൧൭. പഞ്ഞാഭൂമിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാവണ്ണനാ

൫൭൦. ഇമിസ്സാ പഞ്ഞായാതി ഇമിസ്സാ യഥാധിഗതായ വിപസ്സനായ. ഭൂമിഭൂതേസൂതി പവത്തിട്ഠാനഭൂതേസു. കാമഞ്ചായം പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നസമഞ്ഞാ പിതാപുത്തസമഞ്ഞാ വിയ അപേക്ഖാസിദ്ധാ, ഹേതുഫലധമ്മേസു പന യഥാക്കമം വവത്ഥിതാവാതി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ ചേവാ’’തിആദിനാ വിഭജ്ജ വുത്തം. ആദിസദ്ദേനാതി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദാദിഭേദാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തആദിസദ്ദേന. അവസേസാ ഹോന്തി, സംവണ്ണനാവസേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തേസം വണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ’’തി.

അവിജ്ജാദയോ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ന സമുപ്പത്തിമത്തം. സ്വായമത്ഥോ ഇമിനാ സുത്തപദേന വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിം വത്വാ പടിച്ചസമുപ്പന്നേ പന ദസ്സേതും ‘‘ജരാമരണാദയോ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. കസ്മാ പനേത്ഥ അനുലോമതോ പടിച്ചസമുപ്പാദധമ്മാ ദസ്സിതാ, പടിലോമതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ധമ്മാതി? യതോ തേ പച്ചയതോ ഉപ്പന്നാ, തസ്സ സമനന്തരദസ്സനത്ഥം.

ന നിച്ചം ന സസ്സതന്തി അനിച്ചം. സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതന്തി സങ്ഖതം. പടിച്ച പച്ചയാരഹം പച്ചയം നിസ്സായ സഹിതമേവ ഉപ്പന്നന്തി പടിച്ചസമുപ്പന്നം. ഖയനസഭാവം ഖയധമ്മം. വയനസഭാവം വയധമ്മം. വിരജ്ജനസഭാവം പലുജ്ജനസഭാവം വിരാഗധമ്മം. നിരുജ്ഝനസഭാവം നിരോധധമ്മം. സേസം യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

൫൭൧. ഏത്ഥാതി ഏതേസു യഥാവുത്തേസു സുത്തപദേസു. സങ്ഖേപോതി അത്ഥസങ്ഖേപോ.

ജാതിപച്ചയാതി ജാതിസങ്ഖാതാ പച്ചയാ. ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. ഠിതാവ സാ ധാതൂതി യായം ജരാമരണസ്സ ഇദപ്പച്ചയതാ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി, ഏസാ ധാതു ഏസ സഭാവോ. സാ തഥാഗതാനം ഉപ്പാദതോ പുബ്ബേ, ഉദ്ധഞ്ച അവിഞ്ഞായമാനോ, മജ്ഝേ ച വിഞ്ഞായമാനോ, ന തഥാഗതേഹി ഉപ്പാദിതോ, അഥ ഖോ സമ്ഭവന്തസ്സ ജരാമരണസ്സ സബ്ബകാലം ജാതിപച്ചയതോ സമ്ഭവോതി ഠിതാ ഏവ. കേവലം പന സയമ്ഭൂഞാണേന അഭിസമ്ബുജ്ഝനതോ, ‘‘അയം ധമ്മോ തഥാഗതേന അധിഗതോ’’തി പവേദനതോ ച തഥാഗതോ ‘‘ധമ്മസ്സാമീ’’തി വുച്ചതി ന അപുബ്ബസ്സ ഉപ്പാദനതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തി. സാ ഏവ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഏത്ഥ വിപല്ലാസാഭാവതോ ഏവം അവബുജ്ഝമാനസ്സ ഏതസ്സ സഭാവസ്സ, ഹേതുനോ വാ തഥേവ ഭാവതോ ഠിതതാതി ധമ്മട്ഠിതതാ. ജാതി വാ ജരാമരണസ്സ ഉപ്പാദട്ഠിതി പവത്തആയൂഹനസംയോഗപലിബോധസമുദയഹേതുപച്ചയട്ഠിതീതി തദുപ്പാദാദിഭാവേനസ്സാ ഠിതതാ ‘‘ധമ്മട്ഠിതതാ’’തി ഫലം പതിസാമത്ഥിയതോ ഹേതുമേവ വദതി.

