൧൪. ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൪൨൧. സബ്ബാകാരേനാതി ഉപചാരാകാരോ, അപ്പനാകാരോ, വസീഭാവാകാരോ, വിതക്കാദിസമതിക്കമാകാരോ, രൂപാദീഹി വിരജ്ജനാകാരോ, ചുദ്ദസധാ ചിത്തസ്സ പരിദമനാകാരോ, പഞ്ചവിധആനിസംസാധിഗമാകാരോതി ഏവമാദിനാ സബ്ബേന ഭാവനാകാരേന.

തദനന്തരാതി ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം ദേസനാക്കമേന, പടിപത്തിക്കമേന ച തസ്സ സമാധിസ്സ അനന്തരാ. പഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ സമാധിഭാവനായ സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി ഏവം അതിസങ്ഖേപദേസിതത്താ, ഗാഥാവണ്ണനായം വാ ‘‘സമാധിസിലായം സുനിസിതം വിപസ്സനാപഞ്ഞാസത്ഥ’’ന്തി ഏവം അതിവിയ സങ്ഖേപേന ഭാസിതത്താ അയം സാ പഞ്ഞാതി സഭാവതോ വിഞ്ഞാതുമ്പി താവ ന സുകരാ. ഭാവനാവിധാനസ്സ പന അദസ്സിതത്താ പഗേവ ഭാവേതും ന സുകരാതി സമ്ബന്ധോ. പുച്ഛനട്ഠേന പഞ്ഹാ, കമ്മം കിരിയാ കരണം, പഞ്ഹാവ കമ്മം പഞ്ഹാകമ്മം, പുച്ഛനപയോഗോതി അത്ഥോ.

കാ പഞ്ഞാതി സരൂപപുച്ഛാ. കേനട്ഠേന പഞ്ഞാതി കേന അത്ഥേന പഞ്ഞാതി വുച്ചതി, ‘‘പഞ്ഞാ’’തി പദം കം അഭിധേയ്യത്ഥം നിസ്സായ പവത്തന്തി അത്ഥോ. സാ പനായം പഞ്ഞാ സഭാവതോ, കിച്ചതോ, ഉപട്ഠാനാകാരതോ, ആസന്നകാരണതോ ച കഥം ജാനിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘കാനസ്സാ ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനാനീ’’തി. കതിവിധാതി പഭേദപുച്ഛാ. കസ്മാ പനേത്ഥ സംകിലേസവോദാനപുച്ഛാ ന ഗഹിതാതി? വുച്ചതേ – ലോകുത്തരായ താവ പഞ്ഞായ നത്ഥേവ സംകിലേസോ. അസതി ച തസ്മിം കുതോ വോദാനപുച്ഛാതി തദുഭയം ന ഗഹിതം. ലോകിയായ പന താനി ഭാവനാവിധാനേ ഏവ അന്തോഗധാനീതി കത്വാ വിസും ന ഗഹിതാനി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിഅന്തോഗധത്താ, സമാധിഭാവനായം വാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബാനീതി ന ഗഹിതാനി. പടിപത്തി നാമ ദിട്ഠാനിസംസേ ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞാഭാവനായ കോ ആനിസംസോ’’തി.

൪൨൨. തത്രാതി തസ്മിം, തസ്സ വാ പഞ്ഹാകമ്മസ്സ. വിസ്സജ്ജനന്തി വിവരണം. പുച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ അവിഭാവിതത്താ നിഗൂള്ഹോ മുട്ഠിയം കതോ വിയ തിട്ഠതി, തസ്സ വിവരണം വിസ്സജ്ജനം വിഭൂതഭാവകരണതോ. കാ പഞ്ഞാതി കാമഞ്ചായം സരൂപപുച്ഛാ, വിഭാഗവന്താനം പന സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനമുഖേനേവ ഹോതീതി വിഭാഗോ താവ അനവസേസതോ ദസ്സേതബ്ബോ. തംദസ്സനേന ച അയമാദീനവോതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ഞാ ബഹുവിധാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബഹുവിധാതി കുസലാദിവസേന അനേകവിധാ. നാനപ്പകാരാതി അത്ഥജാപികാദിഭേദേന, സുതമയഞാണാദിഭേദേന ച നാനാവിധാ. തം സബ്ബന്തി തം അനവസേസം പഞ്ഞാവിഭാഗം. ന സാധേയ്യാതി വിപസ്സനാഭാവനായ സദ്ധിം മഗ്ഗഭാവനാ ഇധ അധിപ്പേതത്ഥോ. തായ ഹി തണ്ഹാജടാവിജടനം, തഞ്ച ന സാധേയ്യ. അനവസേസതോ ഹി പഞ്ഞാപഭേദേ വിസ്സജ്ജിയമാനേ ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദികോ (വിഭ. ൭൫൧) സബ്ബോ ഞാണവത്ഥു വിഭങ്ഗേ, സുത്തന്തേസു ച തത്ഥ തത്ഥ ആഗതോ പഞ്ഞാപഭേദോ. സകലോപി വാ അഭിധമ്മനയോ ആഹരിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ ഭവേയ്യ, തഥാ ച സതി യ്വായം ഇധ പഞ്ഞാഭാവനാവിധി അധിപ്പേതോ, തസ്സ വിസ്സജ്ജനായ ഓകാസോവ ന ഭവേയ്യ. കിഞ്ച യ്വായം ഠാനാഠാനകമ്മന്തരവിപാകന്തരാദിവിസയേ പഞ്ഞായ പവത്തിഭേദോ, സോപി യഥാരഹം സദ്ധിം ഫലാഫലഭേദേന വിഭജിത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ സിയാ. സോ ച പന വിസ്സജ്ജിയമാനോ അഞ്ഞദത്ഥു വിക്ഖേപായ സംവത്തേയ്യ, യഥാ തം അവിസയേ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തരി ച വിക്ഖേപായ സംവത്തേയ്യാ’’തി. കുസലചിത്തസമ്പയുത്തം വിപസ്സനാഞാണന്തി ഏത്ഥ കുസല-ഗ്ഗഹണേന ദുവിധമ്പി അബ്യാകതം നിവത്തേതി, തഥാ ‘‘അത്ഥി സംകിലിട്ഠപഞ്ഞാ’’തി ഏവം പവത്തം മിച്ഛാവാദം പടിസേധേതി. വിപസ്സനാഞാണ-ഗ്ഗഹണേന സേസകുസലപഞ്ഞാ.

൪൨൩. സഞ്ജാനനവിജാനനാകാരവിസിട്ഠന്തി സഞ്ജാനനാകാരവിജാനനാകാരേഹി സാതിസയം. യതോ നാനപ്പകാരതോ ജാനനം ജാനനഭാവോ വിസയഗ്ഗഹണാകാരോ. സോ ഹി നേസം സമാനോ, ന സഞ്ജാനനാദിആകാരോ. പീതകന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘ലോഹിതകം ഓദാതം ദീഘം രസ്സ’’ന്തിആദികേ സഞ്ഞായ ഗഹേതബ്ബാകാരേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സഞ്ജാനനമത്തമേവാതി ഏത്ഥ സഞ്ജാനനം നാമ ‘‘നീലം പീത’’ന്തിആദികം ആരമ്മണേ വിജ്ജമാനം വാ അവിജ്ജമാനം വാ സഞ്ഞാനിമിത്തം കത്വാ ജാനനം. തഥാ ഹേസാ പുന സഞ്ജാനനപച്ചയനിമിത്തകരണരസാ. മത്ത-സദ്ദേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥേന വിജാനനപജാനനാകാരേ നിവത്തേതി, ഏവ-സദ്ദേന കദാചിപി ഇമിസ്സാ തേ വിസേസാ നത്ഥേവാതി അവധാരേതി. തേനാഹ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണകിച്ചമ്പി കാതും അസക്കോന്തീ സഞ്ഞാ കുതോ പഞ്ഞാകിച്ചം കരേയ്യാതി ‘‘ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതും ന സക്കോതി’’ച്ചേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘മഗ്ഗപാതുഭാവ’’ന്തി. ആരമ്മണേ പവത്തമാനം വിഞ്ഞാണം ന തത്ഥ സഞ്ഞാ വിയ നീലപീതാദികസ്സ സഞ്ജാനനവസേനേവ പവത്തതി, അഥ ഖോ തത്ഥ അഞ്ഞഞ്ച വിസേസം ജാനന്തമേവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി. കഥം പന വിഞ്ഞാണം ലക്ഖണപടിവേധം പാപേതീതി? പഞ്ഞായ ദസ്സിതമഗ്ഗേന. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഹി അനേകവാരം ലക്ഖണാനി പടിവിജ്ഝിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ പവത്തമാനായ പഗുണഭാവതോ പരിചയവസേന ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേനപി വിപസ്സനാ സമ്ഭവതി, യഥാ തം പഗുണസ്സ ഗന്ഥസ്സ സജ്ഝായനേ ഞായാഗതാപി വാരാ ന വിഞ്ഞായന്തി. ലക്ഖണപടിവേധന്തി ച ലക്ഖണാനം ആരമ്മണകരണമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന പടിവിജ്ഝനം. ഉസ്സക്കിത്വാതി ഉദയബ്ബയഞാണപടിപാടിയാ ആയൂഹിത്വാ. മഗ്ഗപാതുഭാവം പാപേതും ന സക്കോതി അസമ്ബോധസഭാവത്താ. വുത്തനയവസേനാതി വിഞ്ഞാണേ വുത്തനയവസേന ആരമ്മണഞ്ച ജാനാതി, ലക്ഖണപടിവേധഞ്ച പാപേതി. അത്തനോ പന അനഞ്ഞസാധാരണേന ആനുഭാവേന ഉസ്സക്കിത്വാ മഗ്ഗപാതുഭാവഞ്ച പാപേതി.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ പതിട്ഠാപേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അജാതബുദ്ധീതി അസഞ്ജാതബ്യവഹാരബുദ്ധി. ഉപഭോഗപരിഭോഗന്തി ഉപഭോഗപരിഭോഗാരഹം, ഉപഭോഗപരിഭോഗവത്ഥൂനം പടിലാഭയോഗ്യന്തി അത്ഥോ. ഛേകോതി മഹാസാരോ. കൂടോതി കഹാപണപതിരൂപകോ തമ്ബകംസാദിമയോ. അദ്ധസാരോതി ഉപഡ്ഢഗ്ഘനകോ. ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന പാദസാര സമസാരപരോപാദസാരാദീനം സങ്ഗഹോ. തേ പകാരേതി ഇന്ദജാലാജാതിപുപ്ഫാദിപ്പകാരേ ചേവ ഛേകാദിപ്പകാരേ ച.

സഞ്ഞാ ഹീതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. സഞ്ഞാ വിഭാഗം അകത്വാ പിണ്ഡവസേനേവ ആരമ്മണസ്സ ഗഹണതോ ദാരകസ്സ കഹാപണദസ്സനസദിസീ വുത്താ. തഥാ ഹി സാ ‘‘യഥാഉപട്ഠിതവിസയപദട്ഠാനാ’’ വുച്ചതി. വിഞ്ഞാണം ആരമ്മണേ ഏകച്ചവിസേസഗഹണസമത്ഥതായ ഗാമികപുരിസസ്സ കഹാപണദസ്സനസദിസം വുത്തം. പഞ്ഞാ ആരമ്മണേ അനവസേസവിസേസാവബോധതോ ഹേരഞ്ഞികസ്സ കഹാപണദസ്സനസദിസീ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘നാനപ്പകാരതോ ജാനന’’ന്തി ഇമിനാ ഞേയ്യധമ്മാ പച്ചേകം നാനപ്പകാരാതി തേസം യാഥാവതോ അവബോധോ പഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ സബ്ബാകാരേന ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണമുഖേ ആപാഥമാഗച്ഛന്തീ’’തി (മഹാനി. ൧൫൬; ചൂളനി. മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൮൫).

യത്ഥാതി യസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ. ന തത്ഥ ഏകംസേന ഹോതീതി തസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ പഞ്ഞാ ഏകന്തേന ന ഹോതി. ന ഹി ദുഹേതുകഅഹേതുകചിത്തുപ്പാദേസു പഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി. അവിനിബ്ഭുത്താതി അവിയുത്താ. തേഹീതി സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണേഹി. യഥാ ഹി സുഖം പീതിയാ ന നിയമതോ അവിയുത്തം, ഏവം സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണാനി പഞ്ഞായ ന നിയമതോ അവിയുത്താതി. യഥാ പന പീതി സുഖേന നിയമതോ അവിയുത്താ, ഏവം പഞ്ഞാ സഞ്ഞാവിഞ്ഞാണേഹി നിയമതോ അവിയുത്താ. തസ്മാ ഏവം അവിനിബ്ഭുത്തേസു ഇമേസു തീസു ധമ്മേസു തേസം വിനിബ്ഭോഗോ ദുക്കരോതി തിണ്ണം ജനാനം കഹാപണദസ്സനം നിദസ്സിതന്തി. തേസം ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതംയേവ വചനന്തരേനപി ദസ്സേതും ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രൂപധമ്മേസുപി താവ നാനാനദീനം ഉദകസ്സ, നാനാതേലസ്സ വാ ഏകസ്മിം ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ മഥിതസ്സ ‘‘ഇദം അസുകായ നദിയാ ഉദകം, ഇദം അസുകതേല’’ന്തി നിദ്ധാരേത്വാ സരൂപതോ ദസ്സനം ദുക്കരം, കിമങ്ഗം പന അരൂപധമ്മേസൂതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം അരൂപീനം ചിത്തചേതസികാന’’ന്തിആദിമാഹ.

൪൨൪. ധമ്മാനം സകോ ഭാവോ, സമാനോ ച ഭാവോ ധമ്മസഭാവോ. തത്ഥ പഠമേന കക്ഖളഫുസനാദിസലക്ഖണം ഗഹിതം, ദുതിയേന അനിച്ചദുക്ഖതാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണം. തദുഭയസ്സ ച യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝനലക്ഖണാ പഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘ധമ്മസഭാവപടിവേധലക്ഖണാ പഞ്ഞാ’’തി. ഘടപടാദിപടിച്ഛാദകസ്സ ബാഹിരന്ധകാരസ്സ ദീപാലോകാദി വിയ യഥാവുത്തധമ്മസഭാവപടിച്ഛാദകസ്സ മോഹന്ധകാരസ്സ വിദ്ധംസനരസാ. ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏവ ഹി പഞ്ഞാലോകോ ഹദയന്ധകാരം വിധമേന്തോ ഏവം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ ഏവ ധമ്മസഭാവേസു അസമ്മുയ്ഹനാകാരേന പച്ചുപതിട്ഠതീതി അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ. കാരണഭൂതാ വാ സയം ഫലഭൂതം അസമ്മോഹം പച്ചുപട്ഠാപേതീതി ഏവമ്പി അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഇധ അധിപ്പേതത്താ ‘‘സമാധി തസ്സാ പദട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. തഥാ ഹി ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി സുത്തപദം നിബന്ധനഭാവേന ആഗതം (സം. നി. ൩.൫, ൯൯; സം. നി. ൫.൧൦൭൧; നേത്തി. ൪൦; മി. പ. ൨.൧.൧൪).

പഞ്ഞാപഭേദകഥാവണ്ണനാ

൪൨൫. ധമ്മസഭാവപടിവേധോ നാമ പഞ്ഞായ ആവേണികോ സഭാവോ, ന തേനസ്സാ കോചി വിഭാഗോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ധമ്മസഭാവപടിവേധലക്ഖണേന താവ ഏകവിധാ’’തി. ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന ലോകോ വുച്ചതി വട്ടം, തപ്പരിയാപന്നതായ ലോകേ നിയുത്താ, തത്ഥ വാ വിദിതാതി ലോകിയാ. തത്ഥ അപരിയാപന്നതായ ലോകതോ ഉത്തരാ ഉത്തിണ്ണാതി ലോകുത്തരാ. ലോകുത്തരാപി ഹി മഗ്ഗസമ്പയുത്താ ഭാവേതബ്ബാ. വിപസ്സനാപരിയായോപി തസ്സാ ലബ്ഭതേവാതി ലോകുത്തര-ഗ്ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതി. അത്താനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ, ആരമ്മണകരണവസേനപി നത്ഥി ഏതിസ്സാ ആസവാതി അനാസവാ. ആദി-സദ്ദേന ആസവവിപ്പയുത്തസാസവദുകാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നാമരൂപവവത്ഥാനവസേനാതി നാമവവത്ഥാനവസേന, രൂപവവത്ഥാനവസേന ച. പഠമം നിബ്ബാനദസ്സനതോ ദസ്സനഞ്ച, നിസ്സയഭാവതോ സമ്പയുത്താ ധമ്മാ ഭവന്തി ഏത്ഥ, സയമ്പി വാ ഭവതി ഉപ്പജ്ജതി ന നിബ്ബാനം വിയ അപാതുഭാവന്തി ഭൂമി ചാതി ദസ്സനഭൂമി, പഠമമഗ്ഗോ. സേസമഗ്ഗത്തയം പന യസ്മാ പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠസ്മിംയേവ ധമ്മേ ഭാവനാവസേന ഉപ്പജ്ജതി, ന അദിട്ഠപുബ്ബം കിഞ്ചി പസ്സതി, തസ്മാ ഭാവനാ ച യഥാവുത്തേനത്ഥേന ഭൂമി ചാതി ഭാവനാഭൂമി. തത്ഥ പഞ്ഞാ ദസ്സനഭൂമിഭാവനാഭൂമിവസേന ദുവിധാതി വുത്താ. സുതാദിനിരപേക്ഖായ ചിന്തായ നിബ്ബത്താ ചിന്താമയാ. ഏവം സുതമയാ, ഭാവനാമയാ ച. മയസദ്ദോ പച്ചേകം സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. ആയേ വഡ്ഢിയം കോസല്ലം ആയകോസല്ലം, അപായേ അവഡ്ഢിയം കോസല്ലം അപായകോസല്ലം, ഉപായേ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ നിബ്ബത്തികാരണേ കോസല്ലം ഉപായകോസല്ലന്തി വിസും വിസും കോസല്ലപദം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അജ്ഝത്തം അഭിനിവേസോ പടിപജ്ജനം ഏതിസ്സാതി അജ്ഝത്താഭിനിവേസാ. ഏവം ബഹിദ്ധാഭിനിവേസാ, ഉഭയാഭിനിവേസാ ച വേദിതബ്ബാ.

൪൨൬. ലോകിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താതി ലോകിയകുസലചിത്തുപ്പാദേസു മഗ്ഗസമ്പയുത്താ, വിസേസതോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദിവിസുദ്ധിചതുക്കസങ്ഗഹിതമഗ്ഗസമ്പയുത്താ. സമുദായേസു പവത്താ സമഞ്ഞാ തദേകദേസേസുപി വത്തതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമ്പയുത്താ’’തി, പച്ചേകമ്പി വാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം മഗ്ഗസമഞ്ഞാതി കത്വാ ഏവം വുത്തം.

ധമ്മനാനത്താഭാവേപി പദത്ഥനാനത്തമത്തേന ദുക്കരവചനം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ പനേസാ ലോകിയലോകുത്തരാവാ’’തി. ആസവവിപ്പയുത്തസാസവദുകാദീസുപി വിപ്പയുത്തതാദിഗ്ഗഹണമേവ വിസേസോ, അത്ഥതോ ലോകിയലോകുത്തരാവ പഞ്ഞാതി ആഹ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഓഘനീയഓഘവിപ്പയുത്തഓഘനീയാദിദുകാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പഠമജ്ഝാനികാനി ചത്താരി മഗ്ഗചിത്താനി, തഥാ ദുതിയാദിജ്ഝാനികാനി ചാതി ഏവം സോളസസു മഗ്ഗചിത്തേസു. വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഇധ അധിപ്പേതത്താ മഹഗ്ഗതപഞ്ഞാ ന ഗഹിതാ.

൪൨൭. അത്തനോ ചിന്താവസേനാതി തസ്സ തസ്സ അനവജ്ജസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനേ പരോപദേസേന വിനാ അത്തനോ ഉപായചിന്താവസേനേവ. സുതവസേനാതി യഥാസുതസ്സ പരോപദേസസ്സ വസേന. യഥാ തഥാ വാതി പരതോ ഉപദേസം സുത്വാ വാ അസുത്വാ വാ സയമേവ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ. ‘‘അപ്പനാപ്പത്താ’’തി ഇദം സിഖാപ്പത്തഭാവനാമയം ദസ്സേതും വുത്തം, ന പന ‘‘അപ്പനാപ്പത്താവ ഭാവനാമയാ’’തി.

യോഗവിഹിതേസൂതി പഞ്ഞാവിഹിതേസു പഞ്ഞാപരിണാമിതേസു ഉപായസമ്പാദിതേസു. കമ്മായതനേസൂതി ഏത്ഥ കമ്മമേവ കമ്മായതനം, കമ്മഞ്ച തം ആയതനഞ്ച ആജീവാനന്തി വാ കമ്മായതനം. ഏസ നയോ സിപ്പായതനേസുപി. തത്ഥ ദുവിധം കമ്മം ഹീനഞ്ച വഡ്ഢകീകമ്മാദി, ഉക്കട്ഠഞ്ച കസിവാണിജാദി. സിപ്പമ്പി ദുവിധം ഹീനഞ്ച നളകാരസിപ്പാദി, ഉക്കട്ഠഞ്ച മുദ്ദാഗണനാദി. വിജ്ജാവ വിജ്ജാട്ഠാനം. തം ധമ്മികമേവ നാഗമണ്ഡലപരിത്തഫുധമനകമന്തസദിസം വേദിതബ്ബം. താനി പനേതാനി ഏകച്ചേ പണ്ഡിതാ ബോധിസത്തസദിസാ മനുസ്സാനം ഫാസുവിഹാരം ആകങ്ഖന്താ നേവ അഞ്ഞേഹി കരിയമാനാനി പസ്സന്തി, ന വാ കതാനി ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, ന കഥേന്താനം സുണന്തി. അഥ ഖോ അത്തനോ ധമ്മതായ ചിന്തായ കരോന്തി, പഞ്ഞവന്തേഹി അത്തനോ ധമ്മതായ ചിന്തായ കതാനിപി അഞ്ഞേഹി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ കരോന്തേഹി കതസദിസാനേവ ഹോന്തി.

കമ്മസ്സകതന്തി ‘‘ഇദം കമ്മം സത്താനം സകം, ഇദം നോ സക’’ന്തി ഏവം ജാനനഞാണം. സച്ചാനുലോമികന്തി വിപസ്സനാഞാണം. തം ഹി സച്ചപടിവേധസ്സ അനുലോമനതോ ‘‘സച്ചാനുലോമിക’’ന്തി വുച്ചതി. ഇദാനിസ്സ പവത്തനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വാ-സദ്ദേന അനിയമത്ഥേന ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണാനിപി ഗഹിതാനേവാതി ദട്ഠബ്ബം നാനന്തരിയകഭാവതോ. യം ഹി അനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താതി. യം ഏവരൂപിന്തി യം ഏവം ഹേട്ഠാ നിദ്ദിട്ഠസഭാവം. അനുലോമികം ഖന്തിന്തിആദീനി പഞ്ഞാവേവചനാനി. സാ ഹി ഹേട്ഠാ വുത്താനം കമ്മായതനാദീനം അപച്ചനീകദസ്സനേന അനുലോമനതോ, തഥാ സത്താനം ഹിതചരിയായ മഗ്ഗസച്ചസ്സ, പരമത്ഥസച്ചസ്സ, നിബ്ബാനസ്സ ച അവിലോമനതോ അനുലോമേതീതി അനുലോമികാ. സബ്ബാനിപി ഏതാനി കാരണാനി ഖമതി ദട്ഠും സക്കോതീതി ഖന്തി. പസ്സതീതി ദിട്ഠി. രോചേതീതി രുചി. മുനാതീതി മുതി. പേക്ഖതീതി പേക്ഖാ. തേ ച കമ്മായതനാദയോ ധമ്മാ ഏതായ നിജ്ഝായമാനാ നിജ്ഝാനം ഖമന്തീതി ധമ്മനിജ്ഝാനഖന്തി. പരതോ അസുത്വാ പടിലഭതീതി അഞ്ഞസ്സ ഉപദേസവചനം അസുത്വാ സയമേവ ചിന്തേന്തോ പടിലഭതി. അയം വുച്ചതീതി അയം ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ നാമ വുച്ചതി. സാ പനേസാ അഭിഞ്ഞാതാനം ബോധിസത്താനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥാപി സച്ചാനുലോമികഞാണം ദ്വിന്നംയേവ ബോധിസത്താനം അന്തിമഭവികാനം, സേസപഞ്ഞാ സബ്ബേസമ്പി പൂരിതപാരമീനം മഹാപഞ്ഞാനം ഉപ്പജ്ജതി. പരതോ സുത്വാ പടിലഭതീതി കമ്മായതനാദീനി പരേന കരിയമാനാനി വാ കതാനി വാ ദിസ്വാപി പരസ്സ കഥയമാനസ്സ വചനം സുത്വാപി ആചരിയസന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാപി പടിലദ്ധാ സബ്ബാ പരതോ സുത്വാവ പടിലദ്ധാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. സമാപന്നസ്സാതി സമാപത്തിസമങ്ഗിസ്സ, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം. വിപസ്സനാമഗ്ഗപഞ്ഞാ ഇധ ‘‘ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ’’തി അധിപ്പേതാ.

സാതി ‘‘പരിത്താരമ്മണാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൫൩) വുത്തപഞ്ഞാ. ലോകിയവിപസ്സനാതി ലോകിയവിപസ്സനാപഞ്ഞാ. സാ ലോകുത്തരവിപസ്സനാതി യാ നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്താ അപ്പമാണാരമ്മണാ പഞ്ഞാ വുത്താ, സാ ലോകുത്തരവിപസ്സനാതി മഗ്ഗപഞ്ഞം സന്ധായാഹ. സാ ഹി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചതാദിം അഗണ്ഹന്തീപി വിപസ്സനാകിച്ചപാരിപൂരിയാ, നിബ്ബാനസ്സ വാ തഥലക്ഖണം വിസേസതോ പസ്സതീതി വിപസ്സനാതി വുച്ചതി. ഗോത്രഭുഞാണം പന കിഞ്ചാപി അപ്പമാണാരമ്മണം, മഗ്ഗസ്സ പന ആവജ്ജനട്ഠാനിയത്താ ന വിപസ്സനാവോഹാരം ലഭതി.

അയന്തി ഏതായ സമ്പത്തിയോതി ആയോ, വുദ്ധി. തത്ഥ കോസല്ലന്തി തസ്മിം അനത്ഥഹാനിഅത്ഥുപ്പത്തിലക്ഖണേ ആയേ കോസല്ലം കുസലതാ നിപുണതാ.

തം പന ഏകന്തികം ആയകോസല്ലം പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ ധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം വുച്ചതീതി യാ ഇമേസം അകുസലധമ്മാനം അനുപ്പത്തിപഹാനേസു, കുസലധമ്മാനഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീസു പഞ്ഞാ, ഇദം ആയകോസല്ലം നാമാതി വുച്ചതി.

