൧൬. ഇന്ദ്രിയസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ഇന്ദ്രിയവിത്ഥാരകഥാവണ്ണനാ

൫൨൫. ബാവീസതീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തിആദി തേസം സരൂപദസ്സനം. തത്ഥ ചക്ഖുദ്വാരേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതി ചക്ഖുദ്വാരഭാവേ തംദ്വാരികേഹി അത്തനോ ഇന്ദഭാവം പരമിസ്സരഭാവം കാരയതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. തഞ്ഹി തേ രൂപഗ്ഗഹണേ അത്താനം അനുവത്തേതി, തേ ച തം അനുവത്തന്തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തസ്മാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായദ്വാരേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി. കായിന്ദ്രിയം. വിജാനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി മനിന്ദ്രിയം. ഇത്ഥിഭാവലക്ഖണേ, പരിസഭാവലക്ഖണേ, അനുപാലനലക്ഖണേ, സുഖലക്ഖണേ, ദുക്ഖലക്ഖണേ, സോമനസ്സലക്ഖണേ, ദോമനസ്സലക്ഖണേ, ഉപേക്ഖാലക്ഖണേ, അധിമോക്ഖലക്ഖണേ, പഗ്ഗഹലക്ഖണേ, ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ, അവിക്ഖേപലക്ഖണേ, ദസ്സനലക്ഖണേ, അനഞ്ഞാതം ഞസ്സാമീതി പവത്തേ ജാനനലക്ഖണേ, ഞാതാനം ഏവ ധമ്മാനം പുന ആജാനനേ അഞ്ഞാതാവിഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം.

വിജാനിയാതി വിജാനേയ്യ. ഭൂമിതോ ചാതി ച-സദ്ദോ അവുത്തസമ്പിപണ്ഡനത്ഥോ, തേന താവത്വം സങ്ഗണ്ഹാതി, തം പന താവത്വം പരതോ വണ്ണയിസ്സാമ. അസമ്മസനുപഗാനമ്പി അത്ഥിഭാവതോ ദട്ഠബ്ബതാ ഇധ ന ഗഹിതാ.

പുബ്ബഭാഗേതി അരിയമഗ്ഗതോ പുബ്ബഭാഗേ. അനഞ്ഞാതന്തി ന അഞ്ഞാതം ന അധിഗതം. നിച്ചതായ നത്ഥി ഏതസ്സ മതം ഭങ്ഗോ, ന വാ ഏതസ്മിം അധിഗതേ മരണന്തി അമതം, പജ്ജിതബ്ബതോ പദഞ്ചാതി അമതപദം നിബ്ബാനം. ‘‘ഏവം പടിപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി ഏതേന പുബ്ബഭാഗവസേനേതം ഇന്ദ്രിയം ഏവം വോഹരീയതീതി ദസ്സേതി. ആജാനനതോതി പഠമമഗ്ഗേന ദിട്ഠമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാവ ജാനനതോ. യേന തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലോ, തംസമ്പയുത്തധമ്മാ വാ അഞ്ഞാതാവിനോ ഹോന്തി, സോ അഞ്ഞാതാവിഭാവോ പരിനിട്ഠിതകിച്ചജാനനഖീണാസവസ്സ ഭാവഭൂതോ ഹുത്വാ ഉപ്പത്തിതോ ‘‘ഖീണാസവസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ’’തി വുത്തം.

ലിങ്ഗേതി ഗമേതി ഞാപേതീതി ലിങ്ഗം, ലിങ്ഗീയതി വാ ഏതേനാതി ലിങ്ഗം. കിം ലിങ്ഗേതി, കിം വാ ലിങ്ഗീയതീതി? ഇന്ദം, ഇന്ദോ വാ. ഇന്ദസ്സ ലിങ്ഗ ഇന്ദലിങ്ഗം, ഇന്ദലിങ്ഗസ്സ അത്ഥോ തംസഭാവോ ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ, ഇന്ദലിങ്ഗമേവ വാ ഇന്ദ്രിയസദ്ദസ്സ അത്ഥോതി ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ. സജ്ജിതം ഉപ്പാദിതന്തി സിട്ഠം, ഇന്ദേന സിട്ഠം ഇന്ദസിട്ഠം. ജുട്ഠം സേവിതം. കമ്മസങ്ഖാതസ്സ ഇന്ദസ്സ ലിങ്ഗാനി, തേന ച സിട്ഠാനീതി കമ്മജാനേവ യോജേതബ്ബാനി, ന അഞ്ഞാനി, തേ ച ദ്വേ അത്ഥാ കമ്മേ ഏവ യോജേതബ്ബാ, ഇതരേ ച ഭഗവതി ഏവാതി ആഹ ‘‘യഥായോഗ’’ന്തി. തേനാതി ഭഗവതോ, കമ്മസ്സ ച ഇന്ദത്താ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ഇന്ദ്രിയേസു. ഉല്ലിങ്ഗേന്തി ഞാപേന്തി പകാസേന്തി ഫലസമ്പത്തിവിപത്തീഹി കാരണസമ്പത്തിവിപത്തിഅവബോധതോ. ‘‘സോ തം നിമിത്തം ആസേവതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൯.൩൫) ഗോചരകരണമ്പി ആസേവനാ വുത്താതി ആഹ ‘‘കാനിചി ഗോചരാസേവനായാ’’തി. തത്ഥ സബ്ബേസം ഗോചരികാതബ്ബത്തേപി ‘‘കാനിചീ’’തി വചനം അവിപസ്സിതബ്ബാനം ബഹുലം മനസികരണേന അനാസേവനീയത്താ. പച്ചവേക്ഖനാമത്തമേവ ഹി തേസു ഹോതീതി. ‘‘തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൭൦) ഭാവനാ ആസേവനാതി വുത്താതി ഭാവേതബ്ബാനി സദ്ധാദീനി സന്ധായാഹ ‘‘കാനിചി ഭാവനാസേവനായാ’’തി.

ആധിപച്ചം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവോ. അസതിപി ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേ ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനം, അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയവസേന പവത്തമാനേ തംസഹിതസന്താനേ അഞ്ഞാകാരേന അപ്പവത്തമാനേഹി ലിങ്ഗാദീഹി അനുവത്തനീയഭാവേ ആധിപച്ചം. ഇമസ്മിം ച അത്ഥേ ഇന്ദന്തി പരിമിസ്സരിയം കരോന്തിച്ചേവ ഇന്ദ്രിയാനി. ചക്ഖാദീസു ദസ്സിതേന നയേന അഞ്ഞേസഞ്ച ജീവിതാദീനം തദനുവത്തീസു ആധിപച്ചം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

അമോഹോയേവ ന വിസും ചത്താരോ ധമ്മാ, തസ്മാ തസ്സ സങ്ഖാരക്ഖന്ധകഥായം വിഭാവിതാനി ലക്ഖണാദീനി തേസഞ്ച വേദിതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ. സേസാനി തത്ഥ ഖന്ധനിദ്ദേസേ ലക്ഖണാദീഹി അരൂപേനേവ ആഗതാനി.

൫൨൬. സത്താനം അരിയഭൂമിപടിലാഭോ ഭഗവതോ ദേസനായ സാധാരണം, പദാനഞ്ച പയോജനന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝത്തധമ്മേ പരിഞ്ഞായാ’’തിആദി. അഞ്ഞേസമ്പി ഇന്ദ്രിയാനം അത്തഭാവപരിയാപന്നതായ സതിപി അത്തഭാവപഞ്ഞാപനായ മൂലഭാവതോ ചക്ഖാദീനം സാതിസയാ അത്തഭാവപരിയാപന്നാതി വുത്തം ‘‘അത്തഭാവപരിയാപന്നാനി ചക്ഖുന്ദിയാദീനീ’’തി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൧൯). അഭിധമ്മട്ഠകഥായം ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയദേസനാക്കമോ വുത്തോതി ഇധാപി ‘‘തതോ ജീവിതിന്ദ്രിയ’’ന്തി വുത്തം. തം ഇന്ദ്രിയയമകദേസനായ (യമ. ൩.ഇന്ദ്രിയയമക.൧ ആദയോ) സമേതി. ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൨൧൯ ആദയോ) പന മനിന്ദ്രിയാനന്തരം ജീവിതിന്ദ്രിയം വുത്തം, തം പുരിമപച്ഛിമാനം അജ്ഝാത്തികബാഹിരാനം അനുപാലകഭാവദീപനത്ഥം തേസ മജ്ഝേ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഞ്ച കിഞ്ചി വേദയിതം, സബ്ബം തം ദുക്ഖം. യാവ ച ദുവിധത്തഭാവാനുപാലകസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ പവത്തി, താവ ദുക്ഖഭൂതാനം ഏതേസം വേദയിതാനം അനിവത്തീതി ഞാപനത്ഥം, തേന ച ചക്ഖാദീനം ദുക്ഖാനുബന്ധതായ പരിഞ്ഞേയ്യതം ഞാപേതി. പടിപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിദസ്സനത്ഥം. തസ്സേവാതി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയസ്സേവ. തതോ അനന്തരം ഭാവേതബ്ബത്താതി ഭാവനാമഗ്ഗസമ്പയുത്തം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തം. ദസ്സനാന്തരാ ഹി ഭാവനാതി.

ഭേദോതി ഇധ സഭാവതോ ഭേദോ അധിപ്പേതോ, ന ഭൂമിപുഗ്ഗലാദിവസേനാതി ആഹ ‘‘സേസാനം അഭേദോ’’തി. നനു ച ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അനുപാലനലക്ഖണം സഭാവോ, തേനസ്സ ദുവിധസ്സാപി അഭേദോതി? സച്ചമേതം, തസ്സ പന രൂപാരൂപസഭാവകതോ ഭേദോ ഗഹിതോ, ന ഏവം സേസാനം കോചി ഭേദോ അത്ഥീതി തേസം അഭേദോതി ഭേദാഭാവോ വുത്തോ. നനു ചേത്ഥ വേദനാ, പഞ്ഞാ ച ഭിന്ദിത്വാ വുത്താതി? ന, യഥാ ദേസിതേസു ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയേസു ഭേദാഭേദസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

൫൨൭. ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനം സതിപി പുരേജാതാദിപച്ചയഭാവേ ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സാധേതബ്ബമേവ കിച്ചം കിച്ചന്തി വുത്തം തസ്സ അനഞ്ഞസാധാരണത്താ, ഇന്ദ്രിയകഥായ ച അധികതത്താ. അത്തനോ തിക്ഖമന്ദാദിആകാരോ അത്താകാരോ, തസ്സ അനുവത്താപനം അത്താകാരാനുവത്താപനം. തേനാഹ ‘‘തിക്ഖമന്ദാദിസങ്ഖാതഅത്താകാരാനുവത്താപന’’ന്തി. അഥ വാ തിക്ഖമന്ദാദിസങ്ഖാതസ്സ ച അത്താകാരസ്സ ച അനുവത്താപനം തിക്ഖ…പേ… വത്താപനം. വിസും അത്താകാരഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ രൂപാവഭാസനാദികസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ ഹി രൂപാഭിഹനനയോഗ്യതാസങ്ഖാതേ രൂപാവഭാസനസാമത്ഥിയേ അസതി ന കദാചിപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ദസ്സനകിച്ചം സമ്ഭവതി. ഏസ നയോ സോതിന്ദ്രിയാദീസുപി. പുബ്ബങ്ഗമഭാവേന മനിന്ദ്രിയസ്സ വസാവത്താപനം ഹോതി, ന അഞ്ഞേസം. തംസമ്പയുത്താനിപി ഹി ഇന്ദ്രിയാനി തബ്ബസേനേവ ഹുത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഇന്ദ്രിയകിച്ചം സാധേന്തി ചേതസികഭാവതോ, ന തേസം വസേന മനിന്ദ്രിയം. അയഞ്ഹിസ്സ പുബ്ബങ്ഗമതാ. സബ്ബത്ഥ ച ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സാധേതബ്ബന്തി അധികാരോ അനുവത്തതീതി ദട്ഠബ്ബോ. സതിപി അനുപ്പാദനേ, അനുപത്ഥമ്ഭനേ ച തപ്പച്ചയാനം തപ്പവത്തനേ നിമിത്തഭാവോ അനുവിധാനം.

ഛാദേത്വാ ഫരിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനാ സുഖദുക്ഖവേദനാ സഹജാതധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ അജ്ജോത്ഥരിത്വാ സയമേവ പാകടാ ഹോതി, സഹജാതധമ്മാ ച തസ്സാ വസേന സുഖദുക്ഖബാവപ്പതാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘യഥാസകം ഓളാരികാകാരാനുപാപന’’ന്തി. അസന്തസ്സ, അപണീതസ്സപി അകുസലതബ്ബിപാകാദിസമ്പയുത്തസ്സ യഥാരഹം മജ്ഝത്താകാരാനുപാപനം യോജേതബ്ബം. സമാനജാതിയേഹി വാ സുഖദുക്ഖേഹി സന്തപണീതാകാരാനുപാപനം ദട്ഠബ്ബം. പടിപക്ഖാഭിഭവനന്തി അസ്സദ്ധിയാദിപടിപക്ഖാഭിഭവനം. പസന്നാകാരാദാതി പസന്നപഗ്ഗഹിതഉപട്ഠിതസമാഹിതദസ്സനാകാരാനുപാപനം യഥാക്കമം സദ്ധാദീനം. ബ്യാപാദാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഉദ്ധമ്ഭാഗിയസംയോജനാനി ഗഹിതാനി. മഗ്ഗസമ്പയുത്തസ്സേവ ച അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ കിച്ചം ദസ്സിതം. തേനേവ ച ഫലസമ്പയുത്തസ്സ തംതംസംയോജനപ്പടിപ്പസ്സദ്ധിപഹാനകിച്ചതാ ദസ്സിതാ ഹോതീതി. കതസബ്ബകിച്ചസ്സ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം അഞ്ഞസ്സ കാതബ്ബസ്സ അഭാവാ അമതാഭിമുഖമേവ തബ്ഭാവപച്ചയോ ച ഹോതി, ന ഇതരാനി വിയ കിച്ചന്തരപസുതം. തേനാഹ ‘‘അമതാഭിമുഖഭാവപച്ചയതാ ചാ’’തി.

൫൨൮. ഭൂമിതോ വിനിച്ഛയോ ഉത്താനത്ഥോ ഏവ. ഏത്ഥാഹ – കസ്മാ പന ഏത്തകേനേവ ഇന്ദ്രിയാനി വുത്താനി, ഏതാനി ഏവ ച വുത്താനീതി? ആധിപച്ചട്ഠവസേന, ആധിപച്ചം നാമ ഇസ്സരിയന്തി വുത്തമേവേതം. തയിദം ആധിപച്ചം അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചേ, ഫലേ ചാതി അഞ്ഞേസമ്പി സഭാവധമ്മാനം കസ്മാ ന ലബ്ഭതി? പച്ചയാധീനവുത്തികാ ഹി പച്ചയുപ്പന്നാതി സിയാ ഫലഹേതുധമ്മേസു അനുവത്തനാനുവത്തനീയതാതി? സച്ചമേതം, തഥാപി അത്ഥി തേസം വിസേസോ. സ്വായം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപ്പവത്തിയഞ്ഹി ചക്ഖാദീനം സിദ്ധമാധിപച്ച’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൧൯) അട്ഠകഥായം ദസ്സിതോയേവ. അപിച ഖന്ധപഞ്ചകേ യായം സത്തപഞ്ഞത്തി, തസ്സാ വിസേസനിസ്സയോ ‘‘ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനീ’’തി താനി താവ ആധിപച്ചത്തം ഉപാദായ ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം…പേ…മനിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദിതോ (വിഭ. ൨൧൯) വുത്താനി. സ്വായം അത്തഭാവോ ഇമേസം വസേന ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി സമഞ്ഞം ലഭതീതി ദസ്സനത്ഥം ഭാവദ്വയം. തയിമേ ഉപാദിന്നധമ്മാ യേന ധമ്മേന പവത്തന്തി, അയം സോ ധമ്മോ തേസം ഠിതിഹേതൂതി ദസ്സനത്ഥം ജീവിതിന്ദ്രിയം. സ്വായം സത്തസഞ്ഞിതോ ധമ്മപുഞ്ജോ പബന്ധവസേന പവത്തമാനോ ഇമാഹി വേദനാഹി സംകിലിസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം വേദനാപഞ്ചകം. തതോ വിസുദ്ധികാമാനം വോദാനസമ്ഭാരദസ്സനത്ഥം സദ്ധാദിപഞ്ചകം. സമ്ഭവവോദാനസമ്ഭാരാ ഇമേഹി വിസുജ്ജന്തി, വിസുദ്ധിപ്പത്താ നിട്ഠിതകിച്ചാവ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനി തീണി വുത്താനി. സബ്ബത്ഥ ‘‘ആധിപച്ചത്തം ഉപാദായാ’’തി പദം യോജേതബ്ബം. ഏത്താവതാ അധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധീതി അഞ്ഞേസം അഗ്ഗഹണം.

