്യോജിതാതി അപരേ.

മേത്താദീനീതി മേത്താമനസികാരാദീനി കാമാവചരപുഞ്ഞാനി. ദേവലോകേതി കാമദേവലോകേ. ദേവാനം കിര സുഖസമ്ഫസ്സവാതഗ്ഗഹണപരിചയേന വായോകസിണേ ഝാനാനി സുഖേനേവ ഇജ്ഝന്തി. തേന വുത്തം ‘‘വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ഝാനം പടിലഭന്തീ’’തി. തദഞ്ഞേ പനാതി ആപായികേ സന്ധായാഹ. തത്ഥാതി ദേവലോകേ.

ദുതിയോ സൂരിയോതി ദുതിയം സൂരിയമണ്ഡലം. സത്തസൂരിയന്തി സത്തസൂരിയപാതുഭാവസുത്തം. പകതിസൂരിയേതി കപ്പവുട്ഠാനകാലതോ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നസൂരിയവിമാനേ. കപ്പവുട്ഠാനകാലേ പന യഥാ അഞ്ഞേ കാമാവചരദേവാ, ഏവം സൂരിയദേവപുത്തോപി ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജതി, സൂരിയമണ്ഡലം പന പഭസ്സരതരഞ്ചേവ തേജവന്തതരഞ്ച ഹുത്വാ പവത്തതി. തം അന്തരധായിത്വാ അഞ്ഞമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി അപരേ. ഗങ്ഗാ യമുനാ സരഭൂ അചിരവതീ മഹീതി ഇമാ പഞ്ച മഹാനദിയോ.

പഭവാതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതാ. ഹംസപാതനോതി മന്ദാകിനിമാഹ.

ന സണ്ഠാതീതി ന തിട്ഠതി.

പരിയാദിന്നസിനേഹന്തി പരിക്ഖീണസിനേഹം. യായ ആപോധാതുയാ തത്ഥ തത്ഥ പഥവീധാതു ആബന്ധത്താ സമ്പിണ്ഡതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, സാ ഛസൂരിയപാതുഭാവേന പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി. യഥാ ചിദന്തി യഥാ ച ഇദം ചക്കവാളം. ഏവം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളാനിപീതി വിപത്തിമഹാമേഘുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ ഇധ വുത്തം സബ്ബം കപ്പവുട്ഠാനം, തം തത്ഥ അതിദിസതി.

പലുജ്ജിത്വാതി ഛിജ്ജിത്വാ. സങ്ഖാരഗതന്തി ഭൂതുപാദായപ്പഭേദം സങ്ഖാരജാതം. സബ്ബസങ്ഖാരപരിക്ഖയാതി ഝാപേതബ്ബസങ്ഖാരപരിക്ഖയാ. സയമ്പി സങ്ഖാരഗതം സമാനം ഇന്ധനാഭാവതോ ഛാരികമ്പി അസേസേത്വാ നിഡ്ഡഹിത്വാ വൂപസമതീതി ആഹ ‘‘സപ്പി…പേ… നിബ്ബായതീ’’തി.

൪൦൬. ദീഘസ്സ അദ്ധുനോതി സംവട്ടട്ഠായീഅസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസങ്ഖാതസ്സ ദീഘസ്സ കാലസ്സ അച്ചയേന. താലക്ഖന്ധാദീതി ആദി-സദ്ദേന സാകസാലാദിരുക്ഖേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഘനം കരോതീതി വിസരിതും അദത്വാ പിണ്ഡിതം കരോതി. തേനാഹ ‘‘പരിവടുമ’’ന്തി, വട്ടഭാവേന പരിച്ഛിന്നം. തന്തി ഉദകം. അസ്സാതി വാതസ്സ. വിവരം ദേതീതി യഥാ ഘനം കരോതി സമ്പിണ്ഡേതി, ഏവം തത്ഥ അന്തരം ദേതി. പരിക്ഖയമാനന്തി പുബ്ബേ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകോഘഭൂതേന വാതേന പരിസോസിയമാനതായ പരിക്ഖയം ഗച്ഛന്തം. ബ്രഹ്മലോകോ പാതുഭവതീതി യോജനാ. ബ്രഹ്മലോകോതി ച പഠമജ്ഝാനഭൂമിമാഹ. ഉപരി ചതുകാമാവചരദേവലോകട്ഠാനേതി യാമദേവലോകാദീനം ചതുന്നം പതിട്ഠാനട്ഠാനേ. ചാതുമഹാരാജികതാവതിംസഭവനാനം പന പതിട്ഠാനട്ഠാനാനി പഥവീസമ്ബന്ധതായ ന താവ പാതുഭവന്തി.

രുന്ധന്തീതി യഥാ ഹേട്ഠാ ന ഭസ്സതി, ഏവം നിരോധേന്തി.

‘‘പഠമതരാഭിനിബ്ബത്താ’’തി ഇദം ആയുക്ഖയസ്സ സമ്ഭവദസ്സനം, തേന ദ്വിന്നം, ചതുന്നം, അട്ഠന്നം വാ കപ്പാനം ആദിമ്ഹി നിബ്ബത്താതി ദസ്സേതി. തതോതി ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകതോ. പരിത്താഭഅപ്പമാണാഭാപി ഹി ആഭസ്സരഗ്ഗഹണേനേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. ‘‘തേ ഹോന്തി സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ’’തി ഇദം ഉപചാരജ്ഝാനപുഞ്ഞസ്സ മഹാനുഭാവതായ വുത്തം. ആലുപ്പകാരകന്തി ആലോപം കത്വാ കത്വാതി വദന്തി, ആലുപ്പനം വിലോപം കത്വാതി അത്ഥോ.

ഹട്ഠതുട്ഠാതി അതിവിയ ഹട്ഠാ ഉപ്പിലാവിതചിത്താ. നാമം കരോന്തീതി തഥാ വോഹരന്തി.

സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപബ്ബതാതി ഏത്ഥ ദീപസമുദ്ദാപീതി വത്തബ്ബം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘നിന്നനിന്നട്ഠാനേ സമുദ്ദാ, സമസമട്ഠാനേ ദീപാ’’തി. ഥൂപഥൂപാതി ഉന്നതുന്നതാ.

അതിമഞ്ഞന്തീതി അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞന്തി, ഹീളേന്തീതി അത്ഥോ. തേനേവ നയേനാതി ‘‘ഏകച്ചേ വണ്ണവന്തോ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൧൨൩) വുത്തേന നയേനേവ. പദാലതാതി ഏവംനാമികാ ലതാജാതി. തസ്സാ കിര പാരാസവജാതി ഗളോചീതി വദന്തി. അകട്ഠേ ഏവ ഭൂമിപ്പദേസേ പച്ചനകോ അകട്ഠപാകോ. അകണോതി കുണ്ഡകരഹിതോ.

സുമനസങ്ഖാതജാതിപുപ്ഫസദിസോ സുമനജാതിപുപ്ഫസദിസോ. യോ യോ രസോ ഏതസ്സാതി യംയംരസോ, ഓദനോ, തം യംയംരസം, യാദിസരസവന്തന്തി അത്ഥോ. രസപഥവീ, ഭൂമിപപ്പടകോ, പദാലതാ ച പരിഭുത്താ സുധാഹാരോ വിയ ഖുദ്ദം വിനോദേത്വാ രസഹരണീഹി രസമേവ ബ്രൂഹേന്താ തിട്ഠന്തി, ന വത്ഥുനോ സുഖുമഭാവേന നിസ്സന്ദാ, സുഖുമഭാവേനേവ ഗഹണിന്ധനമേവ ച ഹോന്തി. ഓദനോ പന പരിഭുത്തോ രസം വഡ്ഢേന്തോപി വത്ഥുനോ ഓളാരികഭാവേന നിസ്സന്ദം വിസ്സജ്ജേന്തോ പസ്സാവം, കസടഞ്ച ഉപ്പാദേതീതി ആഹ ‘‘തതോ പഭുതി മുത്തകരീസം സഞ്ജായതീ’’തി. പുരിമത്തഭാവേസു പവത്തഉപചാരജ്ഝാനാനുഭാവേന യാവ സത്തസന്താനേ കാമരാഗവിക്ഖമ്ഭനവേഗോ ന സമിതോ, ന താവ ബലവകാമരാഗൂപനിസ്സയാനി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി പാതുരഹേസും. യദാ പനസ്സ വിച്ഛിന്നതായ ബലവകാമരാഗോ ലദ്ധാവസരോ അഹോസി, തദാ തദുപനിസ്സയാനി താനി സത്താനം അത്തഭാവേസു സഞ്ജായിംസു. തേന വുത്തം ‘‘പുരിസസ്സ…പേ… പാതുഭവതീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘തത്ര സുദ’’ന്തിആദി.

അലസജാതികസ്സാതി സജ്ജുകമേവ തണ്ഡുലം അഗ്ഗഹേത്വാ പരദിവസസ്സത്ഥായ ഗഹണേന അലസപകതികസ്സ.

അനുത്ഥുനന്തീതി അനുസോചന്തി. സമ്മന്നേയ്യാമാതി സമനുജാനേയ്യാമ. നോതി അമ്ഹേസു. സമ്മാതി സമ്മദേവ യഥാരഹം. ഖീയിതബ്ബന്തി ഖീയനാരഹം നിന്ദനീയം. ഗരഹിതബ്ബന്തി ഹീളേതബ്ബം.

അയമേവ ഭഗവാ പടിബലോ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹം കാതുന്തി യോജനാ. രഞ്ജേതീതി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സമ്മദേവ രമേതി പീണേതി.

വിവട്ടട്ഠായീഅസങ്ഖ്യേയ്യം ചതുസട്ഠിഅന്തരകപ്പസങ്ഗഹം. വീസതിഅന്തരകപ്പസങ്ഗഹന്തി കേചി. സേസാസങ്ഖ്യേയ്യാനി കാലതോ തേന സമപ്പമാണാനേവ.