വുദ്ധിലക്ഖണാ ആയതോ അപേതത്താ അപായോ, അവുദ്ധി. തത്ഥ കോസല്ലന്തി തസ്മിം അത്ഥഹാനിഅനത്ഥുപ്പത്തിലക്ഖണേ അപായേ കോസല്ലം കുസലതാ അപായകോസല്ലം. തമ്പി പാളിവസേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ ധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇദം വുച്ചതീതി യാ ഇമേസം കുസലധമ്മാനം അനുപ്പജ്ജനനിരുജ്ഝനേസു, അകുസലധമ്മാനം വാ ഉപ്പത്തിട്ഠിതീസു പഞ്ഞാ, ഇദം അപായകോസല്ലം നാമാതി വുച്ചതി. ആയകോസല്ലം താവ പഞ്ഞാ ഹോതു, അപായകോസല്ലം കഥം പഞ്ഞാ നാമ ജാതാതി? ഏവം മഞ്ഞതി ‘‘അപായുപ്പാദനസമത്ഥതാ അപായകോസല്ലം നാമ സിയാ’’തി, തം പന തസ്സ മതിമത്തം. കസ്മാ? പഞ്ഞവാ ഏവ ഹി ‘‘മയ്ഹം ഏവം മനസി കരോതോ അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി. അനുപ്പന്നാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ പവഡ്ഢന്തീ’’തി പജാനാതി, സോ ഏവം ഞത്വാ അനുപ്പന്നേ അകുസലേ ന ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നേ പജഹതി. അനുപ്പന്നേ കുസലേ ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നേ ഭാവനാപാരിപൂരിം പാപേതി. ഏവം അപായകോസല്ലമ്പി പഞ്ഞാ ഏവാതി.

സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി സത്താനം തംതംഹിതസുഖധമ്മാനം. തങ്ഖണപ്പവത്തന്തി അച്ചായികേ കിച്ചേ വാ ഭയേ വാ ഉപ്പന്നേ തസ്സ തികിച്ഛനത്ഥം തസ്മിംയേവ ഖണേ പവത്തം. ഠാനേന ഉപ്പത്തി ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഠാനുപ്പത്തികം, ഠാനസോ ഏവ ഉപ്പജ്ജനകം. തത്രുപായാതി തത്ര തത്ര കരണീയേ ഉപായഭൂതാ.

ഗഹേത്വാതി ‘‘ഇദം രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന ഗഹേത്വാ. ഉഭയം ഗഹേത്വാതി ‘‘അജ്ഝത്തം ബഹിദ്ധാ’’തി ഉഭയം അനുപുബ്ബതോ പരിഗ്ഗഹേത്വാ. അഥ വാ ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ഏകപ്പഹാരേനേവ സബ്ബേപി പഞ്ചക്ഖന്ധേ അവിഭാഗേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. അയം പന തിക്ഖവിപസ്സകസ്സ മഹാപുഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ വിപസ്സനാഭിനിവേസോ.

൪൨൮. ദുക്ഖസച്ചം ആരബ്ഭാതി ദുക്ഖസച്ചം ആരമ്മണം കത്വാ, തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹവിധംസനവസേന ച പവത്തം ഞാണം ദുക്ഖേ ഞാണം. ദുക്ഖസമുദയംആരബ്ഭാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തഥാ സേസപദദ്വയേപി. പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഹി ചതുസച്ചം ആരബ്ഭ പവത്തഞാണം നാമ, തതിയം പന മഗ്ഗഞാണം, ഇതരസച്ചാനി വിപസ്സനാഞാണന്തി പാകടമേവ.

‘‘അത്ഥാദീസു പഭേദഗതാനി ഞാണാനീ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം പാളിവസേനേവ വിവരിതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി യം അത്ഥപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം അത്ഥേ പഭേദഗതം ഞാണം, അയം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ നാമ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മപ്പഭേദസ്സ ഹി സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം ധമ്മേ പഭേദഗതം ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം നിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ. പടിഭാനപ്പഭേദസ്സ സല്ലക്ഖണവിഭാവനവവത്ഥാനകരണസമത്ഥം പടിഭാനേ പഭേദഗതം ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. നിരുത്തിപടിഭാനപ്പഭേദാ തബ്ബിസയാനം അത്ഥാദീനം പച്ചയുപ്പന്നതാദിഭേദേഹി ഭിന്ദിത്വാ വേദിതബ്ബാ.

നിബ്ബാനമ്പി സമ്പാപകഹേതുഅനുസാരേന അരീയതി, അധിഗമ്മതീതി അത്ഥോ. ‘‘യം കിഞ്ചി പച്ചയസമ്ഭൂത’’ന്തി ഏതേന സച്ചഹേതുധമ്മപച്ചയാകാരവാരേസു ആഗതാനി ദുക്ഖാദീനി ഗഹിതാനി. സച്ചപച്ചയാകാരവാരേസു നിബ്ബാനം, പരിയത്തിവാരേ ഭാസിതത്ഥോ, അഭിധമ്മഭാജനീയേ വിപാകോ, കിരിയാ ചാതി ഏവം പാളിയം വുത്താനം ഏവ വസേന പഞ്ച അത്ഥാ വേദിതബ്ബാ. ദഹതീതി വിദഹതി, നിബ്ബത്തകഹേതുആദീനം സാധാരണമേതം നിബ്ബചനം. തദത്ഥം പന വിഭാവേതും ‘‘പവത്തേതി വാ സമ്പാപുണിതും വാ ദേതീ’’തി വുത്തം. തേസു പുരിമോ അത്ഥോ മഗ്ഗവജ്ജേസു ദട്ഠബ്ബോ. ഭാസിതമ്പി ഹി അവബോധനവസേന അത്ഥം പവത്തേതി, മഗ്ഗോ പന നിബ്ബാനം പാപേതീതി തസ്മിം പച്ഛിമോ അത്ഥോ. നിബ്ബാനം ഹി പത്തബ്ബോ അത്ഥോ, ഭാസിതത്ഥോ ഞാപേതബ്ബോ അത്ഥോ, ഇതരോ നിബ്ബത്തേതബ്ബോ അത്ഥോതി ഏവം തിവിധോ ഹോതി.

‘‘യോ കോചി ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതൂ’’തി ഏതേന സച്ചഹേതുധമ്മപച്ചയാകാരവാരേസു ആഗതാനി സമുദയാദീനി ഗഹിതാനി, സച്ചപച്ചയാകാരവാരേസു മഗ്ഗോ, പരിയത്തിവാരേ ഭാസിതം, അഭിധമ്മഭാജനീയേ കുസലാകുസലന്തി ഏവം പാളിയം വുത്താനം ഏവ വസേന പഞ്ച ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ മഗ്ഗോ സമ്പാപകോ, ഭാസിതം ഞാപകോ, ഇതരം നിബ്ബത്തകോതി ഏവം തിവിധോ ഹേതു വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച കിരിയാനം അവിപാകതായ ധമ്മഭാവോ ന വുത്തോ. യദി ഏവം വിപാകാ ന ഹോന്തീതി അത്ഥഭാവോപി ന വത്തബ്ബോ? ന, പച്ചയുപ്പന്നഭാവതോ. ഏവം സതി കുസലാകുസലാനമ്പി അത്ഥഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? നായം ദോസോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ. വിപാകസ്സ പന പധാനഹേതുതായ പാകടഭാവതോ ധമ്മഭാവോ ഏവ തേസം വുത്തോ. കിരിയാനം പച്ചയഭാവതോ ധമ്മഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? നായം ദോസോ അപ്പടിസിദ്ധത്താ. കമ്മഫലസമ്ബന്ധസ്സ പന ഹേതുഭാവസ്സാഭാവതോ ധമ്മഭാവോ ന വുത്തോ. അപിച ‘‘അയം ഇമസ്സ പച്ചയോ, അയം പച്ചയുപ്പന്നോ’’തി ഏതം ഭേദമകത്വാ കേവലം കുസലാകുസലേ, വിപാകകിരിയാധമ്മേ ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ധമ്മത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ഹോന്തീതി തേസം അത്ഥധമ്മതാ ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

അയമേവ ഹി അത്ഥോതി യ്വായം അത്ഥധമ്മാനം പഞ്ചധാ വിഭജനവസേന അത്ഥോ വുത്തോ, അയമേവ അഭിധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതോതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ’’തി ഏത്ഥ ധമ്മ-സദ്ദോ സഭാവവാചകോതി കത്വാ ആഹ ‘‘സഭാവനിരുത്തീ’’തി, അവിപരീതനിരുത്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അബ്യഭിചാരീ വോഹാരോ’’തി, തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധനേ പടിനിയതസമ്ബന്ധോ സദ്ദവോഹാരോതി അത്ഥോ. തദഭിലാപേതി തസ്സ സഭാവനിരുത്തിസഞ്ഞിതസ്സ അബ്യഭിചാരിവോഹാരസ്സ അഭിലാപനേ. സാ പനായം സഭാവനിരുത്തി മാഗധഭാസാ. അത്ഥതോ നാമപഞ്ഞത്തീതി ആചരിയാ. അപരേ പന യദി സഭാവനിരുത്തി പഞ്ഞത്തിസഭാവാ, ഏവം സതി പഞ്ഞത്തി അഭിലപിതബ്ബാ, ന വചനന്തി ആപജ്ജതി. ന ച വചനതോ അഞ്ഞം അഭിലപിതബ്ബം ഉച്ചാരേതബ്ബം അത്ഥി. അഥ ഫസ്സാദിവചനേഹി ബോധേതബ്ബം അഭിലപിതബ്ബം, ഏവഞ്ച സതി അത്ഥധമ്മാനമ്പി ബോധേതബ്ബത്താ തേസമ്പി നിരുത്തിഭാവോ ആപജ്ജതി. ഫസ്സോതി ച സഭാവനിരുത്തി, ഫസ്സം ഫസ്സാതി ന സഭാവനിരുത്തീതി ദസ്സിതോവായമത്ഥോ. ന ച അവചനം ഏവംപകാരം അത്ഥി. തസ്മാ വചനഭൂതായ ഏവ തസ്സാ സഭാവനിരുത്തിയാ അഭിലാപേ ഉച്ചാരണേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ തസ്മിം സഭാവനിരുത്താഭിലാപേ പഭേദഗതം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, ‘‘ഏവമയം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ സദ്ദാരമ്മണാ നാമ ജാതാ, ന പഞ്ഞത്തിആരമ്മണാ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ നിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണായ സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ മനോദ്വാരേ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പവത്തതീതി വദന്തി. ‘‘നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ’’തി (വിഭ. ൭൪൯) ച വചനസദ്ദം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ ജാനനം സന്ധായ വുത്തന്തി. ഏവം പന അഞ്ഞസ്മിം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേ അഞ്ഞം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം വുത്തന്തി ആപജ്ജതി. യഥാ പന ദിബ്ബസോതഞാണം മനുസ്സാദിസദ്ദഭേദനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം തംതംസദ്ദവിഭാവകം, ഏവം സഭാവാസഭാവനിരുത്തിനിച്ഛയസ്സ പച്ചയഭൂതം പച്ചുപ്പന്നസഭാവനിരുത്തിസദ്ദാരമ്മണം തംവിഭാവകം ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാതി വുച്ചമാനേ ന കോചി പാളിവിരോധോ. ‘‘തം സഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാ’’തി ച ‘‘പച്ചുപ്പന്നസദ്ദാരമ്മണം പച്ചവേക്ഖണം പവത്തേന്തസ്സാ’’തി ന നസക്കാ വത്തും. തഞ്ഹി ഞാണം സഭാവനിരുത്തിം വിഭാവേന്തമേവ തംതംസദ്ദപച്ചവേക്ഖണാനന്തരം തംതംപഭേദനിച്ഛയഹേതുഭാവതോ നിരുത്തിം ഭിന്ദന്തം പടിവിജ്ഝന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി പഭേദഗതമ്പി ഹോതീതി.

സബ്ബത്ഥ ഞാണന്തി സബ്ബസ്മിം വിസയേ ഞാണം, സബ്ബമ്പി ഞാണന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ഞാണാരമ്മണം ഞാണ’’ന്തി. സബ്ബത്ഥാതി വാ സബ്ബേസു അത്ഥാദീസു, തീസു, ചതൂസുപി വാ പവത്തത്താ, കുസലകിരിയാഭൂതായ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദായ ധമ്മത്ഥഭാവതോ തീസു ഏവ വാ പവത്തത്താ ‘‘സബ്ബത്ഥ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യഥാവുത്തേസു വാ’’തിആദി. തത്ഥ സഗോചരകിച്ചാദിവസേനാതി സഗോചരസ്സ, കിച്ചാദികസ്സ ച വസേന ‘‘ഇദം ഞാണം ഇദം നാമ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തം ഇമിനാ നാമ കിച്ചേനാ’’തി ജാനനം. ആദി-സദ്ദേന ലക്ഖണപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനഭൂമിആദീനം സങ്ഗഹോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇമാനി ഞാണാനി ഇദമത്ഥജോതകാനീ’’തിആദി.

൪൨൯. പഭേദം ഗച്ഛന്തീതി അനേകഭേദഭിന്നേസു ആരമ്മണേസു തേസം യാഥാവതോ തംതംപഭേദാവബോധനസമത്ഥതം ഉപഗച്ഛന്തി.

മഹാസാവകാനഞ്ച അസേക്ഖഭൂമിയം പഭേദം ഗതാതി സാമഞ്ഞവിധിനാ ദസ്സിതമത്ഥം അപവാദേന നിവത്തേതും ആനന്ദത്ഥേര-ഗ്ഗഹണം കതം.

ഏതാ പടിസമ്ഭിദാ. സേക്ഖഭൂമിയം പഭേദഗമനം അപ്പവിസയം, അസേക്ഖഭൂമിയം ബഹുവിസയന്തി ആഹ ‘‘അധിഗമോ നാമ അരഹത്തപ്പത്തീ’’തി, സാതിസയം വാ അധിഗമം സന്ധായ ഏവം വുത്തം. സേക്ഖേന പത്താനമ്പി ഹി ഇമാസം അരഹത്തപ്പത്തിയാ വിസദഭാവാധിഗമോതി. പുബ്ബയോഗോ വിയ പന അരഹത്തപ്പത്തി അരഹതോപി പടിസമ്ഭിദാവിസദതായ പച്ചയോ ന ന ഹോതീതി പഞ്ചന്നമ്പി യഥായോഗം സേക്ഖാസേക്ഖപടിസമ്ഭിദാവിസദതായ കാരണതാ യോജേതബ്ബാ. അത്ഥധമ്മാദീനം അനവസേസസങ്ഗണ്ഹനതോ ബുദ്ധവചനവിസയാ ഏവ പരിയത്തിആദയോ ദസ്സിതാ. പാളിയാ സജ്ഝായോ പരിയാപുണനം, തദത്ഥസവനം സവനം, പരിതോ സബ്ബസോ ഞാതും ഇച്ഛാ പരിപുച്ഛാതി ആഹ ‘‘പാളിഅട്ഠകഥാദീസു ഗണ്ഠിപദഅത്ഥപദവിനിച്ഛയകഥാ’’തി, പദത്ഥതോ, അധിപ്പായതോ ച ദുവിഞ്ഞേയ്യട്ഠാനം വിത്ഥാരതോ സന്നിട്ഠാനകഥാതി അത്ഥോ. യസ്സ ഹി പദസ്സ അത്ഥോ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ, തം ഗണ്ഠിപദം, യസ്സ അധിപ്പായോ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ, തം അത്ഥപദം. ആദി-സദ്ദേന ഖന്ധാദിപടിസംയുത്തേ കഥാമഗ്ഗേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭാവനാനുയോഗസഹിതം ഗതം, പച്ചാഗതഞ്ച ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഗതപച്ചാഗതികോ, തസ്സ ഭാവോ, തേന ഗതപച്ചാഗതികഭാവേന. വസനട്ഠാനതോ യാവ ഗോചരഗാമോ, തതോ ച യാവ വസനട്ഠാനം കമ്മട്ഠാനാനുയുത്തോതി അത്ഥോ. യാവ അനുലോമഗോത്രഭുസമീപന്തി സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണമാഹ. തഞ്ഹി തേസം സമീപപ്പവത്തം.

സത്ഥേസൂതി അനവജ്ജേസു സത്താനം ഹിതസുഖാവഹേസു ഗന്ഥേസു. തഥാ സിപ്പായതനേസൂതി ഏത്ഥാപി. പുബ്ബകാലേ ഏകസതരാജൂനം ദേസഭാസാ ഏകസതവോഹാരാ. ധമ്മപദേ (ധ. പ. ൧ ആദയോ) യമകവഗ്ഗോ ഓപമ്മവഗ്ഗോതി വദന്തി, മൂലപണ്ണാസേ (മ. നി. ൧.൩൨൫ ആദയോ; ൪൩൯ ആദയോ) യമകവഗ്ഗോ ഓപമ്മവഗ്ഗോ ഏവാതി അപരേ. സുതപടിഭാനബഹുലാനന്തി ബഹുസ്സുതാനം പടിഭാനവന്താനം.

സബ്ബാനീതി പുബ്ബേ വുത്താനി പഞ്ച, പച്ഛാ വുത്താനി അട്ഠപി വാ. സേക്ഖഫലവിമോക്ഖപരിയോസാനേ ഭവാ സേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാ. ഠാനാഠാനഞാണബലാദീനി സബ്ബബുദ്ധഗുണേസു സകിച്ചതോ പാകടതരാനീതി വുത്തം ‘‘ദസ ബലാനി വിയാ’’തി, അഞ്ഞേ വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദയോപി സബ്ബേ ഭഗവതോ ഗുണവിസേസാ അസേക്ഖഫലവിമോക്ഖന്തികാ ഏവ.

പഞ്ഞാഭൂമി-മൂല-സരീരവവത്ഥാനവണ്ണനാ

൪൩൦. ഇമായ പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. ഭൂമി സല്ലക്ഖണാദിഗ്ഗഹണവസേന പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ. ആദി-സദ്ദേന ആഹാരാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കസ്മാ പനേതേ ഏവം ബഹുധമ്മാ ഭൂമിഭാവേന ഗയ്ഹന്തി, നനു ഖന്ധാദീസു ഏകേനാപി അത്ഥസിദ്ധി ഹോതീതി? ന, തിവിധസത്താനുഗ്ഗഹത്ഥം ഖന്ധാദിത്തയഗ്ഗഹണം കത്തബ്ബം, അഞ്ഞഥാ സബ്ബസാധാരണോ അനുഗ്ഗഹോ ന കതോ സിയാ. തിവിധാ ഹി സത്താ രൂപസമ്മൂള്ഹാ അരൂപസമ്മൂള്ഹാ ഉഭയസമ്മൂള്ഹാതി. തേസു യേ അരൂപസമ്മൂള്ഹാ, തദത്ഥം ഖന്ധാനം ഗഹണം അരൂപധമ്മാനം ചതുധാ വിഭത്തത്താ. യേ രൂപസമ്മൂള്ഹാ, തദത്ഥം ആയതനാനം രൂപധമ്മാനം അദ്ധേകാദസധാ വിഭത്തത്താ. യേ പന ഉഭയസമ്മൂള്ഹാ, തദത്ഥം ധാതൂനം ഉഭയേസമ്പി വിഭത്തത്താ. തഥാ ഇന്ദ്രിയഭേദേന തിക്ഖിന്ദ്രിയാ മജ്ഝിമിന്ദ്രിയാ മുദിന്ദ്രിയാ, സംഖിത്തരുചീ മജ്ഝിമരുചീ വിത്ഥാരരുചീതി ച തിവിധാ സത്താ, തേസമ്പി അത്ഥായ യഥാക്കമം ഖന്ധാദിഗ്ഗഹണം കതന്തി യോജേതബ്ബം. ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണം പന കാമം ഏതേ ധമ്മാ ഇസ്സരാ വിയ സഹജാതധമ്മേസു ഇസ്സരിയം ആധിപച്ചം പവത്തേന്തി, തം പന നേസം ധമ്മസഭാവസിദ്ധം, ന ഏത്ഥ കസ്സചി വസീഭാവോ ‘‘സുഞ്ഞാ ഏതേ അവസവത്തിനോ’’തി അനത്തലക്ഖണസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം. തം പനേതം ചതുബ്ബിധമ്പി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുവസേന ദിട്ഠമേവ ഉപകാരാവഹം, ന അഞ്ഞഥാതി സച്ചാദിദ്വയം ഗഹിതം. ആദി-സദ്ദേന ഗഹിതധമ്മേസുപി അയം നയോ നേതബ്ബോ. മൂലം പതിട്ഠാഭാവതോ. സതി ഹി സീലവിസുദ്ധിയം, ചിത്തവിസുദ്ധിയഞ്ച അയം പഞ്ഞാ മൂലജാതാ ഹോതി, നാസതീതി. സരീരം പരിബ്രൂഹേതബ്ബതോ. ഇമിസ്സാ ഹി പഞ്ഞായ സന്താനവസേന പവത്തമാനായ പാദപാണിസീസട്ഠാനിയാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദികാ ഇമാ പഞ്ച വിസുദ്ധിയോ അവയവേന സമുദായൂപലക്ഖണനയേന ‘‘സരീര’’ന്തി വേദിതബ്ബാ.

൪൩൧. പഞ്ച ഖന്ധാതി ഏത്ഥ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ, തേന ന തതോ ഹേട്ഠാ, ന ഉദ്ധന്തി ദസ്സേതി. ഖന്ധാതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. യസ്മാ ചേത്ഥ ഖന്ധ-സദ്ദോ രാസട്ഠോ ‘‘മഹാഉദകക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൫൧; ൬.൩൭) വിയ, തസ്മാ അതീതാദിവിഭാഗഭിന്നം സബ്ബം രൂപം രാസിവസേന ബുദ്ധിയാ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ‘‘രൂപമേവ ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധോ’’തി സമാനാധികരണസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘തീഹി ഖന്ധേഹി ഇണം ദസ്സാമാ’’തിആദീസു വിയ കോട്ഠാസട്ഠേ പന ഖന്ധ-സദ്ദേ നിബ്ബാനസ്സാപി ഖന്ധന്തരഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി അതീതാദിവിഭാഗാഭാവതോ. ന ഹി ഏകസ്സ നിച്ചസ്സ സതോ നിബ്ബാനസ്സ അതീതാദിവിഭാഗോ അത്ഥീതി. പഠമേനത്ഥേന രൂപരാസീതി അത്ഥോ, ദുതിയേന രൂപകോട്ഠാസോതി. വേദനാക്ഖന്ധോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കസ്മാ പനേതേ ഖന്ധാ പഞ്ചേവ വുത്താ ഇമിനാ ഏവ ച കമേനാതി? ഭാജനഭോജനബ്യഞ്ജനഭത്തകാരകഭുഞ്ജകവികപ്പദസ്സനതോ, യഥോളാരികയഥാസംകിലേസൂപദേസതോ ചാതി വേദിതബ്ബം. വിവാദമൂലഹേതുഭാവം സംസാരഹേതുതം, കമ്മഹേതുതഞ്ച ചിന്തേത്വാ വേദനാസഞ്ഞാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധതോ നീഹരിത്വാ വിസും ഖന്ധഭാവേന ദേസിതാ.

രൂപക്ഖന്ധകഥാവണ്ണനാ

൪൩൨. തത്ഥാതി തേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു. യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനം. രുപ്പനലക്ഖണന്തി അതിപ്പസങ്ഗനിയമനം. യം-സദ്ദേന ഹി സനിപാതേന കിം-സദ്ദേന ച ഗഹിതേന അനിയമത്ഥതായ അതിപ്പസങ്ഗേ ആപന്നേ തം രുപ്പനസദ്ദോ നിവത്തേതി, തേന രൂപസ്സ അനവസേസപരിഗ്ഗഹോ കതോ ഹോതി. സീതാദീഹീതി സീതുണ്ഹജിഘച്ഛാപിപാസാദീഹി. ഹേതുഅത്ഥേ ചേതം കരണവചനം. രുപ്പനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി രുപ്പനലക്ഖണം. ധമ്മോ ഏവ ധമ്മജാതം. രുപ്പനഞ്ചേത്ഥ സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിസദിസുപ്പത്തി. നനു ച അരൂപധമ്മാനമ്പി വിരോധിപച്ചയസമാഗമേ വിസദിസുപ്പത്തി ലബ്ഭതീതി? സച്ചം ലബ്ഭതി, ന പന വിഭൂതതരം. വിഭൂതതരം ഹേത്ഥ രുപ്പനം അധിപ്പേതം സീതാദിഗ്ഗഹണതോ. യദി ഏവം, കഥം ബ്രഹ്മലോകേ രൂപസമഞ്ഞാ? തത്ഥാപി തംസഭാവാനതിവത്തനതോ ഹോതിയേവ രൂപസമഞ്ഞാ, അനുഗ്ഗാഹകപച്ചയവസേന വാ. വിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ യോ അത്തനോ സന്താനേ ഭിന്നേ ഭിജ്ജമാനസ്സേവ വിസദിസുപ്പത്തിഹേതുഭാവോ, തം രുപ്പനന്തി അഞ്ഞേ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ രൂപയതി വികാരം ആപാദേതീതി രൂപം, പുരിമപക്ഖേ പന രുപ്പതീതി. സങ്ഘട്ടനേന വികാരാപത്തിയം രുപ്പനസദ്ദോ നിരുള്ഹോതി കേചി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ അരൂപധമ്മേസു രൂപസമഞ്ഞായ പസങ്ഗോ ഏവ നത്ഥി സങ്ഘട്ടനാഭാവതോ. പടിഘാതോ രുപ്പനന്തി അപരേ. സബ്ബം തം ഏകതോ കത്വാതി രാസട്ഠം ഹദയേ ഠപേത്വാ വദതി.

ഭൂതോപാദായഭേദതോതി ഏത്ഥ തദധീനവുത്തിതായ ഭവതി ഏത്ഥ ഉപാദായരൂപന്തി ഭൂതം. ഭൂതാനി ഉപാദിയതേവ, ന പന സയം തേഹി, അഞ്ഞേഹി വാ ഉപാദീയതീതി ഉപാദായം.

കാമം ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വചനത്ഥാദിതോപി ഭൂതാനി വിഭാവിതാനേവ, സഭാവധമ്മാനം പന ലക്ഖണാദിവിഭാവനാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനാനി ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനീ’’തി. തത്ഥ പദട്ഠാനസ്സ അവുത്തത്താ ആഹ ‘‘പദട്ഠാനതോ പനാ’’തിആദി. അവചനഞ്ച തസ്സ തസ്സത്ഥസ്സ പച്ചയതോതി ഏത്ഥ പകാരന്തരേന വിഭാവിതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബാപീതി ചതസ്സോപി ധാതുയോ. ആപോസങ്ഗഹിതായ തേജോനുപാലിതായ വായോവിത്ഥമ്ഭിതായ ഏവ പഥവീധാതുയാ പവത്തി, ന അഞ്ഞഥാതി സാ സേസഭൂതത്തയപദട്ഠാനാ, ഏവമിതരാപീതി ആഹ ‘‘അവസേസധാതുത്തയപദട്ഠാനാ’’തി.