അഥ വാ പവത്തിനിവത്തീനം നിസ്സരാദിദസ്സനത്തമ്പി ഏതാനിയേവ വുത്താനി. പവത്തിയാ ഹി വിസേസതോ മൂലനിസ്സയഭൂതാനി ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി. യഥാഹ ‘‘ഛസു ലോകോ സമുപ്പന്നോ’’തിആദി (സു. നി. ൧൭൧). തസ്സ ഉപ്പത്തി ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയേഹി വിസഭാഗവത്ഥുസരാഗനിമിത്തേഹി യേഭുയ്യേന സത്തകായസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തിണ്ണം ഖോ, മഹാരാജ, സന്നിപാതാ ഗബ്ഭസ്സ അവക്കന്തി ഹോതി മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതി, ഗന്ധബ്ബോ ച പച്ചുപട്ഠിതോ ഹോതി, മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തീ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൦൮; മി. പ. ൪.൧.൬). അവട്ഠാനം ജീവിതിന്ദ്രിയേന തേന അനുപാലേതബ്ബതോ. തേനാഹ ‘‘ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൯). ഉപഭോഗോ വേദനാഹി. വേദനാവസേന ഹി ഇട്ഠാദിസബ്ബവിസയൂപഭോഗോ. യഥാഹ ‘‘വേദയതി വേദയതീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ വേദനാതി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൫൦). ഏവം പവത്തിയാ നിസ്സയസമുപ്പാദട്ഠിതിസമ്ഭോഗദസ്സനത്തം ചക്ഖുന്ദ്രിയം യാവ ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയന്തി ചുദ്ദസിന്ദ്രിയാനി ദേസിതാനി. യഥാ ചേതാനി പവത്തിയാ, ഏവം ഇതരാനി നിവത്തിയാ. വിവട്ടസന്നിസ്സിതേന ഹി നിബ്ബത്തിതാനി സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി നിവത്തിയാ നിസ്സയോ. ഉപ്പാദോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയേന തസ്സ നിവത്തിവസേന പഠമം ഉപ്പജ്ജനതോ. അവട്ഠാനം അഞ്ഞിന്ദ്രിയേന, ഉപഭോഗോ അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയേന അഗ്ഗഫലസമുപഭോഗതോ. ഖീണാസവാഹി വിസവിതായ നിബ്ബുതിസുഖം പരിഭുജ്ജന്തി. ഏവമ്പി ഏതാനി ഏവ ഇന്ദ്രിയാനി ദേസിതാനി. ഏത്താവതാ യഥാധിപ്പേതത്ഥസിദ്ധിതോ അഞ്ഞേസം അഗ്ഗഹണം. ഇമിനാവ നേസം ദേസനാക്കമോപി സംവണ്ണിതോതി വേദിതബ്ബോതി.

ഇന്ദ്രിയനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സച്ചവിത്ഥാരകഥാവണ്ണനാ

൫൨൯. അരിയസദ്ദേന വിസേസനം അകത്വാ കേവലം സച്ചസദ്ദേന ഉദ്ധിട്ഠാനിപി അരിയസച്ചാനി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സച്ചാനീതി ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി ആദ. സമാഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതി, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസോ അനുപയുജ്ജിതബ്ബോതി. അരിയസച്ചേസു വാ വിചാരിതേസു ഇതരാനിപി അത്ഥതോ വിചാരിതാനേവ ഹോന്തീതി വിപസ്സനായ ച ഭൂമിഭൂതാനി, അരിയസച്ചാനേവാതി ച കത്വാ ‘‘സച്ചാനീ’’തി ഉദ്ധരിത്വാപി ‘‘ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി വുത്തം.

സാസനക്കമോതി അരിയസച്ചാനി വുച്ചന്തി, അരിയസച്ചദേസനാ വാ. സകലഞ്ഹി സാസനം ഭഗവതോ വചനം സച്ചവിനിമുത്തം നത്ഥി പവത്തിനിവത്തിതദുഭയഹേതുസന്ദസ്സനവസേന പവത്തനതോ. തസ്മാ സച്ചേസു കമതി, സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതം വാ സാസനം ഏതേസു കമതി, പരിഞ്ഞാദികിച്ചസാധനവസേന പവത്തതി, തസ്മാ കമതി ഏത്ഥാതി കമോ, കിം കമതി? സാസനം. സാസനസ്സ കമോ ‘‘സാസനക്കമോ’’തി സച്ചാനി സാസനപ്പവത്തിട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി, തംദേസനാ ച തബ്ബോഹാരേനാതി.

തഥാതി തംസഭാവാ ദുക്ഖാദിസഭാവാ. അവിതഥാതി അമുസാസഭാവാ ബാധനാദിഭാവേന ഭൂതസഭാവാ. അനഞ്ഞഥാതി അഞ്ഞാകാരരഹിതാ അബാധനാദിആകാരവിവിത്താ. ദുക്ഖദുക്ഖതാതന്നിമിത്തതാഹി അധിട്ഠിതത്താ പീളനട്ഠോ. സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതഭാവോ സങ്ഖതട്ഠോ. ദുക്ഖദുക്ഖതാതന്നിമിത്തതാഹി പരിദഹനം, കിലേസദാഹസമായോഗോ വാ സന്താപട്ഠോ. ജരായ, മരണേന ചാതി ദ്വേദാ വിപരിണാമേതബ്ബതാ വിപരിണാമട്ഠോ. ഏത്ഥ ച പീളനട്ഠോ ദുക്ഖസ്സ സരസേനേവ ആവിഭവനാകാരോ, ഇതരേ യഥാക്കമം സമുദയമഗ്ഗനിരോധദസ്സനേഹി ആവിഭവനാകാരാതി അയം ചതുന്നമ്പി വിസേസോ. തത്രത്രാഭിനന്ദനവസേന ബ്യാപിത്വാ ഊഹനം രാസികരണം ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തനം ആയൂഹനം ആകാരസ്സ ബ്യാപനത്ഥത്താ. ആഗച്ഛതി സമുദയതോതി വാ ആയം, ദുക്ഖം, തസ്സ ഊഹനം പവത്തനം ആയൂഹനം, അയം സരസേനേവ ആവിഭവനാകാരോ. നിദദാതി ദുക്ഖന്തി നിദാനം, ‘‘ഇദം തം ദുക്ഖ’’ന്തി സമ്പടിച്ഛാപേന്തം വിയ സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. അയം നിദാനട്ഠോ ദുക്ഖദസ്സനേന ആവിഭവനാകാരോ. സംസാരദുക്ഖേന സംയോജനം സംയോഗട്ഠോ. മഗ്ഗാധിഗമനനിവാരണം പലിബോധട്ഠോ. ഇമേ ച സംയോഗപലിബോധട്ഠാ നിരോധമഗ്ഗദസ്സനേഹി ആവിഭവനാകാരാ. നിസ്സരന്തി സത്താ ഏത്ഥ, സയമേവ വാ നിസ്സടം വിസംയുത്തം സബ്ബസങ്ഖതേഹി സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗഭാവതോതി നിസ്സരനം. അയമസ്സ സഭാവേന ആവിഭവനാകാരോ, ഇതരേ വിവേകാസങ്ഖാതാമതട്ടാ, സമുദയക്ഖരഅപച്ചയഅവിനാസിതാ വാ സമുദയമഗ്ഗദുക്ഖദസ്സനേന ആവിഭവനാകാരാ.

സംസാരതോ നിഗ്ഗമനം നിയ്യാനം. അയമസ്സ സരസേന ആവിഭവനാകാരോ. പരിബോധൂപച്ഛേദനേന നിബ്ബാനാധിഗമോവ നിബ്ബാനനിമിത്തത്താ മഗ്ഗസ്സ ഹേതുട്ഠോ. പഞ്ഞാപധാനത്താ ചസ്സ നിബ്ബാനദസ്സനം, ചതുസച്ചദസ്സനം വാ ദസ്സനട്ഠോ. ചതുസച്ചദസ്സനേ, കിലേസദുക്ഖസന്താപവൂപസമനേ ച ആധിപച്ചം കരോന്തി മഗ്ഗധമ്മാ സമ്പയുത്തധമ്മേസൂതി സോ മഗ്ഗസ്സ ആധിപതേയ്യട്ഠോ. വിസേസതോ വാ ആലമ്ബനാധിപതിഭൂതാ മഗ്ഗധമ്മാ ഹോന്തി ‘‘മഗ്ഗാധിപതിനോ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൬) വചനതോതി സോ തേസം ആകാരോ ആധിപതേയ്യട്ഠോ. ഏതേ ഹേതുദസ്സനാധിപതേയ്യട്ഠാ സമുദയനിരോധദുക്ഖദസ്സനേഹി ആവിഭവനാകാരാ. ഏവമാദി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ. അഭിസമയട്ഠോതി അഭിസമേതബ്ബട്ഠോ. അഭിസമയസ്സ വാ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോ. അഥ വാ അഭിസമയസ്സ പവത്തിആകാരോ അഭിസമയട്ഠോ. സോ ചേത്ഥ അഭിസമേതബ്ബേന പീളനാദിനാ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൫൩൦. കുച്ഛിതം ഖം ദുക്ഖം, ഗാരയ്ഹം ഹുത്വാ അസാരന്തി അത്ഥോ.

‘‘സമാഗമോ സമേത’’ന്തിആദീസു കേവലസ്സ ആഗമസദ്ദസ്സ, ഏത-സദ്ദസ്സ ച പയോഗേ സംയോഗത്ഥസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ, സം-സദ്ദസ്സ ച സംയോഗേ ഉപലബ്ഭനതോ ‘‘സംയോഗം ദീപേതീ’’തി ആഹ അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച തദത്ഥജോതകതാസിദ്ധിതോ. ഉപ്പന്നം ഉദിതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അയ-സദ്ദോ ഗതിഅത്ഥേ സിദ്ധോ ഹേതുസദ്ദോവിയ കാരണം ദീപേതി. അത്തനോ ഫലനിപ്ഫാദനേന അയതി പവത്തതി, ഏതി വാ ഏതസ്മാ ഫലന്തി അയോതി, സംയോഗേ ഉപ്പത്തികാരണം സമുദയോതി. ഏത്ഥ വിസും പയുജ്ജമാനാപി ഉപസഗ്ഗസദ്ദാ സധാതുകം സംയോഗത്ഥം, ഉപ്പാദത്ഥഞ്ച ദീപേന്തി, കിരിയാവിസേസകത്താതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘അഭാവോ ഏത്ഥ രോധസ്സാതി നിരോധോ’’തി ഏതേന നിബ്ബാനസ്സ ദുക്ഖവിവിത്തഭാവം ദസ്സേതി. സമധിഗതേ തസ്മിം തദധിഗമതോ പുഗ്ഗലസ്സ രോധാഭാവോ പവത്തിസങ്ഖാതസ്സ രോധസ്സ പടിപക്ഖഭൂതായ നിവത്തിയാ അധിഗതത്താതി. ഏതസ്മിഞ്ച അത്ഥേ അഭാവോ ഏതസ്മിം രോധസ്സാതി നിരോധോ ഇച്ചേവ പദസമാസോ. ദുക്ഖാഭാവോ പനേത്ഥ പുഗ്ഗലസ്സ, ന നിബ്ബാനസ്സേവ. അനുപ്പാദോ ഏവ നിരോധോ അനുപ്പാദനിരോധോ. ആയതിം ഭവാദീസു അപ്പവത്തി, ന പന ഭങ്ഗോതി ഭങ്ഗവാചകം നിരോധസദ്ദം നിവത്തേത്വാ അനുപ്പാദവാചകം ഗണ്ഹാതി. ഏതസ്മിം അത്ഥേ കാരണേ ഫലൂപചാരം കത്വാ നിരോധപച്ചയോ നിരോധോതി വുത്തോ.

പടിപദാ ച ഹോതി പുഗ്ഗലസ്സ ദുക്ഖനിരോദപ്പത്തിയാ. നനു ച സാ ഏവ ദുക്ഖനിരോദപ്പത്തീതി തസ്സാ ഏവ സാ പടിപദാതി ന യുജ്ജതീതി? ന പുഗ്ഗലാധിഗമസ്സ പത്തിഭാവേന, യേഹി സോ അധിഗച്ഛതി, തേസം കാരണഭൂതാനം പടിപദാഭാവേന ച വുത്തത്താ. സച്ഛി കിരിയാസച്ഛികരണധമ്മാനഞ്ഹി അഞ്ഞത്ഥാഭാവേപി പുഗ്ഗലസച്ഛികിരിയാധമ്മഭാവേഹി നാനത്തം കത്വാ നിദ്ദേസോ കതോതി. അഥ വാ യം ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ നിട്ഠാനം ഫലം, സയഞ്ച ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിഭൂതം, തസ്സ അഭിസമയഭൂതായ ദുക്ഖനിരോധപ്പത്തിയാ പടിപദതാ ദട്ഠബ്ബാ.

൫൩൧. ബുദ്ധാദയോ അരിയാ പടിവിജ്ഝന്തീതി ഏത്ഥ പടിവിദ്ധകാലേ പവത്തം ബുദ്ധാദിവോഹാരം ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൪൧൦) വിയ ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരോതി പുരിമകാലേപി ആരോപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധാദയോ’’തി വുത്തം. തേ ഹി ബുദ്ധാദയോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പടിവിജ്ഝന്തീതി. തസ്മാ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീതി ഏത്ഥ അരിയപടിവിജ്ഝിതബ്ബാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി പുരിമപദേ ഉത്തരപദലോപോ അരിയസച്ചാനീതി വുച്ചന്തീതി അത്ഥോ. തഥാഗതേന ഹി സയം അധിഗതത്താ, പവേദിതത്താ, തതോ ഏവ ച അഞ്ഞേഹി അധിഗമനീരത്താ താനി തസ്സ ഹോന്തീതി. അരിയഭാവസിദ്ധിതോപീതി ഏത്ഥ അരിയസാധകാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീതി പുബ്ബേ വിയ ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. അരിയാനി സച്ചാനീതിപീതി ഏത്ഥ അവിതഥഭാവേന അരണീയത്താ അധിഗന്തബ്ബത്താ അരിയാനി, അരിയസമഞ്ഞാ വാ അവിസംവാദകേ അവിതഥേ നിരുള്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ.

൫൩൨. ബാധനലക്ഖണന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖദുക്ഖതന്നിമിത്തഭാവോ, ഉദയവയപടിപീളിതഭാവോ വാ ബാധനം. ഭവാദീസു ജാതിആദിവസേന, ചക്ഖുരോഗാദിവസേന ച അനേകദാ ദുക്ഖസ്സ പവത്തനമേവ പുഗ്ഗലസ്സ സന്താപനം, തദസ്സ കിച്ചം രസോതി സന്താപനരസം. പവത്തിനിവത്തീസു സംസാരവിമോക്ഖേസു പവത്തി ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി പവത്തിപച്ചുപട്ഠാനം. പഭവതി ഏതസ്മാ ദുക്ഖം നിബ്ബത്തതി, പുരിമഭവേന പച്ഛിമഭവോ ഘടിതോ സംയുത്തോ ഹുത്വാ പവത്തതീതി പഭാവോ. ‘‘ഏവമ്പി തണ്ഹാനുസയേ അനൂഹതേ, നിബ്ബത്തതി ദുക്ഖമിദം പുനപ്പുന’’ന്തി (ധ. പ. ൩൩൮; നേത്തി. ൩൦) ഏവം പുനപ്പുനം ഉപ്പാദനം അനുപച്ഛേദകരണം. ഭവനിസ്സരണനിവാരണം പലിബോധോ. തണ്ഹക്ഖയാദിഭാവേന സബ്ബദുക്ഖസന്തതാ സന്തി. അച്ചുതിരസന്തി അച്ചുതിസമ്പത്തികം അചവനകിച്ചം വാ. കിച്ചന്തി ച ചവനാഭാവം കിച്ചമിവ കത്വാ പരിയായേന വുത്തം, അചവനഞ്ചസ്സ സഭാവാപരിച്ചജനം അവികാരിതാ ദട്ഠബ്ബാ. പഞ്ചക്ഖന്ധനിമിത്തസുഞ്ഞതായ അവിഗ്ഗഹം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം. അനുസയസമുച്ഛിന്ദനേന സംസാരചാരകതോ നിഗ്ഗമനൂപായഭാവോ നിയ്യാനം. സബ്ബകിലേസാനം അനുപ്പാദനിരോധനം കിലേസപ്പഹാനകരണം. നിമിത്തതോ, പവത്തതോ ച ചിത്തസ്സ വുട്ഠാനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി വുട്ഠാനപച്ചുപട്ഠാനം.