൪൦൭. മഹാധാരാഹീതി താലസാലക്ഖന്ധപ്പമാണാഹി മഹതീഹി ഖാരുദകധാരാഹി. സമന്തതോതി സബ്ബസോ. പഥവിതോതി പഥവിയാ ഹേട്ഠിമന്തതോ പഭുതി. തേന ഹി ഖാരുദകേന ഫുട്ഠഫുട്ഠാ പഥവീപബ്ബതാദയോ ഉദകേ പക്ഖിത്തലോണസക്ഖരാ വിയ വിലീയന്തേവ, തസ്മാ പഥവീസന്ധാരുദകേന സദ്ധിം ഏകൂദകമേവ തം ഹോതീതി കേചി. അപരേ ‘‘പഥവീസന്ധാരകം ഉദകക്ഖന്ധഞ്ച ഉദകസന്ധാരകം വായുക്ഖന്ധഞ്ച അനവസേസതോ വിനാസേത്വാ സബ്ബത്ഥ സയമേവ ഏകോഘഭൂതം തിട്ഠതീ’’തി വദന്തി, തം യുത്തം. തയോപി ബ്രഹ്മലോകേതി പരിത്താഭഅപ്പമാണാഭആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകേ, തയിദം ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തി ആരദ്ധത്താ വുത്തം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ഛപി ബ്രഹ്മലോകേ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ. സുഭകിണ്ഹേതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന തതിയജ്ഝാനഭൂമിയാ ഉപലക്ഖണം. പരിത്താസുഭഅപ്പമാണാസുഭേപി ഹി ആഹച്ച ഉദകം തിട്ഠതി. ഹേട്ഠാ ‘‘ആഭസ്സരേ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തന്തി തം കപ്പവിനാസകഉദകം. ഉദകാനുഗതന്തി ഉദകേന അനുഗതം ഫുട്ഠം. അഭിഭവിത്വാതി വിലീയാപേത്വാ.

ഇദമേകം അസങ്ഖ്യേയ്യന്തി ഇദം സംവട്ടസങ്ഖാതം കപ്പസ്സ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം.

൪൦൮. ഥൂലരജേ അപഗതേ ഏവ പഥവീനിസ്സിതം സണ്ഹരജം അപഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘തതോ സണ്ഹരജ’’ന്തി. സമുട്ഠാപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിസമട്ഠാനേ ഠിതമഹാരുക്ഖേ’’തി ഇദം പഠമം സമുട്ഠാപേതബ്ബതം സന്ധായ വുത്തം.

ചക്കവാളപബ്ബതമ്പി സിനേരുപബ്ബതമ്പീതി മഹാപഥവിയാ വിപരിവത്തനേനേവ വിപരിവത്തിതം ചക്കവാളപബ്ബതമ്പി സിനേരുപബ്ബതമ്പി വാതോ ഉക്ഖിപിത്വാ ആകാസേ ഖിപതി. തേ ചക്കവാളപബ്ബതാദയോ. അഭിഹന്ത്വാതി ഘട്ടേത്വാ. അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ചക്കവാളഹിമവന്തസിനേരും അഞ്ഞിസ്സാ ലോകധാതുയാ ചക്കവാളാദീഹീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗമവസേന ഘട്ടേത്വാ. സബ്ബസങ്ഖാരഗതന്തി പഥവീസന്ധാരകഉദകം, തംസന്ധാരകവാതന്തി സബ്ബം സങ്ഖാരഗതം വിനാസേത്വാ സയമ്പി വിനസ്സതി അവട്ഠാനസ്സ കാരണാഭാവതോ.

൪൦൯. യദിപി സങ്ഖാരാനം അഹേതുകോ സരസനിരോധോ വിനാസകാഭാവതോ, സന്താനനിരോധോ പന ഹേതുവിരഹിതോ നത്ഥി യഥാ തം സത്തകായേസൂതി. ഭാജനലോകസ്സാപി സഹേതുകേന വിനാസേന ഭവിതബ്ബന്തി ഹേതും പുച്ഛതി ‘‘കിം കാരണാ ഏവം ലോകോ വിനസ്സതീ’’തി. ഇതരോ യഥാ തത്ഥ നിബ്ബത്തനകസത്താനം പുഞ്ഞബലേന പഠമം ലോകോ വിവട്ടതി, ഏവം തേസം പാപബലേന സംവട്ടതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അകുസലമൂലകാരണാ’’തി ആഹ. യഥാ ഹി രാഗദോസമോഹാനം അധികഭാവേന യഥാക്കമം രോഗന്തരകപ്പോ, സത്ഥന്തരകപ്പോ, ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പോതി ഇമേ തിവിധാ അന്തരകപ്പാ വിവട്ടട്ഠായിമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേ ജായന്തി, ഏവമേതേ യഥാവുത്താ തയോ സംവട്ടാ രാഗാദീനം അധികഭാവേനേവ ഹോന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അകുസലമൂലേസു ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഉസ്സന്നതരേതി അതിവിയ ഉസ്സന്നേ. ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ അധികതരദോസേന വിയ തിക്ഖതരേന ഖാരുദകേന വിനാസോ യുത്തോതി വുത്തം ‘‘ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേന വിനസ്സതീ’’തി. പാകടസത്തുസദിസസ്സ ദോസസ്സ അഗ്ഗിസദിസതാ, അപാകടസത്തുസദിസസ്സ രാഗസ്സ ഖാരുദകസദിസതാ ച യുത്താതി അധിപ്പായേന ‘‘ദോസേ ഉസ്സന്നതരേ അഗ്ഗിനാ, രാഗേ ഉസ്സന്നതരേ ഉദകേനാ’’തി കേചിവാദസ്സ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. രാഗോ സത്താനം ബഹുലം പവത്തതീതി രാഗവസേന ബഹുസോ ലോകവിനാസോ.

൪൧൦. ഏവം പസങ്ഗേന സംവട്ടാദികേ പകാസേത്വാ ഇദാനി യഥാധികതം നേസം അനുസ്സരണാകാരം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തോപീ’’തിആദി ആരദ്ധം.

‘‘അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേ’’തി ഇദം സംവട്ടകപ്പസ്സ ആദിതോ പാളിയം (ദീ. നി. ൧.൨൪൪) ഗഹിതത്താ വുത്തം. തത്ഥാപി ഹി ഇമസ്സ കതിപയം കാലം ഭവാദീസു സംസരണം ഉപലബ്ഭതീതി. സംവട്ടകപ്പേ വാ വട്ടമാനേസു ഭവാദീസു ഇമസ്സ ഉപപത്തി അഹോസി, തംദസ്സനമേതം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ അമുമ്ഹി സംവട്ടകപ്പേതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ, തേന ച അനിയമത്ഥേന ഇതരാസങ്ഖ്യേയ്യാനമ്പി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. ഭവേ വാതിആദീസു കാമാദിഭവേ വാ അണ്ഡജാദിയോനിയാ വാ ദേവാദി ഗതിയാ വാ നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീആദിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയാ വാ സത്താവാസേ വാ ഖത്തിയാദി സത്തനികായേ വാ. ആസിന്തി അഹോസിം. വണ്ണസമ്പത്തിം വാതി വാ-സദ്ദേന വണ്ണവിപത്തിം വാതി ദസ്സേതി.

സാലിമംസോദനാഹാരോ വാ ഗിഹികാലേ. പവത്തഫലഭോജനോ വാ താപസാദികാലേ. സാമിസാ ഗേഹസ്സിതാ സോമനസ്സാദയോ. നിരാമിസാ നേക്ഖമ്മസ്സിതാ. ആദി-സദ്ദേന വിവേകജസമാധിജസുഖാദീനം സങ്ഗഹോ.

‘‘അമുത്രാസി’’ന്തിആദിനാ സബ്ബം യാവദിച്ഛകം അനുസ്സരണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അഞ്ഞഥാ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അമുത്രാസിന്തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോയം, ബ്യാപനിച്ഛാലോപോ വാ, അമുത്ര അമുത്രാസിന്തി വുത്തം ഹോതി. അനുപുബ്ബേന ആരോഹന്തസ്സ യാവദിച്ഛകം അനുസ്സരണന്തി ഏത്ഥ ആരോഹന്തസ്സാതി പടിലോമതോ ഞാണേന പുബ്ബേനിവാസം ആരോഹന്തസ്സ. പച്ചവേക്ഖണന്തി അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതസ്സ പച്ചവേക്ഖണം, ന അനുസ്സരണം. ഇതീതി വുത്തത്ഥനിദസ്സനം. തഞ്ച ഖോ യഥാരഹതോ, ന യഥാനുപുബ്ബതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നാമഗോത്തവസേനാ’’തിആദിമാഹ. വണ്ണാദീഹീതി വണ്ണാഹാരവേദയിതായുപരിച്ഛേദേഹി. ഓദാതോതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന ഏവമാദി ഏവംപകാരനാനത്തതോതി ദസ്സിതം ഹോതി.

പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചുതൂപപാതഞാണകഥാവണ്ണനാ

൪൧൧. ചുതിയാതി ചവനേ. ഉപപാതേതി ഉപപജ്ജനേ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം, ചുതിക്ഖണസാമന്താ, ഉപപത്തിക്ഖണസാമന്താ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘യേ പന ആസന്നചുതികാ’’തിആദി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൧). ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേനേവ സത്താനം ചുതി ച ഉപപത്തി ച ഞായതീതി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുഞാണത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. ദിബ്ബസദിസത്താതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അയം പന വിസേസോ – തത്ഥ ‘‘സോതധാതൂ’’തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം, ഇധ നപുംസകലിങ്ഗവസേന വത്തബ്ബം. തത്ഥ ച ആലോകപരിഗ്ഗഹേന പയോജനം നത്ഥി, ഇധ അത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ആലോകപരിഗ്ഗഹേന മഹാജുതികത്താപി ദിബ്ബ’’ന്തി, കസിണാലോകാനുഗ്ഗഹേന പത്തബ്ബത്താ, സയം ഞാണാലോകഫരണഭാവേന ച മഹാജുതികഭാവതോതി അത്ഥോ. മഹാജുതികമ്പി ഹി ‘‘ദിബ്ബ’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ദിബ്ബമിദം ബ്യമ്ഹ’’ന്തിആദീസു. മഹാഗതികത്താതി മഹനീയഗമനത്താ, വിമ്ഹയനീയപവത്തികത്താതി അത്ഥോ. വിമ്ഹയനീയാ ഹിസ്സ പവത്തി തിരോകുട്ടാദിഗതരൂപദസ്സനതോ. ‘‘ദിബ്ബസദിസത്താ’’തി ച ഹീനൂപമാദസ്സനം ദേവതാനം ദിബ്ബചക്ഖുതോപി ഇമസ്സ മഹാനുഭാവത്താ. തേന ദിബ്ബചക്ഖുലാഭായ യോഗിനോ പരികമ്മകരണം തപ്പടിപക്ഖാഭിഭവസ്സ അത്ഥതോ തസ്സ വിജയിച്ഛാ നാമ ഹോതി, ദിബ്ബചക്ഖുലാഭീ ച ഇദ്ധിമാ ദേവതാനം വചനഗ്ഗഹണക്ഖമനധമ്മദാനവസേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദയോ വിയ ദാനഗ്ഗഹണലക്ഖണേ, വോഹാരേ ച പവത്തേയ്യാതി ഏവം വിഹാരവിജയിച്ഛാവോഹാരജുതിഗതിസങ്ഖാതാനം അത്ഥാനം വസേന ഇമസ്സ അഭിഞ്ഞാഞാണസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഭാവസിദ്ധിതോ. സദ്ദവിദൂ ച തേസു ഏവ അത്ഥേസു ദിവു-സദ്ദം ഇച്ഛന്തീതി വുത്തം ‘‘തം സബ്ബം സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ദസ്സനട്ഠേനാതി രൂപദസ്സനഭാവേന. ചക്ഖുനാ ഹി സത്താ രൂപം പസ്സന്തി. യഥാ മംസചക്ഖു വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ പവത്തതി, ന തഥാ ഇദം. ഇദം പന സയമേവ തതോ സാതിസയം ചക്ഖുകിച്ചകാരീതി ആഹ ‘‘ചക്ഖുകിച്ചകരണേന ചക്ഖുമിവാതിപി ചക്ഖൂ’’തി. ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധിഹേതുത്താ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘യോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി പരതോ ഉപപത്തിയാ അദസ്സനതോ ഏത്ഥേവായം സത്തോ ഉച്ഛിന്നോ, ഏവമിതരേപീതി. നവസത്തപാതുഭാവദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി ലാഭീ അധിച്ചസമുപ്പത്തികോ വിയ. ബുദ്ധപുത്താ പസ്സന്തിയേവാതി ഉത്തരപദാവധാരണം, ന പുരിമപദാവധാരണം. ഏവം ഹി ജയദ്ദിസജാതകാദീഹി അവിരോധോ സിദ്ധോ ഹോതി.

മനുസ്സാനം ഇദന്തി മാനുസകം, മനുസ്സാനം ഗോചരഭൂതം രൂപാരമ്മണം. തദഞ്ഞസ്സ പന ദിബ്ബതിരോഹിതാതിസുഖുമാദിഭേദസ്സ രൂപസ്സ ദസ്സനതോ അതിക്കന്തമാനുസകം. ഏവരൂപഞ്ച മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കന്തം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനുസ്സൂപചാരം അതിക്കമിത്വാ രൂപദസ്സനേനാ’’തി. ഏവം വിസയമുഖേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസയീമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘മാനുസകം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാപി മംസചക്ഖാതിക്കമോ തസ്സ കിച്ചാതിക്കമേനേവ ദട്ഠബ്ബോ.

ദിബ്ബചക്ഖുനാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേനപി. ദട്ഠും ന സക്കാ ഖണസ്സ അതിഇത്തരതായ അതിസുഖുമതായ കേസഞ്ചി രൂപസ്സ. അപിച ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ പച്ചുപ്പന്നം രൂപാരമ്മണം, തഞ്ച പുരേജാതപച്ചയഭൂതം, ന ച ആവജ്ജനപരികമ്മേഹി വിനാ മഹഗ്ഗതസ്സ പവത്തി അത്ഥി, നാപി ഉപ്പജ്ജമാനമേവ രൂപം ആരമ്മണപച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, ഭിജ്ജമാനം വാ. തസ്മാ ‘‘ചുതൂപപാതക്ഖണേ രൂപം ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദട്ഠും ന സക്കാ’’തി സുവുത്തമേതം. യദി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം രൂപാരമ്മണമേവ, അഥ കസ്മാ ‘‘സത്തേ പസ്സതീ’’തി വുത്തന്തി? യേഭുയ്യേന സത്തസന്താനഗതരൂപദസ്സനതോ ഏവം വുത്തം. സത്തഗഹണസ്സ വാ കാരണഭാവതോ വോഹാരവസേന വുത്തന്തിപി കേചി. തേ ചവമാനാതി അധിപ്പേതാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവരൂപേതി ന ചുതൂപപാതക്ഖണസമങ്ഗിനോതി അധിപ്പായോ.

മോഹൂപനിസ്സയം നാമ കമ്മം നിഹീനം നിഹീനഫലം ഹോതീതി ആഹ ‘‘മോഹനിസ്സന്ദയുത്തത്താ’’തി. തബ്ബിപരീതേതി തസ്സ ഹീളിതാദിഭാവസ്സ വിപരീതേ, അഹീളിതേ അനോഹീളിതേ അനോഞ്ഞാതേ അനവഞ്ഞാതേ ചിത്തീകതേതി അത്ഥോ. സുവണ്ണേതി സുന്ദരവണ്ണേ. ദുബ്ബണ്ണേതി അസുന്ദരവണ്ണേ. സാ പനായം സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണതാ യഥാക്കമം കമ്മസ്സ അദോസദോസൂപനിസ്സയതായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അദോസനിസ്സന്ദയുത്തത്താ’’തിആദി. സുന്ദരം ഗതിം ഗതാ സുഗതാതി ആഹ ‘‘സുഗതിഗതേ’’തി, സുഗതിം ഉപപന്നേതി അത്ഥോ. അലോഭജ്ഝാസയാ സത്താ വദഞ്ഞൂ വിഗതമച്ഛേരാ അലോഭൂപനിസ്സയേന കമ്മുനാ സുഭഗാ സമിദ്ധാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ അഡ്ഢേ മഹദ്ധനേ’’തി. ദുക്ഖം ഗതിം ഗതാ ദുഗ്ഗതാതി ആഹ ‘‘ദുഗ്ഗതിഗതേ’’തി. ലോഭജ്ഝാസയാ സത്താ ലുദ്ധാ മച്ഛരിനോ ലോഭൂപനിസ്സയേന കമ്മുനാ ദുഗ്ഗതാ ദുരുപേതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ലോഭനിസ്സന്ദയുത്തത്താ വാ ദലിദ്ദേ അപ്പന്നപാനേ’’തി.

ഉപചിതന്തി ഫലാവഹഭാവേന കതം. യഥാ കതം ഹി കമ്മം ഫലദാനസമത്ഥം ഹോതി, തഥാ കതം ഉപചിതം. ചവമാനേതിആദീഹി ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചം വുത്തന്തി വിസയമുഖേന വിസയീബ്യാപാരമാഹ. പുരിമേഹീതി വാ ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ’’തിആദീനി പദാനി സന്ധായ വുത്തം. ആദീഹീതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തസ്മാ ‘‘ദിബ്ബേന…പേ… പസ്സതീ’’തി ഇമേഹി, ‘‘ചവമാനേ’’തിആദീഹി ച ദിബ്ബചക്ഖുകിച്ചം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

ഇമിനാ പന പദേനാതി ‘‘യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതീ’’തി ഇമിനാ വാക്യേന. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണലാഭീതി അധിപ്പായോ. സോ ച ദിബ്ബചക്ഖുഞാണലാഭീ നേരയികേ ച സത്തേ പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ ഠിതോ. ഏവം മനസി കരോതീതി തേസം നേരയികാനം നിരയസംവത്തനിയസ്സ കമ്മസ്സ ഞാതുകാമതാവസേന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ പരികമ്മവസേന മനസി കരോതി. കിം നു ഖോതിആദി മനസികാരവിധിദസ്സനം. ഏവം പന പരികമ്മം കത്വാ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠിതസ്സ തം കമ്മം ആരമ്മണം കത്വാ ആവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം നിരുദ്ധേ ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി ജവന്തീതിആദി സബ്ബം വുത്തനയമേവ. ‘‘വിസും പരികമ്മം നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം പന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന വിനാ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ വിസും പരികമ്മം നത്ഥീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. ഏവഞ്ചേതം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ മഹഗ്ഗതഭാവോ ഏവ ന സിയാ. ദേവാനം ദസ്സനേപി ഏസേവ നയോ. നേരയികദേവഗ്ഗഹണം ചേത്ഥ നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ആകങ്ഖമാനോ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുലാഭീ അഞ്ഞഗതികേസുപി ഏവം പടിപജ്ജതിയേവ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അപായഗ്ഗഹണേന തിരച്ഛാനയോനിം ദീപേതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൧), ‘‘സുഗതിഗ്ഗഹണേന മനുസ്സഗതിപി സങ്ഗയ്ഹതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൧൧) ച. തം നിരയസംവത്തനിയം കമ്മം ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി തംകമ്മാരമ്മണം. ഫാരുസകവനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ചിത്തലതാവനാദീനം സങ്ഗഹോ.