ചതുവീസതിവിധന്തി ഗണനപരിച്ഛേദോ ബലരൂപാദീനം പടിസേധനത്ഥോ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ചക്ഖതീതി ചക്ഖു, വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം രൂപം അസ്സാദേന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. ചക്ഖതീതി ഹി അയം ചക്ഖതി-സദ്ദോ ‘‘മധും ചക്ഖതി, ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തിആദീസു വിയ അസ്സാദനത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ചക്ഖും ഖോ, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമുദിത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൯). അട്ഠകഥായമ്പി വുച്ചതി ‘‘രൂപേസു ആവിഞ്ഛനരസ’’ന്തി (വിസുദ്ധി. ൨.൪൩൩; ധ. സ. അട്ഠ. ൬൦൦). സതിപി സോതാദീനം സദ്ദാരമ്മണാദിഭാവേ നിരുള്ഹത്താ ദസ്സനേ ഏവ ചക്ഖു-സദ്ദോ പവത്തതി പദുമാദീസു പങ്കജാദിസദ്ദാ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ചക്ഖതീതി വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സമവിസമം ആചിക്ഖന്തം വിയ അഭിബ്യത്തം വദന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിഭാവേതി ചാ’’തി (മഹാനി. അട്ഠ. ൧൩; വിഭ. അട്ഠ. ൧൫൪) വുത്തം. തം അനേകത്ഥത്താ ധാതൂനം വിഭാവനത്ഥതാപി ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം. സുണാതി ഏതേന, വിഞ്ഞാണാധിട്ഠിതം സയം വാ സുണാതീതി സോതം. ഘായതി ഏതേന, സയം വാ ഘായതീതി ഘാനം. രസഗ്ഗഹണമൂലകത്താ അജ്ഝോഹരണസ്സ ജീവിതനിമിത്തം ആഹാരരസോ ജീവിതം, തസ്മിം നിന്നതായ തം അവ്ഹായതീതി ജിവ്ഹാ നിരുത്തിനയേന. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോ ഉപ്പത്തിട്ഠാനന്തി കായോ അനുത്തരിയഹേതുഭാവം അനാഗച്ഛന്തേസു കാമരാഗനിദാനകമ്മജനിതേസു, കാമരാഗസ്സ ച വിസേസപച്ചയേസു ഘാനജിവ്ഹാകായേസു കായസ്സ വിസേസതോ സാസവപച്ചയത്താ. തേന ഹി ഫോട്ഠബ്ബസുഖം അസ്സാദേന്താ സത്താ മേഥുനമ്പി സേവന്തി. കായിന്ദ്രിയവത്ഥുകാ വാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ബലവകാമാസവാദിഹേതുഭാവതോ വിസേസേന സാസവാതി കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി കായോ വുത്തോ. വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം രൂപയതീതി രൂപം, രൂപമിവ പകാസം കരോതി സവിഗ്ഗഹമിവ ദസ്സേതീതി അത്ഥോ. അനേകത്ഥത്താ വാ ധാതൂനം പകാസനത്ഥോ ഏവ രൂപസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. സപ്പതീതി സദ്ദോ, ഉദാഹരീയതി, സകേഹി വാ പച്ചയേഹി സപ്പീയതി സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഉപനീയതീതി അത്ഥോ. ഗന്ധയതീതി ഗന്ധോ, അത്തനോ വത്ഥും സൂചയതി അപാകടം ‘‘ഇദം സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തി പകാസേതി, പടിച്ഛന്നം വാ പുപ്ഫഫലാദിം ‘‘ഇദമേത്ഥ അത്ഥീ’’തി പേസുഞ്ഞം കരോന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. രസന്തി തം സത്താതി രസോ, അസാദേന്തീതി അത്ഥോ.

ഇത്ഥിയാവ ഇന്ദ്രിയം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, തഥാ പുരിസിന്ദ്രിയം. ജീവന്തി തേന സഹജാതധമ്മാതി ജീവിതം, തദേവ ഇന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം. ഹദയഞ്ച തം വത്ഥു ച, ഹദയസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ഹദയവത്ഥു. ചോപനകായഭാവതോ കായോ ച സോ അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനതോ വിഞ്ഞത്തി ചാതി കായവിഞ്ഞത്തി. ചോപനവാചാഭാവതോ, അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനതോ ച വചീ ച സാ വിഞ്ഞത്തി ചാതി വചീവിഞ്ഞത്തി. വിഗ്ഗഹാഭാവതോ ന കസ്സതി, കസിതും ഛിന്ദിതും ന സക്കാ, ന വാ കാസതി ദിബ്ബതീതി അകാസം, അകാസമേവ ആകാസം, തദേവ നിസ്സത്തനിജ്ജീവട്ഠേന ആകാസധാതു. രൂപസ്സാതി നിപ്ഫന്നരൂപസ്സ. ലഹുഭാവോ ലഹുതാ. സയം അനിപ്ഫന്നതായ ‘‘രൂപസ്സാ’’തി വിസേസിതം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അയം പന വിസേസോ – കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം, തസ്സ ഭാവോ കമ്മഞ്ഞതാ. പഠമം, ഉപരി ച ചയോ പവത്തി ഉപചയോ. പുബ്ബാപരവസേന സമ്ബന്ധാ തതി പവത്തി സന്തതി. അനിച്ചസ്സ വിനാസിനോ ഭാവോ അനിച്ചതാ. കബലം കരീയതീതി കബളീകാരോ. ആഹരതീതി ആഹാരോ. ഏവം താവ ഉപാദായരൂപം സദ്ദത്ഥതോ വേദിതബ്ബം.

കമതോ പന സബ്ബേസം രൂപധമ്മാനം നിസ്സയഭാവേന മൂലഭൂതത്താ പഠമം ഭൂതരൂപാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി. ഇതരേസു അജ്ഝത്തികഭാവേന അത്തഭാവസമഞ്ഞായ മൂലഭാവതോ ചക്ഖാദീനി പഞ്ച ആദിതോ ഉദ്ദിട്ഠാനി. തേസം വിസയീനം ഇമേ വിസയാതി ദസ്സേതും രൂപാദീനി ചത്താരി ഉദ്ദിട്ഠാനി. ഫോട്ഠബ്ബം പന അനുപാദാരൂപത്താ, ഭൂതഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ ച ഇധ ന ഗഹിതം. സ്വായം അത്തഭാവോ ഇമേഹി ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയദ്വയം ഉദ്ദിട്ഠം. ‘‘ഇമിനാ ജീവതീ’’തി വോഹാരം ലബ്ഭതീതി ദസ്സനത്ഥം തതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്സ ഇമം നിസ്സായ വിഞ്ഞാണപ്പവത്തിയം അത്തഹിതാദിസിദ്ധീതി ദസ്സനത്ഥം ഹദയവത്ഥു. തസ്സ ഇമാസം വസേന സബ്ബേ കായവചീപയോഗാതി ദസ്സനത്ഥം വിഞ്ഞത്തിദ്വയം. ഇമായ രൂപകായസ്സ പരിച്ഛേദോ, അഞ്ജസോ ചാതി ദസ്സനത്ഥം ആകാസധാതു. ഇമേഹിസ്സ സുഖപ്പവത്തി, ഉപ്പത്തിആദയോ ചാതി ദസ്സനത്ഥം ലഹുതാദയോ. സബ്ബോ ചായം ചതുസന്തതിരൂപസന്താനോ ഇമിനാ ഉപത്ഥമ്ഭീയതീതി ദസ്സനത്ഥം അന്തേ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

൪൩൩. ഇദാനി യഥാഉദ്ദിട്ഠാനി ഉപാദാരൂപാനി ലക്ഖണാദിതോ നിദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു ഉപാദാരൂപേസു. രൂപേ, രൂപസ്സ വാ അഭിഘാതോ രൂപാഭിഘാതോ, തം അരഹതീതി രൂപാഭിഘാതാരഹോ, രൂപാഭിഘാതോ ഹോതു വാ മാ വാ ഏവംസഭാവോ ചതുന്നം ഭൂതാനം പസാദോ രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദോ, ഏവംലക്ഖണം ചക്ഖൂതി അത്ഥോ. യസ്മാ പച്ചയന്തരസഹിതോ ഏവ ചക്ഖുപസാദോ രൂപാഭിഹനനവസേന പവത്തതി, ന കേവലോ. തസ്മാ തംസഭാവതാവ പമാണം, ന രൂപാഭിഘാതോതി ദസ്സനത്ഥം രൂപാഭിഘാതാരഹതാ വുത്താ യഥാ വിപാകാരഹം കുസലാകുസലന്തി. അഭിഘാതോ ച വിസയവിസയീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അഭിമുഖീഭാവോ യോഗ്യദേസാവട്ഠാനം അഭിഘാതോ വിയാതി കത്വാ. സോ രൂപേ ചക്ഖുസ്സ, രൂപസ്സ വാ ചക്ഖുമ്ഹി ഹോതി. തേനാഹ ‘‘യം ചക്ഖു അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം രൂപമ്ഹി സനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി പടിഹഞ്ഞി വാ’’തി, ‘‘യമ്ഹി ചക്ഖുമ്ഹി അനിദസ്സനമ്ഹി സപ്പടിഘമ്ഹി രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം പടിഹഞ്ഞി വാ പടിഹഞ്ഞതി വാ’’തി (ധ. സ. ൫൯൭) ച ആദി. പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണായതനത്തഭാവനിബ്ബത്തകസ്സ കമ്മസ്സ നിദാനഭൂതാ കാമതണ്ഹാ, രൂപതണ്ഹാ ച തദായതനികഭവപത്ഥനാഭാവതോ ദട്ഠുകാമതാദിവോഹാരം അരഹതീതി ദുതിയനയോ സബ്ബത്ഥ വുത്തോ. തത്ഥ ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മം സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനാനി. ഏവംവിധാനം ഭൂതാനം പസാദോ ദട്ഠുകാമതാ…പേ… പസാദോ, ഏവംലക്ഖണം ചക്ഖു. തസ്സ തസ്സ ഹി ഭവസ്സ മൂലകാരണഭൂതാ തണ്ഹാ തസ്മിം തസ്മിം ഭവേ ഉപ്പജ്ജനാരഹായതനവിസയാപി നാമ ഹോതീതി കാമതണ്ഹാദീനം ദട്ഠുകാമതാദിവോഹാരാരഹതാ വുത്താ.

ദട്ഠുകാമതാതി ഹി ദട്ഠുമിച്ഛാ, രൂപതണ്ഹാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ദട്ഠുകാമതായ, സേസാനഞ്ച തംതംഅത്തഭാവനിബ്ബത്തകകമ്മായൂഹനക്ഖണതോ സതി പുരിമനിബ്ബത്തിയം വത്തബ്ബം നത്ഥി, അസതി പന മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതഭാവോയേവ കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. യതോ മഗ്ഗേന അസമുച്ഛിന്നം കാരണലാഭേ സതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയഭാവൂപഗമനതോ വിജ്ജമാനമേവാതി ഉപ്പന്നതാ അത്ഥിതാ പരിയായേഹി വുച്ചതി ‘‘അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ഭാവേന്തോ അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം ബഹുലീകരോന്തോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ അന്തരായേവ അന്തരധാപേതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൫൬), ‘‘സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം ‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’തി പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൨; മ. നി. ൧.൧൧൫) ച ഏവമാദീസു.

രൂപേസു പുഗ്ഗലസ്സ, വിഞ്ഞാണസ്സ വാ ആവിഞ്ഛനരസം. ആധാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം നിസ്സയപച്ചയഭാവതോ. ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മജഭൂതപദട്ഠാനം യേസം ഭൂതാനം പസാദോ, തേവസ്സ ആസന്നകാരണന്തി കത്വാ. ഏത്ഥ ച തംതംഅത്തഭാവനിപ്ഫാദകസാധാരണകമ്മവസേന പുരിമം ചക്ഖുലക്ഖണം വുത്തം കാരണവിസേസസ്സ അനാമട്ഠത്താ. ‘‘ഏവരൂപം നാമ മേ ചക്ഖു ഹോതൂ’’തി ഏവം നിബ്ബത്തിതആവേണികകമ്മവസേന ദുതിയന്തി വദന്തി. സതിപി പന പഞ്ചന്നം പസാദഭാവസാമഞ്ഞേ സവിസയാവഭാസനസങ്ഖാതസ്സ പസാദബ്യാപാരസ്സ വസേന പുരിമം വുത്തം. പസാദകാരണസ്സ സതിപി കമ്മഭാവസാമഞ്ഞേ, ഏകത്തേ വാ അത്തനോ കാരണഭേദേന ഭേദദസ്സനവസേന ദുതിയന്തി ദട്ഠബ്ബം. സോതാദീനം ലക്ഖണാദീസു വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥാഹ – ചക്ഖാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം കിം ഏകകമ്മുനാ ഉപ്പത്തി, ഉദാഹു നാനാകമ്മുനാതി? ഉഭയഥാപീതി പോരാണാ. തത്ഥ നാനാകമ്മുനാ താവ ഉപ്പത്തിയം ചക്ഖാദീനം വിസേസേ വത്തബ്ബം നത്ഥി കാരണസ്സ ഭിന്നത്താ. ഏകകമ്മുനാ പന ഉപ്പത്തിയം കഥം നേസം വിസേസോതി? കാരണസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. തംതംഭവപത്ഥനാഭൂതാ ഹി തണ്ഹാ തംതംഭവപരിയാപന്നായതനാഭിലാസതായ സയം വിചിത്തരൂപാ ഉപനിസ്സയഭാവേന തംതംഭവനിബ്ബത്തകകമ്മസ്സ വിചിത്തഭേദതം വിദഹതി. യതോ തദാഹിതവിസേസം തം തഥാരൂപസമത്ഥതായോഗേനാനേകരൂപാപന്നം വിയ അനേകം വിസിട്ഠസഭാവം ഫലം നിബ്ബത്തേതി. ന ചേത്ഥ സമത്ഥതാ സമത്ഥഭാവതോ അഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ കാരണവിസേസേന ആഹിതവിസേസസ്സ വിസിട്ഠഫലനിപ്ഫാദനയോഗ്യതാമത്തതോ. അയഞ്ച ഏകസ്സപി കമ്മസ്സ അനേകിന്ദ്രിയഹേതുതാവിസേസയോഗോ യുത്തിതോ, ആഗമനതോ ച പരതോ ആഗമിസ്സതി. അപിച ഏകസ്സേവ കുസലചിത്തസ്സ സോളസാദിവിപാകചിത്തനിബ്ബത്തിഹേതുതാ വുച്ചതി. ലോകേപി ഏകസ്സേവ സാലിബീജസ്സ പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണതണ്ഡുലആതണ്ഡുലഫലനിബ്ബത്തിഹേതുതാ ദിസ്സതേവ, കിം വാ ഏതായ യുത്തിചിന്തായ. യതോ കമ്മഫലം ചക്ഖാദീനി, കമ്മവിപാകോ ച സബ്ബസോ ബുദ്ധാനംയേവ ഞാണസ്സ വിസയോതി.

൪൩൪. കേചീതി മഹാസങ്ഘികേസു ഏകച്ചേ. തേസു ഹി വസുധമ്മോ ഏവം വദതി ‘‘ചക്ഖുമ്ഹി തേജോ അധികം, സോതേ വായു, ഘാനേ പഥവീ, ജിവ്ഹായ ആപോ, കായേ സബ്ബേപി സമാ’’തി. ചക്ഖാദീസു തേജാദിഅധികതാ നാമ തന്നിസ്സയഭൂതാനം തദധികതായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേജാധികാനം ഭൂതാനം പസാദോ ചക്ഖൂ’’തിആദിമാഹ. കായോ സബ്ബേസന്തി കോ ഏത്ഥ വിസേസോ, നനു തേജാദിഅധികാനഞ്ച ഭൂതാനം പസാദാ സബ്ബേസംയേവാതി? സച്ചമേതം, ഇദം പന ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി വചനം സമാനാനന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി അനുവത്തമാനസ്സ ഏകദേസാധികഭാവസ്സ നിവാരണവസേന വുത്തത്താ. തേജാദീനം ഹി പച്ചേകം അധികഭാവേ വിയ ദ്വിന്നം, തിണ്ണം വാ അധികഭാവേപി യഥാവുത്താധികഭാവേനേവ ഏകകാദിവസേന ലബ്ഭമാനായ ഓമത്തതായപി കായപ്പസാദോ ന ഹോതീതി പാകടോയമത്ഥോ. തസ്മാ ചതുന്നമ്പി ഭൂതാനം സമഭാവേന കായപ്പസാദോ ഹോതീതി സബ്ബസദ്ദോ ഇധ സമഭാവദീപകോ ദട്ഠബ്ബോ. തേജാദീനന്തി പദീപസങ്ഖാതസ്സ തേജസ്സ ഓഭാസരൂപേന, വായുസ്സ സദ്ദേന, പഥവിയാ ഗന്ധേന, ഖേളസങ്ഖാതസ്സ ഉദകസ്സ രസേനാതി പുരിമവാദേ, പച്ഛിമവാദേ ച യഥായോഗം തംതംഭൂതഗുണേഹി അനുഗ്ഗയ്ഹഭാവതോ, രൂപാദീനം ഗഹണേ ഉപകാരിതബ്ബതോതി അത്ഥോ. ആലോകാദിസഹകാരീകാരണസഹിതാനംയേവ ചക്ഖാദീനം രൂപാദിഅവഭാസനസമത്ഥതാ, വിവരസ്സ ച സോതവിഞ്ഞാണൂപനിസ്സയഭാവോ ഗുണോതി തേസം ലദ്ധി. തേജാദീനം വിയ പന വിവരസ്സ ഭൂതഭാവാഭാവതോ യഥായോഗ-ഗ്ഗഹണം. അഥ വാ രൂപാദയോ വിയ വിവരമ്പി ഭൂതഗുണോതി പരാധിപ്പായേ തേജസ്സ ആലോകരൂപേന, ആകാസസങ്ഖാതസ്സ വിവരസ്സ സദ്ദേന, വായുസ്സ ഗന്ധേന, ഉദകസ്സ രസേന, പഥവിയാ ഫോട്ഠബ്ബേനാതി ഏവം യഥായോഗം തംതംഭൂതഗുണേഹീതി യോജനാ.

രൂപാദീനം അധികഭാവദസ്സനതോതി അഗ്ഗിമ്ഹി രൂപസ്സ പഭസ്സരസ്സ, വായുമ്ഹി സദ്ദസ്സ സഭാവേന സുയ്യമാനസ്സ, പഥവിയാ സുരഭിആദിനോ ഗന്ധസ്സ, ആപേ ച രസസ്സ മധുരസ്സാതി ഇമേസം വിസേസയുത്താനം ദസ്സനതോ ‘‘രൂപാദയോ തേസം ഗുണാ’’തി പഠമവാദീ ആഹാതി. തസ്സേവ ‘‘ഇച്ഛേയ്യാമാ’’തിആദിനാ ഉത്തരമാഹ. ഇമിനാവ ഉപായേന ദുതിയവാദിനോപി നിഗ്ഗഹോ ഹോതീതി. അഥ വാ രൂപാദിവിസേസഗുണേഹി തേജആകാസപഥവീആപവായൂഹി ചക്ഖാദീനി കതാനീതി വദന്തസ്സ കണാദസ്സ വാദം ഉദ്ധരിത്വാ തം നിഗ്ഗഹേതും ‘‘അഥാപി വദേയ്യു’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആസവേ ഉപലബ്ഭമാനോപി ഗന്ധോ പഥവിയാ ആപോസംയുത്തായ കപ്പാസതോ വിസദിസായാതി ന കപ്പാസഗന്ധസ്സ അധികഭാവാപത്തീതി ചേ? ന, അനഭിഭൂതത്താ. ആസവേ ഹി ഉദകസംയുത്താ പഥവീ ഉദകേന അഭിഭൂതാ, ന കപ്പാസപഥവീതി തസ്സ ഏവ ഗന്ധേന അധികേന ഭവിതബ്ബം. ഉണ്ഹോദകസംയുത്തോ ച അഗ്ഗി ഉപലബ്ഭനീയോ മഹന്തോതി കത്വാ തസ്സ ഫസ്സോ വിയ വണ്ണോപി പഭസ്സരോ ഉപലബ്ഭേയ്യാതി ഉണ്ഹോദകേ വണ്ണതോ അഗ്ഗിനാ അനഭിസമ്ബന്ധസ്സ സീതോദകസ്സ വണ്ണോ പരിഹായേഥ. തസ്മാതി ഏതസ്സ ഉഭയസ്സ അഭാവാ. തദഭാവേന ഹി രൂപാദീനം തേജാദിവിസേസഗുണതാ നിവത്തിതാ. തന്നിവത്തനേന ‘‘തേജാദീനം ഗുണേഹി രൂപാദീഹി അനുഗ്ഗയ്ഹഭാവതോ’’തി ഇദം കാരണം നിവത്തിതന്തി ഏവം പരമ്പരായ ഉഭയാഭാവോ വിസേസപരികപ്പനപഹാനസ്സ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ പഹായേത’’ന്തിആദി. ഏകകലാപേപി രൂപരസാദയോ വിസദിസാ, കോ പന വാദോ നാനാകലാപേ ചക്ഖാദയോ ഭൂതവിസേസാഭാവേപീതി ദസ്സേതും രൂപരസാദിനിദസ്സനം വുത്തം.

യദി ഭൂതവിസേസോ നത്ഥി, കിം പന ചക്ഖാദിവിസേസസ്സ കാരണന്തി തം ദസ്സേതും ‘‘യം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ഏകമ്പി കമ്മം പഞ്ചായതനികത്തഭാവഭവപ്പത്ഥനാനിപ്ഫന്നം ചക്ഖാദിവിസേസഹേതുതായ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അസാധാരണന്തി ച കമ്മവിസേസോതി ച വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി തം യേന വിസേസേന ചക്ഖുസ്സ പച്ചയോ, തേനേവ സോതസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഇന്ദ്രിയന്തരാഭാവപ്പത്തിതോ. ‘‘പടിസന്ധിക്ഖണേ മഹഗ്ഗതാ ചേതനാ കടത്താരൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൨.൭൮) വചനേന പടിസന്ധിക്ഖണേ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബേസം കടത്താരൂപാനം ഏകാ ചേതനാ കമ്മപച്ചയോ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി. നാനാചേതനായ ഹി തദാ ഇന്ദ്രിയുപ്പത്തിയം സതി പരിത്തേന ച മഹഗ്ഗതേന ച കമ്മുനാ നിബ്ബത്തിതം കടത്താരൂപം ആപജ്ജേയ്യാതി. ന ചേകാ പടിസന്ധി അനേകകമ്മനിബ്ബത്താ ഹോതീതി സിദ്ധമേകേന കമ്മേന അനേകിന്ദ്രിയുപ്പത്തി ഹോതീതി.

൪൩൫. അനല്ലീനോ നിസ്സയോ ഏതസ്സാതി അനല്ലീനനിസ്സയോ, രൂപസദ്ദസങ്ഖാതോ വിസയോ. ഗന്ധരസാനം നിസ്സയാ ഘാനജിവ്ഹാനം നിസ്സയേ അല്ലീയന്തീതി തേ നിസ്സയവസേന അല്ലീനാ. ഫോട്ഠബ്ബം സയം കായനിസ്സയഅല്ലീനം ഭൂതത്താ. അപരോ നയോ – ചക്ഖുസോതാനി അപ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകാനി സാന്തരേ, അധികേ ച വിസയേ വിഞ്ഞാണുപ്പത്തിഹേതുഭാവതോ. സോതമ്പി സമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹീതി കേചി. യദി സോതം സമ്പത്തഗ്ഗാഹി, ചിത്തജോ സദ്ദോ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ന സിയാ. ന ഹി ബഹിദ്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. പാളിയഞ്ച അവിസേസേന സദ്ദാരമ്മണസ്സ സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവോ വുത്തോ. കിഞ്ച ദിസാദേസവവത്ഥാനഞ്ച സദ്ദസ്സ ന സിയാ, അത്തനോ വിസയിപദേസസ്സ ഏവ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധോ വിയ. തസ്മാ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ സദ്ദോ, തത്ഥേവ ഠിതോ. സചേ സോതപഥേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, നനു ദൂരേ ഠിതേഹി രജകാദിസദ്ദാ ചിരേന സുയ്യന്തീതി? ന ദൂരാസന്നാനം യഥാപാകടേ സദ്ദേ ഗഹണവിസേസതോ. യഥാ ഹി ദൂരാസന്നാനം വചനസദ്ദേ യഥാപാകടേ ഗഹണവിസേസതോ ആകാരവിസേസാനം അഗ്ഗഹണം, ഗഹണഞ്ച ഹോതി, ഏവം രജകാദിസദ്ദേപി ആസന്നസ്സ ആദിതോ പഭുതി യാവ അവസാനാ കമേന പാകടീഭൂതേ, ദൂരസ്സ ച അവസാനേ, മജ്ഝേ വാ പിണ്ഡവസേന പവത്തിപാകടീഭൂതേ നിച്ഛയഗ്ഗഹണാനം സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ പരതോ പവത്താനം വിസേസതോ ലഹുകം സുതോ ‘‘ചിരേന സുതോ’’തി അധിമാനോ ഹോതി. സോ പന സദ്ദോ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തന്നിസ്സിതോവ അത്തനോ വിജ്ജമാനക്ഖണേ സോതസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛതി. യദി സദ്ദസ്സ ഭൂതപരമ്പരായ സമന്തതോ പവത്തി നത്ഥി, കഥം പടിഘോസുപ്പത്തീതി? ദൂരേ ഠിതോപി സദ്ദോ അഞ്ഞത്ഥ പടിഘോസുപ്പത്തിയാ, ഭാജനാദിചലനസ്സ ച അയോകന്തോ വിയ അയോചലനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൩൬. പുബ്ബേ ലക്ഖണാദിനാ വിഭാവിതമ്പി ചക്ഖും ഠിതട്ഠാനാദിതോ വിഭാവേതും ‘‘ചക്ഖു ചേത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ചക്ഖു സാധയമാനം തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. ച-കാരോ ബ്യതിരേകത്ഥോ, തേനസ്സ വുച്ചമാനമേവ വിസേസം ജോതേതി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു യഥാനിദ്ദിട്ഠേസു പഞ്ചസു ഉപാദാരൂപേസു. ‘‘സരീരസണ്ഠാനുപ്പത്തിദേസേ’’തി ഏതേന അവസേസം കണ്ഹമണ്ഡലം പടിക്ഖിപതി. സ്നേഹമിവ സത്ത അക്ഖിപടലാനി ബ്യാപേത്വാ ഠിതാഹേവ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതാഹി ചതൂഹി ധാതൂഹി കതൂപകാരം തന്നിസ്സിതേഹേവ ആയുവണ്ണാദീഹി അനുപാലിതം പരിവാരിതം തിസന്തതിരൂപസമുട്ഠാപകേഹി ഉതുചിത്താഹാരേഹി ഉപത്ഥമ്ഭിയമാനം തിട്ഠതി. സത്തഅക്ഖിപടലബ്യാപനവചനേനേവ ചക്ഖുസ്സ അനേകകലാപഗതഭാവം ദസ്സേതി. പമാണതോ ഊകാസിരമത്തന്തി ഊകാസിരമത്തേ പദേസേ പവത്തനതോ വുത്തം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥുഭാവം നിസ്സയഭാവതോ ആവജ്ജനസമ്പടിച്ഛനാദീനം തദാരമ്മണാവസാനാനം ദ്വാരഭാവം സമവസരട്ഠാനതോ. തം പനേതം ചക്ഖു അധിട്ഠാനഭേദതോ, തത്ഥാപി പച്ചേകം അനേകകലാപഗതഭാവതോ അനേകമ്പി സമാനം സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന ആവജ്ജനായ ഏകത്താ, ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകസ്സേവ ച കിച്ചകരത്താ ഏകം കത്വാ വുത്തം. ഏവമ്പി ബഹൂസു കഥമേകസ്സേവ കിച്ചകരത്തം. യം തത്ഥ വിസദം ഹുത്വാ രൂപാഭിഘാതാരഹം, തം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയോ ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഫോട്ഠബ്ബവിസേസോ വിയ കായവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണഭാവേ.

മനുപസ്സതീതി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, അഥ വാ മനൂതി മച്ചോ.

അങ്ഗുലിവേധകം അങ്ഗുലീയകം.

വിസമജ്ഝാസയതായ ചക്ഖു വമ്മികഛിദ്ദാഭിരതസപ്പോ വിയ, ബിലജ്ഝാസയതായ സോതം ഉദകബിലാഭിരതകുമ്ഭീലോ വിയ, ആകാസജ്ഝാസയതായ ഘാനം അജടാകാസാഭിരതപക്ഖീ വിയ, ഗാമജ്ഝാസയതായ ജിവ്ഹാ ഗാമാഭിരതകുക്കുരോ വിയ, ഉപാദിന്നകജ്ഝാസയതായ കായോ ആമകസുസാനാഭിരതസിങ്ഗാലോ വിയ പസ്സിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വമ്മി…പേ… ദട്ഠബ്ബാ’’തി ആഹ. വിസമജ്ഝാസയതാ ച ചക്ഖുസ്സ വിസമജ്ഝാസയം വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്താ, ചക്ഖുമതോ വാ പുഗ്ഗലസ്സ അജ്ഝാസയവസേന ചക്ഖു വിസമജ്ഝാസയം ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. സബ്ബോപി ച യഥാവുത്തോ പപഞ്ചോ സോതാദീസുപി യഥാരഹം വേദിതബ്ബോ.

