൧൫. ആയതനധാതുനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ആയതനവിത്ഥാരകഥാവണ്ണനാ

൫൧൦. ‘‘ഖന്ധായതനാ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ ഉദ്ദിട്ഠാനി പദുദ്ധാരവസേന ‘‘ആയതനാനീ’’തി വത്വാ ഗണനപരിച്ഛേദേനാഹ ‘‘ദ്വാദസായതനാനീ’’തി. തത്ഥ വത്തബ്ബം പരതോ സയമേവ വക്ഖതി. ചക്ഖായതനന്തിആദി നേസം സരൂപദസ്സനം.

അത്ഥോ നാമ സദ്ദത്ഥോ, ഭാവത്ഥോ പന ലക്ഖണമേവ. സോ പന സദ്ദത്ഥോ ദുവിധോ – അസാധാരണോ സാധാരണോതി. തത്ഥ അസാധാരണോ ചക്ഖാദിസദ്ദത്ഥോ, സാധാരണോ ആയതനസദ്ദത്ഥോ ദ്വാദസന്നമ്പി സമാനത്താ.

തേസു അസാധാരണം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസേസതോ താവാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസേസതോതി വിസേസത്ഥതോ, ചക്ഖാദിസദ്ദത്ഥതോതി അത്ഥോ. അസ്സാദേതീതി ചക്ഖതി-സദ്ദോ ‘‘മധും ചക്ഖതി, ബ്യഞ്ജനം ചക്ഖതീ’’തി രസസായനത്ഥോ അത്ഥീതി തസ്സ വസേന അത്ഥം വദതി. ‘‘ചക്ഖും ഖോ പന, മാഗണ്ഡിയ, രൂപാരാമം രൂപരതം രൂപസമ്മുദിത’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൦൯) വചനതോ ചക്ഖു രൂപം അസ്സാദേതി. സതിപി സോതാദീനം സദ്ദാരാമതാദിഭാവേ യോ ‘‘യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൯൭) പാളിയം, ‘‘രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണ’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൦൦; വിസുദ്ധി. ൨.൪൩൩) അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തോ അത്ഥവിസേസോ, തത്ഥേവ നിരുള്ഹത്താ ചക്ഖുമ്ഹി ഏവ ചക്ഖുസദ്ദോ പവത്തതി ഗവാദീസു ഗോസദ്ദാദി വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

വിഭാവേതി ചാതി സദ്ദലക്ഖണസിദ്ധസ്സ ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ വസേന അത്ഥം വദതി. ചക്ഖതീതി ഹി ആചിക്ഖതി, അഭിബ്യത്തം വദതീതി അത്ഥോ. നേത്തസ്സ ച വദന്തസ്സ വിയ സമവിസമവിഭാവനമേവ ആചിക്ഖനന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘വിഭാവേതി ചാതി അത്ഥോ’’തി, അനേകത്ഥത്താ വാ ധാതൂനം വിഭാവനത്ഥതാ ച ചക്ഖതി-സദ്ദസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. രത്തദുട്ഠാദികാലേസു കകണ്ടകരൂപം വിയ, ഉദ്ദരൂപം വിയ ച വണ്ണവികാരം ആപജ്ജമാനം രൂപം ഹദയങ്ഗതഭാവം രൂപയതി രൂപമിവ പകാസം കരോതി, സവിഗ്ഗഹമിവ കത്വാ ദസ്സേതീതി അത്ഥോ. വിത്ഥാരണം വാ രൂപസദ്ദസ്സ അത്ഥോ, വിത്ഥാരണഞ്ച പകാസനമേവാതി ആഹ ‘‘പകാസേതീതി അത്ഥോ’’തി. അനേകത്ഥത്താ വാ ധാതൂനം പകാസനത്ഥോ ഏവ രൂപസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. വണ്ണവാചകസ്സ രൂപസദ്ദസ്സ രൂപയതീതി നിബ്ബചനം, രൂപക്ഖന്ധവാചകസ്സ രുപ്പതീതി അയം വിസേസോ. ഉദാഹരീയതീതി വുച്ചതീതി അത്ഥേ വചനസദ്ദോ ഏവ ഗഹിതോ സിയാ, ന ച വചനസദ്ദോ ഏവേത്ഥ സദ്ദോ, അഥ ഖോ സബ്ബോപി സോതവിഞ്ഞേയ്യോതി. സപ്പതീതി സകേഹി പച്ചയേഹി സപ്പീയതി, സോതവിഞ്ഞേയ്യഭാവം ഗമീയതീതി അത്ഥോ.

സൂചയതീതി അത്തനോ വത്ഥും അപാകടം ഗന്ധവസേന ‘‘ഇദം സുഗന്ധം, ദുഗ്ഗന്ധ’’ന്തി പകാസേതി, പടിച്ഛന്നം വാ പുപ്ഫാദിവത്ഥും ‘‘ഏത്ഥ പുപ്ഫമത്ഥി, ചമ്പകാദിഫലമത്ഥി, അമ്ബാദീ’’തി പേസുഞ്ഞം കരോന്തം വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ. രസഗ്ഗഹണമൂലകത്താ അജ്ഝോഹരണസ്സ ജീവിതഹേതുമ്ഹി ആഹാരരസേ നിന്നതായ ജീവിതം അവ്ഹയതീതി ജിവ്ഹാ നിരുത്തിലക്ഖണേന. കുച്ഛിതാനം സാസവധമ്മാനം ആയോതി വിസേസേന കായോ വുത്തോ അനുത്തരിയഹേതുഭാവം അനാഗച്ഛന്തേസു കാമരാഗനിദാനകമ്മജനിതേസു, കാമരാഗസ്സ ച വിസേസപച്ചയേസു ഘാനജിവ്ഹാകായേസു കായസ്സ വിസേസതരസാസവപച്ചയത്താ. തേന ഹി ഫോട്ഠബ്ബസുഖം അസ്സാദേന്താ സത്താ മേഥുനമ്പി സേവന്തി. ഉപ്പത്തിദേസോതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ, കായിന്ദ്രിയവത്ഥുകാ വാ ചത്താരോ ഖന്ധാ ബലവകാമാസവാദിഹേതുഭാവതോ വിസേസേന സാസവാതി വുത്താതി തേസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനന്തി അത്ഥോ.