യഥാ ചിമസ്സാതി യഥാ ച ഇമസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ വിസും പരികമ്മം നത്ഥി, ഏവം അനാഗതംസഞാണസ്സപീതി വിസും പരികമ്മാഭാവം നിദസ്സേതി. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുപാദകാനേവ ഹി ഇമാനീ’’തി. തത്രായമധിപ്പായോ – യഥാ ദിബ്ബചക്ഖുലാഭീ നിരയാദിഅഭിമുഖം ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ, നേരയികാദികേ സത്തേ ദിസ്വാ തേഹി പുബ്ബേ ആയൂഹിതം നിരയസംവത്തനിയാദികം കമ്മം താദിസേന സമാദാനേന, തജ്ജേന ച മനസികാരേന പരിക്ഖതേ ചിത്തേ യാഥാവതോ ജാനാതി, ഏവം യസ്സ യസ്സ സത്തസ്സ സമനന്തരാ അനാഗതം അത്തഭാവം ഞാതുകാമോ തം തം ഓദിസ്സ ആലോകം വഡ്ഢേത്വാ തേന തേന അതീതേ, ഏതരഹി വാ ആയൂഹിതം തസ്സ നിബ്ബത്തകം കമ്മം യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന ദിസ്വാ തേന നിബ്ബത്തേതബ്ബം അനാഗതം അത്തഭാവം ഞാതുകാമോ താദിസേന സമാദാനേന, തജ്ജേന ച മനസികാരേന പരിക്ഖതേ ചിത്തേ യാഥാവതോ ജാനാതി. ഏസേവ നയോ തതോ പരേസുപി അത്തഭാവേസു. ഏതം അനാഗതംസഞാണം നാമ. യസ്മാ ഏതം ദ്വയം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ സതിയേവ സിജ്ഝതി, നാസതി. തേന വുത്തം ‘‘ഇമാനി ദിബ്ബചക്ഖുനാ സഹേവ ഇജ്ഝന്തീ’’തി.

കായേന ദുട്ഠു ചരിതം, കായതോ വാ ഉപ്പന്നം കിലേസപൂതികത്താ ദുട്ഠം ചരിതം കായദുച്ചരിതന്തി ഏവം യോജേതബ്ബോ. കായോതി ചേത്ഥ ചോപനകായോ അധിപ്പേതോ. കായവിഞ്ഞത്തിവസേന പവത്തം അകുസലം കായകമ്മം കായദുച്ചരിതന്തി. ഇതരേസൂതി വചീമനോദുച്ചരിതേസു. യസ്മിം സന്താനേ കമ്മം കതൂപചിതം, അസതിസ്സ അന്തരുപച്ഛേദേ വിപാകാരഹഭാവസ്സ അവിഗച്ഛനതോ സോ തേന സഹിതോയേവാതി വത്തബ്ബോതി ആഹ ‘‘സമന്നാഗതാതി സമങ്ഗീഭൂതാ’’തി. ‘‘അനത്ഥകാമാ ഹുത്വാ’’തി ഏതേന മാതാപിതരോ വിയ പുത്താനം, ആചരിയുപജ്ഝായാ വിയ ച നിസ്സിതകാനം അത്ഥകാമാ ഹുത്വാ ഗരഹകാ ഉപവാദകാ ന ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. ഗുണപരിധംസനേനാതി വിജ്ജമാനാനം ഗുണാനം വിദ്ധംസനേന, വിനാസനേനാതി അത്ഥോ. നനു ച അന്തിമവത്ഥുനാപി ഉപവാദോ ഗുണപരിധംസനമേവാതി? സച്ചമേതം. ഗുണാതി പനേത്ഥ ഝാനാദിവിസേസാ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ അധിപ്പേതാതി സീലപരിധംസനം വിസും ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘നത്ഥി ഇമേസം സമണധമ്മോ’’തിആദി. സമണധമ്മോതി ച സീലസംയമം സന്ധായ വദതി. ജാനം വാതി യം ഉപവദതി, തസ്സ അരിയഭാവം ജാനന്തോ വാ. അജാനം വാതി അജാനന്തോ വാ. ജാനനം അജാനനം ചേത്ഥ അപ്പമാണം, അരിയഭാവോ ഏവ പമാണം. തേനാഹ ‘‘ഉഭയഥാപി അരിയൂപവാദോവ ഹോതീ’’തി. ‘‘അരിയോ’’തി പന അജാനതോ അദുട്ഠചിത്തസ്സേവ തത്ഥ അരിയഗുണാഭാവം പവേദേന്തസ്സ ഗുണപരിധംസനം ന ഹോതീതി തസ്സ അരിയൂപവാദോ നത്ഥീതി വദന്തി. സതേകിച്ഛം പന ഹോതി ഖമാപനേന, ന അനന്തരിയം വിയ അതേകിച്ഛം.

രുജ്ഝതീതി തുദതി, ദുക്ഖം വേദനം ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. തന്തി തം ഥേരം, തം വാ കിരിയം. ജാനന്തോ ഏവ ഥേരോ ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, പതിട്ഠാ’’തി പുച്ഛി. ഇതരോപി സച്ചാഭിസമയോ സാസനേ പതിട്ഠാതി ആഹ ‘‘സോതാപന്നോ അഹ’’ന്തി. ഥേരോ തം കരുണായമാനോ ‘‘ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോ’’തി അത്താനം ആവികാസി.

സചേ നവകതരാ ഹോന്തി തസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ. സമ്മുഖാ അഖമാപേന്തേപീതി പുരതോ ഖമാപനേ അസമ്ഭവന്തേപി. ‘‘അഖമന്തേ’’തി വാ പാഠോ. തം സോതാപന്നസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം.

പരിനിബ്ബുതമഞ്ചട്ഠാനന്തി പൂജാകരണട്ഠാനം സന്ധായാഹ.

സമാദാതബ്ബട്ഠേന സമാദാനാനി, കമ്മാനി സമാദാനാനി യേസം, തേ കമ്മസമാദാനാ, മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന കമ്മസമാദാനാ, ഹേതുഅത്ഥം വാ അന്തോഗധം കത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന പരേ കമ്മേസു സമാദാപകാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ. തയിമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിവസേനാ’’തിആദിമാഹ. സീലസമ്പന്നോതിആദി പരിപക്കിന്ദ്രിയസ്സ മഗ്ഗസമങ്ഗിനോ വസേന വുത്തം. അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. അഞ്ഞന്തി അരഹത്തം. ഏവംസമ്പദന്തി യഥാ തം അവസ്സമ്ഭാവീ, ഏവമിദമ്പീതി അത്ഥോ. തം വാചം അപ്പഹായാതിആദീസു അരിയൂപവാദം സന്ധായ ‘‘പുന ഏവരൂപിം വാചം ന വക്ഖാമീ’’തി വദന്തോ വാചം പജഹതി നാമ, ‘‘പുന ഏവരൂപം ചിത്തം ന ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ ചിത്തം പജഹതി നാമ, ‘‘പുന ഏവരൂപിം ദിട്ഠിം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പജഹന്തോ ദിട്ഠിം പജഹതി നാമ, തഥാ അകരോന്തോ നേവ പജഹതി, ന പടിനിസ്സജ്ജതി. യഥാഭതം നിക്ഖിത്തോ, ഏവം നിരയേതി യഥാ നിരയപാലേഹി ആഹരിത്വാ നിരയേ ഠപിതോ, ഏവം നിരയേ ഠപിതോയേവാതി അത്ഥോ. മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന അകത്തബ്ബം നാമ പാപം നത്ഥി, യതോ സംസാരഖാണുഭാവോപി നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപരമാനി, ഭിക്ഖവേ, വജ്ജാനീ’’തി.

‘‘ഉച്ഛിന്നഭവനേത്തികോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സ കായോ തിട്ഠതി, അയഞ്ചേവ കായോ, ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൪൭) ഏവമാദീസു വിയ ഇധ കായ-സദ്ദോ ഖന്ധപഞ്ചകവിസയോതി ആഹ ‘‘കായസ്സ ഭേദാതി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിച്ചാഗാ’’തി. അവീതരാഗസ്സ മരണതോ പരം നാമ ഭവന്തരൂപാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘പരം മരണാതി തദനന്തരം അഭിനിബ്ബത്തിക്ഖന്ധഗ്ഗഹണേ’’തി. യേന തിട്ഠതി, തസ്സ ഉപച്ഛേദേനേവ കായോ ഭിജ്ജതീതി ആഹ ‘‘കായസ്സ ഭേദാതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദാ’’തി.

ഏതി ഇമസ്മാ സുഖന്തി അയോ, പുഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘പുഞ്ഞസമ്മതാ അയാ’’തി. അയന്തി ഏതസ്മാ സുഖാനീതി ആയോ, പുഞ്ഞകമ്മാദിസുഖസാധനം. തേനാഹ ‘‘സുഖാനം വാ ആയസ്സ അഭാവാ’’തി. ഇയതി അസ്സാദിയതീതി അയോ, അസ്സാദോതി ആഹ ‘‘അസ്സാദസഞ്ഞിതോ അയോ’’തി.

നാഗരാജാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സുപണ്ണാദീനം സങ്ഗഹോ. അസുരസദിസന്തി പേതാസുരസദിസം. സോതി അസുരകായോ. സബ്ബസമുസ്സയേഹീതി സബ്ബേഹി സമ്പത്തിസമുസ്സയേഹി. വുത്തവിപരിയായേനാതി ‘‘സുട്ഠു ചരിതം, സോഭനം വാ ചരിതം അനവജ്ജത്താ’’തിആദിനാ ‘‘കായദുച്ചരിതേനാ’’തിആദീനം പദാനം വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിപരിയായേന.

നിഗമനവചനം വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പുന വചനന്തി കത്വാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോതി ‘‘ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ…പേ… പസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ അയം യഥാവുത്തോ സങ്ഖേപത്ഥോ.