൪൩൭. ചക്ഖുമ്ഹി, ചക്ഖുസ്സ വാ പടിഹനനം ചക്ഖുപടിഹനനം, തം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ചക്ഖുപടിഹനനലക്ഖണം. പടിഹനനഞ്ചേത്ഥ യഥാവുത്തോ അഭിഘാതോവ. വിസയഭാവോ ആരമ്മണപച്ചയതാ. കാമം സാ ഏവ ഗോചരതാ, തഥാപി വിസയഗോചരാനം അയം വിസേസോ – അനഞ്ഞത്ഥഭാവോ, തബ്ബഹുലചാരിതാ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ. വിസയഭാവേ ചസ്സ യം വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. യത്ഥ പന കായവിഞ്ഞത്തിആദികേ.

൪൩൮. ഇത്ഥിയാ ഭാവോ, ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ഭവതി ഏതേന ചിത്തം, അഭിധാനഞ്ചാതി ഇത്ഥിഭാവോ, തം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ഇത്ഥിഭാവലക്ഖണം. തതോ ഏവ ‘‘ഇത്ഥീ’’തി തംസഹിതം സന്താനം പകാസേന്തം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഇത്ഥീതി പകാസനരസ’’ന്തി. വട്ടംസതാ അവിസദഹത്ഥപാദാദിതാ ച ഇത്ഥിലിങ്ഗം. ഥനമംസാവിസദതാ, നിമ്മസ്സുദാഠിതാ, കേസബന്ധനം, വത്ഥഗ്ഗഹണഞ്ച ‘‘ഇത്ഥീ’’തി സഞ്ജാനനസ്സ പച്ചയഭാവതോ ഇത്ഥിനിമിത്തം. ദഹരകാലേപി സുപ്പകമുസലകാദീഹി കീളാ, മത്തികതക്കേന സുത്തകന്തനാദി ച ഇത്ഥികുത്തം, ഇത്ഥികിരിയാതി അത്ഥോ. അവിസദട്ഠാനഗമനാദികോ ആകാരോ ഇത്ഥാകപ്പോ. അപരോ നയോ – ഇത്ഥീനം മുത്തകരണം ഇത്ഥിലിങ്ഗം. സരാധിപ്പായാ ഇത്ഥിനിമിത്തം. അവിസദട്ഠാനഗമനനിസജ്ജാഖാദനഭോജനാദികാ ഇത്ഥികുത്തം. ഇത്ഥിസണ്ഠാനം ഇത്ഥാകപ്പോ. ഇമാനി ച ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി യഥാസകം കമ്മാദിനാ പച്ചയേന ഉപ്പജ്ജമാനാനിപി യേഭുയ്യേന ഇത്ഥിന്ദ്രിയസഹിതേ ഏവ സന്താനേ തംതദാകാരാനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം തേസം കാരണന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇത്ഥിലിങ്ഗനിമിത്തകുത്താകപ്പാനം കാരണഭാവപച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു ഏവ ച കാരണഭാവസങ്ഖാതേന അധിപതിഭാവേന തസ്സ ഇന്ദ്രിയതാ വുത്താ, ഇന്ദ്രിയസഹിതേ സന്താനേ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിആകാരരൂപപച്ചയാനം അഞ്ഞഥാ അനുപ്പാദനതോ, ഇത്ഥിഗ്ഗഹണസ്സ ച തേസം രൂപാനം പച്ചയഭാവതോ.

യസ്മാ പന ഭാവദസകേപി രൂപാനം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ന ജനകം, നാപി അനുപാലകം, ഉപത്ഥമ്ഭകം വാ, ന ച അഞ്ഞേസം കലാപരൂപാനം, തസ്മാ തം ജീവിതിന്ദ്രിയം വിയ സകലാപരൂപാനം, ആഹാരോ വിയ വാ കലാപന്തരരൂപാനഞ്ച ‘‘ഇന്ദ്രിയഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയോ’’തി പാളിയം ന വുത്തം. യസ്മാ ച പച്ചയന്തരാധീനാനി ലിങ്ഗാദീനി, തസ്മാ യത്ഥസ്സ ആധിപച്ചം, തംസദിസേസു മതചിത്തകതരൂപേസുപി തംസണ്ഠാനതാ ദിസ്സതി. ഏസ നയോ പുരിസിന്ദ്രിയേപി. യം പനേത്ഥ വിസദിസം, തം വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. തയിദം ദ്വയം യസ്മാ ഏകസ്മിം സന്താനേ സഹ ന പവത്തതി ‘‘യസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി? നോ’’തിആദി (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧൮൮) വചനതോ, തസ്മാ ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സാപി ഏകസ്മിം ഖണേ ഏകമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. യേ പന ‘‘സരീരേകദേസവുത്തി ഭാവരൂപ’’ന്തി വദന്തി, തേസമ്പി തം മിച്ഛാതി ദസ്സേതും ‘‘തദുഭയമ്പി…പേ… ബ്യാപകമേവാ’’തി വത്വാ യദി ഏവം കായപ്പസാദേന സങ്കരോ സിയാതി ആസങ്കം നിവത്തേന്തോ ‘‘ന ച കായപ്പസാദേനാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യദിപി സകലസരീരബ്യാപിതായ കായപ്പസാദേന അട്ഠിതോകാസേ ഠിതന്തി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതി, തേന പന ഭിന്നനിസ്സയത്താ ഠിതോകാസേ ഠിതന്തിപി വത്തബ്ബതം നാപജ്ജതീതി അയമേവ ചേത്ഥ നിപ്പരിയായകഥാ. ‘‘രൂപരസാദയോ വിയാ’’തി ഏതേന സമാനനിസ്സയേസുപി നാമ സങ്കരോ നത്ഥി ലക്ഖണഭേദതോ, കിമങ്ഗം പന ഭിന്നനിസ്സയസഭാവേസൂതി ദസ്സേതി.

൪൩൯. സഹജരൂപാനുപാലനലക്ഖണന്തി അത്തനാ സഹജാതരൂപാനം അനുപാലനലക്ഖണം. ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഏകന്തകമ്മജത്താ സഹജ-ഗ്ഗഹണേനേവ അനുപാലേതബ്ബാനമ്പി കമ്മജഭാവോ സിദ്ധോതി കമ്മജ-ഗ്ഗഹണം ന കതം. യഥാസകം ഖണമത്തട്ഠായിനോപി കമ്മജരൂപസ്സ പവത്തിഹേതുഭാവേന തം അനുപാലകം, തസ്മാ സഹജരൂപാനുപാലനലക്ഖണം. ന ഹി കമ്മജാനം കമ്മംയേവ ഠിതിഹേതു ഭവിതും അരഹതി ആഹാരജാദീനം ആഹാരാദി വിയ. കിം കാരണാ? തങ്ഖണാഭാവതോ. തേസന്തി സഹജരൂപാനം. പവത്തനം യാപനം. ഠപനം ഠിതിഹേതുതാ. അത്തനാ അനുപാലനവസേന യാപേതബ്ബാനി പവത്തേതബ്ബാനി ഭൂതാനി ഏതസ്സ പദട്ഠാനന്തി യാപയിതബ്ബഭൂതപദട്ഠാനം. അനുപാലനലക്ഖണാദിമ്ഹീതി ആദി-സദ്ദേന പവത്തനരസാദിമേവ സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്ഥിക്ഖണേയേവാതി അനുപാലേതബ്ബാനം അത്ഥിക്ഖണേയേവ. അസതി അനുപാലേതബ്ബേ ഉപ്പലാദിമ്ഹി കിം ഉദകം അനുപാലേയ്യ. യദി കമ്മജാനം ഠിതിഹേതുമന്തരേന ഠിതി ന ഹോതി, ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ കോ ഠിതിഹേതൂതി ആഹ ‘‘സയ’’ന്തിആദി. യദി കമ്മജാനം ഠാനം ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധം, അഥ കസ്മാ സബ്ബകാലം ന ഠപേതീതി ആഹ ‘‘ന ഭങ്ഗതോ’’തിആദി. തസ്സ തസ്സ അനുപാലനാദികസ്സ സാധനതോ. തം സാധനഞ്ച ജീവമാനതാവിസേസസ്സ പച്ചയഭാവതോ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധരൂപസ്സ ഹി മതരൂപതോ കമ്മജസ്സ, തദനുബന്ധഭൂതസ്സ ച ഉതുസമുട്ഠാനാദിതോ ജീവിതിന്ദ്രിയകതോ വിസേസോ, ന കേവലം ഖണട്ഠിതിയാ ഏവ, പബന്ധാനുപച്ഛേദസ്സാപി ജീവിതിന്ദ്രിയം കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഇതരഥാ ആയുക്ഖയതോ മരണം ന യുജ്ജേയ്യാതി.

൪൪൦. മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയലക്ഖണം ഹദയവത്ഥൂതി കഥമേതം വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി? ആഗമതോ, യുത്തിതോ ച. ‘‘യം രൂപം നിസ്സായ മനോധാതു ച മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച പവത്തന്തി, തം രൂപം മനോധാതുയാ ച മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ച തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം നിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൮) ഏവമാദി ആഗമോ. യദി ഏവം, കസ്മാ രൂപകണ്ഡേ തം ന വുത്തന്തി? തത്ഥ അവചനം അഞ്ഞകാരണം. കിം പന തന്തി? ദേസനാഭേദോ. യഥാ ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഏകന്തതോ ചക്ഖാദിനിസ്സയാനി, ന ഏവം മനോവിഞ്ഞാണം ഏകന്തേന ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം. നിസ്സിതവസേന ച വത്ഥുദുകാദിദേസനാ പവത്താ ‘‘അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു, അത്ഥി രൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ന വത്ഥൂ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮൪). യമ്പി ഏകന്തതോ ഹദയവത്ഥുനിസ്സയം, തസ്സ വസേന ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥൂ’’തിആദിനാ ദുകാദീസു വുച്ചമാനേസുപി ന തദനുഗുണാ ആരമ്മണദുകാദയോ സമ്ഭവന്തി. ന ഹി ‘‘അത്ഥി രൂപം മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം, അത്ഥി രൂപം ന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണ’’ന്തി സക്കാ വത്തുന്തി വത്ഥാരമ്മണദുകാ ഭിന്നഗതികാ സിയുന്തി ഏകരസാ ദേസനാ ന ഭവേയ്യ. ഏകരസഞ്ച ദേസനം ദേസേതും ഇധ സത്ഥു അജ്ഝാസയോ. തസ്മാ തത്ഥ ഹദയവത്ഥു ന വുത്തം, ന അലബ്ഭമാനത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

യുത്തി പന ഏവം വേദിതബ്ബാ – നിപ്ഫന്നഉപാദായരൂപനിസ്സയം ധാതുദ്വയം പഞ്ചവോകാരഭവേ. തത്ഥ രൂപായതനാദീനം, ഓജായ ച ഇന്ദ്രിയബദ്ധതോ ബഹിപി പവത്തിദസ്സനതോ ന തംനിസ്സയതാ യുജ്ജതി, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനമ്പി തദുഭയരഹിതേപി സന്താനേ ധാതുദ്വയദസ്സനതോ ന തംനിസ്സയതാ യുജ്ജതി, ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സാപി അഞ്ഞകിച്ചം വിജ്ജതീതി ന തംനിസ്സയതാ യുജ്ജതി ഏവാതി പാരിസേസതോ ഹദയവത്ഥു, തേസം നിസ്സയോതി വിഞ്ഞായതി. സക്കാ ഹി വത്തും നിപ്ഫന്നഉപാദായരൂപനിസ്സയം ധാതുദ്വയം പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപപടിബദ്ധവുത്തിഭാവതോ. യം യഞ്ഹി രൂപപടിബദ്ധവുത്തി, തം തം നിപ്ഫന്നഉപാദായരൂപനിസ്സയം ദിട്ഠം യഥാ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി. ‘‘പഞ്ചവോകാരഭവേ’’തി ച വിസേസനം മനോവിഞ്ഞാണധാതുവസേന കതം. മനോധാതു പന ചതുവോകാരഭവേ നത്ഥേവ. നനു ച ഇന്ദ്രിയനിസ്സയതായപി സാധനതോ വിരുദ്ധോ ഹേതു ആപജ്ജതീതി? ന ദിട്ഠബാധനതോ. ദിട്ഠം ഹേതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വിയ ധാതുദ്വയസ്സ വത്ഥുനോ മന്ദതിക്ഖാദിഅനനുവിധാനം. തഥാ ഹിസ്സ പാളിയം ഇന്ദ്രിയപച്ചയതാ ന വുത്താ. തേന തദനുവിധാനസങ്ഖാതാ ഇന്ദ്രിയനിസ്സയതാ ബാധീയതി. ഹോതു ധാതുദ്വയനിസ്സയോ ഹദയവത്ഥു, ഉപാദായരൂപഞ്ച, ഏതം പന കമ്മസമുട്ഠാനം, പടിനിയതകിച്ചം, ഹദയപദേസേ ഠിതമേവാതി കഥം വിഞ്ഞായതീതി? വുച്ചതേ – വത്ഥുരൂപഭാവതോ കമ്മസമുട്ഠാനം ചക്ഖു വിയ, തതോ ഏവ പടിനിയതകിച്ചം, വത്ഥുരൂപഭാവതോതി ച വിഞ്ഞാണനിസ്സയഭാവതോതി അത്ഥോ. അട്ഠിം കത്വാ മനസി കത്വാ സബ്ബചേതസാ സമന്നാഹരിത്വാ കിഞ്ചി ചിന്തേന്തസ്സ ഹദയസ്സ ഖിജ്ജനതോ തത്ഥേതമവട്ഠിതന്തി വിഞ്ഞായതി. താസഞ്ഞേവ ധാതൂനന്തി മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനംയേവ. നിസ്സയഭാവതോ ഉപരി ആരോപേത്വാ വഹന്തം വിയ പച്ചുപതിട്ഠതീതി ഉബ്ബഹനപച്ചുപട്ഠാനം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

൪൪൧. അഭിക്കമോ ആദി യേസം തേ അഭിക്കമാദീ. ആദി-സദ്ദേന പടിക്കമസമിഞ്ജനപസാരണഉക്ഖേപനഅവേക്ഖേപനാദികാ സബ്ബാ കിരിയാ പരിഗ്ഗയ്ഹതി. തേസം അഭിക്കമാദീനം പവത്തകം ചിത്തം സമുട്ഠാനം യസ്സാ സാ അഭിക്കമാദിപ്പവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനാ, വായോധാതു. തസ്സാ യം സഹജരൂപകായസ്സ ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനസങ്ഖാതം കിച്ചം, തസ്സ സഹകാരീകാരണഭൂതോ ആകാരവിസേസോ കായവിഞ്ഞത്തി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഭിക്കമാദി…പേ… കായവിഞ്ഞത്തീ’’തി.

കസ്സ പന ആകാരവികാരോതി? സാമത്ഥിയതോ വായോധാതുഅധികാനം ചിത്തജമഹാഭൂതാനം. കിം തം സാമത്ഥിയം? ചിത്തജതാ, ഉപാദായരൂപതാ ച. അഥ വാ വായോധാതുയാ ആകാരവികാരോ സഹജ…പേ… പച്ചയോതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യദി ഏവം വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായരൂപഭാവോ ന യുജ്ജതി. ന ഹി ഉപാദായരൂപം ഏകഭൂതസന്നിസ്സയം അത്ഥി. ‘‘ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി ഹി വുത്തം, നായം ദോസോ ചതുന്നം വികാരോ ചതൂസു ഏകസ്സാപി ഹോതി ചതുസാധാരണധനം വിയ. വായോധാതുഅധികതായ ച കലാപസ്സ ‘‘വായോധാതുയാ’’തി വചനം ന വിരുജ്ഝതി. ഏവം അധികതാ ച സാമത്ഥിയതോ, ന പമാണതോ. അഞ്ഞഥാ ഹി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതാ ന യുജ്ജേയ്യ. വായോധാതുയാ ഏവാതി കേചി. തേസം മതേന വിഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദായരൂപതാ ദുരുപപാദാ. ന ഹി ഏകസ്സ വികാരോ ചതുന്നം ഹോതി. സാ പനായം ഹത്ഥചലനാദീസു ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരമവിഞ്ഞായമാനന്തരേന മനോദ്വാരജവനേന ഗയ്ഹതി. ഫന്ദമാനവണ്ണവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി. തസ്സ ച തഗ്ഗഹണാനന്തരം ഗഹണം ഹോതീതി കഥമേതം വിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായഗ്ഗഹണതോ. ന ഹി വിഞ്ഞത്തിവികാരരഹിതേസു രുക്ഖചലനാദീസു ‘‘ഇദമേസ കാരേതി മഞ്ഞേ’’തി അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ദിട്ഠം, ഹത്ഥചലനാദീസു പന ദിട്ഠം. തസ്മാ ഫന്ദമാനവണ്ണവിനിമുത്തോ കോചി വികാരോ അത്ഥി അധിപ്പായസ്സ ഞാപകോതി വിഞ്ഞായതി. ഞാപകോ ച ഹേതു ഞാപേതബ്ബമത്ഥം സയം ഗഹിതോ ഏവ ഞാപേതി, ന വിജ്ജമാനതാമത്തേനാതി വണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വികാരഗ്ഗഹണമ്പി അനുമാനതോ വിഞ്ഞായതി. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘വിസയത്തമനാപന്നാ, സദ്ദാ നേവത്ഥബോധകാ;

ന സത്താമത്തതോ അത്ഥേ, തേ അഞ്ഞാതാ പകാസകാ’’തി.

യദി വികാരഗ്ഗഹണമേവ കാരണം അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ, കസ്മാ അഗ്ഗഹിതസങ്കേതാനം അധിപ്പായഗ്ഗഹണം ന ഹോതീതി? ന കേവലം വികാരഗ്ഗഹണമേവ അധിപ്പായഗ്ഗഹണസ്സ കാരണം, അഥ ഖോ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗ്ഗഹണഞ്ച ഇമസ്സ ഉപനിസ്സയോതി ദട്ഠബ്ബം. ഥമ്ഭനസന്ധാരണചലനാനി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതായ വായോധാതുയാ ഹോന്തീതി വുത്തം. കിം സബ്ബാവ വായോധാതൂ സബ്ബാനി താനി കരോന്തീതി? നയിദമേവം. സത്തമജവനസമ്ഭൂതാ ഹി വായോധാതു പുരിമജവനസമ്ഭൂതാ വായോധാതുയോ ഉപഥമ്ഭകപച്ചയേ ലഭിത്വാ ദേസന്തരുപ്പത്തിഹേതുഭാവേന ചലയതി ചിത്തജരൂപം, ന ഇതരാ. ഇതരാ പന സന്ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തം കരോന്തിയോ തസ്സാ ഉപകാരായ ഹോന്തി. ദേസന്തരുപ്പത്തി ഏവ ചലനന്തി നിമിത്തേ ച കത്തുഭാവോ സമാരോപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ധമ്മാനം അബ്യാപാരതാ, ഖണികതാ ച ന സിയാ. സത്തഹി യുഗേഹി ആകഡ്ഢിതബ്ബസകടമേത്ഥ അട്ഠകഥായം നിദസ്സിതം. ചിത്തജരൂപേ പന ചലന്തേ തംസമ്ബന്ധതായ ഉതുകമ്മാഹാരജരൂപമ്പി ചലതി നദീസോതേ പക്ഖിത്തസുക്ഖഗോമയപിണ്ഡം വിയ ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തരം വിഞ്ഞത്തിഗ്ഗഹണസ്സ വുത്തത്താ. കിം ചലനകരാ ഏവ വായോധാതു വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാതി? നയിദമേവം, തഥാ ചലയിതുമസക്കുണന്തിയോപി ഥമ്ഭനസന്ധാരണമത്തകരാ പഠമജവനാദിസമ്ഭൂതാപി വായോധാതുയോ വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതാ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം. യേന ദിസാഭാഗേനായം അഭിക്കമാദിം പവത്തേതുകാമോ, തദഭിമുഖവികാരസബ്ഭാവതോ. അധിപ്പായസഹഭാവീ ഹി വികാരോ വിഞ്ഞത്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ മനോദ്വാരാവജ്ജനസ്സാപി വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകവചനം സുട്ഠു യുജ്ജതി. യഥാവുത്തവികാരഗ്ഗഹണമുഖേന തംസമങ്ഗിനോ അധിപ്പായോ വിഞ്ഞായതീതി വുത്തം ‘‘അധിപ്പായപ്പകാസനരസാ’’തി.

കായവിപ്ഫന്ദനസ്സ ഹേതുഭൂതായ വായോധാതുയാ വികാരഭാവതോ പരിയായേന വിഞ്ഞത്തി കായവിപ്ഫന്ദനഹേതുഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വുത്താ. ചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുപദട്ഠാനാതി ച വായോധാതുയാ കിച്ചാധികതായ വുത്തം. കായവിപ്ഫന്ദനേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനഹേതുത്താതി കായവിപ്ഫന്ദനേന കരണഭൂതേന അധിപ്പായസ്സ വിഞ്ഞാപനഹേതുഭാവതോ കായവിഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – വിഞ്ഞാപേതീതി വിഞ്ഞത്തി. കിം വിഞ്ഞാപേതി? അധിപ്പായം. കേന? കായേന. കീദിസേന? വിപ്ഫന്ദമാനേനാതി. ദുതിയനയേ പന യഥാവുത്തേന കായേന വിഞ്ഞായതീതി കായവിഞ്ഞത്തി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അത്ഥാവബോധനസമത്ഥോ വചീവിസേസോ വചീഭേദോ. തേന വായുവനപ്പതിനദീഘോസാദിം നിവത്തേതി. തസ്സ പവത്തകം ചിത്തം സമുട്ഠാനം യസ്സാ സാ വചീഭേദപ്പവത്തകചിത്തസമുട്ഠാനാ, പഥവീധാതു. തസ്സാ യം ഉപാദിന്നസങ്ഖാതസ്സ അക്ഖരുപ്പത്തിട്ഠാനസ്സ ഘട്ടനസഞ്ഞിതം കിച്ചം, തസ്സ സഹകാരീകാരണഭൂതോ ആകാരവിസേസോ വചീവിഞ്ഞത്തി നാമാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വചീഭേ…പേ… വചീവിഞ്ഞത്തീ’’തി.

ഇദാനി ‘‘കസ്സ പന ആകാരവികാരോ’’തിആദി കായവിഞ്ഞത്തിയം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ‘‘ഫന്ദമാനവണ്ണഗ്ഗഹണാനന്തര’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘സുയ്യമാനസദ്ദസവനാനന്തര’’ന്തി യോജേതബ്ബം. ഇധ ച ഥമ്ഭനാദീനം അഭാവതോ ‘‘സത്തമജവനസമ്ഭൂതാ’’തിആദിനയോ ന ലബ്ഭതി. ഘട്ടനേന ഹി സദ്ധിം സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഘട്ടനഞ്ച പഠമജവനാദീസുപി ലബ്ഭതേവ. ഘട്ടനം പച്ചയവസേന ഭൂതകലാപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നതരുപ്പാദോ. ചലനം ഏകസ്സാപി ദേസന്തരുപ്പാദപരമ്പരതാതി അയമേതേസം വിസേസോ. യഥാ ച വായോധാതുയാ ചലനം കിച്ചം, ഏവം പഥവീധാതുയാ ഘട്ടനം. തേനേവാഹ ‘‘പഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നഘട്ടനസ്സ പച്ചയോ’’തി. സേസം വുത്തനയമേവ. യഥാ ഹീതിആദി കായവചീവിഞ്ഞത്തീനം അനുമാനവസേന ഗഹേതബ്ബഭാവവിഭാവനം. യഥാ ഹി ഉസ്സാപേത്വാ ബദ്ധഗോസീസാദിരൂപാനി ദിസ്വാ തദനന്തരപ്പവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരവീഥിയാ ഗോസീസാദീനം ഉദകസഹചാരിപ്പകാരസഞ്ഞാണാകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകഗ്ഗഹണം ഹോതി, ഏവം വിപ്ഫന്ദമാനസമുച്ചാരിയമാനവണ്ണസദ്ദേ ഗഹേത്വാ തദനന്തരപവത്തായ അവിഞ്ഞായമാനന്തരായ മനോദ്വാരവീഥിയാ പുരിമസിദ്ധസമ്ബന്ധഗഹണൂപനിസ്സയസഹിതായ സാധിപ്പായവികാരഗ്ഗഹണം ഹോതി.

൪൪൨. രൂപാനി പരിച്ഛിന്ദതി, സയം വാ തേഹി പരിച്ഛിജ്ജതി, രൂപാനം വാ പരിച്ഛേദമത്തം രൂപപരിച്ഛേദോ, തം ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി രൂപപരിച്ഛേദലക്ഖണാ. അയം ഹി ആകാസധാതു തം തം രൂപകലാപം പരിച്ഛിന്ദന്തീ വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘രൂപപരിയന്തപ്പകാസനരസാ’’തി. അത്ഥതോ പന യസ്മാ രൂപാനം പരിച്ഛേദമത്തം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘രൂപമരിയാദപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. യസ്മിം കലാപേ ഭൂതാനം പരിച്ഛേദോ, തേഹേവ അസമ്ഫുട്ഠഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. വിജ്ജമാനേപി ഹി കലാപന്തരഭൂതാനം കലാപന്തരഭൂതേഹി സമ്ഫുട്ഠഭാവേ തംതംഭൂതവിവിത്തതാ രൂപപരിയന്തോ ആകാസോതി യേസം സോ പരിച്ഛേദോ, തേഹി സോ അസമ്ഫുട്ഠോവ. അഞ്ഞഥാ പരിച്ഛിന്നതാ ന സിയാ തേസം ഭൂതാനം ബ്യാപിഭാവാപത്തിതോ. അബ്യാപിതാ ഹി അസമ്ഫുട്ഠതാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൭, ൭൨൪). കണ്ണച്ഛിദ്ദമുഖവിവരാദിവസേന ച ഛിദ്ദവിവരഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വാ. യേസം രൂപാനം പരിച്ഛേദോ, തത്ഥേവ തേസം പരിച്ഛേദഭാവേന ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘പരിച്ഛിന്നരൂപപദട്ഠാനാ’’തി. ‘‘യായ പരിച്ഛിന്നേസൂ’’തിആദിനാ ആകാസധാതുയാ തംതംകലാപാനം കലാപന്തരേഹി അസങ്കരകാരണതം ദസ്സേതി.

൪൪൩. അദന്ധതാതി അഗരുതാ. വിനോദനം വിക്ഖിപനം, അപനയനന്തി അത്ഥോ. അഥദ്ധതാതി അകഥിനതാ. അത്തനോ മുദുഭാവേനേവ സബ്ബകിരിയാസു അവിരോധിതാ. മുദു ഹി കത്ഥചി ന വിരുജ്ഝതി. തീസുപി ഠാനേസു പടിപക്ഖേ അ-കാരോ ദന്ധതാദിഹേതൂനം പടിപക്ഖസമുട്ഠാനത്താ ലഹുതാദീനന്തി കേചി. അപരേ പന ‘‘സത്താപടിസേധേ’’തി വദന്തി. സരീരേന കത്തബ്ബകിരിയാനം അനുകൂലതാസങ്ഖാതകമ്മഞ്ഞഭാവോ ലക്ഖണം ഏതിസ്സാതി സരീരകിരിയാനുകൂലകമ്മഞ്ഞഭാവലക്ഖണാ. അകമ്മഞ്ഞം ദുബ്ബലം നാമ ഹോതീതി കമ്മഞ്ഞതാ അദുബ്ബലഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ വുത്താ.

ലഹുതാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിജഹനേന ദുവിഞ്ഞേയ്യനാനത്തതാ വുത്താതി തംതംവികാരാധികരൂപേഹി തംനാനത്തപ്പകാസനത്ഥം ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തി വുത്തം. ധാതുക്ഖോഭോ വാതപിത്തസേമ്ഹപകോപോ, രസാദിധാതൂനം വാ വികാരാവത്ഥാ. ദ്വിധാ വുത്തോപി അത്ഥതോ പഥവീധാതുആദീനം ധാതൂനംയേവ വികാരോതി ദട്ഠബ്ബോ. പടിപക്ഖപച്ചയാ സപ്പായഉതുആഹാരാവിക്ഖിത്തചിത്തതാ. തേ ച തംതംവികാരസ്സ വിസേസപച്ചയഭാവതോ വുത്താ, അവിസേസേന പന സബ്ബേ സബ്ബേസം പച്ചയാ. യതോ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞാവിജഹനം, ഇദ്ധിവളഞ്ജനാദീസു വിയ വസവത്തനം മദ്ദവപ്പകാരോ. സുപരിമദ്ദിതചമ്മസുധന്തസുവണ്ണഗഹണഞ്ചേത്ഥ മുദുകമ്മഞ്ഞസദിസരൂപനിദസ്സനമത്തം, ന തം ഇധ അധിപ്പേതം മുദുതാകമ്മഞ്ഞതാസബ്ഭാവതോ. ന ഹി അനിന്ദ്രിയബദ്ധരൂപസന്താനേ ലഹുതാദീനി സമ്ഭവന്തി, ഇന്ദ്രിയബദ്ധേപി രൂപഭവേ ന സന്തി ദന്ധത്തകരാദിധാതുക്ഖോഭാഭാവതോ. സതി ഹി താദിസേ ധാതുക്ഖോഭേ തപ്പടിപക്ഖപച്ചയസമുട്ഠാനാഹി ലഹുതാദീഹി ഭവിതബ്ബന്തി കേചി, തം അകാരണം. ന ഹി വൂപസമേതബ്ബപച്ചനീകാപേക്ഖോ തബ്ബിരോധിധമ്മസമുപ്പാദോ, തഥാ സതി സഹേതുകകിരിയചിത്തുപ്പാദേസു കായലഹുതാദീനം അഭാവോവ സിയാ. കസ്മാ പന കമ്മജരൂപേസു ലഹുതാദയോ ന ഹോന്തീതി? പച്ചുപ്പന്നപച്ചയാപേക്ഖത്താ. അഞ്ഞഥാ സബ്ബദാഭാവീഹി ലഹുതാദീഹി ഭവിതബ്ബം സിയാതി.

൪൪൪. ആദി ചയോ, ഈസം വാ ചയോതി ആചയോ, യഥാപച്ചയം തതോ തതോ ആഗതസ്സ വിയ ചയോതി വാ ആചയോ, തദുഭയം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ ആചയോ ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ആചയലക്ഖണോ. രൂപസ്സ ഉപചയോ പഠമുപ്പാദോ, വഡ്ഢി ച ‘‘ഉപഞ്ഞത്തം ഉപസിത്ത’’ന്തിആദീസു വിയ ഉപ-സദ്ദസ്സ പഠമൂപരിഅത്ഥസ്സ നിദസ്സനതോ. പുബ്ബന്തതോതി പുബ്ബകോട്ഠാസതോ, അനാഗതഭാവതോതി അത്ഥോ. ഉപ്പജ്ജമാനേ രൂപധമ്മേ ഉപ്പാദോ അനാഗതക്ഖണതോ ഉമ്മുജ്ജാപേന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉമ്മുജ്ജാപനരസോ’’തി. തഥാ സോ ‘‘ഇമേ രൂപധമ്മാ’’തി നിയ്യാതേന്തോ വിയ ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘നിയ്യാതനപച്ചുപട്ഠാനോ’’തി. പരിപുണ്ണഭാവപച്ചുപട്ഠാനതാ ‘‘ഉപരിചയോ ഉപചയോ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാ. പവത്തിലക്ഖണാതി രൂപാനം പവത്തനന്തി ലക്ഖിതബ്ബാ. അനുപ്പബന്ധനരസാതി പുബ്ബാപരവസേന അനു അനു പബന്ധനകിച്ചാ. തതോ ഏവ അനുപച്ഛേദവസേന ഗഹേതബ്ബതോ അനുപച്ഛേദപച്ചുപട്ഠാനാ.

ഉഭയമ്പീതി ഉപചയോ സന്തതീതി ഉഭയമ്പി. ജാതിരൂപസ്സേവാതി രൂപുപ്പാദസ്സേവ അധിവചനം. യദി ഏവം കസ്മാ വിഭജ്ജ വുത്താതി ആഹ ‘‘ആകാരനാനത്തതോ’’തി, ജാതിരൂപസ്സ പവത്തിആകാരഭേദതോതി അത്ഥോ. വേനേയ്യവസേന വിഭജ്ജകഥനേ കാരണം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. കഥം പനേതം വിഞ്ഞാതബ്ബം, പവത്തിആകാരനാനത്തതോ ജാതിരൂപസ്സ ഭേദോ, ന സഭാവതോതി? നിദ്ദേസതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യോ ആയതനാനന്തി യോ അഡ്ഢേകാദസന്നം രൂപായതനാനം ആദിചയത്താ ‘‘ആചയോ’’തി വുത്തോ. സോ ഏവ ഉപചയോ പഠമുപ്പാദഭാവതോ ഉപ-സദ്ദോ പഠമത്ഥോതി കത്വാ. യോ പന തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഉപരി ചയത്താ ഉപചയോ, സാ ഏവ സന്തതി അനുപബന്ധവസേന ഉപ്പത്തിഭാവതോ. അഥ വാ യോ ആയതനാനം ആചയോ പഠമഭാവേന ഉപലക്ഖിതോ ഉപ്പാദോ, സോ പന തത്ഥേവ ഉപ്പജ്ജമാനാനം ഉപരി ചയത്താ ഉപചയോ, വഡ്ഢീതി അത്ഥോ. ഉപചയോ വഡ്ഢിഭാവേന ഉപലക്ഖിതോ ഉപ്പാദോ, സാ ഏവ സന്തതി പബന്ധാകാരേന ഉപ്പത്തിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠകഥായമ്പീ’’തിആദി.

തത്ഥ ഏവം കിം കഥിതന്തി ‘‘യോ ആയതനാനം ആചയോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൬൪൧) നിദ്ദേസേന കിം അത്ഥജാതം കഥിതം ഹോതി? ആയതനേന ആചയോ കഥിതോ. ആചയുപചയസന്തതിയോ ഹി നിബ്ബത്തിഭാവേന ആചയോ ഏവാതി ആയതനേഹി ആചയാദീനം പകാസിതത്താ തേഹി ആചയോ കഥിതോ. ആയതനാനം ആചയാദിവചനേനേവ ആചയസഭാവാനി ഉപ്പാദധമ്മാനി ആയതനാനീതി ആചയേന തംപകതികം ആയതനം കഥിതം. ലക്ഖണഞ്ഹി ഉപ്പാദോ, ന രൂപരൂപന്തി.

രൂപപരിപാകോ രൂപധമ്മാനം ജിണ്ണതാ. ഉപനയനരസാതി ഭങ്ഗുപനയനകിച്ചാ. സഭാവാനപഗമേപീതി കക്ഖളതാദിസഭാവസ്സ അവിഗമേപി. ഠിതിക്ഖണേ ഹി ജരാ, ന ച തദാ ധമ്മോ സഭാവം വിജഹതി നാമ. നവഭാവോ ഉപ്പാദാവത്ഥാ, തസ്സ അപഗമഭാവേന ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘നവഭാവാപഗമപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി. ‘‘അരൂപധമ്മാന’’ന്തി ഇദം തേസം ജരായ സുട്ഠു പടിച്ഛന്നതായ വുത്തം. രൂപധമ്മാനമ്പി ഹി ഖണികജരാ പടിച്ഛന്നാ ഏവ, യാ അവീചിജരാതിപി വുച്ചതി. ഏസ വികാരോതി ഖണ്ഡിച്ചാദിവികാരമാഹ. സോ ഹി അരൂപധമ്മേസു ന ലബ്ഭതി. യാ അവീചിജരാ നാമ, തസ്സാപി ഏസ വികാരോ നത്ഥീതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. നത്ഥി ഏതിസ്സാ ജരായ വീചീതി അവീചിജരാ, നവഭാവതോ ദുവിഞ്ഞേയ്യന്തരജരാതി അത്ഥോ.

പരിതോ സബ്ബസോ ‘‘ഭിജ്ജന’’ന്തി ലക്ഖിതബ്ബാതി പരിഭേദലക്ഖണാ. നിച്ചം നാമ ധുവം, രൂപം പന ഖണഭങ്ഗിതായ യേന ഭങ്ഗേന ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, സോ അനിച്ചസ്സ ഭാവോതി അനിച്ചതാ. സാ പന യസ്മാ ഠിതിപ്പത്തം രൂപം വിനാസഭാവേന സംസീദന്തീ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സംസീദനരസാ’’തി. യസ്മാ ച സാ രൂപധമ്മാനം ഭങ്ഗഭാവതോ ഖയവയാകാരേനേവ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഖയവയപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി.

൪൪൫. ഓജാലക്ഖണോതി ഏത്ഥ അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ രസസ്സ സാരോ ഉപഥമ്ഭബലകരോ ഭൂതനിസ്സിതോ ഏകോ വിസേസോ ഓജാ. കബളം കരീയതീതി കബളീകാരോ. ആഹരീയതീതി ആഹാരോ, കബളം കത്വാ അജ്ഝോഹരീയതീതി അത്ഥോ. ഇദം പന സവത്ഥുകം ഓജം ദസ്സേതും വുത്തം. ബാഹിരം ആഹാരം പച്ചയം ലഭിത്വാ ഏവ അജ്ഝത്തികാഹാരോ രൂപം ഉപ്പാദേതി, സോ പന രൂപം ആഹരതീതി ആഹാരോ. തേനാഹ ‘‘രൂപാഹരണരസോ’’തി. തതോ ഏവ ഓജട്ഠമകരൂപുപ്പാദനേന ഇമസ്സ കായസ്സ ഉപഥമ്ഭനപച്ചുപട്ഠാനോ. ഓജായ രൂപാഹരണകിച്ചം ബാഹിരാധീനന്തി ആഹ ‘‘ആഹരിതബ്ബവത്ഥുപദട്ഠാനോ’’തി.

൪൪൬. ബലരൂപന്തിആദീസു ഇമസ്മിം കായേ ബലം നാമ അത്ഥി, സമ്ഭവോ നാമ അത്ഥി, രോഗോ നാമ അത്ഥി, ‘‘ജാതി സഞ്ജാതീ’’തി (വിഭ. ൧൯൧) വചനതോ ജാതി നാമ അത്ഥി, തേഹിപി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി വിനാ അഭാവതോ ഉപാദായരൂപേഹി ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ഏകച്ചാനന്തി അഭയഗിരിവാസീനം. പടിക്ഖിത്തന്തി ഏത്ഥ ഏവം പടിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ – മിദ്ധം രൂപമേവ ന ഹോതി നീവരണേസു ദേസിതത്താ. യസ്സ ഹി നീവരണേസു ദേസനാ, തം ന രൂപം യഥാ കാമച്ഛന്ദോ. സിയാ പനേതം ദുവിധം മിദ്ധം രൂപം, അരൂപഞ്ചാതി. തത്ഥ യം അരൂപം, തം നീവരണേസു ദേസിതം ‘‘ന രൂപ’’ന്തി? തം ന, വിസേസവചനാഭാവതോ. ന ഹി വിസേസേത്വാ മിദ്ധം നീവരണേസു ദേസിതം, തസ്മാ മിദ്ധസ്സ ദുവിധതം പരികപ്പേത്വാപി ന സക്കാ നീവരണഭാവം നിവത്തേതും. സക്കാ ഹി വത്തും ‘‘യം തം അരൂപതോ അഞ്ഞം മിദ്ധം പരികപ്പിതം, തമ്പി നീവരണം മിദ്ധസഭാവത്താ ഇതരം മിദ്ധം വിയാ’’തി.

ഭവതു നീവരണം, കോ വിരോധോതി ചേ? നീവരണഞ്ച പഹാതബ്ബം. പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ‘‘അദ്ധാ മുനീസി സമ്ബുദ്ധോ, നത്ഥി നീവരണാ തവാ’’തി (സു. നി. ൫൪൬) വചനതോ. അപ്പഹാതബ്ബഞ്ച രൂപം ‘‘കതമേ ധമ്മാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ? ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലം, ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകോ, തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതം, രൂപഞ്ച നിബ്ബാനഞ്ച. ഇമേ ധമ്മാ നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൭) വചനതോ. ന ചേത്ഥ തദാരമ്മണകിലേസപ്പഹാനം അധിപ്പേതം ‘‘രൂപം, ഭിക്ഖവേ, ന തുമ്ഹാകം, തം പജഹഥാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൩.൩൪) വിയ കാമച്ഛന്ദാദീനം തഥാ പഹാനസ്സ അനധിപ്പേതത്താ. തസ്മാ ന മിദ്ധം രൂപം. യദി മിദ്ധസ്സ രൂപഭാവം ന സമ്പടിച്ഛഥ, കഥം ഭഗവതോ നിദ്ദാ. മിദ്ധഞ്ഹി ‘‘നിദ്ദാപചലായികാ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ വിഭത്തത്താ നിദ്ദാതി? ന മിദ്ധം നിദ്ദാ, നിദ്ദാഹേതുഭാവതോ പന തം ‘‘നിദ്ദാ’’തി വിഭത്തം യഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി. ഏവമ്പി നിദ്ദാഹേതുനോ മിദ്ധസ്സ അഭാവതോ കഥം ഭഗവതോ നിദ്ദാതി? നിദ്ദാ ഭഗവതോ സരീരഗിലാനിയാ, ന മിദ്ധേന. സാ ച നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതി, തമഹം ആയമിസ്സാമീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൨) വചനതോ. ന ചേത്ഥ ഏവമവധാരണം മിദ്ധമേവ നിദ്ദാഹേതൂതി, നിദ്ദാഹേതു ഏവ മിദ്ധന്തി ഏവമവധാരണാ. തസ്മാ അഞ്ഞോപി അത്ഥി നിദ്ദാഹേതു, കോ പന സോതി? സരീരഗിലാനിയാ. തേന വുത്തം ‘‘നിദ്ദാ ഭഗവതോ സരീരഗിലാനിയാ, ന മിദ്ധേനാ’’തി.

നിദ്ദാ ച ഭഗവതോ നത്ഥീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘അഭിജാനാമി ഖോ പനാഹം അഗ്ഗിവേസ്സന…പേ… ദിവാ സുപിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) വചനതോ. ഇതോപി ന മിദ്ധം രൂപം സമ്പയോഗവചനതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ഥിനമിദ്ധനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണേന നീവരണഞ്ചേവ നീവരണസമ്പയുത്തഞ്ചാ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൧൭൬). ന ചേത്ഥ യഥാലാഭഭവനം? സക്കാ പച്ചേതും ‘‘സക്ഖരകഥലികമ്പി മച്ഛഗുമ്ബമ്പി ചരന്തമ്പി തിട്ഠന്തമ്പീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൪൯) വിയ അപ്പസിദ്ധതായ രൂപഭാവസ്സ. സിദ്ധേ ഹി തസ്സ രൂപഭാവേ സമ്ഭവതോ യഥാലാഭപച്ചയോ യുജ്ജേയ്യാതി. ഇതോപി ന രൂപം മിദ്ധം ആരുപ്പേസു ഉപ്പജ്ജനതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘നീവരണം ധമ്മം പടിച്ച നീവരണോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി നപുരേജാതപച്ചയാ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൮.൮) ഇമസ്സ വിഭങ്ഗേ ‘‘ആരുപ്പേ കാമച്ഛന്ദനീവരണം പടിച്ച ഥിനമിദ്ധനീവരണം ഉദ്ധച്ചനീവരണം അവിജ്ജാനീവരണം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വിത്ഥാരോ. തസ്മാ ‘‘ന മിദ്ധം രൂപ’’ന്തി യം അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തം, തം സുപടിക്ഖിത്തമേവ.

ഇതരേസൂതി ബലരൂപാദീസു. കമ്മസമുട്ഠാനസ്സാപി രോഗസ്സ വിസഭാഗപച്ചയസമുപ്പന്നോ ധാതുക്ഖോഭോ ആസന്നകാരണം, പഗേവ ഇതരസ്സ. സോ ച അത്ഥതോ രൂപധമ്മാനം വികാരാവത്ഥാഠിതിഭങ്ഗക്ഖണേസു ഏവ സിയാതി വുത്തം ‘‘രോഗരൂപം ജരതാഅനിച്ചതാഗഹണേന ഗഹിതമേവാ’’തി. ഉപചയസന്തതിഗഹണേന ഗഹിതമേവാതി തബ്ബിനിമുത്തസ്സ രൂപുപ്പാദസ്സ അഭാവതോ. ഉപാദാവത്ഥായ ച അഞ്ഞാ ജാതി നാമ നത്ഥേവ. സമ്ഭവോ കാമധാതുയം ഏകച്ചിയസത്താനം ഇന്ദ്രിയപരിപാകപച്ചയോ ആപോധാതുയാ പവത്തിആകാരവിസേസോതി ആഹ ‘‘സമ്ഭവരൂപം ആപോധാതുഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവാ’’തി. കായബലം നാമ അത്ഥതോ വായോധാതുയാ പവത്തിആകാരവിസേസോ തസ്സാ വിപ്ഫാരഭാവതോ. യതോ നം ‘‘പാണബല’’ന്തി വദന്തി, തേനാഹ ‘‘ബലരൂപം വായോധാതുഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവാ’’തി. കസ്മാ പന നേസം അയഥാക്കമതോ പടിക്ഖേപോ കതോതി? വിസും നത്ഥീതി കത്വാ അനുപലബ്ഭമാനത്താ അനാദരദസ്സനത്ഥം, മിദ്ധപടിക്ഖേപോ വാ മഹാപഞ്ഹോതി പഠമം കതോ. തദനുസാരേന പടിലോമനയേന ഇതരേസമ്പി അഭാവോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഇതീ’’തി ഇദം ‘‘അട്ഠവീസതിവിധ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ഇമിനാ വുത്തക്കമേന അട്ഠവീസതിവിധം ഹോതീതി. സോ ച ഖോ പാളിയം ആഗതനയേനേവാതി അനൂനതാ വേദിതബ്ബാ. അനധികഭാവോ പന ദസ്സിതോ ഏവ.

൪൪൭. സമ്പയുത്തധമ്മരാസി ഹിനോതി ഏതേന പതിട്ഠഹതീഹി ഹേതു, മൂലട്ഠേന ലോഭാദികോ, അലോഭാദികോ ച, താദിസോ ഹേതു ന ഹോതീതി നഹേതു. നാസ്സ ഹേതു അത്ഥീതി അഹേതുകം, സഹേതുകപടിയോഗിഭാവതോ ഹേതുനാ സഹ ന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. അഹേതുകമേവ ഹേതുനാ വിപ്പയുത്തതായ ഹേതുവിപ്പയുത്തം. ധമ്മനാനത്താഭാവേപി ഹി സദ്ദത്ഥനാനത്തേന വേനേയ്യവസേന ദുകന്തരദേസനാ ഹോതീതി ദുകപദവസേന ചേതം വുത്തം. പച്ചയാധീനവുത്തിതായ സഹ പച്ചയേനാതി സപ്പച്ചയം. അത്തനോ പച്ചയേഹി ലോകേ നിയുത്തം, വിദിതന്തി വാ ലോകിയം. ആ ഭവഗ്ഗം, ആ ഗോത്രഭും വാ സവന്തീതി ആസവാ, സഹ ആസവേഹീതി സാസവം, ആസവേഹി ആലമ്ബിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ആദിസദ്ദേന സംയോജനീയം ഓഘനീയം യോഗനീയം നീവരണീയം സംകിലേസികം പരാമട്ഠം അചേതസികം ചിത്തവിപ്പയുത്തം നരൂപാവചരം നഅരൂപാവചരം നഅപരിയാപന്നം അനിയതം അനിയ്യാനികം അനിച്ചന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. തം അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്താ അജ്ഝത്താ, ഇന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മാ, തേസു ഭവം അജ്ഝത്തികം, ചക്ഖാദി. അട്ഠകഥായം പന വുത്തനയേന അജ്ഝത്തമേവ അജ്ഝത്തികം യഥാ വേനയികോതി (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൮) ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അത്തഭാവം അധികിച്ച പവത്തത്താ അജ്ഝത്തിക’’ന്തി. സേസം തേവീസതിവിധം. ‘‘തതോ ബാഹിരത്താ’’തി ഇദം അജ്ഝത്തികലക്ഖണാഭാവതോ വുത്തം. ഘട്ടനവസേനാതി വിസയീ, വിസയോ ച ഹുത്വാ സങ്ഘട്ടനവസേന. സേസം സോളസവിധം. വിപരീതത്താതി ഘട്ടനവസേന അഗഹേതബ്ബതോ. ദുപ്പടിവിജ്ഝസഭാവത്താതി സുഖുമഭാവേന ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവത്താ. ഞാണസ്സ ആസന്നേ ന ഹോതീതി ദൂരേ. തേരസ ഹദയവത്ഥുപരിയോസാനാനി. സഭാവേനേവാതി ‘‘രൂപസ്സ പരിച്ഛേദോ, രൂപസ്സ വികാരോ, രൂപസ്സ ഉപചയോ’’തിആദിനാ അഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനോ സഭാവേനേവ കക്ഖളത്താദിനാ ഞാണേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതബ്ബതോ. സേസം ദസവിധം. തബ്ബിപരീതതായാതി സഭാവേന അപരിഗ്ഗഹിതബ്ബതോ. സോതാദീനമ്പി ചക്ഖുനോ വിയ പസന്നസഭാവത്താ ഏവ യഥാസകം വിസയഗ്ഗഹണപച്ചയതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖാദി…പേ… പസാദരൂപ’’ന്തി. വിപരീതത്താതി തബ്ബിധുരസഭാവത്താ. അധിപതിയട്ഠേനാതി ഏത്ഥ ചക്ഖാദീനം താവ പഞ്ചന്നം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആധിപതേയ്യം തേസം പടുമന്ദഭാവാനുവത്തനതോ, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയദ്വയസ്സ സകിച്ചേ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ സഹജരൂപാനുപാലനേ. തദുഭയം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഉപാദിന്നത്താതി ഗഹിതത്താ. കമ്മനിബ്ബത്തഞ്ഹി ‘‘മമേതം ഫലം’’ന്തി കമ്മുനാ ഗഹിതം വിയ ഹോതി അപടിക്ഖേപതോ.

൪൪൮. സനിദസ്സനകമ്മജാദീനം തികാനന്തി സനിദസ്സനത്തികസ്സ, കമ്മജാദിത്തികാനഞ്ച. ഓളാരികേതി ദ്വാദസവിധേ ഓളാരികരൂപേ. രൂപന്തി രൂപായതനം. ദട്ഠബ്ബഭാവസങ്ഖാതേന സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനം, പടിഹനനഭാവസങ്ഖാതേന സഹ പടിഘേനാതി സപ്പടിഘം, സനിദസ്സനഞ്ച തം സപ്പടിഘഞ്ചാതി സനിദസ്സനസപ്പടിഘം. തത്ഥ യസ്സ ദട്ഠബ്ബഭാവോ അത്ഥി, തം സനിദസ്സനം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഗോചരഭാവോവ ദട്ഠബ്ബഭാവോ. തസ്സ രൂപായതനതോ അനഞ്ഞത്തേപി അഞ്ഞേഹി ധമ്മേഹി രൂപായതനം വിസേസേതും അഞ്ഞം വിയ കത്വാ വുത്തം ‘‘സഹ നിദസ്സനേന സനിദസ്സന’’ന്തി. ധമ്മഭാവസാമഞ്ഞേന ഹി ഏകീഭൂതേസു ധമ്മേസു യോ നാനത്തകരോ വിസേസോ, സോ അഞ്ഞോ വിയ കത്വാ ഉപചരിതും യുത്തോ. ഏവം ഹി അത്ഥവിസേസാവബോധോ ഹോതീതി. യോ സയം, നിസ്സയവസേന ച സമ്പത്താനം, അസമ്പത്താനഞ്ച പടിമുഖഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞം പതനം, സോ പടിഹനനഭാവോ, യേന ബ്യാപാരാദിവികാരപച്ചയന്തരസഹിതേസു ചക്ഖാദീനം വിസയേസു വികാരുപ്പത്തി. സേസം ഏകാദസവിധം ഓളാരികരൂപം. തഞ്ഹി സനിദസ്സനത്താഭാവതോ അനിദസ്സനം, വുത്തനയേനേവ സപ്പടിഘം. ഉഭയപടിക്ഖേപേന അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം. കമ്മതോ ജാതന്തി ഏത്ഥ യം ഏകന്തകമ്മസമുട്ഠാനം അട്ഠിന്ദ്രിയാനി, ഹദയഞ്ചാതി നവവിധം രൂപം, യഞ്ച നവവിധേ ചതുസമുട്ഠാനേ കമ്മസമുട്ഠാനം നവവിധമേവ രൂപന്തി ഏവം അട്ഠാരസവിധമ്പി കമ്മതോ ഉപ്പജ്ജനതോ കമ്മജം. യഞ്ഹി ജാതഞ്ച യഞ്ച ജായതി യഞ്ച ജായിസ്സതി, തം സബ്ബമ്പി ‘‘കമ്മജ’’ന്തി വുച്ചതി യഥാ ദുദ്ധന്തി. തദഞ്ഞപച്ചയജാതന്തി കമ്മതോ അഞ്ഞപച്ചയതോ ജാതം ഉതുചിത്താഹാരജം. നകുതോചിജാതന്തി ലക്ഖണരൂപമാഹ. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം, സദ്ദോ, ആകാസധാതു, ലഹുതാദിത്തയം ചിത്തസമുട്ഠാനാനി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനീതി ഏതം പഞ്ചദസവിധം രൂപം ചിത്തജം. ആകാസധാതു, ലഹുതാദിത്തയം, ആഹാരസമുട്ഠാനാനി അവിനിബ്ഭോഗരൂപാനീതി ഏതം ദ്വാദസവിധം രൂപം ആഹാരജം. ഏത്ഥ സദ്ദം പക്ഖിപിത്വാ തേരസവിധം രൂപം ഉതുതോ സമുട്ഠിതം ഉതുജം. സേസം കമ്മജതികേ വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൪൯. ദിട്ഠാദിചതുക്കവസേന, രൂപരൂപാദിചതുക്കവസേന, വത്ഥാദിചതുക്കവസേനാതി പാടേക്കം ചതുക്കസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. യം രൂപായതനം അദക്ഖി യം പസ്സതി യം ദക്ഖിസ്സതി യം പസ്സേയ്യ, തം സബ്ബം ദിട്ഠം നാമ ദിട്ഠസഭാവാനാതിവത്തനതോ യഥാ ദുദ്ധന്തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ദസ്സനവിസയത്താതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യത്താ. സവനവിസയത്താതി സോതവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യത്താ. ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബത്തയന്തി ഗന്ധോ രസോ ഫോട്ഠബ്ബന്തി ഏതം തയം. മുതം നാമ മുത്വാ പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘സമ്പത്തഗ്ഗാഹകഇന്ദ്രിയവിസയത്താ’’തി.