അഥ വാ ധാരീയതി പച്ചയേഹീതി ധമ്മോ, തിട്ഠതി തത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായ ഫലന്തി ഠിതി, ധമ്മസ്സ ഠിതി ധമ്മട്ഠിതി. ധമ്മോതി വാ കാരണം, പച്ചയോതി അത്ഥോ. ധമ്മസ്സ ഠിതിസഭാവോ, ധമ്മതോ ച അഞ്ഞോ സഭാവോ നത്ഥീതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയോ. തേനാഹ ‘‘പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാ ധമ്മട്ഠിതിഞാണ’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൪൫). ധമ്മട്ഠിതി ഏവ ധമ്മട്ഠിതതാ. സാ ഏവ ധാതു ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഇമസ്സ സഭാവസ്സ, ഹേതുനോ വാ അഞ്ഞഥത്താഭാവതോ ‘‘ന ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി വിഞ്ഞായമാനസ്സ തബ്ഭാവാഭാവതോ നിയാമതാ വവത്ഥിതഭാവോതി ധമ്മനിയാമതാ. ഫലസ്സ വാ ജരാമരണസ്സ ജാതിയാ സതി സമ്ഭവോ ധമ്മേ ഹേതുമ്ഹി ഠിതതാതി ധമ്മട്ഠിതതാ. അസതി അസമ്ഭവോ ധമ്മേ നിയതതാതി ധമ്മനിയാമതാതി ഏവം ഫലേന ഹേതും വിഭാവേതി. തം ‘‘ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨൦) വുത്തം ഇദപ്പച്ചയതം അഭിസമ്ബുജ്ഝതി പച്ചക്ഖകരണേന അഭിമുഖം ബുജ്ഝതി യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝതി. അഭിസമേതീതി തസ്സ വേവചനം. ആദിതോ കഥേന്തോ ആചിക്ഖതി, ഉദ്ദിസതീതി അത്ഥോ. തമേവ ഉദ്ദേസം പരിയോസാപേന്തോ ദേസേതി. യഥാഉദ്ദിട്ഠമത്ഥം നിദ്ദിസനവസേന പകാരേഹി ഞാപേന്താ പഞ്ഞപേതി. പകാരേഹിയേവ പതിട്ഠപേന്തോ പട്ഠപേതി. യഥാനിദ്ദിട്ഠമത്ഥം പടിനിദ്ദിസനവസേന വിവരതി വിഭജതി, വിവടഞ്ഹി വിഭത്തഞ്ച അത്ഥം ഹേതുധാരണദസ്സനേഹി പാകടം കരോന്തോ ഉത്താനീകരോതി. ഉത്താനീകരോന്തോ തഥാപച്ചക്ഖഭൂതം കത്വാ നിഗമനവസേന പസ്സഥാതി ചാഹ.

൫൭൨. പച്ചയലക്ഖണോതി പച്ചയഭാവലക്ഖണോ, പച്ചയോതി വാ ലക്ഖിതബ്ബോ. പവത്തിദുക്ഖസ്സ അനുബന്ധാപനകിച്ചതായ ദുക്ഖാനുബന്ധനരസോ. നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗസ്സ ഉപ്പഥഭാവതോ കുമ്മഗ്ഗപച്ചുപട്ഠാനോ.