൪൧൨. കസിണാരമ്മണന്തി അട്ഠന്നമ്പി കസിണാനം വസേന കസിണാരമ്മണം. സബ്ബാകാരേനാതി ‘‘ചുദ്ദസവിധേന ചിത്തപരിദമനേന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗമേന ഭൂമിപാദപദമൂലസമ്പാദനേനാ’’തി ഇമിനാ സബ്ബപ്പകാരേന. അഭിനീഹാരക്ഖമം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാഭിമുഖം പേസനാരഹം പേസനയോഗ്ഗം കത്വാ. ആസന്നം കാതബ്ബന്തി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണുപ്പത്തിയാ സമീപഭൂതം കാതബ്ബം. തത്ഥ ഉപചാരജ്ഝാനം പഗുണതരം കത്വാ ആരമ്മണഞ്ച വഡ്ഢേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഉപചാരജ്ഝാനഗോചരം കത്വാ വഡ്ഢേത്വാ ഠപേതബ്ബ’’ന്തി. തത്ഥാതി തസ്മിം വഡ്ഢിതേ കസിണാരമ്മണേ. അപ്പനാതി ഝാനവസേന അപ്പനാ. ന ഹി അകതപരികമ്മസ്സ അഭിഞ്ഞാവസേന അപ്പനാ ഇജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘പാദകജ്ഝാനനിസ്സയം ഹോതീ’’തി, പാദകജ്ഝാനാരമ്മണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ന പരികമ്മനിസ്സയന്തി പരികമ്മസ്സ തം കസിണാരമ്മണം അപസ്സയോ ന ഹോതി. തഥാ സതി രൂപദസ്സനം ന സിയാ. ഇമേസൂതി യഥാവുത്തേസു തേജോകസിണാദീസു തീസു കസിണേസു. ഉപ്പാദേത്വാതി ഉപചാരജ്ഝാനുപ്പാദനേന ഉപ്പാദേത്വാ. ഉപചാരജ്ഝാനപവത്തിയാ ഹി സദ്ധിം പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തി. തത്ഥാതി കസിണനിദ്ദേസേ.

അന്തോയേവ രൂപഗതം പസ്സിതബ്ബം ന ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാപത്തിഹേതുഭാവതോ. പരികമ്മസ്സ വാരോ അതിക്കമതീതി ഇധ പരികമ്മം നാമ യഥാവുത്തകസിണാരമ്മണം ഉപചാരജ്ഝാനം, തം രൂപഗതം പസ്സതോ ന പവത്തതി. കസിണാലോകവസേന ച രൂപഗതദസ്സനം, കസിണാലോകോ ച പരികമ്മവസേനാതി തദുഭയമ്പി പരികമ്മസ്സ അപ്പവത്തിയാ ന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തതോ ആലോകോ അന്തരധായതി, തസ്മിം അന്തരഹിതേ രൂപഗതമ്പി ന ദിസ്സതീ’’തി. രൂപഗതം പസ്സതോ പരികമ്മസ്സ വാരോ അതിക്കമതി, പരികമ്മമതിക്കന്തസ്സ കസിണാരമ്മണം ഞാണം ന ഹോതീതി രൂപഗതം ന ദിസ്സതി, കഥം പന പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അഥാനേനാ’’തിആദി. ഏവം അനുക്കമേനാതി പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ തതോ വുട്ഠായ അഭിണ്ഹം ആലോകസ്സ ഫരണവസേന ആലോകോ ഥാമഗതോ ഹോതി ചിരട്ഠായീ. തഥാ ച സതി തത്ഥ സുചിരമ്പി രൂപഗതം പസ്സതേവ. തേന വുത്തം ‘‘ഏത്ഥ ആലോകോ…പേ… ഹോതീ’’തി.

സ്വായമത്ഥോ തിണുക്കൂപമായ വിഭാവേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രത്തിം തിണുക്കായാ’’തിആദി. തത്ഥ പുനപ്പുനം പവേസനന്തി പുനപ്പുനം പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനം. ഥാമഗതാലോകസ്സ യഥാപരിച്ഛേദേന ഠാനന്തി യത്തകം ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കസിണം വഡ്ഢിതം, ഥാമഗതസ്സ ആലോകസ്സ തത്തകം ഫരിത്വാ അവട്ഠാനം.

അനാപാഥഗതന്തി ആപാഥഗമനയോഗ്യസ്സ വസേന വുത്തം. അന്തോകുച്ഛിഗതാദി പന തദഭാവതോ തേന വിസേസിതബ്ബമേവ. തദേവാതി ദിബ്ബചക്ഖുമേവ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു രൂപമാരബ്ഭ പവത്തചിത്തേസു. രൂപദസ്സനസമത്ഥന്തി രൂപം സഭാവതോ വിഭാവനസമത്ഥം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ. പുബ്ബഭാഗചിത്താനീതി ആവജ്ജനപരികമ്മസങ്ഖാതാനി പുബ്ബഭാഗചിത്താനി. താനി ഹി ആരമ്മണം കരോന്താനിപി ന യാഥാവതോ തം വിഭാവേത്വാ പവത്തന്തി ആവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനചിത്താനി വിയ.

തം പനേതം ദിബ്ബചക്ഖു. പരിപന്ഥോതി അന്തരായികോ. ഝാനവിബ്ഭന്തകോതി ഝാനുമ്മത്തകോ ഝാനഭാവനാമുഖേന ഉമ്മാദപ്പത്തോ. അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘ദിബ്ബചക്ഖു മയാ അധിഗത’’ന്തി സന്തോസം അനാപജ്ജിത്വാ വിപസ്സനാനുയോഗവസേന വാ സച്ചാഭിസമയവസേന വാ അപ്പമത്തേന ഭവിതബ്ബം.

‘‘ഏവം പസ്സിതുകാമേനാ’’തിആദിനാ ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ നാനാവജ്ജനപരികമ്മഞ്ചേവ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണഞ്ച ദസ്സിതം, ന തസ്സ ഉപ്പത്തിക്കമോതി തം ദസ്സേതും ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദി വുത്തം. തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ചുതൂപപാതഞാണകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

൪൧൩. ഇതീതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേനാതി അത്ഥോ. തേന ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪, ൪൩൧-൪൩൩; പാരാ. ൧൨-൧൪) യഥാദസ്സിതപാളിഗതിം, തസ്സാ അത്ഥവിവരണനയഞ്ച പച്ചാമസതി. സച്ചേസു വിയ അരിയസച്ചാനി ഖന്ധേസു ഉപാദാനക്ഖന്ധാ അന്തോഗധാ. തദുഭയേ ച സഭാവതോ, സമുദയതോ, അത്ഥങ്ഗമതോ, അസ്സാദതോ, ആദീനവതോ, നിസ്സരണതോ ച യഥാഭൂതം സയമ്ഭുഞാണേന അവേദി അഞ്ഞാസി പടിവിജ്ഝി പവേദേസി വാതി സാതിസയേന പഞ്ചക്ഖന്ധാവബോധേന ഭഗവാവ ഥോമേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധവിദൂ’’തി. ഞത്വാ വിഞ്ഞേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. താസൂതി പഞ്ചസു അഭിഞ്ഞാസു. തഗ്ഗഹണേനേവ ച പരിഭണ്ഡഞാണാനം ഗഹിതത്താ ‘‘പഞ്ചാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഏതാസു ഹീ’’തിആദി.

തത്ഥ പരിഭണ്ഡഞാണാനീതി പരിവാരഞാണാനി. യഥാ ഹി സിനേരുസ്സ പരിവാരട്ഠാനാനി യാനി തംസിദ്ധിയാ സിദ്ധാനി മേഖലട്ഠാനാനി പരിഭണ്ഡാനീതി വുച്ചന്തി, ഏവം ഇമാനിപി ദിബ്ബചക്ഖുസിദ്ധിയാ സിദ്ധാനി തസ്സ പരിഭണ്ഡാനീതി വുത്താനി. ഇധാഗതാനീതി ഏത്ഥ ഇധാതി യഥാദസ്സിതാനി സുത്തപദാനി സന്ധായ വുത്തം. തതോ അഞ്ഞേസു പന സാമഞ്ഞഫലാദീസു മനോമയഞാണമ്പി വിസും അഭിഞ്ഞാഞാണഭാവേന ആഗതം.

‘‘തേസൂ’’തി ഇദം പച്ചാമസനം കിം തികാനം, ഉദാഹു ആരമ്മണാനന്തി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി തികാനം, തദയുത്തം. ന ഹി തികേസു അഭിഞ്ഞാഞാണാനി പവത്തന്തി. അഥ ആരമ്മണാനം, തമ്പി അയുത്തം. ന ഹി അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ അഞ്ഞസ്സ പച്ചാമസനം യുത്തന്തി. യഥാ ഇച്ഛതി, തഥാ ഭവതു താവ തികാനം, നനു വുത്തം ‘‘ന ഹി തികേസു അഭിഞ്ഞാഞാണാനി പവത്തന്തീ’’തി? നായം വിരോധോ തികവോഹാരേന ആരമ്മണാനംയേവ ഗയ്ഹമാനത്താ. അഥ വാ പന ഹോതു ആരമ്മണാനം, നനു വുത്തം ‘‘ന ഹി അഞ്ഞം ഉദ്ദിസിത്വാ അഞ്ഞസ്സ പച്ചാമസനം യുത്ത’’ന്തി? അയമ്പി ന ദോസോ യഥാവുത്തകാരണേനേവാതി.

൪൧൪. അസതിപി വത്ഥുഭേദേ ഭൂമികാലസന്താനഭേദവസേന ഭിന്നേസു സത്തസു ആരമ്മണേസു. തികവസേന ഹേസ ഭേദോ ഗഹിതോ. ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ മഗ്ഗാരമ്മണതായ അഭാവതോ ഇധ മഗ്ഗാരമ്മണതികോ ന ലബ്ഭതി. തന്തി ഇദ്ധിവിധഞാണം. കായം ചിത്തസന്നിസ്സിതം കത്വാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഉപയോഗലദ്ധന്തി ലദ്ധഉപയോഗവചനം. ദുതിയാവിഭത്തിവസേന വുത്തം ‘‘കായം പരിണാമേതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘രൂപകായാരമ്മണതോ’’തി, രൂപകായസ്സ വണ്ണാരമ്മണതോതി അത്ഥോ.