കിമിദം ഫോട്ഠബ്ബം നാമാതി? പഥവീതേജോവായോധാതുത്തയം. കസ്മാ പനേത്ഥ ആപോധാതു അഗ്ഗഹിതാ, നനു സീതതാ ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതി, സാ ച ആപോധാതൂതി? സച്ചം ഗയ്ഹതി, ന പന സാ ആപോധാതു. കിഞ്ചരഹീതി? തേജോധാതു ഏവ. മന്ദേ ഹി ഉണ്ഹഭാവേ സീതബുദ്ധി. ന ഹി സീതം നാമ കോചി ഗുണോ അത്ഥി, കേവലം പന ഉണ്ഹഭാവസ്സ മന്ദതായ സീതതാഭിമാനോ. കഥമേതം വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി ചേ? അനവട്ഠിതത്താ സീതബുദ്ധിയാ യഥാ പാരാപാരേ. തഥാ ഹി ഘമ്മകാലേ ആതപേ ഠിതാനം ഛായം പവിട്ഠാനം സീതബുദ്ധി ഹോതി, തത്ഥേവ പന പഥവീഗബ്ഭതോ ഉട്ഠിതാനം ഉണ്ഹബുദ്ധി. യദി ഹി സീതതാ ആപോധാതു സിയാ, ഏകസ്മിം കലാപേ ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം ഉപലബ്ഭേയ്യ, ന ച ഉപലബ്ഭതി. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ന ആപോധാതു സീതതാതി. ഇദഞ്ച ഭൂതാനം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതം ഇച്ഛന്താനം ഉത്തരം, അനിച്ഛന്താനമ്പി പന ചതുന്നം ഭൂതാനം ഏകസ്മിം കലാപേ കിച്ചദസ്സനേന സഭാഗവുത്തിതായ സാധിതായ ഉത്തരമേവ. യേ പന ‘‘വായോധാതുയാ ലക്ഖണം സീതതാ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി ഇദമേവ ഉത്തരം. യദി ഹി വായോധാതു സീതതാ സിയാ, ഏകസ്മിം കലാപേ ഉണ്ഹഭാവേന സദ്ധിം സീതതാ ഉപലബ്ഭേയ്യ, ന ച ഉപലബ്ഭതി. തസ്മാ വിഞ്ഞായതി ന വായോധാതു സീതതാതി. യേസം പന ദ്രവതാ ആപോധാതു, സാ ച ഫുസിത്വാ ഗയ്ഹതീതി ദസ്സനം. തേ വത്തബ്ബാ ‘‘ദ്രവഭാവോപി ഫുസീയതീതി ആയസ്മന്താനം അധിമാനമത്തം സണ്ഠാനം വിയാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം പുരാതനേഹി –

‘‘ദ്രവതാ സഹവുത്തീനി, തീണി ഭൂതാനി സമ്ഫുസം;

‘ദ്രവതം സമ്ഫുസാമീ’തി, ലോകോയമഭിമഞ്ഞതി.

‘‘ഫുസം ഭൂതാനി സണ്ഠാനം, മനസാ ഗണ്ഹതേ യഥാ;

‘പച്ചക്ഖതോ ഫുസാമീ’തി, ഞാതബ്ബാ ദ്രവതാ തഥാ’’തി.

സേസന്തി യഥാവുത്തം രൂപാദിസത്തവിധം രൂപം ഠപേത്വാ അവസിട്ഠം ഏകവീസതിവിധം രൂപം. വിഞ്ഞാണസ്സേവാതി മനോവിഞ്ഞാണസ്സേവ. അവധാരണേന രൂപായതനാദീനമ്പി മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യത്തേ നിയമാഭാവതോ ന വിഞ്ഞാതരൂപതാതി സങ്കരാഭാവം ദസ്സേതി.

നിപ്ഫന്നരൂപം പനേത്ഥ രൂപരൂപം നാമാതി യദേത്ഥ അട്ഠവീസതിവിധേ രൂപേ ‘‘നിപ്ഫന്ന’’ന്തി വുത്തം രൂപം, തദേവ രൂപലക്ഖണയോഗതോ രൂപം. രുപ്പനം രൂപം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി യഥാ അരിസസോതി, രൂപഗുണയോഗതോ വാ യഥാ നീലഗുണയോഗതോ നീലം വത്ഥന്തി. സ്വായം രൂപസദ്ദോ രുള്ഹിയാ അതംസഭാവേപി പവത്തതീതി അപരേന രൂപസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘രൂപരൂപ’’ന്തി യഥാ തിലതേലം, ദുക്ഖദുക്ഖന്തി (വിസുദ്ധി. ൨.൫൩൯) ച, രുപ്പനസഭാവം രൂപന്തി അത്ഥോ. യദി ഏവം, ആകാസധാതുആദീനം കഥം രൂപഭാവോതി? നിപ്ഫന്നരൂപസ്സ പരിച്ഛേദവികാരലക്ഖണഭാവതോ തഗ്ഗതികമേവാതി ‘‘രൂപ’’ന്ത്വേവ വുച്ചതി.

വസന്തി ഏത്ഥ ചിത്തചേതസികാ പവത്തന്തീതി വത്ഥു, ചിത്തതംസമ്പയുത്താനം ആധാരഭൂതം രൂപം. തം പന ഛബ്ബിധം. തത്ഥ ഹദയരൂപം വത്ഥു ഏവ മനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിസ്സയഭാവതോ. ന ദ്വാരം അഞ്ഞനിസ്സയാനം ചക്ഖാദി വിയ. യഥാ ഹി ചക്ഖാദീനി സമ്പടിച്ഛനാദീനം പവത്തിയാ ദ്വാരം ഹോന്തി, ന ഏവം ഹദയവത്ഥു. തേന വുത്തം ‘‘യം പനേത്ഥ ഹദയരൂപം നാമ, തം വത്ഥു, ന ദ്വാര’’ന്തി. വിഞ്ഞത്തിദ്വയം ദ്വാരം കമ്മദ്വാരഭാവതോ. തന്നിസ്സിതസ്സ ചിത്തുപ്പാദസ്സ അഭാവതോ ന വത്ഥു. പസാദരൂപം വത്ഥു ചേവ അത്തസന്നിസ്സിതസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദികസ്സ, ദ്വാരഞ്ച അഞ്ഞനിസ്സിതസ്സ സമ്പടിച്ഛനാദികസ്സ. സേസം ഏകവീസതിവിധം രൂപം വുത്തവിപരിയായതോ നേവ വത്ഥു ന ച ദ്വാരം.

൪൫൦. ഏകതോ ഏവ ജാതം ഏകജം. നനു ച ഏകതോ ഏവ പച്ചയതോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തി നത്ഥീതി? സച്ചം നത്ഥി, രൂപജനകപച്ചയേസു ഏകതോതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ന ഹി രൂപുപ്പത്തി രൂപജനകതോ അഞ്ഞം പച്ചയം അപേക്ഖതി. ദ്വിജന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേസന്തി ഇമേസം പഭേദാനം വസേന. കമ്മജമേവാതി കമ്മതോ ഏവ ജാതം. ചിത്തജമേവാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ചിത്തതോ ച ഉതുതോ ച ജാതന്തി കാലേന ചിത്തതോ, കാലേന ഉതുതോതി ഏവം ചിത്തതോ ച ഉതുതോ ച ജാതം ദട്ഠബ്ബം. തം ദ്വിജം ദ്വീഹി ജാതന്തി. പരതോ ദ്വീസുപി ഏസേവ നയോ. സദ്ദായതനമേവാതി ഏത്ഥ യം ചിത്തജം സദ്ദായതനം, തം സവിഞ്ഞത്തികമേവാതി ഏകേ. അവിഞ്ഞത്തികോപി അത്ഥി വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോതി പോരാണാ.

വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി ഹി ഏവം പവത്തമഹാഅട്ഠകഥാവാദം നിസ്സായ ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ സദ്ദസ്സ വിഞ്ഞത്തിയാ വിനാപി ഉപ്പത്തി ഇച്ഛിതബ്ബാ. ന ഹി വിഞ്ഞത്തി ‘‘കായവാചായ വിഞ്ഞത്തീ’’തി വചനതോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യേന സദ്ദേന സഹ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം സന്തേ ചിത്തജേനാപി സദ്ദനവകേന ഭവിതബ്ബം. സോ ച വാദോ ‘‘സദ്ദോ ച ഹോതി, ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോ ചാ’’തി വിരുദ്ധമേവേതന്തി മഞ്ഞമാനേഹി സങ്ഗഹകാരേഹി പടിക്ഖിത്തോ. അപരേ പന മഹാഅട്ഠകഥാവാദം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ അധിപ്പായം വണ്ണേന്തി. കഥം? ‘‘ജിവ്ഹാതാലുചലനാദികം വിതക്കസമുട്ഠിതം വിഞ്ഞത്തിസഹജമേവ സുഖുമസദ്ദം ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ആദിസതീ’’തി സുത്തേ, പട്ഠാനേ ച ഓളാരികം സദ്ദം സന്ധായ സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദസ്സ അസോതവിഞ്ഞേയ്യതാ വുത്താതി. തം ചതുജം. അവസേസന്തി അവിനിബ്ഭോഗരൂപേന സദ്ധിം ആകാസധാതുമാഹ.

ലക്ഖണരൂപം പന നകുതോചിജാതന്തി കുതോചിപി പച്ചയതോ ന ജാതം, നാപി സയമേവ ജാതം പച്ചയേഹി വിനാ സയമേവ ജാതസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവതോ. കഥം പനേതം വിഞ്ഞാതബ്ബം ലക്ഖണരൂപം ന ജായതീതി? ലക്ഖണാഭാവതോ. ഉപ്പത്തിമന്താനം ഹി രൂപായതനാദീനം ജാതിആദീനി ലക്ഖണാനി വിജ്ജന്തി, ന ഏവം ജാതിആദീനം. തസ്മാ വിഞ്ഞാതബ്ബമേതം ജാതിആദീനി ന ജായന്തീതി. സിയാ പനേതം ‘‘ജാതിആദീനം ജാതിആദീനി ലക്ഖണാനി വിജ്ജന്തീ’’തി? തം ന, കസ്മാ? തഥാ സതി അനവട്ഠാനാപത്തിതോ. യദി ഹി ജാതിആദീനി ജാതിആദിമന്താനി സിയും, താനിപി ജാതിആദിമന്താനി, താനിപി ജാതിആദിമന്താനീതി അനവട്ഠാനമേവ ആപജ്ജതി. തസ്മാ സുട്ഠു വുത്തം ‘‘ജാതിആദീനി ന ജായന്തീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ഉപ്പാദസ്സ ഉപ്പാദോ അത്ഥി, ഉപ്പന്നസ്സ ച പരിപാകഭേദമത്തം ഇതരദ്വയ’’ന്തി, ജരാമരണന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ ‘‘ഉപ്പാദോ നത്ഥീ’’തി ഏതേന ഉപ്പാദസ്സ ജരാമരണാഭാവമാഹ. അസതി ഉപ്പാദേ കുതോ ജരാമരണന്തി മത്തഗ്ഗഹണേന ജരാമരണസ്സ ഉപ്പാദാഭാവമ്പി. യദി ഏവം ജാതിയാ കുതോചി ജാതതാവചനം കഥന്തി ആഹ ‘‘യമ്പീ’’തിആദി. തത്ഥ കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ ദിട്ഠത്താതി യേ തേ ചിത്താദയോ രൂപായതനാദീനം രൂപാനം ജനകപച്ചയാ, തേസം തദുപ്പാദനം പതി അനുപരതബ്യാപാരാനം യോ സോ പച്ചയഭാവൂപലക്ഖണീയോ കിച്ചാനുഭാവക്ഖണോ, തദാ ജായമാനാനം രൂപായതനാദീനം ധമ്മാനം വികാരഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനതം സന്ധായ വേനേയ്യപുഗ്ഗലവസേന ജാതിയാ കുതോചി പച്ചയതോ ജാതത്തം പാളിയം അനുഞ്ഞാതം യഥാ തം ചിത്തസമുട്ഠാനതാദി വിഞ്ഞത്തിആദീനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – യേഹി പച്ചയധമ്മേഹി രൂപാദയോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പച്ചയഭാവൂപഗമനക്ഖണേ ഉപലബ്ഭമാനാ രൂപാദയോ തതോ പുരേ, പച്ഛാ ച അനുപലബ്ഭമാനാ തതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വിഞ്ഞായന്തി, ഏവം ജാതിപി വേദിതബ്ബാ. യദി ഏവം നിപ്പരിയായതോ ജാതിയാ കുതോചി ജാതതാ സിദ്ധാ, അഥ കസ്മാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലവസേനാതി വുത്തന്തി? നയിദമേവം ജായമാനധമ്മവികാരഭാവേന ഉപലബ്ഭമാനത്താ. യദി ഹി ധമ്മോ വിയ ഉപലബ്ഭേയ്യ ജാതി, നിപ്പരിയായോവ തസ്സാ കുതോചി ജാതഭാവോ, ന ഏവമുപലബ്ഭതി, അഥ ഖോ വികാരഭാവേന. തസ്മാ വുത്തം ‘‘വേനേയ്യപുഗ്ഗലവസേനാ’’തി.

തദാ കിര സോതൂനം ഏവം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ‘‘അയം ജാതി സബ്ബേസം ധമ്മാനം പഭവോ, സയഞ്ച ന കുതോചി ജായതി യഥാ തം പകതിവാദീനം പകതീ’’തി, തം നേസം മിച്ഛാഗാഹം വിധമേന്തോ സത്ഥാ ‘‘ഉപചയോ സന്തതീ’’തി ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ കുതോചി പച്ചയതോ ജാതഞ്ച കത്വാ ദേസേസി, ന പന ജരാമരണം പച്ചയധമ്മാനം കിച്ചാനുഭാവക്ഖണേ അദസ്സനതോ. യദി ഏവം കഥം ‘‘ജരാമരണം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൦) വുത്തം? യസ്മാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാനം ധമ്മാനം പരിപാകഭങ്ഗതായ തേസു സന്തേസു ഹോന്തി, ന അസന്തേസു. ന ഹി അജാതം പരിപച്ചതി, ഭിജ്ജതി വാ, തസ്മാ തം ജാതിപച്ചയതം സന്ധായ ‘‘ജരാമരണം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൦) പരിയായേന സുത്തേസു വുത്തം. യോ പനേത്ഥ കാമഭവാദീസു കമ്മാദിനാ പച്ചയേന യോനിവിഭാഗതോ പടിസന്ധിയം, പവത്തിയഞ്ച രൂപധമ്മാനം പവത്തിഭേദോ വത്തബ്ബോ, സോ പരതോ പടിച്ചസമുപ്പാദകഥായം ആവി ഭവിസ്സതീതി ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി രൂപക്ഖന്ധേ വിത്ഥാരകഥാമുഖവണ്ണനാ.

വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധകഥാവണ്ണനാ

൪൫൧. യം കിഞ്ചീതി അനവസേസപരിയാദാനദീപകേന പദദ്വയേന വേദയിതസ്സ ബഹുഭേദതം ദസ്സേന്തോ വുച്ചമാനം രാസട്ഠം ഉല്ലിങ്ഗേതി. വേദയിതം ആരമ്മണരസാനുഭവനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി വേദയിതലക്ഖണം. സബ്ബം തം ധമ്മജാതന്തി അധിപ്പായോ, പുബ്ബേ വാ രൂപക്ഖന്ധകഥായം വുത്തം അധികാരതോ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏകതോ കത്വാതി അതീതാദിഭേദഭിന്നം സബ്ബം തം ബുദ്ധിയാ ഏകതോ കത്വാ. ഏവഞ്ഹി രാസട്ഠസ്സ സമ്ഭവോ. നീലാദിഭേദസ്സ ആരമ്മണസ്സ സഞ്ജാനനം, ‘‘നീലം പീതം ദീഘം രസ്സ’’ന്തി (ധ. സ. ൬൧൫) ച ആദിനാ സഞ്ഞുപ്പാദവസേന ജാനനം ഗഹണം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി സഞ്ജാനനലക്ഖണം. അഭിസങ്ഖരണം ആയൂഹനം ബ്യാപാരാപത്തി, അഭിസന്ദഹനം വാ, ഉഭയഥാപി ചേതനാപധാനതായ സങ്ഖാരക്ഖന്ധസ്സ ഏവം വുത്തം ‘‘അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണ’’ന്തി. തഥാ ഹി സുത്തന്തഭാജനീയേ സങ്ഖാരക്ഖന്ധം വിഭജന്തേന ഭഗവതാ ‘‘ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ ചേതനാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൨൧) ചേതനാവ വിഭത്താ. മിനിതബ്ബവത്ഥും നാളിയാ മിനമാനോ പുരിസോ വിയ യേന സഞ്ജാനനാകാരവിസിട്ഠേന ആകാരേന വിസയം ഗണ്ഹാതി, തം ആരമ്മണൂപലദ്ധിസങ്ഖാതം വിജാനനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി വിജാനനലക്ഖണം. ഇതരേ വേദനാക്ഖന്ധാദയോ സുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോന്തീതി വിഞ്ഞാണേന ഏകുപ്പാദാദിഭാവതോ, സമാനജാതിആദിവിഭാഗതോ ച.

അത്തനാ ‘‘വിജാനനലക്ഖണ’’ന്തി വുത്തമത്ഥം സുത്തേന സമത്ഥേതും ‘‘യം കിഞ്ചീ’’തിആദി വുത്തം. യഥാപച്ചയം പവത്തിമത്തമേതം, യദിദം സഭാവധമ്മോതി ദസ്സേതും ‘‘വിജാനനലക്ഖണ’’ന്തി ഭാവസാധനവസേന വുത്തം. ധമ്മസഭാവാ വിനിമുത്തോ കോചി കത്താ നാമ നത്ഥീതി തസ്സേവ കത്തുഭാവം ദസ്സേതും ‘‘വിജാനാതീ’’തി വുത്തം. യം വിജാനനട്ഠേന വിഞ്ഞാണം, തദേവ ചിന്തനാദിഅത്ഥേന ചിത്തം, മനനട്ഠേന മനോതി പരിയായതോപി നം ബോധേതി. ഏത്താവതാ ച ഖന്ധതോ, ഭേദതോ, പരിയായതോ ച വിഞ്ഞാണം വിഭാവിതം ഹോതി.

ജായന്തി ഏത്ഥ വിസദിസാപി സദിസാകാരാതി ജാതി, സമാനാകാരോ. സാ പനായം ജാതി കാമം അനേകവിധാ നാനപ്പകാരാ, തം ഇധാധിപ്പേതമേവ പന ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസലം, അകുസലം, അബ്യാകതഞ്ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ കുസലട്ഠേന കുസലം. കോയം കുസലട്ഠോ നാമ? ആരോഗ്യട്ഠോ അനവജ്ജട്ഠോ സുഖവിപാകട്ഠോ. ആരോഗ്യട്ഠേനാപി ഹി കുസലം വുച്ചതി ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസല’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯). അനവജ്ജട്ഠേനാപി ‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ, കുസലോ കായസമാചാരോ? യോ ഖോ, മഹാരാജ, അനവജ്ജോ കായസമാചാരോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൬൧). സുഖവിപാകട്ഠേനാപി ‘‘കുസലാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം സമാദാനഹേതൂ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൮൦). കുസലചിത്തഞ്ഹി രാഗാദീനം ചേതസികരോഗാനം അവജ്ജസഭാവാനം പടിപക്ഖഭാവതോ, സുഖവിപാകവിപച്ചനതോ ച അരോഗം, അനവജ്ജം, സുഖവിപാകഞ്ചാതി.

സദ്ദത്ഥതോ പന കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയതി ചലയതി കമ്മേതി വിദ്ധംസേതീതി കുസലം. കുച്ഛിതേന വാ ആകാരേന സയന്തീതി കുസാ, പാപധമ്മാ, തേ കുസേ ലുനാതി ഛിന്ദതീതി കുസലം. കുച്ഛിതാനം വാ സാനതോ തനുകരണതോ ഞാണം കുസം നാമ, തേന ലാതബ്ബം ഗഹേതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി കുസലം. യഥാ വാ കുസോ ഉഭയഭാഗഗതം ഹത്ഥപദേസം ലുനാതി, ഏവമിദം ഉപ്പന്നാനുപ്പന്നവസേന ഉഭയഭാഗഗതം സംകിലേസപക്ഖം ലുനാതി ഛിന്ദതി, തസ്മാ കുസോ വിയ ലുനാതീതി കുസലം. കുച്ഛിതാനം വാ സാവജ്ജധമ്മാനം സലനതോ സംവരണതോ കുസലം. കുസലധമ്മവസേന ഹി അകുസലാ പവത്തിനിവാരണേന, അപ്പവത്തിഭാവാപാദനേന ച മനച്ഛട്ഠേസു ദ്വാരേസു അപ്പവത്തിയാ സംവുതാ പിഹിതാ ഹോന്തി. കുച്ഛിതേ വാ പാപധമ്മേ സലയതി കമ്പേതി അപനേതീതി കുസലം. കുച്ഛിതാനം വാ പാണാതിപാതാദീനം പാപധമ്മാനം സാനതോ നിസാനതോ തേജനതോ കുസാ, ദോസലോഭാദയോ. ദോസാദീനഞ്ഹി വസേന ചേതനായ തിക്ഖഭാവപ്പത്തിയാ പാണാതിപാതാദീനം മഹാസാവജ്ജതാ, തേ കുസേ ലുനാതി ഛിന്ദതീതി കുസലം. കുച്ഛിതാനം വാ സാനതോ അന്തകരണതോ വിനാസനതോ കുസാനി, പുഞ്ഞകിരിയവസേന പവത്താനി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി, തേഹി ലാതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി കുസലം. ‘‘കു’’ ഇതി വാ ഭൂമി വുച്ചതി, അധിട്ഠാനഭാവേന തംസദിസസ്സ അത്തനോ നിസ്സയഭൂതസ്സ രൂപാരൂപപ്പബന്ധസ്സ സമ്പതി, ആയതിഞ്ച അനുദഹനേന വിനാസനതോ കും സിയന്തീതി കുസാ, രാഗാദയോ, തേ വിയ അത്തനോ നിസ്സയസ്സ ലവനതോ ഛിന്ദനതോ കുസലം. പയോഗസമ്പാദിതാ ഹി കുസലധമ്മാ അച്ചന്തമേവ രൂപാരൂപധമ്മേ അപ്പവത്തികരണേന സമുച്ഛിന്ദന്തീതി.

ന കുസലന്തി അകുസലം, കുസലപടിപക്ഖന്തി അത്ഥോ. ന കുസലന്തി ഹി കുസലപടിക്ഖേപേന അകുസലപദസ്സ അവയവഭേദേന അത്ഥേ വുച്ചമാനേ യഥാ യം ധമ്മജാതം ന അരോഗം, ന അനവജ്ജം, ന സുഖവിപാകം, ന ച കോസല്ലസമ്ഭൂതം, തം അകുസലന്തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി, ഏവം യം ന കുച്ഛിതാനം സലനസഭാവം, ന കുസാനം ലവനസഭാവം, ന കുസേന കുസേഹി വാ പവത്തേതബ്ബം, ന ച കുസോ വിയ ലവനകം, തം അകുസലം നാമാതി അയമ്പി അത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച യസ്മാ കുസലം അകുസലസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതം, യതോ ചേതസികരോഗപടിപക്ഖാദിഭാവതോ അരോഗാദിപരിയായേനപി ബോധിതം, തസ്മാ അകുസലം പന കുസലസ്സ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതന്തി വുത്തം ‘‘കുസലപടിപക്ഖന്തി അത്ഥോ’’തി. തം പന യഥാക്കമം പഹായകപഹാതബ്ബഭാവേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ന ബ്യാകതന്തി അബ്യാകതം, കുസലാകുസലഭാവേന അകഥിതന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ കുസലഭാവോ അനവജ്ജസുഖവിപാകട്ഠോ. അകുസലഭാവോ സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകട്ഠോ, തദുഭയഭാവേന അവുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതേനേവ അരോഗസരോഗാദിഭാവേന ച അവുത്തതാ വണ്ണിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥ ച ‘‘കുസലം അകുസല’’ന്തി ച വത്വാ ‘‘അബ്യാകത’’ന്തി വുത്തത്താ കുസലാകുസലഭാവേനേവ അവുത്തതാ വിഞ്ഞായതി, ന പകാരന്തരേന. അവുത്തതാ ചേത്ഥ ന തഥാ അവത്തബ്ബതാമത്തേന, അഥ ഖോ തദുഭയവിനിമുത്തസഭാവതായ തേസം ധമ്മാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹേതം ‘‘അവിപാകലക്ഖണ’’ന്തി വുച്ചതി.

൪൫൨. ഭൂമിഭേദതോതി ഭവന്തി ഏത്ഥ ധമ്മാതി ഭൂമി, ഠാനം, അവത്ഥാ ച. അവത്ഥാപി ഹി അവത്ഥാവന്താനം പവത്തിട്ഠാനം വിയ ഗയ്ഹതി, ഏവം നേസം സുഖഗ്ഗഹണം ഹോതീതി. തത്ഥ ലോകിയാ ഭൂമി ഠാനവസേനേവ വേദിതബ്ബാ, ലോകുത്തരാ അവത്ഥാവസേന. ലോകിയാ വാ ഠാനാവത്ഥാവസേന, ലോകുത്തരാ അവത്ഥാവസേനേവ. കാമാവചരന്തി ഏത്ഥ വത്ഥുകാമോ കിലേസകാമോതി ദ്വേ കാമാ. തേസു വത്ഥുകാമോ വിസേസതോ പഞ്ച കാമഗുണാ കാമീയന്തീതി, കിലേസകാമോ തണ്ഹാ കാമേതീതി. തേ ദ്വേപി സഹിതാ ഹുത്വാ യത്ഥ അവചരന്തി, തം കാമാവചരം. കിം പന തന്തി? ഏകാദസവിധോ കാമഭവോ. ഇദം യേഭുയ്യേന തത്ഥ അവചരതി പവത്തതീതി കാമാവചരം ഏകസ്സ അവചരസദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ. ഏവം രൂപാരൂപാവചരാനിപി വേദിതബ്ബാനി രൂപതണ്ഹാ രൂപം, അരൂപതണ്ഹാ അരൂപന്തി കത്വാ. അഥ വാ കാമതണ്ഹാ കാമോ ഉത്തരപദലോപേന, അവചരതി ഏത്ഥാതി അവചരം, കാമസ്സ അവചരം കാമാവചരം. ഏവം രൂപാവചരാരൂപാവചരാനിപി വേദിതബ്ബാനി. ലോകതോ ഉത്തരതീതി ലോകുത്തരം കുസലസ്സ അധിപ്പേതത്താ. ഇതരം പന ലോകതോ ഉത്തിണ്ണന്തി ലോകുത്തരം.

സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോതി ഏത്ഥ സോമനസ്സുപേക്ഖാഭേദോ താവ യുത്തോ തേസം ഭിന്നസഭാവത്താ, ഞാണസങ്ഖാരഭേദോ പന കഥന്തി? നായം ദോസോ ഞാണസങ്ഖാരകതോ ഭേദോഞാണസങ്ഖാരഭേദോ, സോ ച തേസം ഭാവാഭാവകതോതി കത്വാ. സോഭനം മനോ, സുന്ദരം വാ മനോ ഏതസ്സാതി സുമനോ, സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, മാനസികസുഖാ വേദനാ രുള്ഹിയാ, സോമനസ്സേന ഉപ്പാദതോ പട്ഠായ യാവ ഭങ്ഗാ സഹഗതം പവത്തം സംസട്ഠം, സമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. സോമനസ്സസഹഗതതാ ചസ്സ ആരമ്മണവസേന വേദിതബ്ബാ. ഇട്ഠാരമ്മണേ ഹി ചിത്തം സോമനസ്സസഹഗതം ഹോതി. നനു ച ഇട്ഠാരമ്മണം ലോഭസ്സ വത്ഥു, കഥം തത്ഥ കുസലം ഹോതീതി? നയിദമേകന്തികം ഇട്ഠേപി ആഭോഗാദിവസേന കുസലസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ. യസ്സ ഹി ചതുസമ്പത്തിചക്കസമായോഗാദിവസേന യോനിസോവ ആഭോഗോ ഹോതി, കുസലമേവ ച മയാ കത്തബ്ബന്തി കുസലകരണേ ചിത്തം നിയമിതം, അകുസലപ്പവത്തിതോ ച നിവത്തേത്വാ കുസലകരണേ ഏവ പരിണാമിതം, അഭിണ്ഹകരണവസേന ച സമുദാചരിതം, തസ്സ ഇട്ഠേപി ആരമ്മണേ അലോഭാദിസമ്പയുത്തമേവ ചിത്തം ഹോതി, ന ലോഭാദിസമ്പയുത്തം.

ഞാണേന സമം പകാരേഹി യുത്തന്തി ഞാണസമ്പയുത്തം. ഏകുപ്പാദാദയോ ഏവ ചേത്ഥ പകാരാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ കമ്മൂപപത്തിഇന്ദ്രിയപരിപാകകിലേസദൂരീഭാവാ ഞാണസമ്പയുത്തതായ കാരണം. യോ ഹി പരേസം ധമ്മം ദേസേതി, അനവജ്ജാനി സിപ്പായതനകമ്മായതനവിജ്ജട്ഠാനാനി സിക്ഖാപേതീതി ഏവമാദികം പഞ്ഞാസംവത്തനിയം കരോതി, തസ്സ കമ്മൂപനിസ്സയവസേന കുസലചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. തഥാ അബ്യാപജ്ജേ ലോകേ ഉപ്പന്നസ്സ ഉപപത്തിം നിസ്സായ ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തസ്സ തത്ഥ സുഖിനോ ധമ്മപദാ പ്ലവന്തി, ദന്ധോ, ഭിക്ഖവേ, സതുപ്പാദോ, അഥ ഖോ സോ സത്തോ ഖിപ്പംയേവ വിസേസഭാഗീ (അ. നി. ൪.൧൯൧) ഹോതീ’’തി. തഥാ പഞ്ഞാദസകപത്തസ്സ ഇന്ദ്രിയപരിപാകം നിസ്സായ കുസലം ഉപ്പജ്ജമാനം ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. യേന പന കിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതാ, തസ്സ കിലേസദൂരീഭാവം നിസ്സായ ഞാണസമ്പയുത്തം ഹോതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യോഗാ വേ ജായതേ ഭൂരി, അയോഗാ ഭൂരിസങ്ഖയോ’’തി (ധ. പ. ൨൮൨). അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ സമുസ്സാഹജനിതം ചിത്തപയോഗസങ്ഖാതം സങ്ഖരണം സങ്ഖാരോ, സോ ഏതസ്സ നത്ഥീതി അസങ്ഖാരം. തേന പന സഹ സങ്ഖാരേന പവത്തതീതി സസങ്ഖാരം. ഞാണേന വിപ്പയുത്തം വിരഹിതന്തി ഞാണവിപ്പയുത്തം. വിപ്പയോഗോതി ചേത്ഥ ഞാണസ്സ അഭാവോ അപ്പവത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപേക്ഖതീതി ഉപേക്ഖാ, വേദയമാനാപി ആരമ്മണം അജ്ഝുപേക്ഖതി മജ്ഝത്തതാകാരസണ്ഠിതത്താതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉപേതാ സുഖദുക്ഖാനം അവിരുദ്ധാ ഇക്ഖാ അനുഭവനന്തി ഉപേക്ഖാ. അഥ വാ ഇട്ഠേ ച അനിട്ഠേ ച ആരമ്മണേ പക്ഖപാതാഭാവേന ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ ഇക്ഖതി അനുഭവതീതി ഉപേക്ഖാ, തായ സഹഗതന്തി ഉപേക്ഖാസഹഗതം. സേസം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

ഏവം അട്ഠ കാമാവചരകുസലചിത്താനി ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി തേസം പവത്തിആകാരം ദസ്സേതും ‘‘യദാ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിഗ്ഗാഹകാദിസമ്പത്തിന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ദേസകാലകല്യാണമിത്താദിസമ്പത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞം വാ സോമനസ്സഹേതുന്തി ഏത്ഥ അഞ്ഞഗ്ഗഹണേന സദ്ധാബഹുലതാ, വിസുദ്ധദിട്ഠിതാ, കുസലകിരിയായ ആനിസംസദസ്സാവിതാ, സോമനസ്സപടിസന്ധികതാ, ഏകാദസ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാ ധമ്മാതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. ആദിനയപ്പവത്തന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ന കേവലം ‘‘അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തിആദീനം (മ. നി. ൧.൪൪൧; ൨.൯൫) നവന്നംയേവ സമ്മാദിട്ഠിവത്ഥൂനം ഗഹണം, അഥ ഖോ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗട്ഠാനിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പുരക്ഖത്വാതി പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ. തഞ്ച ഖോ സഹജാതപുബ്ബങ്ഗമവസേന ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧-൨) വിയ സമ്പയോഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അസംസീദന്തോതി സിലോകമച്ഛരിയാദിവസേന പുഞ്ഞകിരിയായം സംസീദം സങ്കോചം അനാപജ്ജന്തോ, തേന മുത്തചാഗതാദിം ദസ്സേതി. അനുസ്സാഹിതോതി കേനചിപി ന ഉസ്സാഹിതോ. സരസതോ ഹി പുഞ്ഞപടിപത്തിദസ്സനമിദം. പരേഹീതി പന പാകടുസ്സാഹനദസ്സനം.

ദാനാദീനീതി ദാനം സീലം യാവ ദിട്ഠിജുകമ്മന്തി ഇമാനി ദാനാദീനി ദസ പുഞ്ഞാനി, ദാനാദീനീതി വാ ദാനസീലഭാവനാമയാനി ഇതരേസമ്പി സത്തന്നം ഏത്ഥേവന്തോഗധത്താ. യത്ഥ സയം ഉപ്പജ്ജന്തി, തം സന്താനം പുനന്തി, പുജ്ജം ഭവഫലം നിബ്ബത്തേന്തീതി വാ പുഞ്ഞാനി. അസ്സ പുഞ്ഞചേതനാസമങ്ഗിനോ. അമുത്തചാഗതാ ദേയ്യധമ്മേ സാപേക്ഖചിത്തതാ. ആദി-സദ്ദേന സീലസമാദാനാദീസു അനധിമുത്തതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തദേവാതി സോമനസ്സസഹഗതാദിനാ സദിസതായ വുത്തം. സദിസമ്പി ഹി ‘‘തദേവാ’’തി വോഹരീയതി യഥാ ‘‘സാ ഏവ തിത്തിരീ, താനിയേവ ഓസധാനീ’’തി. ഇമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേതി ലീനസ്സ ചിത്തസ്സ ഉസ്സാഹനപയോഗസങ്ഖാതേ അത്ഥേ. ഏതന്തി ‘‘സങ്ഖാരോ’’തി ഏതം പദം. പുബ്ബപയോഗസ്സാതി പുഞ്ഞകിരിയായം സങ്കോചേ ജായമാനേ തതോ വിവേചേത്വാ സമുസ്സാഹനവസേന പവത്തസ്സ ചിത്തപയോഗസ്സ, പുബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ തഥാപവത്തപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന സോ സങ്ഖാരോ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം, ന തസ്സ സങ്ഖാരസ്സ പുബ്ബകാലികത്താ. ‘‘അത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൪൪൧; ൨.൯൫) നയപ്പവത്തായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അസമ്ഭവദസ്സനത്ഥം ബാല-ഗ്ഗഹണം. സംസീദനുസ്സാഹനാഭാവദസ്സനത്ഥം സഹസാ-ഗഹണം. സോമനസ്സരഹിതാ ഹോന്തി പുഞ്ഞം കരോന്താതി അധിപ്പായോ. സോമനസ്സഹേതൂനം അഭാവം ആഗമ്മാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം. മജ്ഝത്താരമ്മണതഥാരൂപചേതോസങ്ഖാരാദയോപി ഹി ഉപേക്ഖാസഹഗതതായ കാരണം ഹോന്തിയേവാതി.

ഏവന്തിആദി നിഗമനം. തയിദം അട്ഠവിധമ്പി കാമാവചരം കുസലചിത്തം രൂപാരമ്മണം യാവ ധമ്മാരമ്മണന്തി ഛസു ആരമ്മണേസു യം വാ തം വാ ആലമ്ബിത്വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം കായദ്വാരാദീഹി തീഹി ദ്വാരേഹി കായകമ്മാദിവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ഞാണസമ്പയുത്താനി ചത്താരി യദാ തിഹേതുകപടിസന്ധിം ഉപ്പാദേന്തി, തദാ സോളസ വിപാകചിത്താനി ഫലന്തി. യദാ പന ദുഹേതുകം, തദാ ദ്വാദസ തിഹേതുകവജ്ജാനി. അഹേതുകം പന പടിസന്ധിം തിഹേതുകാനി ന ഉപ്പാദേന്തേവ, ദുഹേതുകാനി പന ദുഹേതുകപടിസന്ധിദാനകാലേ ദ്വാദസ, അഹേതുകപടിസന്ധിം ദാനകാലേ അട്ഠ ഫലന്തി. തിഹേതുകാ പന പടിസന്ധി ദുഹേതുകേഹി ന ഹോതിയേവ. ‘‘അട്ഠ ഫലന്തീ’’തി ചേതം പടിസന്ധിം ജനകകമ്മവസേന വുത്തം. അഞ്ഞേന പന കമ്മുനാ ‘‘സഹേതുകം ഭവങ്ഗം അഹേതുകസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൩.൧.൧൦൨) വചനതോ സഹേതുകമ്പി വിപാകചിത്തം അഹേതുകപടിസന്ധികസ്സ ഹോതിയേവ. ഇമസ്മിം ച പക്ഖേ ബലവതാ പച്ചയേന ഉപ്പന്നം അസങ്ഖാരം, ദുബ്ബലേന സസങ്ഖാരന്തി വേദിതബ്ബം. യേ പന ആഗമനതോ ച വിപാകസ്സ അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരഭാവം ഇച്ഛന്തി, തേസം മതേന ദ്വാദസ, അട്ഠ ച ഫലന്തീതി യോജേതബ്ബം. ഏവം തിധാ ഫലം ദദന്തഞ്ചേതം കാമാവചരസുഗതിയം ഉപപത്തിം, സുഗതിദുഗ്ഗതീസു ഭോഗസമ്പദഞ്ച കരോതി. നാഗസുപണ്ണാദീനമ്പി ഹി യം ദേവഭോഗസമ്പത്തിസദിസം ഭോഗജാതം ഉപ്പജ്ജതി, തമ്പി കാമാവചരകുസലസ്സേവ ഫലം. ന ഹി അകുസലസ്സ ഇട്ഠം ഫലം അത്ഥീതി.

രൂപാവചരം പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ. തേന യഥാ കാമാവചരം കിലേസാനം തദങ്ഗപ്പഹാനമത്തകരം, ന ഏവമിദം, ഇദം പന വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനകരം. യഥാ വാ തം വേദനാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠധാ ഭിജ്ജതി, ന ഏവമിദം, ഇദം പന തതോ അഞ്ഞഥാ വാതി വക്ഖമാനം വിസേസം ജോതേതി. തം പനേതം സവത്ഥുകം, സാസവം, വിനീവരണഞ്ച രൂപാവചരന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സവത്ഥുകം ഏവാ’’തി ഹി ഇമിനാ അരൂപാവചരം നിവത്തേതി, ‘‘സാസവ’’ന്തി ഇമിനാ പഠമമഗ്ഗചിത്തം, ‘‘വിനീവരണ’’ന്തി ഇമിനാ പടിഘസഹിതദ്വയം. കത്ഥചി പഞ്ച ഝാനങ്ഗാനി, കത്ഥചി ചത്താരി, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി ദ്വേ, കത്ഥചി അപരാനി ദ്വേതി ഏവം ഝാനങ്ഗയോഗഭേദതോ പഞ്ചവിധന്തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘സേയ്യഥിദ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ ഝാനകഥായം (വിസുദ്ധി. ൧.൭൯ ആദയോ) വുത്തമേവ. തയിദം ഭാവനാമയമേവ ഹുത്വാ വുത്തനയേന പഥവീകസിണാദികം ആലമ്ബിത്വാ യഥാരഹം ഞാണസമ്പയുത്തകുസലാനന്തരം ഉപ്പജ്ജതി, ഹീനാദിഭേദഭിന്നം പനേതം യഥാക്കമം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദീസു സോളസസുപി ബ്രഹ്മലോകേസു ഉപപത്തിനിപ്ഫാദകന്തി ദട്ഠബ്ബം.

രൂപസഞ്ഞാസമതിക്കമാദിനാ സമധിഗന്തബ്ബം അരൂപാവചരം. ചതുന്നം അരൂപാനന്തി ഉപേക്ഖാസമാധിസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി അരൂപജ്ഝാനേഹി. കരണേ ഹി ഏതം സാമിവചനം. അരൂപാനം വാ യോ ആരമ്മണാദികതോ സമ്പയുത്തധമ്മേഹി യോഗോ യോഗഭേദോ, തസ്സ വസേന. വുത്തപ്പകാരേനാതി ഹേട്ഠാ ആരുപ്പകഥായം (വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൫ ആദയോ) വുത്തപ്പകാരേന. പഠമന്തി പഠമം അരൂപാവചരകുസലചിത്തം. ദുതിയതതിയചതുത്ഥാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. താനിമാനി ഭാവനാമയാനേവ ഹുത്വാ യഥാനുപുബ്ബം കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസം, പഠമാരുപ്പവിഞ്ഞാണം, നത്ഥിഭാവം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനന്തി ഇമാനി ആലമ്ബിത്വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തകുസലാനന്തരം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചതൂസു അരൂപീബ്രഹ്മലോകേസു പടിസന്ധിപവത്തിവിപാകദായീനി. സേസം പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ഛവിസുദ്ധിപരമ്പരായ സമധിഗന്തബ്ബം ലോകുത്തരം. തത്ഥ വത്തബ്ബം പരതോ ആഗമിസ്സതി. ചതുമഗ്ഗസമ്പയോഗതോതി സോതാപത്തിമഗ്ഗോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗോതി ഇമേഹി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി സമ്പയോഗതോ. ചതുബ്ബിധമ്പി ചേതം ഭാവനാമയമേവ ഹുത്വാ നിബ്ബാനം ആലമ്ബിത്വാ സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ, അനിമിത്തോ വിമോക്ഖോ, അപ്പണിഹിതോ വിമോക്ഖോതി നാമേന ഉപ്പജ്ജതി, സത്തഭവാദിഭവൂപപത്തിനിവത്തകന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകവീസതിവിധം ഹോതി നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേനാതി അധിപ്പായോ.

൪൫൩. കാമാവചരമേവാതി ഏത്ഥ നികായന്തരിയാ രൂപാരൂപാവചരമ്പി അകുസലം ഇച്ഛന്തീതി തേസം മതിനിസേധനത്ഥം കാമാവചരഗ്ഗഹണം. മഹഗ്ഗതഭൂമിയം ഉപ്പജ്ജന്തമ്പി തത്ഥ രൂപധാതുയം പവത്തിവിപാകം ദേന്തമ്പി ഏകന്തേന കാമാവചരമേവാതി ദസ്സനത്ഥം അവധാരണം. യദി ഏവം, കസ്മാ കാമാവചരമേവാതി? തത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ. കഥം വുത്തം? ‘‘കാമതണ്ഹാ കാമോ ഉത്തരപദലോപതോ, അവചരതി ഏത്ഥാതി അവചരം, കാമസ്സ അവചരം കാമാവചര’’ന്തി. ഏത്ഥ ഹി കാമതണ്ഹാവിസയതാ ‘‘കാമാവചരഭാവസ്സ കാരണം’’ വുത്താ യഥാ രൂപാരൂപതണ്ഹാവിസയതാ ‘‘രൂപാരൂപാവചരഭാവസ്സ’’. ഏകംസേന ചേതം ഏവം ഇച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ബ്യാപിലക്ഖണം ന സിയാ. യദി ഹി ആലമ്ബിതബ്ബധമ്മവസേന ഭൂമിവവത്ഥാനം കരേയ്യ, ഏവം സതി അനാരമ്മണാനം സങ്ഗഹോ ന സിയാ. അഥ വിപാകദാനവസേന, ഏവമ്പി അവിപാകാനം സങ്ഗഹോ ന സിയാ. തസ്മാ ആലമ്ബണധമ്മവസേന പരിയാപന്നാനം സാ കാതബ്ബാ, അപരിയാപന്നാനം പന ലോകതോ ഉത്തിണ്ണതായ ലോകുത്തരതാ, ഉത്തരിതരാഭാവതോ അനുത്തരതാ ച വേദിതബ്ബാ.

പരിയാപന്നാതി ച പരിച്ഛേദകാരികായ തണ്ഹായ പരിച്ഛിജ്ജ ആപന്നാ, ഗഹിതാതി അത്ഥോ. നനു ചേത്ഥ കാമതണ്ഹാ കതമാ? കാമാവചരധമ്മാരമ്മണാ തണ്ഹാ, കാമാവചരധമ്മാ കതമേ? കാമതണ്ഹാവിസയാതി ഇതരേതരസന്നിസ്സയതാദോസോതി? നയിദമേവം അവീചിആദിഏകആദസോകാസനിന്നതായ കഞ്ചി തണ്ഹം കാമതണ്ഹാഭാവേന ഗഹേത്വാ തംസഭാവായ തണ്ഹായ വിസയഭാവേന കാമാവചരധമ്മാനം ഉപലക്ഖിതബ്ബത്താ. നിക്ഖേപകണ്ഡേപി (ധ. സ. ൯൮൫ ആദയോ) ‘‘ഏത്ഥാവചരാ’’തി വചനം അവീചിപരനിമ്മിതപരിച്ഛിന്നോകാസായ കാമതണ്ഹായ വിസയഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തദോകാസതാ ച തണ്ഹായ തന്നിന്നതായ വേദിതബ്ബാ.

മൂലതോ തിവിധന്തി തീണി അകുസലമൂലാനി ലോഭാദീനി, തേസം വസേന തംസഹിതമ്പി തിവിധന്തി അത്ഥോ. താനി ഹി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവകാരണത്താ മൂലമിവാതി മൂലാനി, ലോഭോ മൂലം ഏതസ്സാതി ലോഭമൂലം. അസാധാരണേന നിദ്ദേസോ യഥാ ഭേരിസദ്ദോ, യവങ്കുരോതി. തഥാ ദോസമൂലം. മോഹോ ഏവ മൂലം ഇമസ്സ, നാഞ്ഞന്തി മോഹമൂലം.

സോമനസ്സുപേക്ഖാദിട്ഠിഗതസങ്ഖാരഭേദതോതി സോമനസ്സുപേക്ഖാഭേദതോ ദിട്ഠിഗതഭേദതോ സങ്ഖാരഭേദതോതി പച്ചേകം ഭേദസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. ദിട്ഠിഗതസമ്പയുത്തന്തി ദിട്ഠിയേവ ദിട്ഠിഗതം ‘‘ഗൂഥഗതം, മുത്തഗത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൧൯; അ. നി. ൯.൧൧) യഥാ. അഥ വാ വിപരിയേസഗ്ഗാഹതായ ദിട്ഠിയാ ഗതമേവ, ന ഏത്ഥ ഗന്തബ്ബവത്ഥു തഥാ സഭാവന്തി ദിട്ഠിഗതം. തയിദം ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൮൭, ൨൦൨, ൨൦൩, ൪൨൭; ൩.൨൭-൨൯) അഭിനിവേസഭാവതോ ലോഭേനേവ സദ്ധിം പവത്തതി, ന ദോസേന.

യദാഹീതിആദി ലോഭമൂലചിത്താനം പവത്തിആകാരദസ്സനം. മിച്ഛാദിട്ഠിന്തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിആദിമിച്ഛാദിട്ഠിം. തായ ഹി വിപല്ലത്ഥചിത്താ സത്താ ‘‘ഏതാവകോ ജീവവിസയോ യാവ ഇന്ദ്രിയഗോചരോ’’തി പരലോകം പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘നത്ഥി കാമേസു ആദീനവോ’’തി യഥാ തഥാ കാമേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജന്തി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏസ പന്ഥോ പഗേവ വിഹിതോ ദേവയാനേ, യേന യന്തി പുത്തവന്തോ വിസോകാ. തം പസ്സന്തി പസവോ, പക്ഖിനോ ച, തേന തേ മാതരിപി മിഥുനം ചരന്തീ’’തിആദിനാ നയേന പുത്തമുഖദസ്സനം സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗോതി ഏവമാദികം മിച്ഛാദിട്ഠിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

കാമേ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന ബ്രാഹ്മണാനം സുവണ്ണഹരണമേവ അദിന്നാദാനേ സാവജ്ജം, ഇതരം അനവജ്ജം. ഗരൂനം, ഗുന്നം, അത്തനോ, ജീവിതസ്സ, വിവാഹസ്സ ച അത്ഥായ മുസാവാദോ അനവജ്ജോ, ഇതരോ സാവജ്ജോ. ഗരുആദീനം അത്ഥായ പേസുഞ്ഞഹരണം അനവജ്ജം, ഇതരം സാവജ്ജം. ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദികഥാ പാപവൂപസമായ ഹോതീതി ഏവമാദികേ മിച്ഛാഗാഹേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ദിട്ഠമങ്ഗലാദീനീതി ദിട്ഠസുതമുതമങ്ഗലാനി. സഭാവതിക്ഖേനാതി ലോഭസ്സ, മിച്ഛാഭിനിവേസസ്സ വാ വസേന സരസേനേവ തിഖിണേന കുരൂരേന. മന്ദേനാതി ദന്ധേന അതിഖിണേന. താദിസം പന അത്തനോ, പരസ്സ വാ സമുസ്സാഹനേന പവത്തതീതി ആഹ ‘‘സമുസ്സാഹിതേനാ’’തി. പരഭണ്ഡം വാ ഹരതീതി വാ-സദ്ദേന തഥാപവത്തനകമുസാവാദാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കാമാനം വാ അനുഭുയ്യമാനാനം. വാ-സദ്ദേന പരസന്തകസ്സ വാ അയഥാധിപ്പേതതായ യം ലദ്ധം, തം ഗഹേതബ്ബന്തി ഗഹണാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ദുവിധമേവ ഹോതി സമ്പയുത്തധമ്മവസേന ഭേദാഭാവതോ. യദി ഏവം, കസ്മാ ‘‘ദോമനസ്സസഹഗതം പടിഘസമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തന്തി? അസാധാരണധമ്മേഹി തസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപലക്ഖണത്ഥം. പാണാതിപാതാദീസൂതി പാണാതിപാതനാദീസു. ആദി-സദ്ദേന അദിന്നാദാനമുസാവാദപേസുഞ്ഞഫരുസസമ്ഫപ്പലാപബ്യാപാദേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സഭാവതിക്ഖം ഹുത്വാ പവത്തമാനം ചിത്തം അസങ്ഖാരമേവ ഹോതി, ഇതരം സസങ്ഖാരന്തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘തിക്ഖമന്ദപ്പവത്തികാലേ’’തി. മന്ദം പന ഹുത്വാ പവത്തമാനം ഏകംസേന സസങ്ഖാരമേവാതി ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും. യം സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന പവത്തതി, തം മന്ദമേവ ഹോതീതി കത്വാ തഥാവുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

മോഹേകഹേതുകം ചിത്തം മൂലന്തരവിരഹതോ അതിമൂള്ഹം, വിചികിച്ഛുദ്ധച്ചയോഗതോ ചഞ്ചലഞ്ചാതി ഉപേക്ഖാസഹഗതമേവ ഹോതി, ന തസ്സ കദാചിപി സഭാവതിക്ഖതാ അത്ഥി. ആരമ്മണേ ഹി സംസപ്പനവസേന, വിക്ഖിപനവസേന ച പവത്തമാനസ്സ ചിത്തദ്വയസ്സ കീദിസേ കിച്ചേ സഭാവതിക്ഖതായ, ഉസ്സാഹേതബ്ബതായ വാ ഭവിതബ്ബം, തസ്മാ ന തത്ഥ സങ്ഖാരഭേദോ അത്ഥി. അഞ്ഞേസു അകുസലചിത്തേസു ലബ്ഭമാനമ്പി ഉദ്ധച്ചം വിസേസതോ ഏത്ഥേവ ബലവം, തതോ ഏവ സമ്പയുത്തധമ്മേസു പധാനം ഹുത്വാ പവത്തതീതി ഇദമേവ ഉദ്ധച്ചേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്ത’’ന്തി. തഥാ ഹി പാളിയം (ധ. സ. ൪൨൭) ഇധ സരൂപതോ ഉദ്ധച്ചം ആഗതം, ഏവം അസാധാരണപധാനധമ്മവസേന മോഹമൂലം ‘‘വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം, ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്ത’’ന്തി ദുവിധം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അസന്നിട്ഠാനം സംസയോ. വിക്ഖേപോ അവൂപസമോ, ഭന്തതാതി അത്ഥോ.

തയിദം ദ്വാദസവിധമ്പി അകുസലചിത്തം ഛസു ആരമ്മണേസു യം വാ തം വാ ആലമ്ബിത്വാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകകിരിയാമനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം കായദ്വാരാദീഹി തീഹി ദ്വാരേഹി കായകമ്മാദിവസേന യഥാരഹം പാണാതിപാതാദികമ്മപഥവസേന ചേവ കമ്മവസേന ച ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഠപേത്വാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതം സേസം ഏകാദസവിധമ്പി ചതൂസുപി അപായേസു പടിസന്ധിം ദേതി, പവത്തിവിപാകം സുഗതിയമ്പി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതം പന പവത്തിവിപാകമേവാതി. ഏത്ഥാഹ – കിം പന കാരണം സബ്ബദുബ്ബലം വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം പടിസന്ധിം ദേതി, അധിമോക്ഖസബ്ഭാവതോ തതോ ബലവന്തമ്പി ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ന ദേതീതി? ദസ്സനേന പഹാതബ്ബേസു അവുത്തത്താ. ഇദം ഹി പടിസന്ധിം ദേന്തം അപായേസു ദദേയ്യ, അപായഗമനീയഞ്ച ദസ്സനപഹാതബ്ബന്തി തത്ഥ വുച്ചേയ്യ, ന ച വുത്തം. തസ്മാ പടിസന്ധിം ന ദേതി, പവത്തിവിപാകദാനം പനസ്സ ന സക്കാ പടിക്ഖിപിതും. പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗേ ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തസ്സ വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൩൦ അത്ഥതോ സമാനം) വചനതോ.