സോ പനായം പടിച്ചസമുപ്പാദോ. യാവത്തകേഹി പച്ചയേഹി യം ഫലം ഉപ്പജ്ജനാരഹം, അവികലേഹേവ തേഹി തസ്സ ഉപ്പത്തി, തദഞ്ഞേന ച തസ്സ പയോജനം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അനൂനാധികേഹേവാ’’തി. യഥാ തം ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരേഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ, ഏതേന തംതംഫലനിപ്ഫാദനേന തസ്സാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ തപ്പരതാ തഥതാതി ദസ്സേതി. സാമഗ്ഗിന്തി സമോധാനം, സമവായന്തി അത്ഥോ. അസമ്ഭവാഭാവതോതി അനുപ്പജ്ജനസ്സ അഭാവതോ. പച്ചയസാമഗ്ഗിയഞ്ഹി സതി അനുപ്പജ്ജനേ തസ്സാ വിതഥതാ സിയാ. അഞ്ഞധമ്മപ്പച്ചയേഹീതി അഞ്ഞസ്സ ഫലധമ്മസ്സ പച്ചയേഹി. അഞ്ഞധമ്മാനുപ്പത്തിതോതി തതോ അഞ്ഞസ്സ ഫലധമ്മസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. ന ഹി കദാചി ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരേഹി സോതവിഞ്ഞാണസ്സ സമ്ഭവോ അത്ഥി, യദി സിയാ, തസ്സാ സാമഗ്ഗിയാ അഞ്ഞഥതാ നാമ സിയാ, ന ചേതം അത്ഥീതി ‘‘അനഞ്ഞഥതാ’’തി വുത്തം. പച്ചയതോതി പച്ചയഭാവതോ. പച്ചയസമൂഹതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

൫൭൩. ഇദപ്പച്ചയാ ഏവ ഇദപ്പച്ചയതാതി താ-സദ്ദേന പദം വഡ്ഢിതം, ന കിഞ്ചി അത്ഥന്തരം യഥാ ദേവോ ഏവ ദേവതാതി. ഇദപ്പച്ചയാനം വാ സമൂഹോ ഇദപ്പച്ചയതാതി സമൂഹത്ഥം താ-സദ്ദമാഹ യഥാ ‘‘ജനാനം സമൂഹോ ജനതാ’’തി. നനു ച ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. കിം പച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ചേ വദേയ്യ, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൯൬) ജാതിസദ്ദപച്ചയസദ്ദസമാനാധികരണേന കിം-സദ്ദേന ഇദംസദ്ദസ്സ സമാനാധികരണതാദസ്സനതോ ഇദപ്പച്ചയസദ്ദസ്സ കമ്മധാരയസമാസോ ദിസ്സതി, ന ഹേത്ഥ ‘‘ഇമസ്സ പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ’’തി ജരാമരണസ്സ, അഞ്ഞസ്സ വാ പച്ചയതോ ജരാമരണസമ്ഭവപുച്ഛാ സമ്ഭവതി വിദിതഭാവതോ, അസമ്ഭവതോ ച, ജരാമരണസ്സ പന പച്ചയപുച്ഛാ സമ്ഭവതി. പച്ചയ-സദ്ദേന ച സമാനാധികരണതായ ഇദം-സദ്ദസ്സ ഇമസ്മാ പച്ചയാതി പച്ചയപുച്ഛാ യുജ്ജതി. സാ ച സമാനാധികരണതാ ബാഹിരത്ഥസമാസേപി ലബ്ഭതി. തതോ ച അഞ്ഞപദത്ഥവചനിച്ഛാഭാവേ കമ്മധാരയസമാസോ ലബ്ഭതി.