തദേവ ചിത്തന്തി യദേവ കായവസേന ചിത്തപരിണാമനേ വുത്തം പാദകജ്ഝാനചിത്തം, തദേവ. രാമഗാമേ ചേതിയം ഠപേത്വാ സേസേസു സത്തസു ചേതിയേസു ധാതുയോ ഇദ്ധിയാ ആഹരിത്വാ രാജഗഹേ ഭൂമിഘരമണ്ഡപേ കതം മഹാധാതുനിധാനം. ‘‘ഇമേ ഗന്ധാ’’തിആദിനാ പച്ചുപ്പന്നേ ഗന്ധാദികേ ഗഹേത്വാപി അസുസ്സനാദിവിസേസയുത്തം അനാഗതമേവ നേസം രൂപം അധിട്ഠാനചിത്തസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി അനാഗതാധിട്ഠാനത്താ. വത്തനിയസേനാസനം നാമ വിഞ്ഝാടവിയം വിഹാരോ. ദധിരസന്തി ദധിമണ്ഡോ, തം അധിട്ഠഹന്തസ്സ അനാഗതം ദധിവണ്ണം ആരമ്മണം ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതി പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപകായസ്സ ആരമ്മണകരണതോ.

സകായചിത്താനന്തി അത്തനോ കായസ്സ, ചിത്തസ്സ ച.

൪൧൫. സദ്ദോ ച പരിത്തോ സബ്ബസ്സ രൂപസ്സ കാമാവചരഭാവതോ. വിജ്ജമാനമേവാതി വത്തമാനംയേവ.

൪൧൬. സോതാപന്നസ്സ ചിത്തന്തി സോതാപന്നസ്സ ആവേണികം ചിത്തം. സകദാഗാമിസ്സാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. യാവ അരഹതോ നേതബ്ബന്തി ‘‘സകദാഗാമീ അനാഗാമിനോ ചിത്തം ന ജാനാതി, അനാഗാമീ അരഹതോ’’തി ഏവം നേതബ്ബം. സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസം അരിയാനം ജാനാതി, കോ പന വാദോ അനരിയാനം. അഞ്ഞോപി ച ഉപരിമോ അനാഗാമിആദി ഹേട്ഠിമസ്സ സകദാഗാമിആദികസ്സ ചിത്തം ജാനാതീതി സമ്ബന്ധോ.

അതീതസ്സ, അനാഗതസ്സ ച പരസ്സ ചിത്തസ്സ ജാനനം സമ്ഭവതി, പച്ചുപ്പന്നസ്സ പന ന സമ്ഭവതീതി അധിപ്പായേന പുച്ഛതി ‘‘കഥം പച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം ഹോതീ’’തി. ഇതരോ യത്ഥ സമ്ഭവതി, തംദസ്സനത്ഥം പച്ചുപ്പന്നം താവ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം നാമ തിവിധ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗപ്പത്തന്തി ഉപ്പാദം, ഠിതിം, ഭങ്ഗഞ്ച പത്തം, ഖണത്തയപരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥന്തരേ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാതി ഏത്ഥന്തരേ പവത്താ രൂപസന്തതിവാരാ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ നാമാതി വേദിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ആലോകട്ഠാനതോ ഓവരകം പവിട്ഠസ്സ പഗേവ തത്ഥ നിസിന്നസ്സ വിയ യാവ രൂപഗതം പാകടം ഹോതി. തത്ഥ ഉപഡ്ഢവേലാ അവിഭൂതവാരാ, ഉപഡ്ഢവേലാ വിഭൂതവാരാ, തദുഭയം ഗഹേത്വാ ‘‘ദ്വേ സന്തതിവാരാ’’തി വുത്തം. തയിദം ന സബ്ബസാധാരണം, ഏകച്ചസ്സ സീഘമ്പി പാകടം ഹോതീതി ‘‘ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ’’തി ഏകഗ്ഗഹണമ്പി കതം, അതിപരിത്തസഭാവഉതുആദിസമുട്ഠാനാ വാ ഏകദ്വേസന്തതിവാരാ വേദിതബ്ബാ.

തീരേ അക്കന്തഉദകലേഖാ നാമ കാലുസ്സിയം ഗതാ തീരസമീപേ ഉദകരാജി. യാവ ന വിപ്പസീദതീതി കാലുസ്സിയവിഗമേന യാവ വിപ്പസന്നാ ന ഹോതി. കേചി പന ‘‘അതിന്തേ തീരേ അല്ലപാദേന അക്കന്തേ യാവ പാദേ ഉദകലേഖാ ന വിപ്പസീദതി, ന സംസീദതി, ന വൂപസമ്മതീ’’തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥം വദന്തി. തേ പനേതേ കിരിയാഭേദേന വുത്താ കാലവിസേസാ, ന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമസമാ, ഊനാധികഭാഗവന്തോവ ദട്ഠബ്ബാ. ദ്വേ തയോ ജവനവാരാ കാമാവചരജവനവസേന വേദിതബ്ബാ, ന ഇതരജവനവസേന. ന ഹി തേ പരിമിതകാലാ, അനന്തരാ പവത്തഭവങ്ഗാദയോപി തദന്തോഗധാവ ദട്ഠബ്ബാ. തദുഭയന്തി രൂപാരൂപസന്തതിദ്വയം.

ഏകഭവപരിച്ഛിന്നന്തി പടിസന്ധിചുതിപരിച്ഛിന്നം. ഏകഭവപരിയാപന്നം ധമ്മജാതം ഏതരഹീതി വത്തബ്ബം അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം നാമ. മനോതി സസമ്പയുത്തം വിഞ്ഞാണമാഹ. ധമ്മാതി ആരമ്മണധമ്മാ. മനോതി വാ മനായതനം. ധമ്മാതി വേദനാദയോ അരൂപക്ഖന്ധാ. ഉഭയമേതം പച്ചുപ്പന്നന്തി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തം ഏതം ഉഭയം ഹോതീതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണന്തി നികന്തിവിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി തസ്മിം പച്ചുപ്പന്നേ ഛന്ദരാഗവസേന പടിബദ്ധം ഹോതി. അഭിനന്ദതീതി തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനാഹി അഭിനന്ദതി. തഥാഭൂതോ ച വത്ഥുപരിഞ്ഞായ അഭാവതോ തേസു പച്ചുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു സംഹീരതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ആകഡ്ഢീയതി. ഏത്ഥ ച ദ്വാദസായതനാനം ‘‘ഏതം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി (മ. നി. ൩.൨൮൪) ആഗതത്താ തത്ഥ പവത്തോ ഛന്ദരാഗോ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ, ന ഖണപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോതി വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം സന്ധായ ഭദ്ദേകരത്തസുത്തേ…പേ… സംഹീരതീതി വുത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘പച്ചുപ്പന്നഞ്ച യോ ധമ്മം, തത്ഥ തത്ഥ വിപസ്സതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൮൫) ഏത്ഥാപി വിപസ്സനാചിത്തം ഖണപച്ചുപ്പന്നം, വിപസ്സിതബ്ബധമ്മാ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ വിപസ്സനാവ ന സമ്ഭവേയ്യ. ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നം പാളിയം ആഗത’’ന്തി ന വുത്തം തസ്സ വസേന ആരമ്മണകരണസ്സ അട്ഠകഥായം അനാഗതത്താ.

കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദ്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിസമകാലമേവ പരചിത്തസ്സപി ഉപ്പത്തിസമ്ഭവതോതി യുത്തിദസ്സനം. യഥാ ആകാസേതിആദി സദിസൂദാഹരണം. തം പന തേസം വചനം അയുത്തം. കസ്മാ? മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞത്ഥ അനിട്ഠേ ഠാനേ ആവജ്ജനജവനാനം നാനാരമ്മണഭാവപ്പത്തിദോസതോതി യുത്തിവചനം.

യദി ഏവം കഥം ചേതോപരിയഞാണം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സന്തതിപച്ചുപ്പന്നം പനാ’’തിആദി. അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം പന ജവനവാരേന ദീപേതബ്ബം, ന സകലേന പച്ചുപ്പന്നദ്ധുനാതി അധിപ്പായോ.

തത്രായം ദീപനാതിആദി ജവനവാരസ്സ അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നഭാവദീപനമുഖേന ഇദ്ധിചിത്തസ്സ പവത്തിആകാരദീപനം. ഇതരാനീതി ആവജ്ജനപരികമ്മചിത്താനി. ഏത്ഥ ച ‘‘കേചീ’’തി യദിപി അഭയഗിരിവാസിനോ അധിപ്പേതാ, തേ പന ചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണം ന ഇച്ഛന്തീതി ‘‘ഠിതിക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീ’’തി ന വത്തബ്ബം സിയാ. തഥാ യേ ‘‘ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തേസം ‘‘ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ പടിവിജ്ഝതീ’’തി വചനം ന സമേതി. ന ഹി തസ്മിം ഖണദ്വയേ ഉപ്പജ്ജമാനം പരചിത്തേന സഹ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമാതി. ഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ച ഉപ്പജ്ജമാനം ഏകദേസം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം, ഏകദേസം അതീതാരമ്മണം ആപജ്ജതി. യഞ്ച വുത്തം ‘‘പരസ്സ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീതി രാസിവസേന മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ’’തി, ഏത്ഥ ച മഹാജനോ അത്ഥതോ പരേ അനേകപുഗ്ഗലാതി ‘‘പരേസം ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി ആവജ്ജനപ്പവത്തി വത്തബ്ബാ സിയാ. അഥാപി പരസ്സാതി മഹാജനസ്സാതി അത്ഥോ സമ്ഭവേയ്യ, തഥാപി തസ്സ ഏകപുഗ്ഗലസ്സേവ വാ ചിത്തരാസിം ആവജ്ജിത്വാ ഏകസ്സ പടിവിജ്ഝനം അയുത്തം. ന ഹി രാസിആവജ്ജനം ഏകദേസാവജ്ജനം ഹോതീതി, തസ്മാ തേഹി ‘‘മഹാജനസ്സ ചിത്തേ ആവജ്ജിതേ’’തിആദി ന വത്തബ്ബം.