മുനാതീതി നാളിയാ മിനമാനോ വിയ, മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ ച ആരമ്മണം വിജാനാതീതി അത്ഥോ. മനതേ ഇതി വാ മനോ, തം തം ആരമ്മണം പരിച്ഛേദവസേന ജാനാതീതി വുത്തം ഹോതി. അത്തനോ ലക്ഖണം ധാരേന്തീതി യേ വിസേസലക്ഖണേന ആയതനസദ്ദപരാ വത്തബ്ബാ, തേ ചക്ഖാദയോ തഥാ വുത്താതി തതോ അഞ്ഞേ മനോഗോചരഭൂതാ ധമ്മാ സാമഞ്ഞലക്ഖണേനേവ ഏകായതനഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താ. യഥാ ഹി ഓളാരികവത്ഥാരമ്മണമനനസങ്ഖാതേഹി വിസയവിസയീഭാവേഹി പുരിമാനി പാകടാനി, തഥാ അപാകടാ ച അഞ്ഞേ മനോഗോചരാ ന അത്തനോ സഭാവം ന ധാരേന്തീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥോ ധമ്മസദ്ദോ. ധാരീയന്തി സാമഞ്ഞരൂപേന അവധാരീയന്തീതി വാ ധമ്മാ. യഥാ ഹി രൂപാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി അസാധാരണതോ ഏവ യഥാസകം സഭാവതോ വിഞ്ഞായന്തി, ന ഏവമേതേ, ഏതേ പന അനേകധമ്മഭാവതോ, സാധാരണതോ, സഭാവസാമഞ്ഞതോപി മനസാ വിഞ്ഞായന്തീതി.

൫൧൧. സേന സേനാതി സകേന സകേന. ഉട്ഠഹന്തീതി ഉട്ഠാനം കരോന്തി. വായമന്തീതി ഉസ്സഹന്തി, അത്തനോ കിച്ചം കരോന്തിച്ചേവ അത്ഥോ. ഇമസ്മിം ച അത്ഥേ ആയതന്തി ഏത്ഥാതി ആയതനാനീതി അധികരണത്ഥോ ആയതനസദ്ദോ, ദുതിയതതിയേസു കത്തുഅത്ഥോ. തേ ചാതി ചിത്തചേതസികേ ധമ്മേ. തേ ഹി തംതംദ്വാരാരമ്മണേസു അയന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ആയാ. വിത്ഥാരേന്തീതി പുബ്ബേ അനുപ്പന്നത്താ ലീനാനി അപാകടാനി പുബ്ബന്തതോ ഉദ്ധം പത്ഥരേന്തി പാകടാനി കരോന്തി, ഉപ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച സംസാരദുക്ഖം. ന നിവത്തതീതി അനുപ്പാദനിരോധവസേന ന നിരുജ്ഝതി. ആയതനം ആയതനന്തി ആമേഡിതവചനം അസ്സാ സമഞ്ഞായ ചക്ഖാദീസു നിരുള്ഹഭാവദസ്സനത്ഥം.

൫൧൨. ഏവം അവയവഭേദവസേന ആയതനസദ്ദസ്സ അത്ഥം വത്വാ ഇദാനി തത്ഥ പരിയായതോപി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. സാധുഫലഭരിതതായ, അപരിസ്സയതായ ച മനോരമ്മേ.

തത്ഥ നിവസന്തീതി നിവസന്താ വിയ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘തദായത്തവുത്തിതായാ’’തി. യത്ഥ സുവണ്ണരതനാദീനി നിവുത്ഥാനി വിയ ആകിണ്ണാനി തിട്ഠന്തി, സോ പദേസോ തേസം ആകരോ, ഏവം ചിത്തചേതസികാ ചക്ഖാദീസൂതി തേ തേസം ആകരോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖാദീസു ച…പേ… ആകരോ’’തി. തന്നിസ്സിതത്താതി ഏത്ഥ മനോ മനോവിഞ്ഞാണാദീനം ചിത്തചേതസികാനം നിസ്സയപച്ചയോ ന ഹോതീതി തസ്സ തേസം ദ്വാരഭാവോ നിസ്സയഭാവോതി ദട്ഠബ്ബോ. അഹുത്വാ ഏവ പച്ചയസാമഗ്ഗിവസേന ഉപ്പജ്ജന്താപി ചിത്തചേതസികാ അനേകേ ഏകജ്ഝം തത്ഥ ലബ്ഭമാനാ സമോസടാ വിയ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന സമോസരണതോ’’തി. ന ഹി ധമ്മാനം അനാഗതദ്ധേ വിജ്ജമാനതാലേസോപി അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ’’തി (മഹാനി. ൧൦). തത്ഥേവ ഉപ്പത്തിതോതി തേസു ചക്ഖാദീസു ഏവ ഉപ്പത്തിതോ. ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭൂതേ ചക്ഖാദികേ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം വിയ കത്വാ ഉപചാരവസേന വുത്തം. ന ഹി അരൂപധമ്മാനം നിപ്പരിയായതോ ഉപ്പത്തിദേസോ നാമ അത്ഥി. യദഗ്ഗേന വാ തേ തേസം നിസ്സയാരമ്മണഭൂതാ, തദഗ്ഗേന സഞ്ജാതിദേസോ. ന ഹി പച്ചയഭാവമന്തരേന രൂപധമ്മാനമ്പി ആധാരാധേയ്യഭാവോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘നിസ്സയാരമ്മണഭാവേനാ’’തി. ബ്യതിരേകപധാനതായ കാരണലക്ഖണസ്സ ‘‘തേസം അഭാവേ അഭാവതോ’’ ഇച്ചേവാഹ, ന ‘‘ഭാവേ ഭാവതോ’’തി.

യഥാവുത്തേനത്ഥേനാതി ‘‘ചക്ഖതീ’’തിആദിനാ, ‘‘ആയതനതോ ആയാനം തനനതോ’’തിആദിനാ, ‘‘നിവാസട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ ച വുത്തപ്പകാരേന അത്ഥേന. ധമ്മായതനപരിയാപന്നാനം ധമ്മാനം ബഹുഭാവതോ യേഭുയ്യേന ച തേ ബഹൂ ഏവ ഹുത്വാ കിച്ചകരാതി ‘‘ധമ്മാ ച തേ ആയതനഞ്ചാ’’തി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ.

൫൧൩. തഥാ തഥാ ലക്ഖിതബ്ബതോ ലക്ഖീയതി ഏതേനാതി വാ ലക്ഖണം, സഭാവോ.

താവഭാവതോതി തത്തകതോ, തേന അനൂനാധികഭാവം ദസ്സേതി. തത്ഥ ദ്വാദസായതനവിനിമുത്തസ്സ കസ്സചി ധമ്മസ്സ അഭാവാ അധികഭാവതോ ചോദനാ നത്ഥി, സലക്ഖണധാരണം പന സബ്ബേസം സാമഞ്ഞലക്ഖണന്തി ഊനചോദനാ സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ചക്ഖാദയോപി ഹീ’’തിആദി. ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോതി ദ്വിക്ഖത്തും ചലിത്വാ പവത്തഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ. ചലനവസേന ഭവങ്ഗപ്പവത്തിയാ സതി ഏവ ആവജ്ജനുപ്പത്തി, ന അഞ്ഞത്ഥാതി ആവജ്ജനസ്സാപി കാരണഭൂതന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഭവങ്ഗമനസങ്ഖാതോ…പേ… ഉപ്പത്തിദ്വാര’’ന്തി. അസാധാരണന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അസാധാരണം. സതിപി അസാധാരണഭാവേ ചക്ഖാദീനം ദ്വാരഭാവേന ഗഹിതത്താ ധമ്മായതനേന അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ദ്വാരാരമ്മണഭാവേഹി വാ അസാധാരണതം സന്ധായ ‘‘അസാധാരണ’’ന്തി വുത്തം.