൫൩൩. അസുവണ്ണാദി സുവണ്ണാദി വിയ ദിസ്സമാനം മായാതി വത്ഥുസബ്ഭാവാ തസ്സാ വിപരീതതാ വുത്താ. ഉദകം വിയ ദിസ്സമാനാ പന മരീചി ഉപഗതാനം തുച്ഛാ. വത്ഥുമത്തമ്പി തസ്സാ ന ദിസ്സതീതി വിസംവാദികാ വുത്താ. മരീചിമായാഅത്തവിധുരോ ഭാവോ തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവോ. അരിയഞാണസ്സാതി അരിയസ്സ അവിതഥഗ്ഗാഹകസ്സ ഞാണസ്സ, തേന പടിവേധഞാണം വിയ പച്ചവേക്ഖണഞാണമ്പി ഗഹിതം ഹോതി. തേസം ഗോചരഭാവോ പടിവിജ്ജിതബ്ബതാ, ആരമ്മണഭാവോ ച ദട്ഠബ്ബോ. അഗ്ഗിലക്ഖണം ഉണ്ഹത്തം. തഞ്ഹി കത്ഥചി കട്ഠാദിഉപാദാനഭേദേ വിസംവാദകം, വിപരീതം, അഭൂതം വാകദാചിപി ന ഹോതി. ‘‘ജാതിധമ്മാ ജരാധമ്മാ, അഥോ മരണധമ്മിനോ’’തി (അ. നി. ൩.൩൯; ൫.൫൭) ഏവം വുത്താ ജാതിആദികാ ലോകപകതി. ഏകച്ചാനം തിരച്ഛാനാനം തിരിയം ദീഘതാ, മനുസ്സാദീനം ഉദ്ധം ദീഘതാ, വുദ്ധിനിട്ഠം പത്താനം പുന അവഡ്ഢനന്തി ഏവമാദികാ ച ലോകപകതീതി വദന്തി. തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവേസു പച്ഛിമോ തഥതാ. പഠമോ അവിതഥതാ, മജ്ഝിമോ അനഞ്ഞതതാതി അയമേതേസം വിസേസോ,

ദുക്ഖാ അഞ്ഞം ന ബാധക ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തണ്ഹാപി ജാതി വിയ ദുക്ഖനിമിത്തതായ ബാധികാതി? ന, ബാധകപ്പഭവഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ. ഏവമ്ഹി പവത്തി, പവത്തിഹേതു ച അസങ്കരതോ ബോധിതാ ഹോന്തി. അഥ വാ ജാതിആദീനം വിയ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവോ, ദുക്ഖദുക്ഖതാ ച ബാധകതാ, ന ദുക്ഖപ്പഭവതാതി നത്ഥി തണ്ഹായ പഭവഭാവേന വിസും ഗഹിതായ ബാധകഭാവപസങ്ഗോ. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖാ അഞ്ഞം ന ബാധക’’ന്തി. ബാധകത്തനിയാമേനാതി ദുക്ഖം ബാധകമേവ, ദുക്ഖമേവ ബാധകന്തി ഏവം ദ്വിധാപി ബാധകത്താവധാരനേനാതി അത്ഥോ. ബാധകത്തനിയാമേനാതി ഹി ബാധകസ്സ, ബാധകത്തേ ച നിയാമേന. യതാ ബാധകത്തസ്സ ദുക്ഖേ നിയതതാ, ഏവം ദുക്ഖസ്സ ച ബാധകത്തേ നിയതതാതി.

തം വിനാ നാഞ്ഞതോതി സതിപി അവസേസകിലേസഅവസേസാകുസലസാസവകുസലമൂലാവസേസസാസവകുസലധമ്മാനം ദുക്ഖഹേതുഭാവേ ന തണ്ഹായ വിനാ തേസം ദുക്ഖഹേതുഭാവോ അത്ഥി, തേഹി പന വിനാപി തണ്ഹായ ദുക്ഖഹേതുഭാവോ അത്ഥി കുസലേഹി വിനാ അകുസലേഹി രൂപാവചരാദികുസലേഹി വിനാ കാമാവചരാദീഹി ച തണ്ഹായ ദുക്ഖനിബ്ബത്തകത്താ. സന്തഭാവസ്സ, സന്തഭാവേ വാ നിയാമോ സന്തഭാവനിയാമോ, തേന സന്തഭാവനിയാമേന. തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്താതി ദ്വിധാപി നിയാമേന തച്ഛോ നിയ്യാനഭാവോ ഏതസ്സ, ന മിച്ഛാമഗ്ഗസ്സ വിയ വിപരീതതായ, ന ലോകിയമഗ്ഗസ്സ വിയ വാ അനേകന്തികതായ അതച്ഛോതി തച്ഛനിയ്യാനഭാവോ, മഗ്ഗോ, തസ്സ ഭാവോ തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്തം, തസ്മാ തച്ഛനിയ്യാനഭാവത്താ. സബ്ബത്ഥ ദ്വിധാപി നിയാമേന തച്ഛാവിപരീതഭൂതഭാവോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇതി തച്ഛാവിപല്ലാസാ’’തിആദി.

൫൩൪. സച്ചസദ്ദസ്സ സമ്ഭവന്താനം അത്ഥാനം ഉദ്ധരണം, സമ്ഭവന്തേ വാ അത്ഥേ വത്വാ അധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണം നിദ്ധാരണം അത്ഥുദ്വാരോ. വിരതിസച്ചേതി മുസാവാദവിരതിയം. ന ഹി അഞ്ഞവിരതീസു സച്ചസദ്ദോ നിരുള്ഹോ. യേ പന ‘‘വിരതിസച്ചം സമാദാനവിരതീ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി ന സമാദാനമത്തം വിരതിസച്ചം, അഥ ഖോ സമാദാനാവിസംവാദനം. തം പന പടിഞ്ഞാസച്ചം മുസാവാദവിരതിയേവ ഹോതി. ‘‘ഇദമേവ സച്ചം, മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൧൮൭, ൨൦൨-൨൦൩, ൪൨൭; ൩.൨൭-൨൯) പവത്താ ദിട്ഠി ‘‘സച്ച’’ന്തി അഭിനിവിസനവുത്തിയാ ദിട്ഠിസച്ചം. അമോസധമ്മത്താ നിബ്ബാനം പരമത്ഥസച്ചം. ‘‘അമോസധമ്മം നിബ്ബാനം, തദരിയാ സച്ചതോ വിദൂ’’തി (സു. നി. ൭൬൩) ഹി വുത്തം, തസ്സ പന തംസമ്പാപകസ്സ ച മഗ്ഗസ്സ പജാനനാ പടിവേധോ അവിവാദകാരണന്തി ദ്വയമ്പി ‘‘ഏകം ഹി സച്ചം ന ദുതിയമത്ഥി, യസ്മിം പജാ നോ വിവദേ പജാന’’ന്തി ഇമിസ്സാ (സു. നി. ൮൯൦; മഹാനി. ൧൧൯) ഗാഥായ ‘‘സച്ച’’ന്തി വുത്തം.

൫൩൫. ‘‘നേതം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി ഏതേന ജാതിആദീനം ദുക്ഖഅരിയസച്ചഭാവേ അവിപരീതതം ദസ്സേതി ഏകന്തേനേവ ബാധകഭാവതോ. ‘‘അഞ്ഞം ദുക്ഖം അരിയസച്ചന്തി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്ഖഅരിയസച്ചഭാവസ്സ ജാതിആദീസു നിയതതം ദസ്സേതി അനഞ്ഞത്ഥഭാവതോ. സചേപി കഥഞ്ചി കോചി ഏവംചിത്തോ ആഗച്ഛേയ്യ, പഞ്ഞാപനേ പന സഹധമ്മേന ഞാപനേ അത്തനോ വാദസ്സ പതിട്ഠാപനേ സമത്ഥോ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘അഹമേതം…പേ… പഞ്ഞപേസ്സാമീതി ആഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ജാതിആദീനം അനഞ്ഞഥതാ അഞ്ഞസ്സ ച തതാഭൂതസ്സ അഭാവോയേവേത്ഥ ഠാനാഭാവോ. സചേപി കോചി ആഗച്ഛേയ്യ ആഗച്ഛതു, ഠാനം പന നത്ഥീതി അയമേത്ഥ സുത്തത്ഥോ. ഏസ നയോ ദുതിയസുത്തേപി. തത്ഥ പന അത്തഭാവപടിലാഭേനേവ സത്താനം ജാതിആദീനം പത്തി, സമ്മുഖീഭാവോ ച ഹോതീതി സമ്പത്തത്താ, പച്ചക്ഖതാ ച പഠമതാ, യതോ തം ഭഗവതാ പഠമം ദേസിതം, തന്നിമിത്തതാ ദുതിയതാ, തദുപസമതാ തതിയതാ, തംസമ്പാപകതാ ചതുത്ഥതാതി ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘ഏതപരമതോ’’തി ഏതേന ചതൂഹി അരിയസച്ചേഹി പവത്തിആദീനം അനവസേസപരിയാദാനമാഹ. നിബ്ബുതികാമേന പരിജാനനാദീഹി അഞ്ഞം കിഞ്ചി കിച്ചം കാതബ്ബം നത്തി, ധമ്മഞാണകിച്ചം വാ ഇതോ അഞ്ഞം നത്ഥി, പരിഞ്ഞേയ്യാദീനി ച ഏതപരമാനേവാതി ചത്താരിയേവ വുത്താനി. തണ്ഹായ ആദീനവദസ്സാവീനം വസേന തണ്ഹാവത്ഥുആദീനം ഏതപരമതായാതി വുത്തം. തഥാ ആലയേ പഞ്ചകാമഗുണസങ്ഖാതേ, സകലവത്ഥുകാമസങ്ഖാതേ, ഭവത്തയസങ്ഖാതേ വാ ദുക്ഖേ ദോസദസ്സാവീനം വസേന ആലയാദീനം ഏതേപരമതായാതി വുത്തം.

൫൩൬. ‘‘ഓളാരികത്താ’’തി ഇദം ജാതിആദീനം ദുക്ഖഭാവസ്സ പചുരജനപാകടതാമത്തം സന്ധായ വുത്തം, ന അരിയേന ഞാണേന പടിവിജ്ഝിതബ്ബാകാരം. തന്തി ദുക്ഖം. അകതന്തി അനിബ്ബത്തിതം, അനിപ്ഫാദിതകാരണന്തി അധിപ്പായോ. കാരണേ ഹി സിദ്ധേ ഫലം സിദ്ധമേവ ഹോതി. ‘‘നേവ അകതം ആഗച്ഛതീ’’തി ച ഇമിനാ അഹേതുവാദം പടിക്ഖിപതി. ‘‘ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദിതോ’’തി ഏതേന പജാപതിപുരിസപകതികാലാദിവാദേ പടിക്ഖിപതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. ‘‘സഹേതുകേന ദുക്ഖേനാ’’തി ഏതേന ദുക്ഖദസ്സനേന ജനിതസ്സ സംവേഗസ്സ സംവഡ്ഢനമാഹ. ദുക്ഖസ്സ ഹി സഹേതുകഭാവസവസേന ബലവസംവേഗോ ജായതി യാവായം ഹേതു, താവ ഇദം ദുക്ഖം അവിച്ഛേദേന പവത്തതീതി. അസ്സാസജനനത്ഥം നിരോധന്തി സംവേഗജാതസ്സ അസ്സാസം ജനേതും നിരോധസച്ചമാഹ. നിബ്ബിന്നസംസാരദുക്ഖസ്സ ഹി നിരോധകഥാ വുച്ചമാനാ അതിവിയ അതിവിയ അസ്സാസം സഞ്ജനേതി.

൫൩൭. യേ തേ ജാതിആദയോ ധമ്മാ ഭഗവതാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. കസ്മാ പനേത്ഥ ബ്യാധി ന ഗഹിതോതി? അനേകന്തഭാവതോ. തഥാ ഹി സോ കദാചി, കേസഞ്ചി ച നത്ഥി. യഥാഹ ‘‘തയോ രോഗാ പുരേ ആസും, ഇച്ഛാ അനസനം ജരാ’’തി (സു. നി. ൩൧൩). ബാകുലത്തേരാദീനം സോ നാഹോസിയേവ, ദുക്ഖഗ്ഗഹണേന വാ ബ്യാധി ഏത്ഥ ഹിതോവാതി ദട്ഠബ്ബം. പരമത്ഥതോ ഹി ധാതുക്ഖോഭപച്ചയം കായികം ദുക്ഖം ബ്യാധീതി. ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ഏകം കോട്ഠാസം കത്വാ ‘‘ദ്വാദസ ധമ്മാ’’തി വുത്തം. കാമതണ്ഹാഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ച’’ന്തി അഞ്ഞേ അന്തോഗധഭേദേ അനാമസിത്വാ ഏകരൂപേന ഗഹിതാപി തണ്ഹാ സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതാ, ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതാ, ദിട്ഠിവിരഹിതാ കേവലം കാമസ്സാദഭൂതാ ചാതി തിധാവ ഭിന്ദിത്വാ വുത്താ. ‘‘അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി മഗ്ഗസച്ചഭാവേന ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്താപി സഭാവതോ ഭിന്നാ ഏവ തേ ധമ്മാതി ആഹ ‘‘അട്ഠ ധമ്മാ’’തി.

സച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുക്ഖനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ഭവേതി ആദാനനിക്ഖേപപരിച്ഛിന്നോ ധമ്മപ്പബന്ധോ ഭവോ, തസ്മിം ഭവേ. സോ ഹി ജായതി ഏത്ഥ യോനിഗതിആദിവിഭാഗോതി ജാതീതി വുച്ചതി, ജായന്തി ഏത്ഥ സത്താ സമാനന്വയാതി ജാതി, നികായോ. സങ്ഖതലക്ഖണേതി യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പാദേ. സോ ഹി ജനനട്ഠേന ജാതി. പടിസന്ധിയന്തി പടിസന്ധിചിത്തക്ഖണേ. സമ്പാതിജാതോതി ഏത്ഥ ജാതിസദ്ദേന ലബ്ഭമാനം മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനസങ്ഖാതം ജായനത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘പസൂതിയ’’ന്തി, അഭിജാതിയന്തി അത്ഥോ. ജായതി ഏതായ ഖത്തിയാദിസമഞ്ഞാതി ജാതി, കുലം.

൫൩൮. സയന്തി ഏത്ഥാതി സേയ്യാ, മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതോ ഗബ്ഭോ സേയ്യാ ഏതേസന്തി ഗബ്ഭസേയ്യകാ, അണ്ഡജാ, ജലാബുജാ ച. ഇതരേസന്തി സംസേദജാനം, ഓപപാതികാനഞ്ച. അയമ്പി ചാതി ‘‘പടിസന്ധിഖന്ധേസ്വേവാ’’തി അനന്തരം വുത്തകഥാപി, പഗേവ ‘‘പടിസന്ധിതോ പട്ഠായാ’’തി വുത്തകഥായം. തേനാഹ ‘‘തേസം തേസം പഠമപാതുഭാവോ ജാതീ’’തി.

ഉമ്മുജ്ജനവസേന ഗയ്ഹതീതി ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനം. വക്ഖമാനവിഭാഗം ദുക്ഖവിചിത്തതം പച്ചുപട്ഠപേതീതി ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ.

൫൩൯. ‘‘കസ്മാ പനാ’’തി വദതോ ചോദകസ്സായമധിപ്പായോ – ഏകന്തദുക്ഖേ നിരയേ താവ ജാതിദുക്ഖാ ഹോതു, അഞ്ഞാസുപി വാ ദുഗ്ഗതീസു പാപകമ്മസമുട്ഠാനതോ സുഖസംവത്തനിയകമ്മസമുട്ഠാനാസു പന സുഗതീസു കഥന്തി. ഇതരോ ‘‘നായം ജാതി സഭാവദുക്ഖവസേന ദുക്ഖാതി വുത്താ, ന ഹി കാചി പടിസന്ധി ദുക്ഖവേദനാസമ്പയുത്താ അത്ഥി, അഥ ഖോ ദുക്ഖസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ’’തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനേകേസം ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവതോ’’തിആദിമാഹ. അദുക്ഖസഭാവമ്പി പരിയായതോ ദുക്ഖന്തി വുച്ചതീതി ദുക്ഖസഭാവം ദുക്ഖസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വുത്തം ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖ’’ന്തി യഥാ രൂപരൂപന്തി.

ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോതി ‘‘അഹു വത മേ, തം വത നാഹോസീ’’തി ചേതസികദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ.

‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൫, ൪൫, ൭൬, ൭൭, ൮൫; ൨.൪.൧, ൪) വചനതോ തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരദുക്ഖം, തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയപ്പടിപാളിതത്താ’’തി. യഞ്ഹി അഭിണ്ഹം പടിപീളിതം, തം ദുക്ഖമനതായ ദുക്ഖന്തി, വിപസ്സനാചാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ തേഭൂമകഗ്ഗഹണം.

ദുക്ഖദുക്ഖന്തി ദുക്ഖദോമസ്സുപായാസേ വദതി. ‘‘ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൧൯൦) ദുക്ഖസച്ചവിഭങ്ഗേ ആഗതം.

ഭഗവതാപീതി അനാവരണഞാണവതാ അച്ചരിയാപരിമേയ്യദേസനാകോസല്ലവതാ ഭഗവതാപി. ഉപമാവസേനതി അങ്ഗാരകാസൂപമാദിഉപമാവസേന.