യം പന തേ വദന്തി ‘‘യസ്മാ ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തത്ഥായം അധിപ്പായോ യുത്തോ സിയാ, ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പരസ്സ ചിത്തം ഞാതുകാമോ പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അതീതാദിവിഭാഗം അകത്വാ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ‘‘ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമി, ഇമസ്സ ചിത്തം ജാനാമീ’’തി പരികമ്മം കത്വാ പുന പാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ സാമഞ്ഞേനേവ ചിത്തം ആവജ്ജിത്വാ തിണ്ണം, ചതുന്നം വാ പരികമ്മാനം അനന്തരാ ചേതോപരിയഞാണേന പരചിത്തം പടിവിജ്ഝതി വിഭാവേതി രൂപം വിയ ദിബ്ബചക്ഖുനാ. തതോ പരം പന കാമാവചരചിത്തേഹി സരാഗാദിവവത്ഥാനം ഹോതി നീലാദിവവത്ഥാനം വിയ. തത്ഥ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിട്ഠഹദയവത്ഥുരൂപസ്സ സത്തസ്സ അഭിമുഖീഭൂതസ്സ ചിത്തസാമഞ്ഞേന ചിത്തം ആവജ്ജയമാനം ആവജ്ജനം അഭിമുഖീഭൂതം വിജ്ജമാനം ചിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തം ആവജ്ജേതി. പരികമ്മാനി ച തം തം വിജ്ജമാനം ചിത്തം ചിത്തസാമഞ്ഞേനേവ ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തജാനനപരികമ്മാനി ഹുത്വാ പവത്തന്തി. ചേതോപരിയഞാണം പന വിജ്ജമാനം ചിത്തം പടിവിജ്ഝന്തം വിഭാവേന്തം തേന സഹ ഏകക്ഖണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജതി.

തത്ഥ യസ്മാ സന്താനസ്സ സന്താനഗ്ഗഹണതോ ഏകത്തവസേന ആവജ്ജനാദീനി ‘‘ചിത്ത’’ന്ത്വേവ പവത്താനി. തഞ്ച ചിത്തമേവ, യം ചേതോപരിയഞാണേന വിഭാവിതം. തസ്മാ സമാനാകാരപ്പവത്തിതോ ന അനിട്ഠേ മഗ്ഗഫലവീഥിതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ നാനാരമ്മണതാ ആവജ്ജനജവനാനം ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണഞ്ച പരികമ്മം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോതി സിദ്ധം ഹോതി. അതീതത്തികോ ച ഏവം ഉപപന്നോ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ സന്തതിപച്ചുപ്പന്നേ, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നേ ച ‘‘പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ഇധ വുച്ചമാനേ അതീതാനാഗതാനഞ്ച പച്ചുപ്പന്നതാ ആപജ്ജേയ്യ. തഥാ ച സതി ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച തം വുത്തം. ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ. പുരിമാ പുരിമാ അതീതാ ഖന്ധാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം പച്ചുപ്പന്നാനം ഖന്ധാനം അനന്തര …പേ… അനുലോമം ഗോത്രഭുസ്സാ’’തിആദി വചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൫) ന അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നേസ്വേവ ച അനന്തരാതീതാ ചത്താരോ ഖന്ധാ അതീതാതി വിഞ്ഞായന്തി. ന ച അഭിധമ്മമാതികായം (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൮-൧൯) ആഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നപദസ്സ അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നപദത്ഥതാ കത്ഥചി പാളിയം വുത്താ. തസ്മാ തേഹി ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തുപ്പത്തിയാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വുത്താ. യദാ പന ‘‘യം ഇമസ്സ ചിത്തം പവത്തം, തം ജാനാമി. യം ഭവിസ്സതി, തം ജാനാമീ’’തി വാ ആഭോഗം കത്വാ പാദകജ്ഝാനസമാപജ്ജനാദീനി കരോതി, തദാ ആവജ്ജനപരികമ്മാനി, ചേതോപരിയഞാണഞ്ച അതീതാനാഗതാരമ്മണാനേവ ഹോന്തി ആവജ്ജനേനേവ വിഭാഗസ്സ കതത്താ.

യേ പന ‘‘ഇദ്ധിമാ പരസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ ആവജ്ജേതി, ആവജ്ജനം ഖണപച്ചുപ്പന്നം ആരമ്മണം കത്വാ തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝതി. തതോ ചത്താരി, പഞ്ച വാ ജവനാനി, യേസം പച്ഛിമം ഇദ്ധിചിത്തം, സേസാനി കാമാവചരാനി, തേസം സബ്ബേസമ്പി തദേവ നിരുദ്ധം ചിത്തം ആരമ്മണം ഹോതി, ന ച താനി നാനാരമ്മണാനി ഹോന്തി അദ്ധാനവസേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ’’തി ഇദം വചനം നിസ്സായ ‘‘ആവജ്ജനജവനാനം പച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണഭാവേപി നാനാരമ്മണതാഭാവോ വിയ ഏകദ്വിതിചതുപഞ്ചചിത്തക്ഖണാനാഗതേസുപി ചിത്തേസു ആവജ്ജിതേസു ആവജ്ജനജവനാനം യഥാസമ്ഭവം അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാതീതാരമ്മണഭാവേപി നാനാരമ്മണതാ ന സിയാ. തേന ചതുപഞ്ചചിത്തക്ഖണാനാഗതേ ആവജ്ജിതേ അനാഗതാരമ്മണപരികമ്മാനന്തരം ഖണപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം ചേതോപരിയഞാണം സിദ്ധ’’ന്തി വദന്തി. തേസം വാദോ ‘‘അനാഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ ധമ്മോ അതീതാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമേസം പഞ്ഹാനം അനുദ്ധടത്താ, ഗണനായ ച ‘‘ആസേവനേ തീണീ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൩൯) വുത്തത്താ ന സിജ്ഝതി. ന ഹി കുസലകിരിയാമഹഗ്ഗതം അനാസേവനം അത്ഥീതി. ഏതസ്സ ച വാദസ്സ നിസ്സയഭാവോ ആവജ്ജനജവനാനം ഖണപച്ചുപ്പന്നനിരുദ്ധാരമ്മണതാവചനസ്സ ന സിജ്ഝതി, ‘‘യം പവത്തം, പവത്തിസ്സതി ചാ’’തി വിസേസം അകത്വാ ഗഹണേ ആവജ്ജനസ്സ അനാഗതഗ്ഗഹണാഭാവം, തദഭാവാ ജവനാനമ്പി വത്തമാനഗ്ഗഹണാഭാവഞ്ച സന്ധായേവ തസ്സ വുത്തത്താ. തദാ ഹി ഭവങ്ഗചലനാനന്തരം അഭിമുഖീഭൂതമേവ ചിത്തം ആരബ്ഭ ആവജ്ജനാ പവത്തതീതി ജാനനചിത്തസ്സപി വത്തമാനാരമ്മണഭാവേ ആവജ്ജനജാനനചിത്താനം സഹട്ഠാനദോസാപത്തിയാ, രാസിഏകദേസാവജ്ജനപടിവേധേ സമ്പത്തസമ്പത്താവജ്ജനജാനനേ ച അനിട്ഠേ ഠാനേ ആവജ്ജനജവനാനം നാനാരമ്മണഭാവദോസാപത്തിയാ ച യം വുത്തം ‘‘ഖണപച്ചുപ്പന്നം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീ’’തി, തം അയുത്തന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ യഥാവുത്തദോസാപത്തിം, കാലവസേന ച അദ്ധാസന്തതിപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ നാനാരമ്മണതാഭാവം ദിസ്വാ ആവജ്ജനജവനാനം വത്തമാനതം നിരുദ്ധാരമ്മണഭാവോ വുത്തോതി. തമ്പി വചനം പുരിമവാദിനോ നാനുജാനേയ്യും. തസ്മിം ഹി സതി ‘‘ആവജ്ജനാ കുസലാന’’ന്തിആദീസു (പട്ഠാ ൧.൧.൪൧൭) വിയ അഞ്ഞപദസങ്ഗഹിതസ്സ അനന്തരപച്ചയവിധാനതോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണആവജ്ജനാ അതീതാരമ്മണാനം ഖന്ധാനം അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ച വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തന്തി.

കസ്മാ പനേവം ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ വിചാരിതാ, നനു ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ, അനാഗതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൨) ഏതേസം വിഭങ്ഗേസു ‘‘അതീതാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, അനാഗതാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി, ഉപ്പന്നത്തികേ ച ‘‘അനുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ഉപ്പാദിനോ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ചേതോപരിയഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൭.൩) ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്വാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൩) ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൩), ഉപ്പന്നത്തികേ ച ‘‘ഉപ്പന്നാ ഖന്ധാ ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൭.൨) ഏത്തകസ്സേവ വുത്തത്താ പച്ചുപ്പന്നേ ചിത്തേ ചേതോപരിയഞാണം നപ്പവത്തതീതി വിഞ്ഞായതി. യദി ഹി പവത്തേയ്യ, പുരിമേസു വിയ ഇതരേസു ച ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബം സിയാതി? സച്ചം കത്തബ്ബം, നയദസ്സനവസേന പന തം സംഖിത്തന്തി അഞ്ഞായ പാളിയാ വിഞ്ഞായതി.