അപരേ പനാഹു – പുഥുജ്ജനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ദസ്സനപ്പഹാതബ്ബസഹായസബ്ഭാവതോ ഉഭയവിപാകമ്പി ദേതി, ന സേക്ഖസ്സ തദഭാവതോതി. ഇദമേത്ഥ വിചാരേതബ്ബം, യസ്സ വിപാകദാനം വുത്തം, കിം തം ഭാവനായ പഹാതബ്ബം, ഉദാഹു നോതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ ഭാവനായ പഹാതബ്ബം, പട്ഠാനേ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ. അഥ ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബം, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബത്തികേ ‘‘നേവദസ്സനേനനഭാവനായപഹാതബ്ബ’’മിച്ചസ്സ വിഭങ്ഗേ വത്തബ്ബം സിയാ. യദി തബ്ബിരുദ്ധസഭാവതായ തത്ഥ ന വുച്ചേയ്യ, ഏവമ്പി തസ്മിം തികേ തസ്സ നവത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, കിം കാരണം? ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൩൬൫ ആദയോ) ആഗതാനം ദ്വാദസന്നം അകുസലചിത്തുപ്പാദാനം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഗഹിതത്താ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതബ്ബസ്സ നിയോഗതോ കസ്സചി ചിത്തുപ്പാദസ്സ അഭാവാ, യഥാ ഉപ്പന്നത്തികേ അതീതാദീനം നവത്തബ്ബതാ ന വുത്താ, ഏവമേതസ്സാപി. അഥ വാ ഭാവനായ പഹാതും അസക്കുണേയ്യസ്സാപി തസ്സ പുഥുജ്ജനേ വത്തമാനസ്സ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസഭാവസാമഞ്ഞതോ, സാവജ്ജതോ ച ഭാവനായ പഹാതബ്ബപരിയായോ വിജ്ജതീതി നത്ഥി നവത്തബ്ബതാപസങ്ഗദോസോ. നിപ്പരിയായേന ച ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബന്തി തസ്സ വസേന നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോപി ന വുത്തോ. ദസ്സനപഹാതബ്ബപച്ചയസ്സാപി ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ സഹായവേകല്ലമത്തമേവ ദസ്സനേന കതം, ന കോചിപി ഭാവോ അനുപ്പാദധമ്മതം തസ്സ ആപാദിതോതി ഏകന്തേന ഭാവനായ പഹാതബ്ബതാ വുത്താ. അഥ വാ അപായഗമനീയഭാവാപേക്ഖം ദസ്സനപ്പഹാതബ്ബവചനന്തി തദഭാവതോ തം വിഭജനം വുത്തന്തി.

൪൫൪. ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തി പദം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘അബ്യാകതം വിപാക’’ന്തി ആദികോ നപുംസകനിദ്ദേസോ, തതോ ഏവ അധികതാബ്യാകതാപേക്ഖായ ദുവിധന്തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ രൂപനിബ്ബാനാനമ്പി അബ്യാകതഭാവതോ തം ചതുബ്ബിധന്തി വത്തബ്ബം സിയാ. വിപാകസ്സ കാമാവചരാദിഭാവോ കുസലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. അഹേതുകതാ സഹേതുകതാ വിയ സമ്പയുത്തഹേതുവസേന, ന നിബ്ബത്തകഹേതുവസേന. വിപാകസ്സ ഹി സഹേതുകതാ സഹേതുകകമ്മവസേന സിജ്ഝമാനാപി സമ്പയുത്തഹേതുവസേനേവ വുച്ചതി, അഞ്ഞഥാ അഹേതുകാനമ്പി സഹേതുകതാ ആപജ്ജേയ്യാതി. കസ്മാ പന സഹേതുകസ്സ അഹേതുകോ വിപാകോ ഹോതീതി? തത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ. കിഞ്ച ആരമ്മണാഭിനിപാതമത്തേസു പഞ്ചസു വിഞ്ഞാണേസു യഥാ അലോഭാദിസമ്പയോഗോ ന സമ്ഭവതി, ഏവം മന്ദതരമന്ദകിച്ചേസു സമ്പടിച്ഛനസന്തീരണേസൂതി ഹേതൂനം ഉപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോപി നേസം അഹേതുകതാ ദട്ഠബ്ബാ.

മനോവിഞ്ഞാണതോ ഉപ്പജ്ജനവിസിട്ഠമനനകിച്ചാനം അഭാവതോ മനോമത്താ ധാതു മനോധാതു.

ചക്ഖുസന്നിസ്സിതം ഹുത്വാ രൂപസ്സ വിജാനനം ലക്ഖണം ഏതസ്സാതി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതരൂപവിജാനനലക്ഖണം. തത്ഥ ചക്ഖുസന്നിസ്സിതവചനേന രൂപാരമ്മണം അഞ്ഞം വിഞ്ഞാണം നിവത്തേതി. വിജാനനഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുസന്നിസ്സിതേ ഫസ്സാദികേ നിവത്തേതി. ചക്ഖുരൂപഗ്ഗഹണേന നിസ്സയതോ, ആരമ്മണതോ ച വിഞ്ഞാണം വിഭാവേതി ഉഭയാധീനവുത്തികത്താ. യദി ഹി ചക്ഖു നാമ ന സിയാ, അന്ധാപി രൂപം പസ്സേയ്യും, ന ച പസ്സന്തി. യദി ച നീലാദിരൂപം നാമ ന സിയാ, ദേസാദിനിയമേന ന ഭവിതബ്ബം, അത്ഥേവ ച നിയമോ, ഏകന്തസാരമ്മണതാ ച ചിത്തസ്സ വുത്താതി ‘‘ആരമ്മണേന വിനാ നീലാദിആഭാസം ചിത്തം പവത്തതീ’’തി ഏവം പവത്തോ വാദോ മിച്ഛാവാദോതി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫; സം. നി. ൨.൪൪; ൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫).

കസ്മാ പനേത്ഥ വചനഭേദോ കതോതി? ഏകമ്പി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപം പന അനേകമേവ സംഹതന്തി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം. കിം പന കാരണം ഏകമ്പി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, രൂപം പന അനേകമേവാതി? പച്ചയഭാവവിസേസതോ. ചക്ഖു ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോന്തം അത്ഥിഭാവേനേവ ഹോതി, തസ്മിം സതി തസ്സ ഭാവതോ, അസതി അഭാവതോ. യതോ തം അത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹിസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി വുച്ചതി, തംനിസ്സയതാ ചസ്സ ന ഏകദേസേന അല്ലീയനവസേന ഇച്ഛിതബ്ബാ അരൂപഭാവതോ, അഥ ഖോ ഗരുരാജാദീസു സിസ്സരാജപുരിസാദീനം വിയ തപ്പടിബദ്ധവുത്തിതായ. ഇതരേ പന പച്ചയാ തേന തേന വിസേസേന വേദിതബ്ബാ. സ്വായം പച്ചയഭാവോ ന ഏകസ്മിം ന സമ്ഭവതീതി ഏകമ്പി ചക്ഖു വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തി ഏകവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ.

രൂപം പന യദിപി ചക്ഖു വിയ പുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോതി പുരേതരം ഹുത്വാ വിജ്ജമാനക്ഖണേയേവ ഉപകാരകത്താ, തഥാപി അനേകമേവ സംഹതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി ആരമ്മണഭാവതോ. യഞ്ഹി പച്ചയധമ്മം സഭാവഭൂതം, പരികപ്പിതാകാരമത്തം വാ വിഞ്ഞാണം വിഭാവേന്തം പവത്തതി, തദഞ്ഞേസഞ്ച സതിപി പച്ചയഭാവേ സോ തസ്സ സാരമ്മണസഭാവതായ യം കിഞ്ചി അനാലമ്ബിത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥസ്സ ഓലുബ്ഭ പവത്തികാരണതായ ആലമ്ബനീയതോ ആരമ്മണം നാമ. തസ്സ യസ്മാ യഥാ തഥാ സഭാവൂപലദ്ധിവസേന ആരമ്മണപച്ചയലാഭോ, തസ്മാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപം ആരബ്ഭ പവത്തമാനം തസ്സ സഭാവം വിഭാവേന്തമേവ പവത്തതി. സാ ചസ്സ ഇന്ദ്രിയാധീനവുത്തികസ്സ ആരമ്മണസഭാവൂപലദ്ധി, ന ഏകദ്വികലാപഗതവണ്ണവസേന ഹോതി, നാപി കതിപയകലാപഗതവണ്ണവസേന, അഥ ഖോ ആഭോഗാനുരൂപം ആപാഥഗതവണ്ണവസേനാതി അനേകമേവ രൂപം സംഹച്ചകാരിതായ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘രൂപേ ചാ’’തി ബഹുവചനേന നിദ്ദിസി.

യം പന ‘‘രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൨) വുത്തം, തം കഥന്തി? തമ്പി യാദിസം രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, താദിസമേവ സന്ധായ വുത്തം. കീദിസം പന തന്തി? സമുദിതന്തി പാകടോയമത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ യദേകേ വദന്തി ‘‘ആയതനസല്ലക്ഖണവസേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ സല്ലക്ഖണാരമ്മണാ, ന ദബ്ബസല്ലക്ഖണവസേനാ’’തി, തമ്പി യുത്തമേവ ഹോതി. ന ചേത്ഥ സമുദായാരമ്മണതാ ആസങ്കിതബ്ബാ സമുദായാഭോഗസ്സേവാഭാവതോ. സമുദിതാ പന വണ്ണധമ്മാ ആരമ്മണപച്ചയാ ഹോന്തി. കഥം പന പച്ചേകം അസമത്ഥാ സമുദിതാ ആരമ്മണാ പച്ചയാ ഹോന്തി, ന ഹി പച്ചേകം ദട്ഠും അസക്കോന്താ അന്ധാ സമുദിതാ പസ്സന്തീതി? നയിദമേകന്തികം വിസും വിസും അസമത്ഥാനം സിവികാവഹനാദീസു സമത്ഥതായ ദസ്സനതോ. കേസാദീനഞ്ച യസ്മിം ഠാനേ ഠിതാനം പച്ചേകം വണ്ണം ഗഹേതും ന സക്കാ, തസ്മിംയേവ ഠാനേ സമുദിതാനം വണ്ണം ഗഹേതും സക്കാതി ഭിയ്യോപി തേസം സംഹച്ചകാരിതാ പരിബ്യത്താ. ഏതേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ പരമാണുരൂപം ആരമ്മണം, ഉദാഹു തംസമുദായോതിആദികാ ചോദനാ പടിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സോതഞ്ച പടിച്ച സദ്ദേ ചാ’’തിആദീസുപി (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬) ഏസേവ നയോ. ഏവം ഉഭയാധീനവുത്തികതായ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയതോ, ആരമ്മണതോ ച വിഭാവനം കതം, ഏവം സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി യഥാരഹം വത്തബ്ബം.

രൂപമത്താരമ്മണരസന്തി രൂപായതനമത്തസ്സേവ ആരമ്മണകരണരസം. മത്തസദ്ദേന യഥാ ആരമ്മണന്തരം നിവത്തേതി, ഏവം രൂപായതനേപി ലബ്ഭമാനേ ഏകച്ചേ വിസേസേ നിവത്തേതി. ന ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വണ്ണമത്തതോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി വിസേസം തത്ഥ ഗഹേതും സക്കോതി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കിഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താ’’തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപാരമ്മണേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനതോ തദഭിമുഖഭാവേന ഗയ്ഹതീതി വുത്തം ‘‘രൂപാഭിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി. അത്തനോ അനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനാനം അരൂപധമ്മാനം സമനന്തരവിഗതാ അരൂപധമ്മാ പവത്തിഓകാസദാനേന അനന്തരസമനന്തരനത്ഥിവിഗതപച്ചയേഹി ഉപകാരകാ നിസ്സയാരമ്മണധമ്മാ വിയ ആസന്നകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘രൂപാരമ്മണായ കിരിയമനോധാതുയാ അപഗമപദട്ഠാന’’ന്തി. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഗഹിതം രൂപാദിആരമ്മണം തദനന്തരമേവ അപരിപതന്തം കത്വാ സമ്പടിച്ഛന്തീ ഗണ്ഹന്തീ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘രൂപാദിസമ്പടിച്ഛനരസാ’’തി. തഥാഭാവേന സമ്പടിച്ഛനഭാവേന പച്ചുപതിട്ഠതീതി തഥാഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ.

ഛസു ആരമ്മണേസു കദാചി പഞ്ചന്നം, തതോ വാ കതിപയാനം വിജാനനസഭാവാപി ഛളാരമ്മണവിജാനനലക്ഖണാ വുത്താ തംസഭാവാനതിവത്തനതോ, ഛസ്വേവ വാ ഇതരേസം ആരമ്മണാനം അന്തോഗധത്താ. സന്തീരണാദികിച്ചാതി സന്തീരണതദാരമ്മണകിച്ചാ വാ, സന്തീരണതദാരമ്മണപടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതികിച്ചാ വാതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനാ’’തി ഇദം ഇമാസം ദ്വിന്നം മനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം ഏകന്തേനേവ ഹദയവത്ഥുസന്നിസ്സയതായ വുത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന പന തംതംഅനന്തരാതീതവിഞ്ഞാണാപഗമപദട്ഠാനാതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. തസ്സാ ഭേദോതി തസ്സാ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ‘‘ദുവിധാ’’തി വുത്തായ ദുവിധതാസങ്ഖാതോ ഭേദോ. ഏകന്തമിട്ഠാരമ്മണേതി ഏകന്തേനേവ ഇട്ഠേ ആരമ്മണേ, അതിവിയ ഇട്ഠാരമ്മണേതി അത്ഥോ. പഞ്ചദ്വാരേ ചേവ ജവനാവസാനേ ചാതി ഏത്ഥ പഞ്ചദ്വാരേ സമ്പടിച്ഛനവോട്ഠബ്ബനാനം അന്തരാളം ഠാനം, ഇതരത്ര ജവനഭവങ്ഗാനന്തി ഏവം ദ്വിഠാനാ ഹോതി. ഇതരായപി സന്തീരണതദാരമ്മണകാലേ യഥാവുത്തമേവ ഠാനം, പടിസന്ധിആദികാലേ പന ചുതിഭവങ്ഗാനം അന്തരാളം പടിസന്ധിയാ, പടിസന്ധിആവജ്ജനാനം തദാരമ്മണാവജ്ജനാനം ജവനാവജ്ജനാനം വോട്ഠബ്ബനാവജ്ജനാനഞ്ച അന്തരാളം ഭവങ്ഗസ്സ, തദാരമ്മണപടിസന്ധീനം ജവനപടിസന്ധീനം വാ അന്തരാളം ചുതിയാ ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഛസൂതി ഏത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. കായസ്സ നിസ്സയഭൂതാനം നാതിഇട്ഠഫോട്ഠബ്ബഭൂതാനം പടിഘട്ടനാനിഘംസസ്സ ബലവഭാവതോ കായവിഞ്ഞാണം സുഖസമ്പയുത്തം. ഉപാദാരൂപാനംയേവ ഘട്ടനാ ദുബ്ബലാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ഉപേക്ഖാസഹഗതാനി. തേനാഹ ‘‘സേസം ഉപേക്ഖായുത്ത’’ന്തി. സേസം ഛബ്ബിധമ്പി.

അലോഭാദോസാമോഹാ ചേവ അലോഭാദോസാ ച അലോഭാദയോ, തേഹി അലോഭാദീഹി വിപാകഹേതൂഹി സമ്പയുത്തം അലോഭാദിവിപാകഹേതുസമ്പയുത്തം. കാമാവചരകുസലം വിയ സോമനസ്സാദിഭേദതോതി യഥാ കാമാവചരം കുസലം സോമനസ്സുപേക്ഖാഞാണസങ്ഖാരഭേദതോ അട്ഠവിധം, ഏവമിദമ്പീതി അട്ഠവിധതായ സദിസതം ദസ്സേതി. കാമാവചരഭാവതോ ഹീനാദിതോ, യോനീസു ഉപ്പത്തിതോ ച സദിസമേവ, സമ്പയുത്തധമ്മതോ പന ആരമ്മണതോ, പവത്തിആകാരതോ ച വിസദിസം. തഥാ ഹി കുസലം കമ്മദ്വാരവസേന പവത്തതി, ന ഇദം, വിപാകാനം അവിഞ്ഞത്തിജനകത്താ. ഉപ്പത്തിദ്വാരവസേന പന ഇമസ്സാപി അത്ഥേവ പവത്തിഭേദോ പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരേസു മഹാവിപാകാനം തദാരമ്മണവസേന പവത്തിസമ്ഭവതോ. യഥാ പന കുസലം ഗതിവസേന പഞ്ചവിധം, വിഞ്ഞാണട്ഠിതിവസേന സത്തവിധഞ്ച, ന ഏവമിദം തദേകദേസേ ഏവ ഉപ്പജ്ജനതോ. തത്ഥ ആരമ്മണതോ, ഏകച്ചപവത്തിആകാരതോ ച വിസദിസതം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഛസു ആരമ്മണേസൂതി പരിത്താദിഅതീതാദിഅജ്ഝത്താദിപ്പഭേദേസു ഛസു ആരമ്മണേസു.

ആഗമനാദിവസേനാതി ആഗമനപച്ചയവസേന. തത്ഥ ഏകച്ചാനം ആചരിയാനം മതേന മുഖേ ചലിതേ ആദാസതലേ മുഖനിമിത്തം ചലനം വിയ അസങ്ഖാരസ്സ കുസലസ്സ വിപാകോ അസങ്ഖാരോ, സസങ്ഖാരസ്സ കുസലസ്സ വിപാകോ സസങ്ഖാരോതി ഏവം ആഗമനവസേന. ഏകച്ചാനം പന ആചരിയാനം മതേന ബലവന്തേഹി വിഭൂതേഹി പച്ചയേഹി കമ്മാദീഹി ഉപ്പന്നോ അസങ്ഖാരോ, ദുബ്ബലേഹി സസങ്ഖാരോതി ഏവം പച്ചയവസേന. സമ്പയുത്തധമ്മാനന്തി പാളിയം സരൂപതോ ആഗതസമ്പയുത്തധമ്മാനം. തേസം ഹി വസേന കുസലതോ വിപാകസ്സ വിസേസാഭാവോ. നിരുസ്സാഹന്തി ഏത്ഥ ഉസ്സാഹോ നാമ അനുപച്ഛിന്നാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനസന്താനേ വിപാകുപ്പാദനസമത്ഥതാസങ്ഖാതോ ബ്യാപാരോ, സോ വിപാകേസു നത്ഥീതി തം നിരുസ്സാഹം. കുസലേസു പന അഭിഞ്ഞാവസപവത്തേസുപി അത്ഥേവാതി തം സഉസ്സാഹം.

ലോഭാദീനം ഏകന്തസാവജ്ജതായ അയോനിസോമനസികാരഹേതുകാനം നത്ഥി വിപാകഭാവോ, അലോഭാദീനമ്പി ഏകന്തഅനവജ്ജസഭാവാനം കാരണസ്സ തബ്ബിധുരതായ നത്ഥേവ അകുസലവിപാകഭാവോതി ആഹ ‘‘അകുസലവിപാകം അഹേതുകമേവാ’’തി. യഥാ അതിഇട്ഠേ, ഇട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ആരമ്മണേ വേദനാഭേദസബ്ഭാവതോ കുസലവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ദുവിധാ ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതാ, ഉപേക്ഖാസഹഗതാതി, ന ഏവം അതിഅനിട്ഠേ, അനിട്ഠമജ്ഝത്തേ ച ആരമ്മണേ വേദനാഭേദോ അത്ഥീതി അകുസലവിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു ഏകമേവാതി ‘‘സത്തവിധ’’ന്തി വുത്തം. സതി ഹി തത്ഥ വേദനാഭേദേ അതിഅനിട്ഠേ ദോമനസ്സേന ഭവിതബ്ബം, ന ച പടിഘേന വിനാ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി.

കായവിഞ്ഞാണസ്സ ദുക്ഖസഹഗതതാ കുസലവിപാകേ വുത്തവിപരിയായേന വേദിതബ്ബാ. ഉപേക്ഖാ ഹീനാതി ഏകന്തനിഹീനസ്സ അകുസലസ്സ വിപാകഭാവതോ ഉപേക്ഖാപി സമാനാ ഹീനാ ഏവ ദുക്ഖസഭാവത്താ. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖം വിയ നാതിതിഖിണാ’’തി. യഥാ ദുക്ഖം അതിവിയ തിഖിണം കടുകം, ന ഏവമയം, തഥാപി ദുക്ഖസഭാവേനേവ പവത്തതി. ന ഹി അകുസലസ്സ വിപാകോ അദുക്ഖോ ഹോതി. ഉപേക്ഖാഭാവോ ചസ്സ ബലവതാ ബാധിയമാനസ്സ പടിപ്പഹരിതും അസക്കോന്തസ്സ ദുബ്ബലസ്സ പുരിസസ്സ തേന കരിയമാനബാധായ ഉപേക്ഖനാ വിയാതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇതരേസൂതി കുസലവിപാകേസു.

രൂപാവചരന്തി രൂപാവചരവിപാകവിഞ്ഞാണം. വിപാകകഥാ ഹേസാതി. കുസലം വിയാതി രൂപാവചരകുസലം വിയ. ന ഹി രൂപാവചരവിപാകോ തദഞ്ഞകുസലസദിസോ. അപിച സമ്ബന്ധിസദ്ദാ ഏതേ, യദിദം ‘‘കുസലം, വിപാകോ’’തി ച. തസ്മാ യഥാ ‘‘മാതരം പയിരുപാസതീ’’തി വുത്തേ അത്തനോ മാതരന്തി അവുത്തമ്പി സിദ്ധമേവേതം, ഏവം ഇധാപീതി അത്തനോ കുസലം വിയാതി അത്ഥോ. കുസലസദിസതാ ചേത്ഥ ധമ്മതോ, ആരമ്മണതോ ച വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി യേ ഫസ്സാദയോ കുസലേ ലബ്ഭന്തി, തേ വിപാകേപി ലബ്ഭന്തി. യസ്മിം ച ആരമ്മണേ കുസലം പവത്തതി, തത്ഥേവ അയം വിപാകോപി പവത്തതി. യം പനേത്ഥ പഞ്ചമജ്ഝാനചിത്തം അഭിഞ്ഞാപ്പത്തം, തസ്സ വിപാകോ ഏവ നത്ഥി. കസ്മാ നത്ഥി? അസമ്ഭവതോ, ആനിസംസഭൂതത്താ ച. തഞ്ഹി വിപാകം ദേന്തം രൂപാവചരമേവ ദദേയ്യ. ന ഹി അഞ്ഞഭൂമികം കമ്മം അഞ്ഞഭൂമികം വിപാകം ദേതി. കമ്മനിമിത്താരമ്മണതാ ച രൂപാവചരവിപാകസ്സ വുത്താതി ന തം അഞ്ഞം ആരബ്ഭ പവത്തതി. പരിത്താരമ്മണാദിആരമ്മണഞ്ച തം ന ഹോതീതി അയമസമ്ഭവോ. ഝാനസ്സ ആനിസംസഭൂതഞ്ച ദാനാദീനം തസ്മിം അത്തഭാവേ പച്ചയലാഭോ വിയാതി.

പവത്തിതോ പന വിപാകസ്സ, കുസലസ്സ ച അത്ഥേവ ഭേദോതി തം ദസ്സേതും ‘‘കുസലം പനാ’’തിആദി വുത്തം. കുസലം വിയ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസാദിആരമ്മണഭേദതോ ചതുബ്ബിധം. പവത്തിഭേദോ വുത്തനയോവ ജവനവസേന, പടിസന്ധിആദിവസേന ച പവത്തനതോ.

ചതുമഗ്ഗയുത്തചിത്തഫലത്താതി ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി സമ്പയുത്തകുസലചിത്തസ്സ ഫലത്താ, ചതുബ്ബിധസാമഞ്ഞഫലസമ്പയുത്തഭാവതോതി അത്ഥോ. മഗ്ഗവീഥിയം ദ്വിക്ഖത്തും, തിക്ഖത്തും വാ ഫലസമാപത്തിയം അപരിച്ഛിന്നപരിമാണം പവത്തമാനമ്പി ദ്വീസു ഠാനേസു പവത്തിയാ ‘‘ദ്വിധാ പവത്തതീ’’തി വുത്തം. സബ്ബമ്പീതി തേവീസതിവിധം കാമാവചരവിപാകം, പഞ്ചവിധം രൂപാവചരവിപാകം, ചതുബ്ബിധം അരൂപാവചരവിപാകം, ചതുബ്ബിധമേവ ലോകുത്തരവിപാകന്തി സബ്ബമ്പി വിപാകവിഞ്ഞാണം നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന ഛത്തിംസവിധം ഹോതി.

ഭൂമിഭേദതോ തിവിധം ലോകുത്തരസ്സ അഭാവതോ. ലോകുത്തരഞ്ഹി കിരിയചിത്തം നത്ഥി ഏകന്തേന അനന്തരവിപാകദായിഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സമാധിമാനന്തരികഞ്ഞമാഹൂ’’തി (ഖു. പാ. ൬.൫; സു. നി. ൨൨൮). ഹോതു താവ സേക്ഖാനം ഉപ്പജ്ജമാനം അനുത്തരം കുസലം പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപനയനതോ സഫലം, അരഹതോ പന ഉപ്പജ്ജമാനം പുഗ്ഗലന്തരഭാവൂപനയനതോ നിപ്ഫലം, തസ്സ കിരിയഭാവോ കസ്മാ ന ഇച്ഛിതോതി? ഇച്ഛിതബ്ബോ സിയാ. യദി തസ്സ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തി സിയാ, സകിംയേവ പന ലോകുത്തരകുസലം പവത്തതി. യദി ഹി പുനപ്പുനം പവത്തേയ്യ, മഗ്ഗചിത്തം അരഹതോപി പവത്തതീതി ലോകുത്തരകിരിയചിത്തം സിയാ, ന ചേതം അത്ഥി പയോജനാഭാവതോ. തസ്മാ നത്ഥി ലോകുത്തരകിരിയവിഞ്ഞാണം. കിരിയവിഞ്ഞാണന്തി ച കിരിയാമത്തം വിഞ്ഞാണം, കുസലാകുസലം വിയ കിഞ്ചി വിപാകം അനുപ്പാദേത്വാ കിരിയാമത്തമേവ ഹുത്വാ പവത്തനകവിഞ്ഞാണന്തി അത്ഥോ. കസ്മാ പനേതം വിപാകം ന ഉപ്പാദേതീതി? വുച്ചതേ – ഏത്ഥ ഹി യദേതം ആവജ്ജനദ്വയം, തം അനുപച്ഛിന്നഭവമൂലേപി സന്താനേ പവത്തം അനാസേവനതായ ദുബ്ബലഭാവതോ അബീജസാമത്ഥിയം വിയ പുപ്ഫം അഫലമേവ ഹോതി. യം പന ഉച്ഛിന്നഭവമൂലായം സന്തതിയം പവത്തം അട്ഠാരസവിധം വിഞ്ഞാണം, തം സമുച്ഛിന്നമൂലായ ലതായ പുപ്ഫം വിയ ഫലദായി ന ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞസ്സ അസമ്ഭവതോ കിരിയഹേതുനാ നാമ അലോഭാദിനാവ ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘അലോഭാദികിരിയഹേതുവിരഹിത’’ന്തി.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പുരേചരാ ഹുത്വാ രൂപാദിആരമ്മണാനം വിജാനനലക്ഖണാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപുരേചരരൂപാദിവിജാനനലക്ഖണാ. അയം പന മനോവിഞ്ഞാണതോ ഉപ്പന്നാപി വിസിട്ഠമനനകിച്ചാഭാവേന മനോമത്താ ധാതൂതി മനോധാതു. തഥാ ഹേസാ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ധാതുനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൨.൫൧൭) ആഗമിസ്സതി. ആവജ്ജനരസാതി ആഭോഗരസാ, ചിത്തസന്താനസ്സ വാ പുരിമാകാരതോ അഞ്ഞഥാ ഓണോജനരസാ. ഭവങ്ഗവിച്ഛേദപദട്ഠാനാതി ഭവങ്ഗസന്താനവിച്ഛേദപദട്ഠാനാ. അപുബ്ബാരമ്മണാ സകിദേവ പവത്തമാനാ സബ്ബഥാ വിസയരസം അനുഭവിതും ന സക്കോതീതി ഇട്ഠാദീസു സബ്ബത്ഥ ഉപേക്ഖായുത്താവ ഹോതി.