൫൪൦. പുണ്ഡരീകാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ന മണികനകരജതപവാളാദിരതനസന്നിച്ചയേ, നാപി അണ്ഡജമേണ്ഡജവായജാതികേ സുഭമനുഞ്ഞസയനതലേ, നാപി രതനമയകുട്ടിമമനോഹരേ പാസാദതലേ, നാപി സിത്തസമ്മട്ഠകുസുമോപഹാരവതി പാസാദൂപചാരേ, നാപി മുത്താജാലസദിസവാലികാവികിണ്ണേ വിവിടങ്ഗണേ, നാപി ഹരിതകമ്ബലസദിസമുദുസദ്ദലസമോതലേ ഭൂമിഭാഗേതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. പരമസമ്ബാധേതി അതിവിയ സമ്ബാധേ. തിബ്ബന്ധകാരേതി ബഹലന്ധകാരേ. പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബരുഹിരഗൂഥോദരിയാദി നാനാകുണപസമ്ബാധേ. മാതാ യദി വീസതിവസ്സാ, അഥ തിംസ, ചത്താലീസാദിവസ്സാ, തത്തകം കാലം അധോതവച്ചകൂപസദിസതായ അധിമത്തജേഗുച്ഛേ. പൂതിമച്ഛാ ദി സബ്ബം ന സദിസൂപമ്മം തസ്സ വാതാദിവസേന ഏകച്ചദുഗ്ഗന്ധാപഗമസബ്ഭാവതോ. ദസ മാസേതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, യേഭുയ്യവസേന വുത്തം തതോ ഭിയ്യോപി ഏകച്ചാനം തത്ഥാവട്ഠാനസമ്ഭവതോ. അത്തനോ അധോമുഖം ഠപിതസങ്കുചിതഹത്ഥദ്വയസ്സ ഉക്കുടികസ്സേവ നിസീദതോ സമിജ്ജനപ്പസാരണാദിരഹിതോ.

അഭിമുഖം കഡ്ഢനം ആകഡ്ഢനം. പരിതോ സമന്തതോ കഡ്ഢനം പരികഡ്ഢനം. ഹേട്ഠാ ധുനനം ഓധൂനനം. നിധായ നിധായ ധൂനനം നിദ്ധൂനനം. ആകഡ്ഢനാദിസദിസഞ്ചേത്ഥ ‘‘ആകഡ്ഢനാദീ’’തി വുത്തം. തരുണവണസദിസം അതിവിയ സുഖുമാലം ഗബ്ഭഗതം സരീരം സീതാദിഅപ്പകമ്പി ന സഹതീതി സീതനരകൂപപന്നതാദി നിദസ്സിതം. തഞ്ഹി തസ്സ അതിവിയ സീതം, അതിവിയ ഉണ്ഹഞ്ച ഹുത്വാ ഉപതിട്ഠതി. സരീരം വാസിയാദീഹി തച്ഛേത്വാ ഖാരാവസേചനകരണം ഖാരാപടിച്ഛകം. ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനേതി ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതം തതിയം ആവട്ടം സന്ധായാഹ.

പരിവത്തേത്വാതി ഉദ്ധംപാദഅധോസീസഭാവേന പരിവത്തേത്വാ. ഇദം വിജായനമൂലകം ദുക്ഖം, യേന മരണദുക്ഖേന ച അട്ടിതാ വേദനാപ്പത്താ സത്താ കതിപയമാസമത്താതിക്കന്തമ്പി പവത്തിം വിസ്സരന്തി, മഹന്ധകാരം മഹാവിദുഗ്ഗം പക്ഖന്ധാ വിയ ഹോന്തി.

വധേന്തസ്സാതി സോചനപരിദേവനസീസപടിഹനനാദിനാ ബാധേന്തസ്സ. ഖുപ്പിപാസാ ഹി ആതപാവട്ഠാനാദിനാ ച ആതാപനം. പഞ്ചഗ്ഗിതാപനാദിനാ പരിതാപനം.

ഇമസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ സത്തവിധസ്സ. സബ്ബസ്സാപീതി ഗബ്ഭകാലാദീസു താപനമദ്ദനാദിനിരയഗ്ഗിദാഹാദിസഞ്ജനിതസ്സ സകലസ്സാപി. വത്ഥുമേവ ഹോതി തദഭാവേ അഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘ജായേഥ നോ ചേ’’തിആദി.

൫൪൧. വിചിത്തന്തി വിവിധം, അച്ഛരിയം വാ.

ഇതി ജാതിനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ജരാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൨. സങ്ഖാതലക്ഖണന്തി ‘‘ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്ത’’ന്തി (സം. നി. ൩.൩൮; അ. നി. ൩.൪൭; കഥാ. ൨൧൪) വുത്തം ഖണികജരം സന്ധായാഹ. ഖണ്ഡിച്ചാദിസമ്മതോതി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചവലിത്തചതാദിനാ സമഞ്ഞതോ. സാതി ഖന്ധപുരാണഭാവസഞ്ഞിതാ പാകടജരാ. ഖന്ധപരിപാകോ ഏകഭവപരിയാപന്നാനം ഖന്ധാനം പുരാണഭാവോ.

ഇതി ജരാനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൩. സങ്ഖതലക്ഖണന്തി സങ്ഖാരാനം വയസഞ്ഞിതം ഖണികമരണമാഹ. യം സന്ധായാതി യം ഖണികമരണം സന്ധായ, ‘‘ജരാമരണം ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിത’’ന്തി (ധാതു. ൭൧) ഏത്ഥ ‘‘മരണ’’ന്തി വുത്തന്തി അത്ഥോ. തന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ചേദസഞ്ഞിതം പാകടമരണം. ‘‘ചവന’’ന്തി ലക്ഖിതബ്ബതായ ചുതിലക്ഖണം. വിയോഗരസന്തി യഥാധിഗതേഹി സത്തസങ്ഖാരേഹി വിയോജനരസം. യഥൂപപന്നായ ഗതിയാ വിപ്പവാസവസേന ഗയ്ഹതീതി ഗതിവിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനം.

പാപസ്സാതി പാപയോഗേന പാപസ്സ, ഉപചിതപാപകമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. പാപകമ്മാദിനിമിത്തന്തി പാപകമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തസങ്ഖാതം മരണകാലേ ഉപട്ഠിതം അകുസലവിപാകാരമ്മണം. തമ്ഹി പസ്സന്തസ്സേവ കസ്സചി അനുഭവന്തസ്സ വിയ മഹാദുക്ഖം ഹോതി. ഭദ്ദസ്സാതി ഭദ്ദകമ്മസ്സ, കതകുസലസ്സാതി അത്ഥോ. തസ്സ പന കാമം ഇട്ഠമേവ ആരമ്മണം ഉപട്ഠാതി, പിയവിപ്പയോഗവത്ഥുകം പന മഹന്തം ദുക്ഖം ആരമ്മണം ഉപട്ഠാതി, പിയവിപ്പയോഗവത്ഥുകം പന മഹന്തം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘അസഹന്തസ്സ വിയോഗം പിയവത്ഥുക’’ന്തി. അവിസേസതോതി പാപസ്സ, ഭദ്ദസ്സ ച സാമഞ്ഞതോ. ‘‘അവിസേസതോ’’തി വത്വാപി ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തി വചനം തം ഇദം ദുക്ഖം പരിമദ്ദിതസങ്ഖാരാനം ഏകച്ചാനം ഖീണാസവാനമ്പി ഹോതിയേവാതി ദസ്സനത്ഥം. വിതുജ്ജമാനമമ്മാനന്തി സന്ധിബന്ധനാവച്ഛേദകവായുനാ വിജ്ഝിയമാനമമ്മട്ഠാനാനം.

ഇതി മരണനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൪. സോതി സോകോ. അത്ഥതോ ദോമനസ്സമേവ ഹോതി ചേതസികന്തരാഭാവതോ. ദോമനസ്സവിസേസോ പന ഹോതി വിസയവിസേസേ പവത്തിആകാരവിസേസസബ്ഭാവതോതി തം വിസേസം ലക്ഖണാദിതോ ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി വുത്തം. അന്തോ നിജ്ഝാനം ചിത്തസന്താപോ. പരിജ്ഝാപനം രാഗദോസപരിളാഹവിസിട്ഠം ദഹനം. കതാകതകുസലാകുസലവിസയം വിപ്പടിസാരാകാരേന പവത്തം അനുസോചനം കുക്കുച്ചം, ഞാതിബ്യസനാദിവിസയം കേവലം ചിത്തസന്ഥാപഭൂതം അനുസോചനം സോകോതി അനുസോചനപച്ചുപട്ഠാനത്തേപി അയമേതേസം വിസേസോ.

വിസപീതം സല്ലം വിസസല്ലം. സോകവസേന അതിസാരാദി ബ്യാധിപി ഹോതി, സോകബഹുലസ്സ സരീരം ന ചിരസ്സേവ ജീരതി, ബലവസോകാഭിഭൂതോ മരണമ്പി പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘സമാവഹതി ച ബ്യാധിജരാമരണഭേദന’’ന്തി.

ഇതി സോകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൫. വചീപലാപോതി വാചാവിപ്പലാപോ, സോ അത്ഥതോ സദ്ദോ ഏവ. ഭിയ്യോതി സോകദുക്ഖതോ ഉപരി. സോകസമുട്ഠാനോ ഹി പരിദേവോ.

ഇതി പരിദേവനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ദുക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൬. ജാതിആദീനമ്പി യഥാരഹം ദുക്ഖവത്ഥുദുക്ഖദുക്ഖതാഹി സതിപി ദുക്ഖഭാവേ കായസ്സ പീളനവസേന ഇദം സവിസേസം ദുക്ഖമന്തി ആഹ ‘‘ദുക്ഖന്തി വിസേസതോ വുത്ത’’ന്തി.

ഇതി ദുക്ഖനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൭. മനോവിഘാതരസന്തി ബ്യാപാദസമ്പയോഗവസേന മനസോ വിഹഞ്ഞനകിച്ചം. ചേതോദുക്ഖസമപ്പിതാതി ചേതസികദുക്ഖസമങ്ഗിനോ. ആവട്ടന്തീതി ആമുഖം വട്ടന്തി, യംദിസാഭിമുഖം പതിതാ, തംദിസാഭിമുഖാ ഏവ വട്ടന്തി. വിവട്ടന്തീതി വിപരിവത്തനവസേന വട്ടന്തി. ഉദ്ധംപാദം പപതന്തീതി ഉദ്ധംമുഖപാദാ ഹുത്വാ പതന്തി. സത്ഥം ആഹരന്തീതി അത്തനോ സരീരസ്സ വിജ്ഝനഭേദനവസേന സത്ഥം ഉപനേന്തി.

ഇതി ദോമനസ്സനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൮. ദോസോയേവാതി കായചിത്താനം ആയാസനവസേന ദോസസ്സേവ പവത്തിആകാരോതി അത്ഥോ, യതോ ഭുസോ ആയാസോതി ഉപായാസോതി വുച്ചതി യഥാ ഭുസമാദാനം ഉപാദാനന്തി. ഏകോ ധമ്മോതി ചുദ്ദസഹി അകുസലചേതസികേഹി അഞ്ഞോ ഏകോ ചേതസികധമ്മോ, യം ‘‘വിസാദോ’’തി ച വദന്തി. നിത്ഥുനനവസേന സമ്പജ്ജനതോ നിത്ഥുനനരസോ, കായേ വാ നിത്ഥുനനകരണകിച്ചോ. ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ’’തി വത്വാ സോ പനേത്ഥ സാതിസയോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ചിത്തപരിദഹനതോ, കായവിസാദനതോ ചാ’’തി ആഹ.

ഏതേ ച സോകപരിദേവുപായാസാ വിഞ്ഞത്തിയാ വിനാ, സഹ ച യഥാപച്ചയം ദോമനസ്സചിത്തുപ്പാദസ്സ പവത്തിആകാരവിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പാകോ വിയാതി രജനാദിനോ പചിതബ്ബവത്ഥുനോ പാകോ വിയ.

ഇതി ഉപായാസനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൪൯. സമോധാനം സമാഗമോ. കായികദുക്ഖചിത്തവിഘാതാദിഅനത്ഥാനം അത്ഥിഭാവസ്സ പച്ചുപട്ഠാനോ അനത്ഥഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

തേസം അപ്പിയാനം കായികവാചസികപയോഗസങ്ഖാതോ ഉപക്കമോ തദുപക്കമോ, തതോ സമ്ഭൂതോ തദുപക്കമസമ്ഭൂതോ.

ഇതി അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൫൦. ഉപദ്ദവഭാവേന പച്ചുപതിട്ഠതീതി ബ്യസനപച്ചുപട്ഠാനോ.

ഇതി പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

ഇച്ഛിതാലാഭനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൫൧. ഇച്ഛിതാലാഭോ നാമ യസ്സ കസ്സചി അത്തനാ ഇച്ഛിതസ്സ വത്ഥുനോ അലാഭോ. ‘‘യമ്പിച്ഛം ന ലഭതീ’’തി ഹി വുത്തം. മത്ഥകപ്പത്തം പന ഇച്ഛിതാലാഭം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ജാതിധമ്മാനം സത്താന’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠന്തി തമേവ ദസ്സേതും ‘‘അഹോ വതാ’’തിആദി വുത്തം. ഇച്ഛാവാതി ഏത്ഥ ഇച്ഛാസഹിതോ അലാഭോവാതി ച വദന്തി. തപ്പരിയേസനരസാതി തേസം അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥൂനം പരിയേസനരസാ. അപ്പത്തി അലാഭോ.

ഇതി ഇച്ഛിതാലാഭനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൫൫൨. യം വുത്തമിധാതി ഇധ സച്ചനിദ്ദേസേ യം സരൂപതോ വുത്തം. അവുത്തന്തി അഞ്ഞത്ഥ ദുക്ഖക്ഖന്ധബാലപണ്ഡിതസുത്താദീസു വുത്തമ്പി ഇധ സരൂപതോ അവുത്തം. തഞ്ച സബ്ബം ഇമേ ഉപാദാനക്ഖന്ധേ വിനാ ന ലബ്ഭതീതി തത്ഥ ഖന്ധസന്നിസ്സയമേവ ദുക്ഖം ഖന്ധേ വിബാധതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഇന്ദനമിവ പാവകോ’’തി വുത്തം. യഥാ വാ ലക്ഖം പഹരണപഹാരസ്സ വത്ഥു, ഏവം ഖന്ധാ സംസാരദുക്ഖസ്സ. യഥാ ച ഗോരൂപം ഡംസമകസാദിവിബാധായ, യഥാ ച ഖേത്തം നിപ്ഫന്നസസ്സലായനസ്സ, ഗാമോ ച ഗാമഘാതകവിബാധായ, ഏവം ഖന്ധാ ജാതിആദിദുക്ഖസ്സ വത്ഥൂതി ദസ്സേതും ‘‘ലക്ഖമിവാ’’തിആദി വുത്തം. യേഭുയ്യേന ലോകേ വിബാധകാ വിബാധേതബ്ബാധീനാ ന ഹോന്തി, ഇമേ പന വിബാധേതബ്ബാധീനാ ഏവാതി ദസ്സേതും ‘‘തിണലതാദീനീ’’തി വുത്തം. കാമം അനാദിമതി സംസാരേ ആദി നാമ കസ്സചി നത്ഥി, ഏകഭവപരിച്ഛിന്നസ്സ പന ഖന്ധസന്താനസ്സ വസേന വുത്തം ‘‘ആദിദുക്ഖം ജാതീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘പരിയോസാനദുക്ഖം മരണ’’ന്തി. ന ഹേത്ഥ സമുച്ഛേദമരണമേവ അധിപ്പേതം. മരണസ്സ അന്തികേ ആസന്നേ ജാതം ദുക്ഖം മാരണന്തികദുക്ഖം. പരിദയ്ഹനം ചിത്തസന്താപോ. ലാലപ്പനം അതിവിയ വിപ്പലാപോ. അനുത്ഥുനനം അന്തോ നിജ്ഝായനം. ഏകമേകന്തി ജാതിആദീനം അന്തരഭേദഭിന്നാനം, ജാതിആദീനമേവ വാ ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകാനം വാ ഏകമേകം. സങ്ഖിപിത്വാതി സമാസേത്വാ, സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന വാ സങ്ഖേപം കത്വാ.

ഇതി ദുക്ഖനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ.

സമുദയനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

൫൫൩. പുനബ്ഭവകരണം പുനബ്ഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, യഥാ വാ അപൂപഭക്ഖനസീലോ ആപൂപികോ, ഏവം പുനബ്ഭവകരണസീലാ, പുനബ്ഭവം വാ ഫലം അരഹതി, സോ വാ ഏതിസ്സാ പയോജനന്തി പോനോഭവികാ. നന്ദനതോ, രഞ്ജനതോ ച നന്ദീരാഗഭാവം സബ്ബാസു അവത്ഥാസു അപച്ചക്ഖായ വുത്തിയാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ. തായ ച സത്താ തത്ഥ തത്ഥ ഭവാദികേ കിമികീടപടങ്ഗാദിഅത്തഭാവേപി നന്ദന്തി, രൂപാഭിനന്ദനാദിഭൂതായ രഞ്ജന്തി ചാതി തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ. തേനാഹ ‘‘നന്ദീരാഗേന സഹഗതാ’’തിആദി. തബ്ഭാവത്ഥോ ഹി ഏസ സഹഗതസദ്ദോ. കാമഭവവിഭവഭേദവസേന പവത്തിയാ കാമതണ്ഹാ, ഭവതണ്ഹാ, വിഭവതണ്ഹാ ച വേദിതബ്ബാ. കാമതണ്ഹാദിഭേദം അനാമസിത്വാ കേവലം തണ്ഹാഭാവേനേവ ഏകഭാവഗ്ഗഹണേന ഏകത്തം ഉപനേത്വാ കസ്സചിപി സത്തസ്സ കേനചി സദിസതാഭാവതോ തംതംവിചിത്തഭാവജനകകമ്മനിപ്ഫാദനേന അതിവിചിത്തസഭാവാ സകലസ്സ ദുക്ഖസ്സ ഹേതുഭാവതോ ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചം.