൫൧൪. യേഭുയ്യസഹുപ്പത്തിആദീഹി ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു അയുത്തി യോജേതബ്ബാ. യേഭുയ്യേന ഹി ചക്ഖായതനാദീനി കസ്സചി കദാചി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കാമധാതുയാ ഉപപത്തിക്ഖണേ കസ്സചി ഏകാദസായതനാനി പാതുഭവന്തീ’’തിആദി (യമ. അട്ഠ. ആയതനയമക ൧൮-൨൧). തസ്മാ ആയതനാനം ഉപ്പത്തിക്കമോ താവ ന യുജ്ജതി, ന പഹാനക്കമോ കുസലാബ്യാകതാനം അപ്പഹാതബ്ബതോ, ന പടിപത്തിക്കമോ അകുസലാനം ഏകച്ചഅബ്യാകതാനഞ്ച അപ്പടിപജ്ജനീയതോ, ന ഭൂമിക്കമോ അഡ്ഢേകാദസന്നം ആയതനാനം ഏകന്തകാമാവചരത്താ, ഇതരേസഞ്ച ചതുഭൂമിപരിയാപന്നത്താ, ഏകച്ചസ്സ ലോകുത്തരഭാവതോ ചാതി. ‘‘അജ്ഝത്തികേസു ഹീ’’തി ഏതേന അജ്ഝത്തികഭാവേന, വിസയീഭാവേന ച അജ്ഝത്തികാനം പഠമം ദേസേതബ്ബതം ദസ്സേതി, തേസുപി പഠമം ദേസേതബ്ബേസു പാകടത്താ പഠമതരം ചക്ഖായതനം ദേസിതന്തി.

തതോ ഘാനായതനാദീനീതി ഏത്ഥ ബഹുപകാരത്താഭാവേന ചക്ഖുസോതേഹി പുരിമതരം അദേസേതബ്ബാനി, സഹ വത്തും അസക്കുണേയ്യത്താ ഏകേന കമേന ദേസേതബ്ബാനീതി ഘാനാദിക്കമേന ദേസിതാനീതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാപി ഹി ദേസിതേസു ന ന സക്കാ ചോദേതും, ന ച സക്കാ ബോധേതബ്ബാനി ന ദേസേതുന്തി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണത്താ വാ ചക്ഖാദീനി പഠമം വുത്താനി ആരമ്മണതോ സുപാകടാനീതി, മനായതനം പന കിഞ്ചി പച്ചുന്നാരമ്മണം…പേ… കിഞ്ചി യാവ നവത്തബ്ബാരമ്മണന്തി പച്ഛാ വുത്തം. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണേസുപി ഉപാദാരൂപാരമ്മണാനി ചത്താരി പഠമം വുത്താനി, തതോ ഭൂതരൂപാരമ്മണം. ഉപാദാരൂപാരമ്മണേസുപി ദൂരതരേ ദൂരേ, സീഘതരം സീഘഞ്ച ആരമ്മണസമ്പടിച്ഛനദീപനത്ഥം ചക്ഖാദീനം ദേസനാക്കമോ. ചക്ഖുസോതദ്വയഞ്ഹി ദൂരഗോചരന്തി പഠമം വുത്തം, തത്രാപി ചക്ഖു ദൂരതരഗോചരന്തി സബ്ബപഠമം വുത്തം. പസ്സന്തോപി ഹി ദൂരതരേ നദീസോതം, ന തസ്സ സോതപടിഘാതസദ്ദം സുണാതി. ഘാനജിവ്ഹാസുപി ഘാനം സീഘതരവുത്തീതി പഠമം വുത്തം പുരതോ ഠപിതമത്തസ്സപി ഭോജനസ്സ ഗന്ധോ ഗയ്ഹതീതി. യഥാഠാനം വാ തേസം ദേസനാക്കമോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി സരീരേ സബ്ബുപരി ചക്ഖുസ്സ അധിട്ഠാനം, തസ്സ അധോ സോതസ്സ, തസ്സ അധോ ഘാനസ്സ, തസ്സ അധോ ജിവ്ഹായ, തഥാ കായസ്സ യേഭുയ്യതോ, മനോ പന അരൂപിഭാവതോ സബ്ബപച്ഛാ വുത്തോ. തംതംഗോചരത്താ തസ്സ തസ്സ അനന്തരം ബാഹിരായതനാനി വുത്താനീതി വുത്തോവായമത്ഥോതി ഏവമ്പി ഇമേസം കമോ വേദിതബ്ബോ. ഗോചരോ വിസയോ ഏതസ്സാതി ഗോചരവിസയോ, മനോ. കസ്സ പന ഗോചരോ ഏതസ്സ വിസയോ? ചക്ഖാദീനം പഞ്ചന്നമ്പി. വിഞ്ഞാണുപ്പത്തികാരണവവത്ഥാനതോതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഉപ്പത്തികാരണസ്സ വവത്ഥിതഭാവതോ സവിഭത്തിഭാവതോ. ഏതേന ചക്ഖാദിഅനന്തരം രൂപാദിവചനസ്സ ച കാരണമാഹ.

൫൧൫. സങ്ഗഹിതത്താതി ഗണനസങ്ഗഹവസേന സങ്ഗഹിതത്താ. ജാതിവസേനാതി ചക്ഖുഭാവസമാനതാവസേന. പച്ചയഭേദോ കമ്മാദിഭേദോ. ദാനാദിപാണാതിപാതാദിഭേദഭിന്നസ്സ ഹി കുസലാകുസലകമ്മസ്സ, തസ്സ ച സഹകാരീകാരണഭൂതാനം അബ്ഭന്തരാനം, ബാഹിരാനഞ്ച പച്ചയാനം ഭേദേന ചക്ഖായതനം ഭിന്നം വിസദിസം ഹോതീതി. നിരയാദികോ, അപദാദിഗതിനാനാകരണഞ്ച ഗതിഭേദോ ഗതീനം, ഗതീസു വാ ഭേദോതി കത്വാ. ഹത്ഥിഅസ്സാദികോ, ഖത്തിയാദികോ ച നികായഭേദോ. തംതംസത്തസന്താനഭേദോ പുഗ്ഗലഭേദോ. യാ ചക്ഖാദീനം വത്ഥൂനം അനന്തപ്പഭേദതാ വുത്താ, സോ ഏവ ഹദയവത്ഥുസ്സ ഭേദോ താദിസഭേദാനാതിവത്തനതോ. തതോ മനായതനസ്സ അനന്തപ്പഭേദതാ യോജേതബ്ബാ. യസ്മാ ഝാനവിരഹിതം നാമ ലോകുത്തരം നത്ഥി, തസ്മാ പഞ്ചന്നം ഝാനാനം വസേന അട്ഠ ലോകുത്തരചിത്താനി ചത്താലീസം ഹോന്തീതി താനി ഏകാസീതിയാ ലോകിയചിത്തേസു പക്ഖിപിത്വാ ആഹ ‘‘ഏകവീസുത്തരസതപ്പഭേദഞ്ചാ’’തി. വത്ഥൂതി ചക്ഖാദിവത്ഥു. തപ്പഭേദേന വിഞ്ഞാണം അനന്തപ്പഭേദം. പടിപദാ ദുക്ഖാപടിപദാദി. ആദി-സദ്ദേന ഝാനാധിപതിഭൂമിആരമ്മണാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. നീലം നീലസ്സ സഭാഗം, അഞ്ഞം വിസഭാഗം. പച്ചയോ കമ്മാദി. തത്ഥാപി കുസലസമുട്ഠാനാദിതാ, സീതഉതുസമുട്ഠാനാദിതാ ച ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ആദിസദ്ദേന ഗതിനികായഭേദോ. സഭാവനാനത്തഭേദതോതി സുഖാ ദുക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖാതി ഏവമാദികോ സഭാവഭേദോ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ സോതസമ്ഫസ്സജാതി ഏവമാദികം നാനത്തം.