‘‘അതീതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, അനാഗതാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സ, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണസ്സാ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൦-൨൨) ഏതേസം ഹി വിഭങ്ഗേസു ‘‘ചേതോപരിയഞാണേന അതീതാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനാതി, അതീതാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ചേതോപരിയഞാണേന അനാഗതാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനാതി, അനാഗതാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ, ചേതോപരിയഞാണേന പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണപച്ചുപ്പന്നചിത്തസമങ്ഗിസ്സ ചിത്തം ജാനാതി, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പച്ചുപ്പന്നാ ഖന്ധാ ചേതോപരിയഞാണസ്സ ആവജ്ജനായ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൯.൨൦-൨൨) ചേതോപരിയഞാണസ്സ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ പവത്തി വുത്താതി. തേനേവായം വിചാരണാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൧൭. തേസന്തി തേസു ദ്വീസു ഞാണേസൂതി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. ചിത്തമേവ ആരമ്മണം ചേതോപരിയഞാണത്താതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞം ഖന്ധം വാ ഖന്ധപ്പടിബദ്ധം വാ ന ജാനാതീ’’തി. തത്ഥ ഖന്ധപ്പടിബദ്ധം നാമഗോത്താദി. യദി ഏവം കഥം മഗ്ഗാരമ്മണന്തി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്തചിത്താരമ്മണത്താ പന പരിയായതോ മഗ്ഗാരമ്മണന്തി വുത്ത’’ന്തി. ചേതനാമത്തമേവ ആരമ്മണം, തഥാ ഹി തം ‘‘യഥാകമ്മൂപഗഞാണ’’ന്തി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. ഖന്ധപ്പടിബദ്ധേസൂതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനമ്പി ഖന്ധപ്പടിബദ്ധമേവ. ഖന്ധേഹി വിസയീകതത്താതി വദന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം അട്ഠസാലിനിയം ‘‘അതീതേ ബുദ്ധാ മഗ്ഗം ഭാവയിംസു, ഫലം സച്ഛാകംസു, അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായിംസൂതി ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണവസേന മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതോപി അപ്പമാണാരമ്മണ’’ന്തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൪൨൧). തത്ഥ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണാനി താവ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന മഗ്ഗഫലേസു ഞാണേസു പവത്തന്തി. നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണഞ്ച നിബ്ബാനാരമ്മണേസു അപ്പമാണധമ്മേസു ഞാണേസൂതി മഗ്ഗാദിപച്ചവേക്ഖണാനി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അപ്പമാണാരമ്മണതം സാധേന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. ‘‘അപ്പമാണാ ഖന്ധാ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’ഇച്ചേവ (പട്ഠാ. ൯.൧൨.൫൮) ഹി വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി. തസ്മാ പുബ്ബേനിവാസഞാണേന ഏവ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണകിച്ചേ വുച്ചമാനേപി നിബ്ബാനപച്ചവേക്ഖണതാ ന സക്കാ വത്തും. അട്ഠകഥായം പന നിബ്ബാനാരമ്മണതാ നിദസ്സിതാ.

കുസലാ ഖന്ധാതി ഇദ്ധിവിധപുബ്ബേനിവാസാനാഗതംസഞാണാപേക്ഖോ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, ന ചേതോപരിയയഥാകമ്മൂപഗഞാണാപേക്ഖാതി തേസം ചതുക്ഖന്ധാരമ്മണഭാവസ്സ അസാധകോതി ചേ? ന, അഞ്ഞത്ഥ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ച ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൬.൭൨), ‘‘സവിതക്കസവിചാരാ ഖന്ധാ ച വിതക്കോ ച ചേതോപരിയഞാണസ്സ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൬.൭൩) ച വുത്തത്താ ചേതോപരിയഞാണാപേക്ഖാപി ബഹുവചനനിദ്ദേസോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിതോ. ഏവമ്പി യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ചാ’’തിആദീസു അവുത്തത്താ ചതുക്ഖന്ധാരമ്മണതാ ന സിജ്ഝതീതി? ന, തത്ഥ അവചനസ്സ അഞ്ഞകാരണത്താ. യഥാകമ്മൂപഗഞാണേന ഹി കമ്മസംസട്ഠാ ചത്താരോ ഖന്ധാ കമ്മമുഖേന ഗയ്ഹതി. തഞ്ഹി യഥാ ചേതോപരിയഞാണം പുരിമപരികമ്മവസേന അവിതക്കാദിവിഭാഗം, സരാഗാദിവിഭാഗഞ്ച ചിത്തം വിഭാവേതി, ന ഏവം വിഭാഗം വിഭാവേതി. കമ്മവസേനേവ പന സമുദായം വിഭാവേതി, തസ്മാ ‘‘അവിതക്കവിചാരമത്താ ഖന്ധാ ച വിചാരോ ചാ’’തിആദികേ വിഭാഗകരണേ തം ന വുത്തം, ന ചതുക്ഖന്ധാനാരമ്മണതോതി. ഇദം പനസ്സ അകാരണന്തി കേചി. തത്ഥാപി ‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണസ്സ യഥാകമ്മൂപഗഞാണസ്സ അനാഗതംസഞാണസ്സാ’’തി പഠന്തി ഏവ. ന ഹി തം കുസലാകുസലവിഭാഗം വിയ സവിതക്കാദിവിഭാഗം കമ്മം വിഭാവേതും അസമത്ഥം. ദുച്ചരിതസുചരിതവിഭാവനമ്പി ഹി ലോഭാദിഅലോഭാദിസമ്പയോഗവിഭാഗവിസേസവിഭാവനം ഹോതീതി.

‘‘പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം നാമഗോത്താനുസ്സരണകാലേ ന വത്തബ്ബാരമ്മണ’’ന്തി ഏത്തകമേവ അട്ഠകഥായം വുത്തം. നാമഗോത്തം പന ഖന്ധൂപനിബന്ധോ സമ്മുതിസിദ്ധോ ബ്യഞ്ജനത്ഥോ, ന ബ്യഞ്ജനന്തി. അയമേത്ഥ അമ്ഹാകം ഖന്തീതി ആചരിയസ്സായം അത്തനോ മതി. യം പന വുത്തം ‘‘ന ബ്യഞ്ജന’’ന്തി, തസ്സ സമത്ഥനം ‘‘ബ്യഞ്ജനഞ്ഹീ’’തിആദി.

൪൧൯. കാമാവചരേ നിബ്ബത്തിസ്സതീതി നിബ്ബത്തിക്ഖന്ധജാനനമാഹ.

൪൨൦. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം അജ്ഝത്താരമ്മണത്തികവസേന അഭിഞ്ഞാഞാണാനം, ആരമ്മണവിചാരേ. ‘‘അജ്ഝത്താരമ്മണഞ്ചേവ ബഹിദ്ധാരമ്മണഞ്ചാ’’തി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ യം വുത്തം പോരാണട്ഠകഥായം, തം ‘‘കാലേന…പേ… ഹോതിയേവാ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി അത്ഥോ. ന ഹി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ നാമ വിസും ഏകം അത്ഥി, നാപി തം ഏകജ്ഝം ആരമ്മണം കരീയതീതി. യദി ഏവം തികോ ഏവ ന പൂരതി പദദ്വയാസങ്ഗഹിതസ്സ തതിയസ്സ അത്ഥന്തരസ്സ അഭാവതോ, ന, പകാരഭേദവിസയത്താ തികനിദ്ദേസസ്സ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘തേ ഏവ തിപ്പകാരേപി ധമ്മേ’’തി വുത്തം. തേ ഏവ അജ്ഝത്താദിവസേന തിവിധേപി ധമ്മേതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘തേ ഏവ ധമ്മേ’’തി അവത്വാ ‘‘തിപ്പകാരേ’’തി വചനം പകാരഭേദനിബന്ധനാ അയം തികദേസനാതി ദസ്സനത്ഥം. യഥാ ഹി കുസലത്തികാദീനം ദേസനാ യഥാരഹം ധമ്മാനം ജാതിസമ്പയോഗപ്പഹാനസിക്ഖാഭൂമിആരമ്മണപ്പഭേദനിയമകാലാദിഭേദനിബന്ധനാ, ന ഏവമയം ജാതിആദിഭേദനിബന്ധനാ, നാപി സനിദസ്സനത്തികഹേതുദുകാദിദേസനാ വിയ സഭാവാദിഭേദനിബന്ധനാ, അഥ ഖോ പകാരഭേദനിബന്ധനാ. പഞ്ചേവ ഹി ഖന്ധാ സസന്തതിപരിയാപന്നതം ഉപാദായ ‘‘അജ്ഝത്താ’’തി വുത്താ, പരസന്തതിപരിയാപന്നതം ഉപാദായ ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി, തദുഭയം ഉപാദായ ‘‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ’’തി. തേനാഹ ‘‘അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപഞ്ച നിബ്ബാനഞ്ച ഠപേത്വാ സബ്ബേ ധമ്മാ സിയാ അജ്ഝത്താ, സിയാ ബഹിദ്ധാ, സിയാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ’’തി (ധ. സ. ൧൪൩൫). നനു ചേത്ഥ അത്ഥന്തരാഭാവതോ, പകാരന്തരസ്സ ച അനാമട്ഠത്താ തതിയോ രാസി നത്ഥീതി? നയിദമേവം. യദിപി ഹി പഠമപദേന അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനവസേന ദുതിയപദസ്സ പവത്തത്താ സബ്ബേപി സഭാവധമ്മാ പദദ്വയേനേവ പരിഗ്ഗഹിതാ, തേഹി പന വിസും വിസും ഗഹിതധമ്മേ ഏകജ്ഝം ഗഹണവസേന തതിയപദം വുത്തന്തി അത്ഥേവ തതിയോ രാസി. ന ഹി സമുദായോ അവയവോ ഹോതി, ഭിന്നവത്ഥുകേ പന ധമ്മേ അധിട്ഠാനഭേദം അമുഞ്ചിത്വാ ഏകജ്ഝം ഗഹണം ന സമ്ഭവതീതി കാലേന അജ്ഝത്തം, കാലേന ബഹിദ്ധാ ജാനനകാലേതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അഭിഞ്ഞാനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി തേരസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.