കസ്മാ പനേത്ഥ തണ്ഹാവ സമുദയസച്ചം വുത്താതി? വിസേസഹേതുഭാവതോ. അവിജ്ജാ ഹി ഭവേസു ആദീനവം പടിച്ഛാദേന്തീ, ദിട്ഠിആദിഉപാദാനഞ്ച തത്ഥ തത്ഥ അഭിനിവിസമാനം തണ്ഹം അഭിവഡ്ഢേന്തീ ദോസാദയോപി കമ്മസ്സ കാരണം ഹോന്തി, തണ്ഹാ പന തംതംഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസസത്തനികായകുലഭോഗിസ്സരിയാദിവിചിത്തതം അഭിപത്ഥേന്തീ, കമ്മവിചിത്തതായ ഉപനിസ്സയതം കമ്മസ്സ ച സഹായഭാവം ഉപഗച്ഛന്തീ ഭവാദിവിചിത്തതം നിയമേതി, തസ്മാ ദുക്ഖസ്സ വിസേസഹേതുഭാവതോ അഞ്ഞേസുപി അവിജ്ജാഉപാദാനകമ്മാദീസു സുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൪൦൦; മ. നി. ൧.൧൩൩; ൩.൩൭൪) അഭിധമ്മേ (വിഭ. ൨൦൩) ച അവസേസകിലേസാകുസലമൂലാദീസു വുത്തേസു ദുക്ഖഹേതൂസു വിജ്ജമാനേസു തണ്ഹാവ സമുദയസച്ചന്തി വുത്താതി വേദിതബ്ബം.

ഇതി സമുദയനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ.

നിരോധനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

൫൫൪. തസ്സായേവാതി യദഗ്ഗേന തണ്ഹാ സമുദയസച്ചന്തി വുത്താ, തദഗ്ഗേന തസ്സായേവാതി അവധാരണം. സതി ഹി പധാനഹേതുനിരോധേ തദഞ്ഞഹേതൂ നിരുദ്ധായേവ ഹോന്തീതി ബ്യാധിനിമിത്തവൂപസമനേന ബ്യാധിവൂപസമോ വിയ ഹേതുനിരോധേന ഫലനിരോധോതി ആഹ ‘‘സമുദയനിരോധേന ദുക്ഖനിരോധോ’’തി. ന അഞ്ഞഥാതി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ഏകന്തികതം ദസ്സേതി.

അനുപദ്ദവേതി പാണകവിജ്ഝനസത്ഥപ്പഹാരാദിഉപദ്ദവരഹിതേ. തതോ ഏവ ദള്ഹേ ഥിരേ. സാഖാദിഛേദനേന ഛിന്നോപി. തണ്ഹാനുസയേതി കാമരാഗഭവരാഗാനുസയേ. അനൂഹതേതി അസമുപഘാടിതേ.

യഥാ സീഹോ യേനത്തനി സരോ ഖിത്തോ, തത്ഥേവ അത്തനോ ബലം ദസ്സേതി, ന സരേ, തഥാ ബുദ്ധാനം കാരണേ പടിപത്തി, ന ഫലേ. യഥാ പന സാരമേയ്യാ കേനചി ലേഡ്ഡുപ്പഹാരേ ദിന്നേ ഭുസ്സന്താ ലേഡ്ഡും ഖാദന്തി, ന പഹാരദായകേ ഉട്ഠഹന്തി, ഏവം അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ദുക്ഖം നിരോധേതുകാമാ കായച്ഛേദമനുയുഞ്ജന്തി, ന കിലേസനിരോധനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സീഹസമാനവുത്തിനോ’’തിആദി വുത്തം.

൫൫൫. വിരജ്ജതി പലുജ്ജതി ഛിജ്ജതി സമുദയോ ഏതേനാതി വിരാഗോ വുച്ചതി മഗ്ഗോ. വിരജ്ജനം പലുജ്ജനം സമുച്ഛിന്ദനം വിരാഗോതി പഹാനം വുച്ചതി. തസ്മാതി യസ്മാ പഹാനപരിയായോ വിരാഗസദ്ദോ, നിരോധസദ്ദോ ച, തസ്മാ. അനുസയസമുഗ്ഘാതതോ അസേസോ വിരാഗോ അസേസോ നിരോധോതി സമ്ബന്ധനീയം. ചാഗാദിപദാനിപി ഗഹേത്വാ വദതി സബ്ബാനേവ ഏതാനീതി. യസ്മാ നിബ്ബാനം വുച്ചതി, ന ദുക്ഖസ്സ നിരുജ്ഝനമത്തം, തസ്മാ തണ്ഹായ അസേസവിരാഗനിരോധാദിപദാനിപി നിബ്ബാനവേവചനാനീതി. വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതി ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. യഥാ വിരാഗാദിപദാനി നിബ്ബാനേ യുജ്ജന്തി, തംദസ്സനം. തത്ഥ തം ആഗമ്മാതി തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന പത്വാ. തണ്ഹാ വിരജ്ജതീതി അരിയമഗ്ഗേന അച്ചന്തവിരാഗവസേന തണ്ഹാ വിരജ്ജീയതി. നിരുജ്ഝതീതി നിരോധീയതി, തേന വിരാഗനിരോധസദ്ദാനം അധികരണസാധനതമാഹ. തദേവാതി നിബ്ബാനമേവ. ചാഗാദയോ ഹോന്തീതി ചാഗാദിഹേതും ഫലവോഹാരേന വദതി. ‘‘കാമഗുണാലയേസൂ’’തി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, ‘‘കാമഗുണാലയാദീസൂ’’തി പന പാഠോ.

൫൫൬. തയിദന്തിആദി ന പോരാണപാഠോ, സച്ചത്ഥദീപനേ പന വുത്തനിയാമേന തതോ ആനേത്വാ പച്ഛാ ഠപിതം. തഥാ ഹി പുബ്ബേ വുത്താനിപി ലക്ഖണാദീനി പുനപി വുത്താനി. സംസാരദുക്ഖതോ നിബ്ബിന്നമാനസസ്സ അസ്സാസം കരോന്തോ വിയ ഹോതീതി അസ്സാസകരണരസം. രാഗാദിസബ്ബപപഞ്ചവൂപസമനിമിത്തതായ നിപ്പപഞ്ചതം പച്ചുപട്ഠപേതീതി നിപ്പപഞ്ചപച്ചുപട്ഠാനം.

൫൫൭. നത്ഥേവ നിബ്ബാനന്തി യദി സാമഞ്ഞതോ പടിഞ്ഞാ, അത്തനാ അധിപ്പേതനിബ്ബാനസ്സപി അഭാവോ ആപജ്ജതി, തഥാ സതി പടിഞ്ഞാവിരോധോ. അഥ പരാഭിമതം നിബ്ബാനം പതി, ഏവം സതി ധമ്മിഅസിദ്ധി, തതോ ച നിസ്സയാസിദ്ധോ ഹേതു. അനുപലബ്ഭനീയതോതി കിം പച്ചക്ഖതോ, ഉദാഹു അനുമാനതോ? പുരിമസ്മിം പക്ഖേ ചക്ഖാദീഹി അനേകന്തികതാ, ദുതിയസ്മിം പരം പതി അസിദ്ധോ ഹേതു. തേനാഹ ‘‘ന, ഉപായേന ഉപലബ്ഭനീയതോ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാ ചേതോപരിയഞാണലാഭിനോ ഏവ അരിയാ പരേസം ലോകുത്തരചിത്തം ജാനന്തി, തത്ഥാപി ച അരഹാ ഏവ സബ്ബേസം, ന സബ്ബേ, ഏവം നിബ്ബാനമ്പി സീലസമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതസമ്മാപടിപത്തിഭൂതേന ഉപായേന ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥവചനം ചേതം ദട്ഠബ്ബം, ന പയോഗവചനം. തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

൫൫൮. നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, അരിയേഹി ഉപലബ്ഭനീയതോതി അധിപ്പായോ. സംസാരതോ സംവിഗ്ഗമാനസാ സമ്മാപടിപത്തിയാ നിബ്ബാനം അധിഗച്ഛന്തീതി സബ്ബസമയസിദ്ധോയം നയോ. തത്ഥ സാസനികമേവ നിസ്സായ വദതി ‘‘പടിപത്തിയാ വഞ്ചുഭാവാപജ്ജനതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘അസതി ഹീ’’തിആദി. സമ്മാദിട്ഠിപുരേജവായാതി സമ്മാദിട്ഠിപുബ്ബങ്ഗമായ. പുബ്ബങ്ഗമതാ ചസ്സാ പധാനഭാവതോ. തഥാ ഹി സാ പഠമം ദേസനാരുള്ഹാ, ന സബ്ബപഠമം ഉപ്പജ്ജനതോ. ന ചായം സമ്മാപടിപത്തി വഞ്ഝാ, നിബ്ബാനപാപനതോ നിബ്ബാനസ്സ സമ്പാപകതോ. തവ മതേന പന നിബ്ബാനസ്സേവ അഭാവതോ വഞ്ഝഭാവോ ആപജ്ജതീതി യോജനാ. അഭാവപാപകത്താതി സമ്മാപടിപത്തിയാ കിലേസസമുച്ഛിന്ദനമുഖേന ഖന്ധാനം അഭാവസമ്പാപകഭാവതോ, ന വഞ്ഝഭാവാപത്തീതി ചേ വദേയ്യാസീതി അത്ഥോ. ന ഇതി പടിക്ഖേപേ. യം തയാ ‘‘അഭാവപാപകത്താ’’തി വദന്തേന ഖന്ധാഭാവോ നിബ്ബാനന്തി പടിഞ്ഞാതം, തം ന. കസ്മാ? അതീതാനാഗതാഭാവേപി നിബ്ബാനപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. അതീതാനാഗതാ ഹി ഖന്ധാ ന സന്തീതി തസ്മിം അഭാവേ നിബ്ബാനം അധിഗതം നാമ സിയാ, സോ പന നത്ഥീതി. ന കേവലം അതീതാനാഗതാനമേവ, അഥ ഖോ വത്തമാനാനമ്പീതി തിയദ്ധഗതാനം സബ്ബേസം ഖന്ധാനം അഭാവോ നിബ്ബാനം. ന ഹി തം ഏകദേസാഭാവോ ഭവിതും യുത്തന്തി വത്തമാനാ ചേ, ന ന സന്തി, ന സന്തി ചേ, ന വത്തമാനാതി ‘‘വത്തമാനാ, ന സന്തി ചാ’’തി വിപ്പടിസിദ്ധമേതന്തി ആഹ ‘‘ന, തേസം…പേ… പജ്ജനതോ’’തി.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യദി വത്തമാനാഭാവോ നിബ്ബാനം, യദാ അരിയമഗ്ഗോ വത്തതി, തദാ തസ്സ നിസ്സയഭൂതാ ഖന്ധാ വത്തമാനാതി കത്വാ തദാ നിബ്ബാനസ്സ അഭാവോ സിയാ. തഥാ ച സതി മഗ്ഗക്ഖണേപി നിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ അഭാവോ ആപജ്ജതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വത്തമാന…പേ… ദോസതോ’’തി ആഹ. ന മയം സബ്ബേസംയേവ അവത്തമാനതായ നിബ്ബാനം വദാമ. കിഞ്ചരഹീതി, തദാ മഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസാനം അവത്തമാനത്താ, തസ്മാ ന ദോസോ യഥാവുത്തദോസാഭാവോതി? യദി കിലേസാനം അവത്തമാനതാസങ്ഖാതോ അഭാവോ നിബ്ബാനം, ഏവം സതി അരിയമഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി മഗ്ഗക്ഖണതോ പുബ്ബേപി തദഭാവസിദ്ധിതോ. തേനാഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സാ’’തിആദി. തസ്മാ അകാരണമേതന്തി യസ്മാ ന നിബ്ബാനസ്സ അനുപലബ്ഭനീയതാ, അഭാവമത്തതാ, പടിപത്തിയാ വഞ്ഝഭാവോ, അതീതാനാഗതാഭാവേ നിബ്ബാനാധിഗമോ ച ആപജ്ജതി, വത്തമാനാനം അഭാവോപി ന സമ്ഭവതി, പഗേവ കിലേസാനം അവത്തമാനതാ, അരിയമഗ്ഗസ്സ ച നിരത്ഥകഭാവാപത്തി, തസ്മാ നിബ്ബാനസ്സ അഭാവസാധനത്ഥം യദിദം ‘‘അനുപലബ്ഭനീയതോ, അഭാവപാപകത്താ, തദാ കിലേസാനം അവത്തമാനത്താ’’തി ച കാരണം വുത്തം, അകാരണമേതം, അയുത്തിരേസാതി അത്ഥോ.

൫൫൯. ആദിവചനതോതി ആദി-സദ്ദേന അവസിട്ഠം ജമ്ബുഖാദകസുത്തപദേസം (സം. നി. ൪.൩൧൪ ആദയോ), അഞ്ഞമ്പി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ നിദ്ദേസപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തി, ആവുസോ സാരിപുത്ത, വുച്ചതി, കതമം നു ഖോ, ആവുസോ, നിബ്ബാനന്തി? യോ ഖോ, ആവുസോ, രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ, ഇദം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി ജമ്ബുഖാദകസുത്തേ (സം. നി. ൪.൩൧൪ ആദയോ), ‘‘തത്ഥ കതമാ അസങ്ഖതാ ധാതു? രാഗക്ഖയോ ദോസക്ഖയോ മോഹക്ഖയോ’’തി (വിഭ. ൧൮൪) ആയതനവിഭങ്ഗേ വുത്തം. തത്രായമത്ഥോ – നിബ്ബാനം അസങ്ഖതാ ധാതു അസങ്ഖതസഭാവോ ധമ്മോ. യസ്മാ തം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീയന്തി, തസ്മാ രാഗക്ഖയോ, ദോസക്ഖയോ, മോഹക്ഖയോതി ച വുച്ചതീതി. ആഗമ്മാതി ച സബ്ബസങ്ഖാരേഹി നിബ്ബിന്നസ്സ വിസങ്ഖാരനിന്നസ്സ ഗോത്രഭുനാ വിവട്ടിതമാനസസ്സ മഗ്ഗേന സച്ഛികരണേനാതി അത്ഥോ. സച്ഛികിരിയമാനഞ്ഹി തം അധിഗന്ത്വാ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതഞ്ച പടിച്ച അധിപതിപച്ചയഭൂതേ ച തസ്മിം പരമസ്സാസഭാവേന വിനിമുത്തസങ്ഖാരസ്സ പരമഗതിഭാവേന ച പതിട്ഠാനഭൂതേ പതിട്ഠായ ഖയസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ രാഗാദയോ ഖേപേതീതി തംസച്ഛികരണാഭാവേ രാഗാദീനം അനുപ്പത്തിനിരോധഗമനാഭാവാ തം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീയന്തീതി വുച്ചന്തി. ഏകംസേന ചേതം ഏവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, ഇതരഥാ യഥാരുതവസേന പാളിയാ അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ബഹൂ ദോസാ ആപജ്ജന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘അരഹത്തസ്സാപീ’’തിആദി വുത്തം. അരഹത്തഞ്ഹി അഗ്ഗഫലപമുഖാ ചത്താരോ ഖന്ധാതി ന തസ്സ രാഗാദിഖയമത്തതാ യുത്താ. തമ്പി ഹി…പേ… നിദ്ദിട്ഠം. തത്ഥ യഥാ രാഗാദീനം ഖീണന്തേ ഉപ്പന്നത്താ അരഹത്തം ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠന്തി സുത്തസ്സ നേയ്യത്ഥത്താ. ഏവം നിബ്ബാനം ആഗമ്മ രാഗാദയോ ഖീയന്തീതി നിബ്ബാനം ‘‘രാഗക്ഖയോ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠന്തി ഇമസ്സാപി സുത്തസ്സ നേയ്യത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ. നിബ്ബാനസ്സ രാഗാദിക്ഖയമത്തതായ ബഹൂദോസാ ആപജ്ജന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ച ഭിയ്യോ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ ഇത്തരകാലാദിപ്പത്തിദോസതോതി രാഗാദീനം ഖയമത്തതായ പരിത്തകാലതാ, സങ്ഖതലക്ഖണതാ, പയോഗേന വിനാ സരസേനേവ അധിഗന്ധബ്ബതാ, രാഗാദീഹി അപരിമുത്തതാ, ആദിത്തതാ, ദുക്ഖതാ, അനുപസന്തതാ, ബഹുഭാവോ, ഓളാരികതാ, ഗോത്രഭുമഗ്ഗാനം അനാരമ്മണതാതി ഏവമാദിദോസാപജ്ജനതോ. രാഗസ്സേവ ഖയോ രാഗക്ഖയോ, ന ദോസാദീനം. തഥാ ദോസക്ഖയാദയോപീതി അഞ്ഞോ രാഗക്ഖയോ, അഞ്ഞോ ദോസക്ഖയോ, അഞ്ഞോ മോഹക്ഖയോതി തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം ഖയഭൂതാനി തീണി നിബ്ബാനാനി, ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയേ ചത്താരി, പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ഖയേ പഞ്ച, ഛന്നം തണ്ഹാകായാനം ഖയേ ഛ, സത്തന്നം അനുസയാനം ഖയേ സത്ത, അട്ഠന്നം മിച്ഛത്താനം ഖയേ അട്ഠ, നവന്നം തണ്ഹാമൂലകാനം ഖയേ നവ, ദസന്നം സംയോജനാനം ഖയേ ദസ, ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സസ്സ ഖയേ പാടിയേക്കം നിബ്ബാനന്തി ബഹൂനി നിബ്ബാനാനി ഹോന്തി. രാഗാദിക്ഖയോ നാമ അന്ധബാലാനമ്പി പാകടോ, അന്തമസോ ദീപിമിഗമക്കടാദീനമ്പി സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ഓളാരികം നിബ്ബാനം ഹോതി. ഗോത്രഭുക്ഖണേ കിലേസക്ഖയസ്സ അഭാവതോ, മഗ്ഗക്ഖണേ ച അഖീണത്താ, ആരമ്മണകരണസ്സ ച അസമ്ഭവോ ഏവ. തസ്സ നിബ്ബാനഭാവതോതി സബ്ബപരിയോസാനസ്സ രാഗാദിക്ഖയസ്സ നിബ്ബാനഭാവതോ. യതോ ഖയതോ പട്ഠായ രാഗാദീനം പവത്തി ന ഹോതി, സോ ‘‘അയം നാമാ’’തി നിയമേതബ്ബോ മഗ്ഗഫലഞാണാനം ആരമ്മണഭൂതോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ന താദിസസ്സ ഖയസ്സ അഭാവതോ’’തി.