൫൧൬. ‘‘അനാഗമനതോ അനിഗ്ഗമനതോ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. പുബ്ബന്താപരന്തേസു അവിജ്ജമാനസരൂപത്താ ഉദയതോ പുബ്ബേ കുതോചി നാഗച്ഛന്തി, വയതോ ച ഉദ്ധം ന കത്ഥചി ഗച്ഛന്തി, വിജ്ജമാനക്ഖണേപി ഇത്തരകാലതായ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ. തേനാഹ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദി. സപരിപ്ഫന്ദകിരിയാവസേന ഈഹനം ഈഹാ, ചിന്തനവസേന ബ്യാപാരനം ബ്യാപാരോ, തത്ഥ ബ്യാപാരം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ന ഹി ചക്ഖുരൂപാദീനം ഏവം ഹോതീ’’തി. ഈഹം ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച താനീ’’തിആദി. ഉഭയമ്പി പന ഈഹാ ച ഹോതി ബ്യാപാരോ ചാതി ഉപ്പടിപാടിവചനം. ധമ്മതാവാതി സഭാവോ ഏവ, കാരണസമത്ഥതാ വാ ഈഹാബ്യാപാരരഹിതാനം ദ്വാരാദിഭാവോ ധമ്മതാ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ ‘‘യ’’ന്തി ഏതസ്സ യസ്മാതി അത്ഥോ. പുരിമസ്മിം സമ്ഭവനവിസേസനം യം-സദ്ദോ. ‘‘സുഞ്ഞോ ഗാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) വചനതോ സുഞ്ഞഗാമോവിയ ദട്ഠബ്ബാനി. അന്നപാനസഹിതന്തി ഗഹിതേ സുഞ്ഞഗാമേ യം യദേവ ഭാജനം പരാമസീയതി, തം തം രിത്തകംയേവ പരാമസീയതി, ഏവം ധുവാദിഭാവേന ഗഹിതാനി യോനിസോ ഉപപരിക്ഖിയമാനാനി രിത്തകാനേവ ഏതാനി ദിസ്സന്തീതി. തേനാഹ ‘‘ധുവസുഭസുഖത്തഭാവവിരഹിതത്താ’’തി. ചക്ഖാദിദ്വാരേസു അഭിജ്ഝാദോമനസ്സുപ്പാദകഭാവേന രൂപാദീനി ചക്ഖാദീനം അഭിഘാതകാനീതി വുത്താനി. അഹിസുസുമാരപക്ഖീകുക്കുരസിങ്ഗാലമക്കടാ ഛ പാണകാ. വിസമബിലാകാസഗാമസുസാനവനാനി തേസം ഗോചരാ. തത്ഥ വിസമാദിഅജ്ഝാസയേഹി ചക്ഖാദീഹി വിസമഭാവബിലാകാസഗാമസുസാനസന്നിസ്സിതസദിസൂപാദിന്നധമ്മവനഭാവേഹി അഭിരമിതത്താ രൂപാദീനം വിസമാദിസദിസതാ യോജേതബ്ബാ.

ഇതി ആയതനാനം വിത്ഥാരകഥാമുഖവണ്ണനാ.

ധാതുവിത്ഥാരകഥാവണ്ണനാ

൫൧൭. ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണന്തി ചക്ഖുസ്സ കാരണഭൂതസ്സ വിഞ്ഞാണം. കാമം രൂപാലോകമനസികാരാദയോപി തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ കാരണാ, തേ പന സാധാരണകാരണം, ചക്ഖു അസാധാരണന്തി അസാധാരണകാരണേനായം നിദ്ദേസോ യഥാ ഭേരിസദ്ദോ, യവങ്കുരോതി. തഥാ ഹി ചക്ഖു പുഗ്ഗലന്തരാസാധാരണം, നീലാദിസബ്ബരൂപസാധാരണഞ്ചാതി സാമിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠം.

വിദഹതീതി ഏവം ഏവഞ്ച തയാ പവത്തിതബ്ബന്തി വിനിയുഞ്ജമാനം വിയ ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. വിദഹതീതി ച ധാത്വത്ഥോ ഏവ വിസിട്ഠോ ഉപസഗ്ഗേന ദീപീയതീതി വിനാപി ഉപസഗ്ഗേന ധാതൂതി ഏസ സദ്ദോ തമത്ഥം വദതീതി ദട്ഠബ്ബോ. കത്തുകമ്മഭാവകരണാധികരണേസു ച ധാതുസദ്ദസിദ്ധി ഹോതീതി പഞ്ചാപി തേ അത്ഥാ വുത്താ. ലോകുത്തരാ ധാതുയോ സംസാരദുക്ഖം ന വിദഹന്തി, അഞ്ഞദത്ഥു വിധംസേന്തീതി കത്വാ ‘‘ലോകിയാ’’തി വിസേസിതം. വവത്ഥിതാതി അവത്ഥിതാ, അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ അസംകിണ്ണാ. സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ സുവണ്ണാദീനം ബീജഭൂതാ സേലാദയോ. യഥാസമ്ഭവന്തി ഏത്ഥ കേചി ‘‘ലോകിയലോകുത്തരാസു ധാതൂസു യോ യോ അത്ഥോ സമ്ഭവതി, തദനുരൂപ’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി, തദയുത്തം ‘‘ലോകിയാ ഹി ധാതുയോ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. അത്ഥവസേന ചേതം യഥാസമ്ഭവഗ്ഗഹണം കതം, ന ധാതുവസേന. കാമം പഞ്ചപി അത്ഥാ ചക്ഖാദീനം സബ്ബേസം ഇച്ഛിതബ്ബാ, തഥാപി ചക്ഖാദീസു യസ്സ യസ്സ ധമ്മസ്സ യദാ കത്തുവചനിച്ഛാ, ന തദാ കമ്മഭാവോ. യദാ പന കമ്മവചനിച്ഛാ, ന തദാ കത്തുഭാവോ. ഏവം സേസേസുപീതി യഥാസമ്ഭവഗ്ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘ഇതി ചക്ഖാദീസൂ’’തിആദി.