സാമിവചനസമാസേ പന സമാനാധികരണതാ നത്ഥീതി ന കഥഞ്ചി കമ്മധാരയസമാസസമ്ഭവോതി? നയിദമേവം വചനിച്ഛന്തരഭാവതോ. പടിച്ചസമുപ്പാദവചനിച്ഛാ ഹേസാ ‘‘ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ. ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഏത്ഥ പന ജരാമരണസ്സ പച്ചയമത്തപരിപുച്ഛാ, തസ്മാ യഥാ ഇദം-സദ്ദസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദവിസേസനതാ, പുച്ഛിതബ്ബപച്ചയവിസേസനതാ ച ഹോതി, തഥാ സമാസവികപ്പോ ഏത്ഥ, തത്ഥ ച കാതബ്ബോതി ന സമാസന്തരദസ്സനം സാമിവചനസമാസബാധകം. കസ്മാ പനേത്ഥാപി കമ്മധാരയസമാസോ ന ഇച്ഛിതോതി? ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതു പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ കമ്മധാരയസമാസേ അസമ്ഭവതോ, ‘‘ഇമസ്സ അത്തനോ പച്ചയാനുരൂപസ്സ അനുരൂപോ പച്ചയോ ഇദപ്പച്ചയോ’’തി ഇമസ്സ ച അത്ഥസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. യോ പനേത്ഥ ഇദം-സദ്ദേന ഗഹിതോ അത്ഥോ, സോ ‘‘അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ഏത്ഥ ജരാമരണഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതോതി ഇദം-സദ്ദോ പടിച്ചസമുപ്പന്നതോ അഭസ്സിത്വാ അഞ്ഞാസമ്ഭവതോ പച്ചയേ അവതിട്ഠതി, തസ്മാ തത്ഥ കമ്മധാരയസമാസോ. ഏത്ഥ പന ഇദം-സദ്ദസ്സ തതോ പരിച്ചജനകാരണം നത്ഥീതി സാമിവചനസമാസോ ഏവ. ഏവമ്പി ന ഇദപ്പച്ചയോ ഏവ ഇദപ്പച്ചയഭാവോ ഭവിതും യുത്തോതി ഇദപ്പച്ചയതായ പടിച്ചസമുപ്പാദതാനുപപത്തീതി? നായം ദോസോ അത്ഥന്തരാഭാവതോതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

അഥ വാ പന ഹോതു ഇദപ്പച്ചയഭാവോ ഇദപ്പച്ചയതാതി. ഭാവോതി ചേത്ഥ അവിനാഭാവിഫലം പതി ഹേതുനോ സത്വം. തഥാ ഹി ഇദപ്പച്ചയ-സദ്ദോ ജാതിആദീസു നിരുള്ഹോ. തഞ്ച ഇദപ്പച്ചയസത്വം ഇദപ്പച്ചയതോ അഞ്ഞം നത്ഥി. യദി അഞ്ഞം സിയാ, തം അവിജ്ജമാനം സിയാ. ന ഹി സതാ അഞ്ഞം വിജ്ജമാനം ഹോതി. അഥ സത്വം സം നാമ, യസ്സ സതോ ഭാവോ, തം അസം നാമ സിയാ. ന ഹി തം സത്വം സഭാവം സത്വതോ അഞ്ഞത്താ, തസ്മാ സതോ ഭാവോ സത്വന്തി നിദ്ദേസോ ന യുജ്ജതി. ന ച സം-സമ്ബന്ധേന അസം സം നാമ ഹോതി, പഗേവ സം-സമ്ബന്ധേന. അസതി ച സദിതിഗ്ഗഹണം വിപരീതഗ്ഗാഹോതി ന ഗഹണതോ സംസിദ്ധി. സദിസകപ്പനായഞ്ച മാണവകസ്സ സീഹഭാവോ വിയ ന അസതോ സം-സഭാവതാ. യസ്മാ പന ഇദപ്പച്ചയഭാവോ യഥാവുത്തം സത്വം, ന അസത്വം. നാപി യസ്സ തം സത്വം, തദസം, തസ്മാ ഇദപ്പച്ചയഭാവോ ഇദപ്പച്ചയസരൂപം സഭാവന്തരേഹി വിനിവത്തഭാവദസ്സനത്ഥം ഇമസ്സായന്തി വിസേസേത്വാ ഇദപ്പച്ചയതാതി വുത്തന്തി ന ഇദപ്പച്ചയതായ പടിച്ചസമുപ്പാദഭാവാസമ്ഭവോ.