കിഞ്ച ഭിയ്യോ – യോ പച്ഛിമഭവതോ തതിയത്തഭാവേയേവ രാഗാദീസു ആദീനവം ദിസ്വാ ഝാനഭാവനായ തേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകം ഉപപന്നോ, തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ഇധാഗതോപി കാമേസു വീതരാഗോവ ഹുത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ, യോ ച പഠമവയേ ഏവ രാഗാദിതോ നിബ്ബിന്നോ തേ ച ഝാനേന വിക്ഖമ്ഭേത്വാ പച്ഛിമവയേ അരഹത്തം പത്തോ, തേസം രാഗാദീനം വിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായ അനുപ്പജ്ജനതോ നിരോധസദിസതായ അനുപ്പത്തിയേവ നിരോധോ. തേ നിബ്ബാനപ്പത്താ നാമ സിയും, ന ച ഹോന്തി, തസ്മാ ന താദിസസ്സ ഖയസ്സ നിബ്ബാനഭാവോ. തസ്സാപി ഇത്തരകാലതാദിദോസസമായോഗോ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഭാവേപിചാ’’തിആദി.

യദി ‘‘ഖയോ’’തി വചനതോ യതോ ഖയതോ പട്ഠായ രാഗാദീനം അപ്പവത്തി, തം ഖയമത്തം നിബ്ബാനം മഞ്ഞസി, ഏവം സതി ‘‘ഖയേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨; ൧൩൮൨) ‘‘ഖയോ’’തി വുത്തത്താ തദുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ ച രാഗാദീനം അനുപ്പത്തീതി മഗ്ഗസ്സാപി നിബ്ബാനഭാവാപത്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗസ്സ ചാ’’തിആദിമാഹ.

യഥാ നിരുദ്ധാ ന സന്തി, ഏവം അനുപ്പന്നാപീതി അഭാവസാമഞ്ഞതോ നിരോധസദിസതായ അനുപ്പത്തി ഏവ നിരോധോ അനുപ്പത്തിനിരോധോ. അയഞ്ഹി മഗ്ഗേന ഖേപേതബ്ബാകാരോ, യദിദം ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനന്തി ‘‘ഖയോ’’തി ച വുച്ചതീതി. തം ഇതരഖയതോ വിസേസേന്തോ ‘‘അനുപ്പത്തിനിരോധസങ്ഖാതസ്സ പന ഖയസ്സാ’’തി ആഹ. അനിപ്ഫന്നതാ പന തസ്സ ഖയസ്സ പരിയായേന ഉപനിസ്സയത്താതി വുത്തം. അനുപ്പത്തിനിരോധക്ഖയകരസ്സ ഹി മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണഭൂതം നിബ്ബാനം അത്ഥതോ തസ്സ ഉപനിസ്സയോ വിയാതി വത്തബ്ബതം ലഭതി. തദുപചാരേനാതി അത്ഥതോ ഫലഭൂതഖയവോഹാരേന. ഫലൂപചാരേന ഹി കാരണം വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ആയു ഘതം, സേമ്ഹോ ഗുളോ’’തി ച.

അസ്സാതി നിബ്ബാനസ്സ. ‘‘ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം സുദുദ്ദസ’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൬൪, ൬൬-൬൭; മ. നി. ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮) പച്ചവേക്ഖതോ ഭഗവതോ അപ്പോസ്സുക്കഭാവാവഹനതോ. ‘‘തഞ്ഹി തേ, മാഗണ്ഡിയ, അരിയം ചക്ഖും നത്ഥി, യേന ത്വം അരിയേന ചക്ഖുനാ ആരോഗ്യം ജാനേയ്യാസി, നിബ്ബാനം പസ്സേയ്യാസീ’’തി (മ. നി. ൨.൨൧൮) വചനതോ അരിയേന ചക്ഖുനാ പസ്സിതബ്ബം.

൫൬൦. യദി നിബ്ബാനം നാമ സഭാവധമ്മോ അത്ഥി സത്തസന്താനപരിയാപന്നോ ച, അഥ കസ്മാ ചതുമഹാപഥേ സഭാ വിയ സബ്ബസാധാരണാ ന ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസമങ്ഗിനാ പത്തബ്ബതോ അസാധാരണ’’ന്തി. ‘‘അസുകസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കാലേ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ഏവം പുരിമായ കോടിയാ അഭാവതോ അപ്പഭവം. മഗ്ഗഭാവേതി അരിയമഗ്ഗസ്സ അത്ഥിഭാവേ. ഭാവതോ വിജ്ജമാനതോ ലദ്ധബ്ബതോ.

അണുആദീനന്തി അണുപകതികാലപുരിസാദീനം. നിച്ചഭാവാപത്തീതി സസ്സതഭാവസിദ്ധി. കൂടട്ഠനിച്ചതാ ഹി ഇധാധിപ്പേതാ. ഹേതുനോ അഭാവാതി ഉപപത്തിയാ സാധനഹേതുനോ അഭാവാ. നിച്ചാ തേ അണുആദയോ. നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചത്താതി അപേക്ഖധമ്മത്താതി ഹേതുലക്ഖണാനുപപത്തി. ‘‘അണുആദീനം അസിദ്ധത്താ’’തി ഏതേന ‘‘നിച്ചാ അണുആദയോ’’തി പടിഞ്ഞായ ധമ്മിഅസിദ്ധി, തതോ ച നിസ്സയാസിദ്ധോ ഹേതൂതി ദസ്സേതി.

൫൬൧. യഥാവുത്തയുത്തിസബ്ഭാവതോതി ‘‘അപ്പഭവത്താ’’തി അത്തനാ വുത്തം ഹേതും സന്ധായാഹ. അപ്പഭവതാ ചസ്സ അപച്ചയതായ ദട്ഠബ്ബാ, തായ തസ്സ പുരിമായ കോടിയാ അഭാവോ. ‘‘രൂപസഭാവാതിക്കമതോ’’തി ഏതേന യഥാ രൂപധമ്മാനം രുപ്പനസഭാവോ, പടിഘാതവന്തതായ കലാപസോ വുത്തിയാ പദേസസമ്ബന്ധോ ച സഭാവോ, ഏവം നിബ്ബാനസ്സ കത്ഥചി പടിഘാതോ, സപ്പദേസതാ ച നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ന ഹി നിബ്ബാനം ‘‘അസുകദിസായ, അസുകദേസേ’’തി വാ നിദ്ദിസീയതി, യതോ തം അപ്പതിട്ഠമേവാതി.

‘‘അസിഥില …പേ… ഗമനീയതോ’’തി ഏതേന നിബ്ബാനസ്സ അരിയാനം പച്ചക്ഖസിദ്ധതം ദസ്സേതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുവചനതോ’’തി ഏതേന തദഞ്ഞേസം അനുമാനസിദ്ധതം, തദുഭയേന ‘‘അനുപലബ്ഭനീയതോ’’തി പനസ്സ ഹേതുനോ അസിദ്ധതം ദസ്സേതി. പരമത്ഥേന നാവിജ്ജമാനം വിജ്ജമാനമേവാതി യഥാരദ്ധമത്ഥം നിഗമേത്വാ തദത്ഥസാധനം ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തി-. ആദിമാഹ.

തത്ഥ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതന്തി (ഉദാ. ൭൩; നേത്തി. ൪൧) ചത്താരിപി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. അഥ വാ വേദനാദയോ വിയ ഹേതുപച്ചയസമവായസങ്ഖാതായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ ന ജാതം ന നിബ്ബത്തന്തി അജാതം. കാരണേന വിനാ, സയമേവ ച ന ഭൂതം ന പാതുഭൂതം ന ഉപ്പന്നന്തി അഭൂതം. ഏവം അജാതത്താ, അഭൂതത്താ ച യേന കേനചി കാരണേന ന കതന്തി അകതം. ജാതഭൂതകതഭാവോ ച നാമ രൂപാദീനം സങ്ഖതധമ്മാനം ഹോതി, ന അസങ്ഖതഭാവസ്സ നിബ്ബാനസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അസങ്ഖത’’ന്തി വുത്തം. പടിലോമതോ വാ സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം, തഥാ ന സങ്ഖതം സങ്ഖതലക്ഖണരഹിതന്തി ച അസങ്ഖതന്തി ഏവം അനേകേഹി കാരണേഹി നിബ്ബത്തിതഭാവേ പടിസിദ്ധേ ‘‘പകതിവാദീനം പകതി വിയ സിയാ നു ഖോ ഏകേനേവ കാരണേന ഏതം കത’’ന്തി ആസങ്കായം കേനചി ന കതന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അകത’’ന്തി വുത്തം. ഏവം അപച്ചയമ്പി സമാനം ‘‘സയമേവ നു ഖോ ഇദം ഭൂതം പാതുഭൂത’’ന്തി ആസങ്കായം തം നിവത്തനത്ഥം ‘‘അഭൂത’’ന്തി വുത്തം. അയഞ്ചേതസ്സ അസങ്ഖതാകതാഭൂതഭാവോ സബ്ബേന സബ്ബം അജാതിധമ്മത്താതി ദസ്സേതും ‘‘അജാത’’ന്തി വുത്തം.

ഏവമേത്ഥ സത്ഥാ പരമത്ഥതോ നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവം പവേദേസി. പവേദേന്തോ ച ‘‘അഹം ധമ്മിസ്സരോ ധമ്മസ്സാമീ’’തി ന അത്തനോ ആണാമത്തേന പവേദേസി, അപിച ഖോ പന പദപരമേ അനുകമ്പമാനോ യുത്തിതോപി പവേദേസി. യഥാഹ –

‘‘നോ ചേതം, ഭിക്ഖവേ, അഭവിസ്സ അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, നയിധ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായേഥ. യസ്മാ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥി അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖതം, തസ്മാ ജാതസ്സ ഭൂതസ്സ കതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതീ’’തി (ഉദാ. ൭൩; നേത്തി. ൪൧).

തസ്സത്ഥോ – ഭിക്ഖവേ, യദി അജാതാദിസഭാവാ അസങ്ഖതാ ധാതു ന അഭവിസ്സ ന സിയാ, ഇധ ലോകേ ജാതാദിസഭാവസ്സ രൂപാദിക്ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഖതസ്സ നിസ്സരണം അനവസേസവൂപസമോ ന പഞ്ഞായേയ്യ ന ഉപലബ്ഭേയ്യ ന സമ്ഭവേയ്യ. നിബ്ബാനഞ്ഹി ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തമാനാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അരിയമഗ്ഗധമ്മാ അനവസേസം സംകിലേസേ സമുച്ഛിന്ദന്തി, തേനേത്ഥ സബ്ബസ്സാപി വട്ടദുക്ഖസ്സ അപഗമോ നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി. ഏവം ബ്യതിരേകവസേന നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുഗമനവസേനപി തം ദസ്സേത്വാ നിഗമേതും ‘‘യസ്മാ ച ഖോ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച യസ്മാ ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭-൮). അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, തദായതനം, യത്ഥ നേവ പഥവീ (ഉദാ. ൭൧). ഇദമ്പി ഖോ ഠാനം സുദുദ്ദസം, യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോ സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ (ദീ. നി. ൨.൬൪, ൬൭; മ. നി. ൨.൩൩൭; സം. നി. ൨.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮). അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി അസങ്ഖതഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തിആദീഹി (സം. നി. ൪.൩൬൬) അനേകേഹി സുത്തപദേഹി ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; നേത്തി. ൪൧) ഇമിനാ ച സുത്തപദേന നിബ്ബാനധാതുയാ പരമത്ഥതോ സബ്ഭാവോ സബ്ബലോകം അനുകമ്പമാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പകാസിതോ, തസ്മാ യദിപി കത്ഥ അപച്ചക്ഖകാരീനമ്പി സാസനേ അഭിപ്പസന്നാനം വിഞ്ഞൂനം സംസയോ നത്ഥിയേവ. യേ പന പരനേയ്യബുദ്ധിനോ പുഗ്ഗലാ, തേസം വിമതിവിനോദനത്ഥം അയമേത്ഥ അധിപ്പായനിദ്ധാരണമുഖേന യുത്തിവിചാരണാ.

യഥാ പരിഞ്ഞേയ്യതായ സഉത്തരാനം കാമാനം, രൂപാനഞ്ച പടിപക്ഖഭൂതം തബ്ബിധുരസഭാവം നിസ്സരണം പഞ്ഞായതി, ഏവം സഭാവാനം സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതധമ്മാനം പടിപക്ഖഭൂതേന തബ്ബിധുരസഭാവേന നിസ്സരണേന ഭവിതബ്ബം. യഞ്ച തം നിസ്സരണം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണവിപസ്സനാഞാണം, അപിച അനുലോമഞാണം കിലേസേ തദങ്ഗവസേന പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന പജഹിതും സക്കോതി. തഥാ സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനാദീസു ഞാണം വിക്ഖമ്ഭനവസേനേവ കിലേസേ പജഹതി, ന സമുച്ഛേദവസേന. ഇതി സങ്ഖതധമ്മാരമ്മണസ്സ, സമ്മുതിസച്ചാരമ്മണസ്സ ച ഞാണസ്സ കിലേസാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേ അസമത്ഥഭാവതോ തേസം സമുച്ഛേദപ്പഹാനകരസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ തദുഭയവിപരീതസഭാവേന ആരമ്മണേന ഭവിതബ്ബം, സാ അസങ്ഖതാ ധാതു.

തഥാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, അജാതം അഭൂതം അകതം അസങ്ഖത’’ന്തി (ഉദാ. ൭൩; നേത്തി. ൪൧) ഏവമാദി നിബ്ബാനസ്സ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവജോതകവചനം അവിപരീതത്ഥം ഭഗവതാ ഭാസിതത്താ. യഞ്ഹി ഭഗവതാ ഭാസിതം, തം അവിപരീതത്ഥം യഥാ തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ, സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി (മ. നി. ൧.൩൫൩, ൩൫൬; ധ. പ. ൨൭൭-൨൭൯; ഥേരഗാ. ൬൭൬-൬൭൮; നേത്തി. ൫), തഥാ നിബ്ബാനസദ്ദോ കത്ഥചി വിസയേ യഥാഭൂതപരമത്ഥവിസയോ ഉപചാരവുത്തിസബ്ഭാവതോ. സേയ്യഥാപി സീഹസദ്ദോതി ഏവമാദീഹി നയേഹി യുത്തിതോപി അസങ്ഖതായ ധാതുയാ പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – യദി പന നിബ്ബാനം അഭാവമത്തമേവ സിയാ, തസ്സ ‘‘ഗമ്ഭീരോ ദുദ്ദസോ ദുരനുബോധോ സന്തോ പണീതോ അതക്കാവചരോ നിപുണോ പണ്ഡിതവേദനീയോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൬൪, ൬൭; മ. നി. ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭-൮) ഗമ്ഭീരാദിതാ, ‘‘അസങ്ഖതഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൪.൩൬൬) അസങ്ഖതാദിതാ, ‘‘അബ്യാകതാ ധമ്മാ അപച്ചയാധമ്മാ’’തിആദിനാ അബ്യാകതധമ്മാദിതാ ച ന വത്തബ്ബാ സിയാ. ന ഹി അഭാവസ്സ കോചി സഭാവോ അത്ഥി, യേന സോ ഗമ്ഭീരാസങ്ഖതാദിആകാരതോ വിഞ്ഞായേയ്യ. അഭാവോ ഹി അഭാവോ ഏവ, കുതോ തസ്സ ഗമ്ഭീരാസങ്ഖാതാദിഭാവസമ്ബന്ധോ. കിഞ്ചായമഭാവോ സബ്ബേസം കിലേസാനം സബ്ബസത്തസന്താനഗതാനം ഏകോ വാ ഭവേയ്യ അനേകോ വാ. യദി ഏകോ, ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാഭാവോ കതോ, സച്ഛികതോ ചാതി അഞ്ഞസ്സ, അഞ്ഞേസഞ്ച മഗ്ഗാനം നിരത്ഥകതാതി ന സിയാ മഗ്ഗബഹുതാ, ഏകജ്ഝഞ്ച സബ്ബസത്താനം നിബ്ബാനാധിഗമോ ആപജ്ജതി. സിയാ പനേവം ഏകോ ഏവ സോ നിബ്ബാനസഞ്ഞിതോ കിലേസാഭാവോ, സോ പന ന മഗ്ഗേഹി കാതബ്ബോ, അഥ ഖോ സച്ഛികാതബ്ബോതി. ഏവം സതി വിസേസതോ മഗ്ഗസ്സ നിരത്ഥകതാ ആപജ്ജതി, കിലേസാനം അപ്പഹാനതോതി ഏകോപി മഗ്ഗോ ന സിയാ. അസതി ച കിലേസപ്പഹാനേ ദുക്ഖസ്സ അനുപച്ഛേദനതോ കിലേസാഭാവസച്ഛികിരിയാ കിമത്ഥിയാ സിയാ, അഥ പന മഗ്ഗാനം സന്താനഗതസംയോജനത്തയപ്പഹാനാദിപടിനിയതകിച്ചതായ ചതൂസു മഗ്ഗേസു പാടിയേക്കം കിലേസാഭാവോ. ഏവം സതി സഭാവപഭേദേന വിനാ ന ബഹുഭാവോതി സോ കിലേസക്ഖയപരിയായേന വുത്തോ സഭാവധമ്മോ ഏവ സിയാ.