൫൧൮. അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോതി ഏത്ഥാപി ധാതീതി ധാതൂതി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ ധാരണത്ഥോ ധാ-സദ്ദോതി കത്വാ. കത്തുഅത്ഥോപി ചായം പുരിമേന അസദിസോ വിധാനധാരണത്ഥാനം ഭിന്നസഭാവത്താ. നിസ്സത്തസഭാവമത്തധാരണഞ്ച ധാതുസദ്ദസ്സ പധാനോ അത്ഥോതി വിസും വുത്തോ. ധാതുയോ വിയ ധാതുയോതി ഏത്ഥ സീഹസദ്ദോ വിയ കേസരിമ്ഹി നിരുള്ഹാ പുരിസേ സേലാവയവേസു നിരുള്ഹോ ധാതുസദ്ദോ ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഞാണഞ്ച ഞേയ്യഞ്ച ഞാണഞേയ്യാനി, തേസം അവയവാ തപ്പഭേദഭൂതാ ധാതുയോ ഞാണഞേയ്യാവയവാ. തത്ഥ ഞാണപ്പഭേദോ ധമ്മധാതുഏകദേസോ, ഞേയ്യപ്പഭേദോ അട്ഠാരസാപീതി ഞാണഞേയ്യാവയവമത്താ ധാതുയോ ഹോന്തീതി. അഥ വാ ഞാണേന ഞാതബ്ബോ സഭാവോ അവിപരീതോ ധാതുസദ്ദേന വുച്ചമാനോ ഞാണഞേയ്യോ, ന ദിട്ഠിആദീഹി വിപരീതഗ്ഗാഹകേഹി ഞേയ്യോതി അത്ഥോ, തസ്സ ഞാണഞേയ്യസ്സ അവയവാ ചക്ഖാദയോ, വിസഭാഗലക്ഖണാവയവേസു രസാദീസു നിരുള്ഹോ ധാതുസദ്ദോ താദിസേസു അഞ്ഞാവയവേസു ചക്ഖാദീസു ഉപചരിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. രസാദീസു വിയ വാ ചക്ഖാദീസുപി നിരുള്ഹോ ഏവ. ‘‘നിജ്ജീവമത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ഏതേന നിജ്ജീവമത്തപദത്ഥേ ധാതുസദ്ദസ്സ നിരുള്ഹതം ദസ്സേതി. ഛ ധാതുയോ ഏതസ്സാതി ഛധാതുരോ. യോ ലോകേ പുരിസോതി ധമ്മസമുദായോ വുച്ചതി, സോ ഛധാതുരോ ഛന്നം പഥവീആദീനം നിജ്ജീവമത്താനം സഭാവാനം സമുദായമത്തോ, ന ഏത്ഥ ജീവോ വാ പുരിസോ വാ അത്ഥീതി അത്ഥോ.

൫൧൯. ചക്ഖാദീനം കമോ പുബ്ബേ വുത്തോതി ഇധേകേകസ്മിം തികേ തിണ്ണം ധാതൂനം കമം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേനാ’’തി. ഹേതുഫലാനം അനുപുബ്ബവവത്ഥാനം ഹേതുഫലഭാവോ ഏവ, മനോധമ്മധാതൂനഞ്ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. കിരിയമനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപനിസ്സയകോടിയാ, വിപാകമനോധാതു വിപാകമനോവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരാദിനാപി, ഇതരസ്സ സബ്ബാപി ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച, ധമ്മധാതു പന വേദനാദികാ സഹജാതാ സഹജാതാദിനാ, അസഹജാതാ അനന്തരാദിനാ, ഉപനിസ്സയേന, ആരമ്മണാദിനാ ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി ദ്വാരഭൂതമനോവസേന വാ. ദ്വാരഭൂതമനോപി ഹി സുത്തേസു മനോധാതൂതി വുച്ചതീതി തസ്സാ വാ മനോധാതുയാ മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഹേതുഭാവോ യഥാസമ്ഭവം യോജേതബ്ബോ. തത്ഥ ഹേതൂതി പച്ചയോ അധിപ്പേതോ, ഫലന്തി പച്ചയുപ്പന്നന്തി ആഹ ‘‘ചക്ഖുധാതൂ’’തിആദി.

൫൨൦. സബ്ബാസം വസേനാതി യഥാവുത്താനം ആഭാധാതുആദീനം പഞ്ചതിംസായ ധാതൂനം വസേന. അപരമത്ഥസഭാവസ്സ പരമത്ഥസഭാവേസു ന കദാചി അന്തോഗധതാ അത്ഥീതി ആഹ ‘‘സഭാവതോ വിജ്ജമാനാന’’ന്തി.

ചന്ദാഭാസൂരിയാഭാദികാ വണ്ണനിഭാ ഏവാതി ആഹ ‘‘രൂപധാതുയേവ ഹി ആഭാധാതൂ’’തി. രൂപാദിപടിബദ്ധാതി രാഗവത്ഥുഭാവേന ഗഹേതബ്ബാകാരോ സുഭനിമിത്തന്തി കത്വാ ‘‘രൂപാദയോ ഏവാ’’തി അവത്വാ പടിബദ്ധവചനം വുത്തം. അസതിപി രാഗവത്ഥുഭാവേ കുസലവിപാകാരമ്മണം സുഭധാതൂതി ദുതിയോ വികപ്പോ വുത്തോ. സേസാതി മനോവിഞ്ഞാണധാതുസമ്പയുത്താ. ധാതുദ്വയനിരോധമത്തന്തി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂനം നിരോധമത്തം ചതുത്ഥാരുപ്പചിത്തുപ്പാദനിരോധഭാവതോ. തദഞ്ഞവിഞ്ഞാണനിരോധോ വിയ ഹി വിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതൂനം നിരോധോ സമാപത്തിബലസിദ്ധോതി കത്വാ ധാതുദ്വയഗ്ഗഹണം.

‘‘ധമ്മധാതുമത്ത’’ന്തി ഇദം കാമധാതുയാ ധമ്മധാതുപരിയാപന്നത്താ വുത്തം. കാമപടിസംയുത്തോതി കാമരാഗസമ്പയുത്തോ, ആരമ്മണകരണേന വാ കാമഗുണോപസംഹിതോ. യം ഏതസ്മിം അന്തരേതി യേ ഏതസ്മിം അവീചിപരനിമ്മിതവസവത്തിപരിച്ഛിന്നേ ഓകാസേ. ഓഗാള്ഹാ ഹുത്വാ അധോഭാഗേ ച ഓകാസേ ചരന്തീതി ഏത്ഥാവചരാ. അഞ്ഞത്ഥ ചരന്താപി യഥാവുത്തേ ഏവ ഠാനേ പരിയാപന്നാതി ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ.

നേക്ഖമ്മധാതു ധമ്മധാതു ഏവ വിതക്കപക്ഖേ. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാതി ദാനമയപുഞ്ഞകിരിയതോ, സീലമയപുഞ്ഞകിരിയതോ, പബ്ബജ്ജതോ ച പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമാ പവത്താ സബ്ബേപി അനവജ്ജധമ്മാ. വിഹിംസാധാതു ചേതനാ, പരവിഹേഠനച്ഛന്ദോ വാ. അവിഹിംസാ കരുണാ.

ഹീനാതി ഹീളിതാ. പണീതാതി സമ്ഭാവിതാ. ‘‘നാതിഹീളിതാ നാതിസമ്ഭാവിതാ മജ്ഝിമാ’’തി ഖന്ധനിദ്ദേസേ ആഗതാ ഹീനദുകതോ ഏവ നീഹരിത്വാ മജ്ഝിമാ ധാതു വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ഉഭോപീതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ.

വിഞ്ഞാണധാതു യദിപി ഛവിഞ്ഞാണധാതുവസേന വിഭത്താ, തഥാപി വിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന തസ്സ പുരേചാരികപച്ഛാചാരികത്താ മനോധാതു ഗഹിതാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞാണധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസത്തവിഞ്ഞാണധാതു സങ്ഖേപോയേവാ’’തി. അനേകേസം ചക്ഖുധാതുആദീനം, താസു ച ഏകേകിസ്സാ നാനപ്പകാരതായ നാനാധാതൂനം വസേന അനേകധാതു നാനാധാതു ലോകോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘അട്ഠാരസധാതുപ്പഭേദമത്തമേവാ’’തി.

൫൨൧. ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാതി ബഹൂസു പോത്ഥകേസു ലിഖിതം, കേസുചി ‘‘ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി. തത്ഥ ന ചക്ഖാദീനം കേവലേന ധാതുസദ്ദേന സമ്ബന്ധോ അധിപ്പേതോ വിജാനനസഭാവസ്സ പഭേദവചനതോ. വിഞ്ഞാണധാതുസദ്ദേന ച സമ്ബന്ധേ കരിയമാനേ ദ്വേ മനോഗഹണാനി ന കാതബ്ബാനി. ന ഹി ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ സന്തി. അന്തരാ വാ മനോധാതുഗഹണം അകത്വാ ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായമനോവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതൂ’’തി വത്തബ്ബം അതുല്യയോഗേ ദ്വന്ദസമാസാഭാവതോ. അയം പനേത്ഥ പാഠോ സിയാ ‘‘ചക്ഖു…പേ… കായവിഞ്ഞാണമനോമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേനാ’’തി. തസ്സ വിഞ്ഞാണസ്സ യേഭുയ്യേന അത്തവാദിനോ തസ്സ ഏകമേകസ്സ അത്തസ്സ അദ്വയതം, നിച്ചത്തഞ്ച പവേദേന്തീതി അനേകതാനിച്ചതാപകാസനം തേസം ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനനായ ഹോതി. ഖന്ധായതനദേസനാ സങ്ഖേപദേസനാ, ഇന്ദ്രിയദേസനാ വിത്ഥാരദേസനാ, തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ അയം അനതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ ധാതുദേസനാ. അഭിധമ്മേ വാ സുത്തന്തഭാജനീയേ (വിഭ. ൧൭൨ ആദയോ) വുത്താ ധാതുദേസനാ അതിസങ്ഖേപദേസനാ, ആഭാധാതുആദീനം അനേകധാതുനാനാധാതുഅന്താനം വസേന ദേസേതബ്ബാ അതിവിത്ഥാരദേസനാ, തദുഭയം അപേക്ഖിത്വാ അയം അനതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരാ.

അസ്സ ഭഗവതോ. സദ്ധമ്മതേജസാ വിഹതം സദ്ധമ്മതേജവിഹതം.

൫൨൨. സങ്ഖതോതി ഗണനതോ. ജാതിതോതി ചക്ഖുഭാവസാമഞ്ഞതോ. അഥ വാ ജാതിതോതി ചക്ഖുസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുപസാദോ’’തി. വീസതി ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി വേദനാദീനം അഭിന്ദിത്വാ ഗഹണതോ. സേസകുസലാകുസലാബ്യാകതവിഞ്ഞാണവസേനാതി ഏത്ഥ അബ്യാകതാപേക്ഖായ സേസഗ്ഗഹണം, കുസലാകുസലം പന സബ്ബസോ അഗ്ഗഹിതമേവാതി.

൫൨൩. താ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ പഞ്ചപി.

പുരിമേഹേവാതി അനന്തരാദീഹി ഏവ. ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതു പന ജവനമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ ആസേവനപച്ചയേനാപി പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. ധമ്മധാതൂതി പന സഹജാതോ വേദനാദിക്ഖന്ധോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘സഹജാത…പേ… പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. അവിഗതാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ യഥാരഹം ഹേതുഅധിപതികമ്മവിപാകാഹാരിന്ദ്രിയഝാനമഗ്ഗപച്ചയഭാവോ സങ്ഗയ്ഹതി. തേനാഹ ‘‘ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതീ’’തി. ഏകച്ചാ ച ധമ്മധാതു സുഖുമരൂപനിബ്ബാനപ്പകാരാ, യാ ച സമ്പയോഗാനന്തരഭാവാദീനം അഭാവേന ആരമ്മണകരണേ യോഗ്യാ. പഞ്ചദ്വാരികവിപാകവജ്ജനത്ഥം ‘‘ഏകച്ചായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി വുത്തം, മനോദ്വാരികാ പന വിപാകാപി തദാരമ്മണഭൂതാ ഏകച്ചം ധമ്മധാതും ആരബ്ഭ പവത്തതീതി. അഥ വാ ‘‘ഏകച്ചായ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ’’തി ഇദം സബ്ബം കാമാവചരകുസലം കാമാവചരകിരിയം അഭിഞ്ഞാദ്വയം ആരുപ്പദ്വയന്തി ഏവരൂപം മനോവിഞ്ഞാണധാതും സന്ധായ വുത്തം, ലോകുത്തരമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ പന ഏകച്ചാ ധമ്മധാതു ആരമ്മണപച്ചയോതി പാകടോയമത്ഥോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം ചക്ഖാദീനം യഥാവുത്തപച്ചയധമ്മതോ അതിരേകേപി പച്ചയധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ന കേവല’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ആലോകാദയോതി ആലോകോ നാമ സൂരിയാലോകാദി. തസ്സ സുത്തന്തനയേന ഉപനിസ്സയഭാവോ വേദിതബ്ബോ, ഏവം സേസാനിപി.

വിവരം നാമ വിസേസതോ സോതബിലം. വായു ഗന്ധൂപസംഹരണകവാതോ. ആപോ മുഖേ പക്ഖിത്തആഹാരസ്സ തേമനകഉദകം. പഥവീ കായപ്പസാദസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പഥവീധാതു. ഭവങ്ഗമനം ദ്വിക്ഖത്തും ചലിതം ഭവങ്ഗചിത്തം. സബ്ബത്ഥ മനസികാരോ ആവജ്ജനമനസികാരോ.