യേസം അഭാവോ, തപ്പഭേദേന അഭാവേ ഭേദോപചാരോതി ചേ? യേസം അഭാവോ, തേസം സസഭാവതായ തസ്സ സഭാവോപചാരോപി സിയാ. തഥാ ച തേ സംകിലേസസങ്ഖതതാദിതോ കിലേസസങ്ഖതതാദിഉപചാരാപി സിയും. നോ ചേ തേ ഇച്ഛിതാ, തപ്പഭേദേന ഭേദോപചാരോപി ന ഇച്ഛിതബ്ബോ. ന ച പഹോതി ഉപചരിതോ ബഹുഭാവോ അത്ഥതോ ബഹുഭാവായ. ന ഹി ജലം അനലന്തി ഉപചരിതം ദഹതി, പചതി വാ. ഏകത്തപഞ്ഹമ്പി ചായമഭാവോ അസഭാവതായ ന സഹതീതി ന സക്കാ വത്തും നത്ഥിഭാവസാമഞ്ഞതോ അഭേദവോഹാരോ യുത്തരൂപോതി. ഏകത്തേ ച പുബ്ബേ വുത്താ ഏവ ദോസാ, ബഹുഭാവേ പന സതി വുത്തനയേനേവ സിദ്ധാ സഭാവധമ്മതാ. സഭാവധമ്മത്തേപി ച ബഹുഭാവോ വിയ ഭാവം ഭാവോപി ബഹുഭാവം ന ബ്യഭിചരേയ്യാതി നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവപസങ്ഗോ സിയാതി ചേ? ന ബഹുഭാവസ്സേവ അഭാവപ്പസങ്ഗതോ. യദി ഹി യഥാ കക്ഖളതാ ഭാവം, ഏവം ഭാവോപി കക്ഖളതം ന ബ്യഭിചരേയ്യ. ഏവം സതി സബ്ബേസം ഭാവാനം പഥവീഭാവാപത്തിതോ കുതോ ഭാവസ്സ ബഹുഭാവോ, തസ്മാ ലോകവോഹാരാനം വിചിത്തതായ യദിപി ബഹുതാ ഭാവാപേക്ഖാ, ഭാവതാ പന ന ബഹുതാപേക്ഖാതി ന ഭാവസ്സ സതോ നിബ്ബാനസ്സ ബഹുഭാവോ ‘‘ഏകാ നിട്ഠാ ന പുഥു നിട്ഠാ’’തി വചനതോ. ഏകസ്മിംയേവ ച ദസ്സനഭാവനാദ്വയം സമ്ഭവതി.

പരിനിബ്ബുതാനം പച്ചേകം നിബ്ബാനഭാവേ സത്തസന്താനനിയതം നാമ നിബ്ബാനം സിയാ. തഥാ ച സതി സങ്ഖതതാദിദോസാനതിവത്തിയേവ, കിലേസപ്പഹാനം വാ മഗ്ഗകിച്ചം കിലേസാനം അഭാവോ. തസ്സ ച ഏകത്തേ ന മഗ്ഗബഹുതാ കിച്ചന്തരസ്സ കത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ. മഗ്ഗബഹുഭാവോ ച മഗ്ഗേഹി സച്ഛികാതബ്ബേ ഏകസ്മിം ധമ്മേ ഇന്ദ്രിയാനം അപാടവപാടവപാടവതരപാടവതമഭാവേന സച്ഛികിരിയാവിസേസേന കിലേസാനം പഹാനഭേദേന ഹോതീതി നിബ്ബാനസ്സ സഭാവധമ്മത്തേ ഏവ സിയാ. അഭാവോപി ച കിലേസാനം മഗ്ഗേന സകിച്ചകതായ കാതബ്ബോ ഏവ സിയാ, ന സച്ഛികാതബ്ബോ. കോ ഹി സഭാവോ അഭാവസ്സ? യോ സച്ഛികാതബ്ബോ സിയാ, സോ ചേ നിബ്ബാനം ഏകേനേവ മഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം അഭാവോ ഏകോ അഭിന്നോ കാതബ്ബോ ആപന്നോ. അഞ്ഞഥാ മഗ്ഗവസേന ചതുബ്ബിധഭാവേ നിബ്ബാനസ്സ ചതുബ്ബിധഭാവപ്പസങ്ഗോ, നിബ്ബാനവിസേസപ്പസങ്ഗോ ച ആപജ്ജേയ്യാതി മഗ്ഗകിച്ചസ്സ ഏകത്തേന മഗ്ഗബഹുതാ സിയാ. ബഹുഭാവേ പന തേസം സോ വുത്തനയേന ഏകസ്മിം ധമ്മേ സച്ഛികിരിയാവിസേസതോതി സിദ്ധാ നിബ്ബാനസ്സ സഭാവധമ്മതാ. ഖയാധിഗന്തബ്ബതായ പനേതം ‘‘ഖയോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഖയേ ഞാണ’’ന്തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൪൨; ൧൩൮൨) ഹി വചനതോ അരിയമഗ്ഗോ ഖയോ നാമ. തേന ചേതം അധിഗന്തബ്ബം സച്ഛികാതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘ഖയോ’’തി വുത്തന്തി.

ഇതി നിരോധനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ.

മഗ്ഗനിദ്ദേസകഥാവണ്ണനാ

൫൬൨. അട്ഠ ധമ്മാതി ‘‘കതമം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ അരിയസച്ച’’ന്തി ആരഭിത്വാ ‘‘സമ്മാദിട്ഠീ’’തിആദിനാ പാളിയം (വിഭ. ൨൦൫) ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാനിദ്ദേസേ ആഗതാ, തമേവ ച പാളിം ആനേത്വാ ഉദ്ദേസവസേന ഇധ ച വുത്താ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ അട്ഠ ധമ്മാ അത്ഥതോ പകാസിതാ, ന മഗ്ഗസച്ചനിദ്ദേസവസേനാതി അധിപ്പായോ. യദി അത്ഥതോ പകാസിതാ, കിമത്ഥിയം പന ഇധ കഥനന്തി ആഹ ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഏകക്ഖണേ പവത്തമാനാന’’ന്തി ഇദം ലോകിയകുസലചിത്തുപ്പാദേസു വിരതിയോ നാനാക്ഖണികാ ഏവ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം. സേസമഗ്ഗധമ്മാ പന തത്ഥാപി ഏകജ്ഝം ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ. വിസേസാവബോധനത്ഥന്തി പടിപക്ഖസമുഗ്ഘാതാദിപവത്തിആകാരവിസേസസ്സ അവബോധനത്ഥം. വിത്ഥാരതോ മഗ്ഗകഥാ പരതോ ആവി ഭവിസ്സതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ’’തി. ചതുസച്ചപടിവേധായ പടിപന്നസ്സാതി യഥാ ചതുസച്ചാഭിസമയോ ഹോതി, ഏവം സബ്ബസോ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിയാ പരിപൂരണവസേന പടിപന്നസ്സ. അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ യോഗസ്സ സബ്ഭാവതോ യോഗിനോ. കാമം അവിജ്ജാനുസയസമുഗ്ഘാതേ തദേകട്ഠകിലേസാനം ലേസോപി നാവസിസ്സതി, വിജ്ജായ പന അവിജ്ജാ ഉജുവിപച്ചനീകധമ്മോതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അവിജ്ജാനുസയസമുഗ്ഘാതക’’ന്തി വുത്തം. പരതോ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദിഗ്ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. ധാതുപ്പകാസനരസാതി പരമത്ഥപകാസനരസാ, ചതുസച്ചവിഭാവനകിച്ചാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗധമ്മാനം പടിപക്ഖവിധമനാകാരോ സാതിസയം പാകടോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി അവിജ്ജാനുസയസമുഗ്ഘാതകതം സമ്മാദിട്ഠിയാ വത്വാപി അവിജ്ജന്ധകാരവിദ്ധംസനപച്ചുപട്ഠാനതാ വുത്താ.

തഥാ സമ്പന്നദിട്ഠിനോതി യഥാ അവിജ്ജാനുസയസമുഗ്ഘാതോ ഹോതി, തഥാ മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠിയാ സമ്പന്നദിട്ഠിനോ. ഏവഞ്ഹി ചതുസച്ചപടിവേധായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോതി ഇമമത്ഥം തഥാ-സദ്ദോ ഉപസംഹരതി. നിബ്ബാനാരമ്മണതാ പന തംസമ്പയുത്തവചനേനേവ ബോധിതാ. മിച്ഛാസങ്കപ്പനിഘാതകന്തി കാമസങ്കപ്പാദിമിച്ഛാസങ്കപ്പസമുച്ഛേദകം. അപ്പനാരസോതി നിബ്ബാനാരമ്മണേ മഗ്ഗചിത്തസ്സ സമുപ്പാദവസേന പവത്തനതോ അപ്പനാകിച്ചോ.

തഥാ പസ്സതോ വിതക്കയതോ ചാതി വുത്തപ്പകാരായ സമ്മാദിട്ഠിയാ പസ്സതോ, നിബ്ബാനാരമ്മണേ ച സമ്മാസങ്കപ്പേന ചിത്തം അഭിനിരോപയതോ. വചീദുച്ചരിതസമുഗ്ഘാതികാതി ചതുബ്ബിധസ്സപി വചീദുച്ചരിതസ്സ സമുച്ഛേദികാ. മുസാവാദാദീനം വിസംവാദനാദികിച്ചതായ ലൂഖാനം അപരിഗ്ഗാഹകാനം പടിപക്ഖഭാവതോ സിനിദ്ധഭാവേന സമ്പയുത്തധമ്മാനം പരിഗ്ഗാഹകസഭാവാ സമ്മാവാചാതി ആഹ ‘‘സാ പരിഗ്ഗഹലക്ഖണാ’’തി. കായികകിരിയാ കിഞ്ചി കത്തബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, സയഞ്ച സമുട്ഠഹനം ഘടനം ഹോതീതി സമ്മാകമ്മന്തസങ്ഖാതാ വിരതിപി സമുട്ഠാനസഭാവാ വുത്താ. സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ ഉക്ഖിപനം സമുട്ഠാപനം കായികകിരിയായ ഭാരുക്ഖിപനം വിയ.

അസ്സാതി യോഗിനോ. തസ്മിം സതി വിസുജ്ഝനതോ വിസുദ്ധിഭൂതാ. ജീവമാനസ്സ സത്തസ്സ, സമ്പയുത്തധമ്മാനം വാ സുദ്ധി വോദാനം, ആജീവസ്സേവ വാ ജീവിതിന്ദ്രിയവുത്തിയാ. ഞായാജീവസ്സ അബുദ്ധപടികുട്ഠായ സമ്മാജീവികായ പവത്തിഹേതുതായ ഞായാജീവപവത്തിരസോ. ഇമസ്സ ഹി പവത്തിതോ പട്ഠായ മിച്ഛാജീവോ ന പവത്തതീതി.

സബ്ബാകുസലവിദ്ധംസകോപി സമ്മാവായാമോ ഉജുപടിപക്ഖദസ്സനവസേന കോസജ്ജസമുച്ഛേദകോ വുത്തോ. സംകിലേസപക്ഖതോപി തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം പഗ്ഗഹോ. കായാദീസു സുഭാദിആകാരുപധാരണവസേന പവത്താ സുഭസഞ്ഞാദിപുബ്ബങ്ഗമാ അകുസലക്ഖന്ധാ മിച്ഛാസതി, തസ്സാ വിദ്ധംസനോ മിച്ഛാസതിവിനിദ്ധുനനോ. അസമ്മോസോതി സമ്മോസവിദ്ധംസനതോ തപ്പടിപക്ഖോ. ആരമ്മണസ്സ യഥാസഭാവസല്ലക്ഖണം ഉപട്ഠാനം. ‘‘ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി, ‘‘സതാരക്ഖേന ചേതസാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൪൮) ച വചനതോ വിസേസതോ സതി കുസലചിത്തസ്സ ആരക്ഖാതി ആഹ ‘‘സതിയാ സംരക്ഖിയമാനചിത്തസ്സാ’’തി.

൫൬൩. സച്ചഞാണസ്സാതി സച്ചാനി ആരബ്ഭ പവത്തനകഞാണസ്സ, ന പടിവേധഞാണം വിയ സകിദേവ ബുജ്ഝതി, അഥ ഖോ പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ അനു അനു ബോധോ അനുബോധോ, അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിഅനുഗതോ വാ ബോധോ അനുബോധോ, തദേവ ഞാണന്തി അനുബോധഞാണം. ന ഹി തം പച്ചക്ഖതോ ബുജ്ഝതി, അനുസ്സവാദിവസേന പന കപ്പനമുഖേന ബുജ്ഝതി. കിച്ചതോതി പരിജാനനാദിതോ. തംകിച്ചകരണേനേവ ഹി പരിഞ്ഞേയ്യാദീനി വിയ താനിപി തസ്സ പാകടാനി ഹോന്തി. വിവട്ടാനുപസ്സനായ ഹി സങ്ഖാരേഹി പതിലീയമാനമാനസസ്സ ഉപ്പജ്ജമാനം മഗ്ഗഞാണം വിസങ്ഖാരം ദുക്ഖനിസ്സരണം ആരമ്മണം കത്വാ ദുക്ഖം പരിച്ഛിന്ദതി, ദുക്ഖഗതഞ്ച തണ്ഹം പജഹതി, നിരോധഞ്ച സച്ഛികരോതി ഫുസതി. ആദിച്ചോ വിയ പഭായ സമ്മാസങ്കപ്പാദീഹി സഹ സമുപ്പന്നം തം മഗ്ഗം ഭാവേതി, ന ച സങ്ഖാരേ അമുഞ്ചിത്വാ പവത്തമാനേന ഞാണേന ഏതം സബ്ബം കാതും സക്കാ നിമിത്തപവത്തേഹി അവുട്ഠിതത്താ. തസ്മാ ഏതാനി കിച്ചാനി കരോന്തം തം ഞാണം ദുക്ഖാദീനി വിഭാവേതി തത്ഥ സമ്മോഹനിവത്തനേനാതി ‘‘ചത്താരിപി സച്ചാനി പടിവിജ്ഝതീ’’തി വുത്തം, ഏകപടിവേധേനാതി അധിപ്പായോ.

ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീതി കാലന്തരദസ്സനം സന്ധായ വുത്തന്തി ചേ? ന, ‘‘യോ നു ഖോ, ആവുസോ, ദുക്ഖം പസ്സതി, ദുക്ഖസമുദയമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦) ഏകദസ്സിനോ അഞ്ഞത്തയദസ്സിതാവിചാരണായം തംസാധനത്ഥം ആയസ്മതാ ഗവമ്പതിത്ഥേരേന ഇമസ്സ സുത്തസ്സ ആനീതത്താ, പച്ചേകഞ്ച സച്ചേസു ദിസ്സമാനേസു അഞ്ഞത്തയദസ്സനസ്സ യോജിതത്താ. അഞ്ഞഥാ അനുപുബ്ബാഭിസമയേ പുരിമദിട്ഠസ്സ പച്ഛാ അദസ്സനതോ സമുദയാദിദസ്സിനോ ദുക്ഖാദിദസ്സിതാ ന യോജേതബ്ബാ സിയാ. യോജിതാ ച സാ ‘‘യോ ദുക്ഖസമുദയം പസ്സതി, ദുക്ഖമ്പി സോ പസ്സതീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൧൦൦). ലോകിയം സച്ചഞാണം. തത്ഥ ലോകിയഞാണേ. പരിയുട്ഠാനസങ്ഖാതോ അഭിഭവോ പരിയുട്ഠാനാഭിഭവോ, തസ്സ വസേന. സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തദസ്സനതോ സക്കായദിട്ഠിപരിയുട്ഠാനം നിവത്തേതി. ‘‘ലോകസമുദയം ഖോ, കച്ചാന, യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ യാ ലോകേ നത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫) വചനതോ സമുദയദസ്സനം ഹേതുഫലപബന്ധാവിച്ഛേദദസ്സനതോ പരിയുട്ഠാനാഭിഭവവസേന പവത്തമാനം ഉച്ഛേദദിട്ഠിം നിവത്തേതി. ‘‘ലോകനിരോധം ഖോ…പേ… പസ്സതോ യാ ലോകേ അത്ഥിതാ, സാ ന ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫) വചനതോ നിരോധദസ്സനം ഹേതുനിരോധാ ഫലനിരോധദസ്സനതോ സസ്സതദിട്ഠിം നിവത്തേതി. അത്തകാരസ്സ പച്ചക്ഖദസ്സനതോ മഗ്ഗദസ്സനം ‘‘നത്ഥി അത്തകാരേ, നത്ഥി പരകാരേ, നത്ഥി പുരിസകാരേ’’തിആദികം (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) അകിരിയദിട്ഠിം പജഹതി. ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, നത്ഥി ഹേതു…പേ… വിസുദ്ധിയാ, അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ വിസുജ്ഝന്തീ’’തിആദികാ (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൧൦൧, ൨൨൭; സം. നി. ൩.൨൧൨) അഹേതുകദിട്ഠി ച ഇധ അകിരിയാദിട്ഠിഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സാപി ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗദസ്സനേന പഹീയതീതി. ദുക്ഖേ ഞാണം സമുദയഫലസ്സ ദുക്ഖസ്സ അദ്ധുവാദിഭാവം പസ്സതീതി ഫലേ വിപ്പടിപത്തിം നിവത്തേതി.

ഇസ്സരോ ലോകം പവത്തേതി സജ്ജേതി നിവത്തേതി സംഹരതീതി ഇസ്സരകാരണിനോ വദന്തി. പധാനതോ ലോകോ ആവി ഭവതി, തത്ഥേവ ച പതിലീയതീതി പധാനകാരണിനോ.

‘‘കാലോ കരോതി ഭൂതാനി, കാലോ സംഹരതീ പജാ;

കാലോ സുത്തേ ജാഗരതി, കാലോ ഹി ദുരതിക്കമോ’’തി. –

കാലവാദിനോ. കണ്ടകസ്സ തിഖിണഭാവോ വിയ, കപിട്ഠഫലാദീനം പരിമണ്ഡലതാ വിയ, മിഗപക്ഖിസരീസപാദീനം വിചിത്തതാ വിയ ച സഭാവേനേവ ലോകോ സമ്ഭോതി, വിഭോതി ചാതി സഭാവവാദിനോ. ആദി-സദ്ദേന അണൂഹി ലോകോ പവത്തതി, സബ്ബം പുബ്ബേകതഹേതു, ലോകോ നിയതോ അച്ഛേജ്ജസുത്താവുതാഭേജ്ജമണിസദിസോ, ന ഏത്ഥ കസ്സചി പുരിസകാരോതി നിയതിവാദിനോ.

‘‘യദിച്ഛായ പവത്തന്തി, യദിച്ഛായ നിവത്തരേ;

യദിച്ഛായ സുഖം ദുക്ഖം, തസ്മാ യാദിച്ഛകീ പജാ’’തി. –

യദിച്ഛാവാദിനോ, യേ അധിച്ചസമുപ്പത്തിവാദിനോതി ച വുച്ചന്തി. ഏവമാദിഅകാരണവാദസങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. രാമുദകആളാരാദീനം വിയ, അരൂപലോകേ നിഗണ്ഠാനം വിയ ച ലോകഥൂപികായം അപവഗ്ഗോ മോക്ഖോതി ഗഹണം അപവഗ്ഗഗാഹോ. ആദി-സദ്ദേന പധാനസ്സ അപ്പവത്തി, ഗുണവിയുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനം, ബ്രഹ്മുനാ സലോകതാ, സമീപതാ, സംയോഗോ, ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഏവമാദീനം ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച പധാനസ്സ അപ്പവത്തി മഹതാദിഭാവേന അപരിണാമോ, അനഭിബ്യത്തി വാ. ‘‘അഹമഞ്ഞോ, പകതി അഞ്ഞാ’’തി ഏവം പവത്തപകതിപുരിസന്തരജാനനേന അത്തസുഖദുക്ഖമോഹേസു അവിഭാഗഗ്ഗഹണേ കിര നിവത്തിതേ വുത്തനയേന പധാനം നപ്പവത്തതി, സോ വിമോക്ഖോതി കാപിലാ. ഗുണവിയുത്തസ്സാതി ബുദ്ധിസുഖദുക്ഖഇച്ഛാദോസപ്പയത്തധമ്മാധമ്മസങ്ഖാരേഹി നവഹി അത്തഗുണേഹി വിയുത്തസ്സാതി കണാദമതാനുസാരിനോ. സലോകതാ ബ്രഹ്മുനാ സമാനലോകതാ. സമീപതാ തസ്സ സമീപപ്പവത്തിതാ. സംയോഗോ തേന ഏകീഭാവൂപഗമനം. ‘‘ഇന്ദ്രിയതപ്പനപുത്തമുഖദസ്സനാദീഹി വിനാ അപവഗ്ഗോ നത്ഥീ’’തി ഗഹേത്വാ തഥാ പവത്തനം കാമസുഖല്ലികാനുയോഗോ. അനസനകേസലുഞ്ചനാദിതപചരിയായ നഗ്ഗസീലഗോസീലകുക്കുരസീലാദീഹി ച അത്തപരിതാപനേന മോക്ഖോ ഹോതീതി അത്തകിലമഥോ.

സ്വായം സബ്ബോ മിച്ഛാഗാഹോ സച്ചഞാണേ സതി പതിട്ഠം ന ലഭതീതി വുത്തമേവത്ഥം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ലോകേ ലോകപ്പഭവേ’’തി ഗാഥമാഹാതി.

ഞാണകിച്ചതോ വിനിച്ഛയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൬൪. സേസാ സബ്ബധമ്മാതി സേസാ ഏകാസീതി ലോകിയധമ്മാ. അജ്ഝത്തികബാഹിരേസു ദ്വാദസസു ആയതനേസു കാമഭവവിഭവതണ്ഹാവസേന ദ്വാദസതികാ ഛത്തിംസ തണ്ഹാവിചരിതാനി, ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗേ വാ ആഗതനയേന കാലവിഭാഗം അനാമസിത്വാ വുത്താനി. തദാമസനേ ഹി അട്ഠസതം ഹോന്തി. അസമ്മിസ്സന്തി ഏകകത്താ കേനചി അസമ്മിസ്സം, കുതോ തദന്തോഗധപ്പഭേദോതി അധിപ്പായോ. വീമംസിദ്ധിപാദാദീനം ബോധിപക്ഖിയാനം സതിപി കിച്ചനാനത്തേ അത്ഥതോ ഏകത്താ സമ്മാദിട്ഠിയാ സങ്ഗഹോതി സമ്മാദിട്ഠിമുഖേന തദന്തോഗധതാ വുത്താ.

തയോ നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോതി ലോകിയക്ഖണേ അലോഭമേത്താകരുണാസമ്പയോഗവസേന ഭിന്നാ, മഗ്ഗക്ഖണേ ലോഭബ്യാപാദവിഹിംസാസമുച്ഛേദനവസേന തയോതി ഏകോപി വുത്തോ. ഏസ നയോ സമ്മാവാചാദീസു. അപ്പിച്ഛതാസന്തുട്ഠിതാനം പന ഭാവേ സമ്മാആജീവസമ്ഭവതോ തേന തേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭവന്തരേപി ജീവിതഹേതുപി അരിയേഹി അവീതിക്കമനീയത്താ അരിയകന്താനം സമ്മാവാചാദിസീലാനം ഗഹണേന യേന സദ്ധാഹത്ഥേന താനി ഗഹേതബ്ബാനി, സോ സദ്ധാഹത്ഥോ ഗഹിതോ ഏവ ഹോതീതി തതോ അനഞ്ഞാനി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലാനി തത്ഥ അന്തോഗധാനി വുത്താനി. ഛന്ദോ പന സദ്ധാനുഗുണോതി കത്വാ ഛന്ദിദ്ധിപാദസ്സാപി തദന്തോഗധതാ വുത്താ. തേസം അത്ഥിതായാതി സദ്ധിന്ദ്രിയസദ്ധാബലഛന്ദിദ്ധിപാദാനം അത്ഥിതായ സീലസ്സ അത്ഥിഭാവതോ തിവിധേനാപി സീലേന തേ തയോപി ഗഹിതാതി തത്ഥ അന്തോഗധാ. ചിത്തസമാധീതി ചിത്തിദ്ധിപാദം വദതി. ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൧.൯) ഹി ചിത്തമുഖേന സമാധി വുത്തോതി സമാധിമുഖേന ചിത്തമ്പി വത്തബ്ബതം അരഹതി. ചിത്തിദ്ധിപാദഭാവനായ പന സമാധിപി അധിമത്തോ ഹോതീതി വീമംസിദ്ധിപാദാദിവചനം വിയ ചിത്തിദ്ധിപാദോതി അവത്വാ ഇധ ‘‘ചിത്തസമാധീ’’തി വുത്തം. ‘‘പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദേതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൬൬; ൩.൩൫൯; സം. നി. ൫.൩൭൬; അ. നി. ൩.൯൬; ൧൧.൧൨) വചനതോ സമാധിഉപകാരാ പീതിപസ്സദ്ധിയോ, തസ്മാ സമാധിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാ. ഉപേക്ഖാ പന സമാധിഉപകാരകതോ, തംസദിസകിച്ചതോ ച. തസ്മാ സമാധിസീസേന ഏതേസം അന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അന്തോഗധാനം പഭേദവിനിച്ഛയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൬൫. ഭാരോ വിയ ദുക്ഖസച്ചം വിഘാതകത്താ, സംഹരണീയവസേന വിഹന്തഭാവതോതി അത്ഥോ. ഭാരാദാനമിവ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ ഉപ്പജ്ജനകവിഘാതസ്സ ഹേതുഭാവതോ. ഭാരനിക്ഖേപനമിവ പവത്തിദുക്ഖവൂപസമഭാവതോ. രോഗോ വിയ, ദുബ്ഭിക്ഖമിവ ച ബാധകത്താ. രോഗനിദാനം വിയ, ദുബ്ബുട്ഠി വിയ ച പഭവലക്ഖണത്താ. ദുബ്ബുട്ഠീതി ച അവസ്സനം വാ അതിവസ്സനം വാ. രോഗവൂപസമോ വിയ, സുഭിക്ഖമിവ ച സന്തിലക്ഖണത്താ, സുഖഭാവതോ. ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪) ഹി വുത്തം. ഭേസജ്ജമിവ, സുവുട്ഠി വിയ ച ദുക്ഖസ്സ ഹേതുപച്ഛേദതോ, തസ്സ ച അപഗമൂപായഭാവതോ. നിയ്യാനലക്ഖണഞ്ഹി മഗ്ഗസച്ചം. അനിട്ഠഭാവതോ, സാസങ്കസപ്പടിഭയതോ ച ദുക്ഖം വേരിവിസരുക്ഖഭയഓരിമതീരൂപമം. വേരം ബ്യാപാദോ, പച്ചത്ഥികഭാവോ വാ. വേരസമുഗ്ഘാതോ വേരവൂപസമോ മേത്താ. വേരസമുഗ്ഘാതുപായോ സങ്ഗഹവത്ഥൂനി.

ഉപമാതോ വിനിച്ഛയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൬൬. ഏസ നയോ സമുദയാദീസൂതി അത്ഥി ചേത്ഥ സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം, അത്ഥി അരിയസച്ചം, ന സമുദയോ, അത്ഥി സമുദയോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച, അത്ഥി നേവ സമുദയോ ന അരിയസച്ചന്തി. സേസസച്ചദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ന അരിയസച്ചം പരിഞ്ഞേയ്യപഹാതബ്ബാസങ്ഖതനിയ്യാനഭാവാഭാവതോ. ഇതരം പന അരിയസച്ചദ്വയന്തി സമുദയമഗ്ഗസച്ചദ്വയമാഹ. സിയാ ദുക്ഖം സങ്ഖാരദുക്ഖതായ. തേനാഹ ‘‘അനിച്ചതോ’’തി. തഥത്തേനാതി തഥസഭാവേന, പരിഞ്ഞേയ്യഭാവേനാതി അത്ഥോ. ഏതേന തം അരിയസച്ചദ്വയം ‘‘സിയാ ദുക്ഖം, ന അരിയസച്ചം, സിയാ അരിയസച്ചം, ന ദുക്ഖ’’ന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. അരിയസച്ചസദ്ദപരാ ഹി ദുക്ഖാദിസദ്ദാ പരിഞ്ഞേയ്യാദിഭാവം വദന്തി. തേനേവ അരിയസച്ചസദ്ദാനപേക്ഖം ദുക്ഖസദ്ദം സന്ധായ മഗ്ഗസമ്പയുത്തസാമഞ്ഞഫലധമ്മാനം ആദിപദസങ്ഗഹോ വുത്തോ, അരിയസച്ചസദ്ദാപേക്ഖം പന സന്ധായ ചതുത്ഥപദസങ്ഗഹോ.

സബ്ബാകാരേനാതി സബ്ബപ്പകാരേന. യഥാ മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാദയോ ഏകങ്ഗവികലാ, ഏവം അഹുത്വാ സബ്ബങ്ഗയോഗേന ദുക്ഖതായ ചേവ അരിയസച്ചതായ ചാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചക’’ന്തി വുത്തേ തണ്ഹായപി സങ്ഗഹോ സിയാതി തംനിവത്തനത്ഥം ‘‘അഞ്ഞത്ര തണ്ഹായാ’’തി വുത്തം തസ്സാ വിസും അരിയസച്ചഭാവതോ. സമുദയാദീസു അവസേസകിലേസാദയോ പഭവട്ഠേന സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം സുത്തന്തസംവണ്ണനാ അയന്തി കത്വാ. നിരോധോ അരിയസച്ചം, ന സമുദയോ. ഇതരം പന അരിയസച്ചദ്വയം സിയാ സമുദയോ അത്തനോ ഫലസ്സ പച്ചയട്ഠേന, ന പന യസ്സ പഹാനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്തേന, സബ്ബാകാരേന പന തണ്ഹാസമുദയോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച. മഗ്ഗസമ്പയുത്തധമ്മാ, സാമഞ്ഞഫലാനി ച യസ്സ പഹാനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്തേന നേവ സമുദയോ, ന അരിയസച്ചം. സങ്ഖാരനിരോധോ, നിരോധസമാപത്തി ച നിരോധോ, ന അരിയസച്ചം. സമുദയോ അരിയസച്ചം, ന നിരോധോ. ഇതരം പന അരിയസച്ചദ്വയം സിയാ നിരോധോ ഖണനിരോധസബ്ഭാവതോ, ന പന യസ്സ സച്ഛികിരിയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്തേന. സബ്ബാകാരേന പന അസങ്ഖതാ ധാതു നിരോധോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച. സേസം വുത്തനയമേവ. അരിയമഗ്ഗതോ അഞ്ഞാനി മഗ്ഗാനി മഗ്ഗോ, ന അരിയസച്ചം. നിരോധോ അരിയസച്ചം, ന മഗ്ഗോ. ഇതരം പന സച്ചദ്വയം സിയാ മഗ്ഗോ ഭവഗാമിനിപടിപദാഭാവതോ, ന പന യസ്സ ഭാവനായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി തഥത്തേന, സബ്ബാകാരേന പന നിരോധഗാമിനിപടിപദാ മഗ്ഗോ ചേവ അരിയസച്ചഞ്ച. സേസം വുത്തനയമേവ.

ചതുക്കതോ വിനിച്ഛയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൬൭. സുഞ്ഞാനീതി വേദകാദീഹി ബാഹിരകപരികപ്പിതേഹീതി അധിപ്പായോ. ദുക്ഖഞ്ഹി വേദനീയമ്പി സന്തം വേദകരഹിതം, കേവലം പന തസ്മിം അത്തനോ പച്ചയേഹി പവത്തമാനേ ദുക്ഖം വേദേതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി.

‘‘ദുക്ഖമേവാ’’തി അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന കോചി ദുക്ഖിതോ’’തി വുത്തം. കിരിയാവ വിജ്ജതീതി സമുദയസച്ചം സന്ധായ വദതി. പുരിമസച്ചദ്വയസ്സ വിപാകവട്ടകമ്മവട്ടസങ്ഗഹതോ കാരകസ്സ വാ ദുക്ഖസച്ചസഭാവമാഹ. കാതബ്ബാപി ഹി കിരിയാ കാരകരഹിതാ കേവലം അത്തനോ പച്ചയേഹി തായ പവത്തമാനായ ദുക്ഖസഞ്ഞിതേ ധമ്മപ്പബന്ധേ കിരിയം കരോതീതി വോഹാരമത്തം ഹോതി. നിബ്ബുതഗമകേസുപി ഏസേവ നയോ. ‘‘മഗ്ഗോ അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘മഗ്ഗമത്ഥീ’’തി ഓകാരസ്സ അഭാവോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഗമകോതി നിബ്ബുതിം ഗന്താ.