൫൨൪. അവിസേസതോ ദട്ഠബ്ബാകാരസ്സ വുച്ചമാനത്താ ആഹ ‘‘സബ്ബാ ഏവാ’’തി. വിസേസതോ വിപസ്സനായ ഭൂമിവിചാരോ ഏസോതി ‘‘സങ്ഖതാ’’തി വിസേസിതം. പുബ്ബന്താപരന്തവിവിത്തതോതി ഏത്ഥ ‘‘പുബ്ബന്തോനാമ അതീതോ അദ്ധാ, അപരന്തോ നാമ അനാഗതോ. ഉഭയത്ഥ ച സങ്ഖതാ ധാതുയോ സഭാവവിവിത്താ അനുപലബ്ഭമാനസഭാവത്താ. പുബ്ബന്തോ വാ സഭാവധമ്മസ്സ ഉദയോ തതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനത്താ. അപരന്തോ വയോ തതോ പരം അഭാവതോ. തസ്മാ പുബ്ബന്താപരന്തവിവിത്തതോതി പാകാഭാവതോ വിദ്ധംസാഭാവതോതി വുത്തം ഹോതി.

ഭേരിതലം വിയ ചക്ഖുദാതു സദ്ദസ്സ വിയ വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സയഭാവതോ. ആദാസതലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. യന്തം നാമ ഉച്ഛുയന്തം. ചക്കയട്ഠീതി തിലമന്ഥം ആഹ. സോ ഹി അചക്കബന്ധോപി തംസദിസതായ ചക്കയട്ഠീത്വേവ വുച്ചതി, ചക്കബന്ധമേവ വാ സന്ധായ തഥാ വുത്തം. ഇമാഹി ച ഉപമാഹി നിജ്ജീവാന. ഭേരിതലദണ്ഡാദീനം സമായോഗേ, നിജ്ജീവാനം സദ്ദാദീനം വിയ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുരൂപാദീനം സമായോഗേ നിജ്ജീവാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്തീതി കാരണഫലാനം ധാതുമത്തതം, കാരകവേദകവിരഹഞ്ച ദസ്സേതി.

പുരേചരാനുചരാ വിയാതി നിജ്ജീവസ്സ കസ്സചി കേചി നിജ്ജീവാ പുരേചരാനുചരാ വിയാതി അത്ഥോ. മനോധാതുയേവ വാ അത്തനോ ഖണം അനതിവത്തന്തീ അത്തനോ ഖണ അനതിവത്തന്താനംയേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അവിജ്ജമാനായപി പുരേചരാനുചരാഭിസന്ധിയം അനന്തരപുബ്ബകാലാപരകാലതായ പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ.

ഛന്നഞ്ഹി വിഞ്ഞാണധാതൂനം ഏകജ്ഝം അനേകാനന്തരപച്ചയാഭാവതോ ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തിഅഭാവോ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞാനന്തരപച്ചയതാഭാവതോ അനന്തരുപ്പത്തിപി നത്ഥി. യദി സിയാ, ഛളാരമ്മണസന്നിധാനേ മനസികാരമന്തരേനാപി ഛളാരമ്മണൂപലദ്ധി സിയാ, ന ച ഹോതി, തസ്മാ ദസ്സനാദിഅനന്തരം സവനാദീനം അഭാവോ വിയ മനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം ന ദസ്സനാദീനി, ന ച ദസ്സനാദിഅനന്തരം മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഹോതി. തത്ഥ ഭവങ്ഗസ്സ, ദസ്സനാദീനഞ്ച ഭിന്നാരമ്മണതായ മനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം ദസ്സനാദീനി, ദസ്സനാദീനം അനന്തരഞ്ച സവനാദീനി ന ഉപ്പജ്ജന്തീതി യുത്തമേതം. ദസ്സനാദീനം, പന സന്തീരമണസ്സ ച അഭിന്നവിസയതായ ദസ്സനാദിഅനന്തരം ന മനാവിഞ്ഞാണദാതു ഹോതീതി അയുത്തന്തി? നയിദമേവം നിയതാനിയതവിസയാനം ഭിന്നവിസയഭാവുപപത്തിതോ. യദി ച ദസ്സനാദിഅനന്തരം കാചി വിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സാപി ദസ്സനാദിദ്വാരതായ ദസ്സനാദിവിഞ്ഞാണധാതു ഏവ സിയാ, ന മനോവിഞ്ഞാണധാതു, തതോ ച ദസ്സനാദികിച്ചവിധുരം ചിന്തനം മനനന്തി മനോദ്വാരപ്പവത്താനം മനനകിച്ചാപരിച്ചാഗോ വിയ ദസ്സനവിഞ്ഞാണധാതുയാ ദസ്സനകിച്ചാപരിച്ചാഗോ ആപജ്ജതി. തഥാ തദനന്തരസ്സാതി സബ്ബായപി ദസ്സനവിഞ്ഞാണഭാവതോ ച വിഞ്ഞാണകായാ ന ഭവേയ്യും.

യഥാ പന മനോവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം മനോധാതു, തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി, ഏവം ദസ്സനവിഞ്ഞാണധാതാനന്തരം മനോധാതു, തതോ സോതവിഞ്ഞാണാദീനി ഹോന്തീതി ചേ? ന, മനോധാതുയാ ദസ്സനധാതുഭാവപ്പസങ്ഗതോ. യഥാ ഹി മനസോ നിബ്ബിസേസാവത്ഥാ മനനമത്തതായ മനോധാതു, ഏവം ദസ്സനസ്സ നിബ്ബിസേസാവത്ഥാ ദസ്സനമത്തതായ ദസ്സനധാതു സിയാ. തഞ്ച ചക്ഖൂവിഞ്ഞാണം രൂപവിസയന്തി സദ്ദാദിവിസയാഭോഗാഭാവതോ സവനവിഞ്ഞാണാദീനം അസമ്ഭവോ. തതോ ച രൂപാരമ്മണപസുതമേവ വിഞ്ഞാണം സിയാ മനോവിഞ്ഞാണാനം വിയ ദസ്സനവിഞ്ഞാണാദീനം സമാനവത്ഥുഭാവപ്പസങ്ഗതോ, അഞ്ഞവത്ഥുസന്നിസ്സിതഞ്ച വിഞ്ഞാണം ന സിയാ, ന ചേതം യുത്തം. തസ്മാ സുഖദുക്ഖാനം വിയ ഉപേക്ഖാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം, മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ച ബ്യവധായികാ മനോധാതു ദട്ഠബ്ബാ, ന ചസ്സാ ഉപേക്ഖായ വിയ അദുക്ഖമസുഖതാ അദസ്സനാദിഅമനനതാ, അത ഖോ മനനകിച്ചാവിസേസതോ മനോവിഞ്ഞാണസഭാഗതാ. മനോ ഹി ഹദയവത്ഥുമ്ഹി വത്തമാനോ അഞ്ഞവത്ഥുസന്നിസ്സിതാനം വിഞ്ഞാണാനം വിസയം ദസ്സേത്വാ നിവത്തമാനോ അഗ്ഗി വിയ ഉസുമമത്തേ മനനമത്തേ ഠത്വാ നിവത്തതി, അഞ്ഞവത്ഥുസന്നിസ്സിതവിഞ്ഞാണനിരോധേ ച ഉട്ഠഹന്തോ അഗ്ഗി വിയ ഉസുമമത്തേ ഉട്ഠഹതി. പച്ചയാനുരൂപപവത്തികാനി ച മനനമത്താനി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അന്താനി ഹോന്തി. പടിഘസഞ്ഞാസഹഗതാനഞ്ഹി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ഇന്ദ്രിയാരമ്മനപടിഘാതജതായ അഭിനിപാതമത്തകിച്ചം, മനനലക്ഖണിന്ദ്രിയസമുപ്പന്നസ്സ ച മനോവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയവിചിന്തനാസമ്ഭൂതതായ തദനുരൂപാചിന്തനാ. തസ്മാ അഭിനിപാതപ്പച്ചയപടിഘട്ടനാനിഘംസബലേന ഭവങ്ഗലക്ഖണം ചിത്തം ചലനാവത്ഥം ഹുത്വാ നിവത്തമാനം ചിന്തനാവിസേസവിരഹതോ അഭിനിപാതാനുഗുണം ചിന്തനാവസാനം മനനമത്തം ഉപ്പാദേതി.

ദസ്സനാദിപി അഭിനിപാതമത്തം ദുതിയം ഖണം അനതിവത്തമാനം അത്താനുഗുണം ചിന്തനാമനനസമഞ്ഞാവിരഹതോ ദസ്സനാദിഅഭിനിപാതവിസേസവിചിത്തം ചിത്തഭാവാദിനാ സമാനം ചിന്തനാദിമനനമത്തം അഞ്ഞവത്ഥുസ്മിം നിബ്ബത്തേതി, തസ്മാ വത്ഥുകിച്ചേഹി തം മനോവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹിതാപി മനോധാതു മനോദ്വാരനിക്ഖമപവേസഭൂതാ ആരമ്മണന്തരേ ദ്വാരന്തരമനസികാരതബ്ബിസയസമ്പടിച്ഛനഭാവേന പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണധാതൂനം യഥാക്കമം പുരേചരാ, അനുചരാതി ച വുത്താ. സാ പനായം സതിപി വിഞ്ഞാണഭാവേ മനസോ സമ്ഭൂയ വിസിട്ഠമനനകിച്ചാഭാവതോ ധാതുഭാവസാമഞ്ഞേന മനോമത്താ ധാതു മനോധാതൂതി വുച്ചതി.

യഥാവുത്തേനേവ ച ഹേതുനാ മത്ത-സദ്ദലോപം കത്വാ വിഞ്ഞാണട്ഠയോഗതോ മനോമത്തം വിഞ്ഞാണന്തി മനോവിഞ്ഞാണകായസങ്ഗഹോപി ചസ്സാ യുജ്ജതി ഏവ. അഞ്ഞവിഞ്ഞാണേഹി പന ദ്വാരാരമ്മണേഹി ച വിസേസനത്ഥം ‘‘മനോധാതൂ’’തി വുത്താതി. മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി പന വിഞ്ഞാണധാതുവിസേസനം മനോഗഹണം. ധാതുവിസേസനത്ഥേ ച മനോവിഞ്ഞാണഗ്ഗഹണേ വിഞ്ഞാണവിസേസനം ദ്വാരഭൂതമനോദസ്സനമേവാതി ദ്വാരസമഞ്ഞാരഹത്താ ന മനോധാതൂതി വുച്ചതി. തഞ്ഹി മനോദ്വാരന്തോഗധം, ന ച ദസ്സനാദിപുരേചരാനുചരന്തി മനസോ വിഞ്ഞാണധാതു, മനസോ വിഞ്ഞാണന്തി ച മനോദ്വാരസമഞ്ഞാരഹം, സവിസേസഞ്ച തസ്സ മനനകിച്ചം, വിഞ്ഞാണകിച്ചഞ്ചാതി മത്തസദ്ദസ്സ ലോപമന്തരേന ‘‘മനോവിഞ്ഞാണ’’ന്തി, നിജ്ജീവഭാവവിഭാവനത്ഥം ‘‘മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി ച വുച്ചതീതി.

സല്ലമിവ സൂലമിവ തിവിധദുക്ഖതാസമായോഗതോ ദട്ഠബ്ബോ. വേദനാസല്ലസൂലയോഗാതി വേദനാസങ്ഖാതസല്ലസൂലയോഗതോ. ആതുരാ വിയാതി തേന ആതുരിഭൂതാ പുഗ്ഗലാ വിയ. ആസായേവ ദുക്ഖം ആസാദുക്ഖം, ആസാവിഘാതം ദുക്ഖം വാ. സഞ്ഞാ ഹി അസുഭാദികമ്പി സുഭാദിതോ സജ്ജാനന്തീ ആസം, തസ്സാ ച വിഘാതം ആസീസിതസുഭാദിഅസിദ്ധിയാ ജനേതീതി. വനമിഗോ തിണപുരിസം പുരിസോതി ഗണ്ഹന്തോ അയഥാഭൂച്ചനിമിത്തഗ്ഗാഹകോ, തഥാ സഞ്ഞാപീതി ആഹ ‘‘വനമിഗോ വിയാ’’തി. കമ്മപധാനാ സങ്ഖാരാതി ‘‘പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ’’തിആദി വുത്തം. ജാതിദുക്ഖാനുബന്ധതോതി അത്തനാ നിബ്ബത്തിയമാനേന ജാതിദുക്ഖേന അനുബന്ധതാ. ഭവപച്ചയാ ജാതി ഹി ജാതിദുക്ഖന്തി. പദുമം വിയ ദിസ്സമാനം ഖുരചക്കം വിയ രൂപമ്പി ഇത്ഥിആദിഭാവേന ദിസ്സമാനം നാനാവിധുപദ്ദവം ജനേതി. സബ്ബേ അനത്ഥാ രാഗാദയോ, ജാതിആദയോ ച വിസയഭൂതാ, അനുപസന്താ, സപ്പടിഭയാ ചാതി. തപ്പടിപക്ഖഭൂതത്താ അസങ്ഖതാ ധാതു അമതാദിതോ ദട്ഠബ്ബാ.

വവത്ഥാനാഭാവോ ‘‘ഇദമേവ ഇമസ്സ ആരമ്മണ’’ന്തി നിയമാഭാവോ, തേന യഥാ അരഞ്ഞമക്കടോ കേനചി അനിവാരിതോ ഗഹിതം ഏകം രുക്ഖസാഖം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, തമ്പി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞന്തി കത്ഥചി അനവട്ഠിതോ പരിബ്ഭമതി, ഏവം ഗഹിതം ഏകം ആരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം, തമ്പി മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞന്തി അനവട്ഠിതതാ, ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തിതും അസമത്ഥതാ ച മക്കടസമാനതാതി ദസ്സേതി. അട്ഠിവേധവിദ്ധോപി ഉപ്പഥം അനുഗച്ഛന്തോ ദുട്ഠസ്സോ അസ്സഖളുങ്കോ. യത്ഥകാമനിപാതിതോതി യത്ഥ കത്ഥചി ഇച്ഛിതാരമ്മണേ നിപാതിഭാവതോ. നാനാവേസധാരീ രങ്ഗനടോ.

ആയതനദാതുനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി പന്നരസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.