പടിച്ച സമുപ്പജ്ജതി ഏതസ്മാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോതി തസ്സാപി ഹേതുഅത്ഥഭാവതോ ജാതിആദിപദാനം ഏവമേവ ഹേതുഭാവവാചകതായ ഹേതുപധാനതാ യോജേതബ്ബാ ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതു പടിച്ചസമുപ്പാദോതി കത്വാ. തഥാ ഹി ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതി, ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി യാവ ‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതീ’’’തി (സം. നി. ൨.൨൧-൨൨) അനേന സീഹനാദസുത്തേന പകാസിതോ ഏവമത്ഥോ. ‘‘കിം വാദീ പനായസ്മതോ സത്ഥാ കിമക്ഖായീ’’തി പുട്ഠേന ആയസ്മതാ അസ്സജിത്ഥേരേന –

‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ, തേസം ഹേതും തഥാഗതോ ആഹ;

തേസഞ്ച യോ നിരോധോ, ഏവംവാദീ മഹാസമണോ’’തി. (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬) –

വുത്തോ. തേന വിഞ്ഞായതി ഹേതുപ്പഭവാനം ഹേതു പടിച്ചസമുപ്പാദോതി. സേസമേത്ഥ വത്തബ്ബം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

൫൭൪. പടിച്ചാതി തം തം കാരണം നിസ്സായ. സമ്മാതി അവിപരീതം അനിച്ചതോ അനിച്ചസ്സ ഉപ്പാദോതി കത്വാ. നിച്ചതോ ഹി കാരണതോ ഫലസ്സ ഉപ്പാദോ വിപരീതോ. തേനാഹ ‘‘തിത്ഥിയ…പേ… നിരപേക്ഖോ’’തി. ‘‘ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതീ’’തി (സം. നി. ൩.൩൮; അ. നി. ൩.൪൭; കഥാ. ൨൧൪) ഏവം വുത്തസങ്ഖതലക്ഖണതോ അഞ്ഞോ ‘‘പച്ചയതോ ഖണതോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപച്ചയലക്ഖണോ ഏകോ ആകാരോ ഉപ്പാദോതി തേസം അധിപ്പായോ. യം സന്ധായ തേ ‘‘ജാതിആദീനം ഹേതവോ ജാതിആദയോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, നിബ്ബത്തിലക്ഖണവിനിമുത്തസ്സ താദിസസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘തം ന യുജ്ജതീ’’തിആദി. ഗമ്ഭീരനയാസമ്ഭവതോതി ഗമ്ഭീരാനം നയാനഞ്ച അസമ്ഭവതോ. സദ്ദഭേദതോതി സദ്ദവിനാസതോ സദ്ദായോഗതോ. സുത്തം നത്ഥി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദം വോ, ഭിക്ഖവേ, ദേസേസ്സാമീ’’തിആദിസുത്തപദേഹി (സം. നി. ൨.൧, ൨൦) ഉപ്പാദമത്തസ്സ അപ്പകാസിതത്താ. അയമേവ ഹി അത്ഥോ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതോ ഇദാനിപി ദസ്സീയതി. തം ഉപ്പാദമത്തം. വിഹരാമി തസ്മിം പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധകാലേതി അധിപ്പായോ. വിഹരാമീതി വാ കാലവിപല്ലാസേന വുത്തം, വിഹാസിന്തി അത്ഥോ. തത്രാതി തസ്മിം പദേസവിഹാരേ. പച്ചയാകാരദസ്സനേനാതി യേനാകാരേന പച്ചയധമ്മോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, സോ പച്ചയാകാരോ പച്ചയഭാവോ, തസ്സ ദസ്സനേന. ഇധ പന വേദനാനം പച്ചയഭാവോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തിആദി. വേദനാനംയേവ ഹി പച്ചയം പസ്സന്തേന വുത്തവിഹാരോ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ഏകദേസമേവ പസ്സതോ വിഹാരോതി കത്വാ പദേസവിഹാരോ ജാതോ, അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനമനസികാരോ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധവിഹാരോ. തഞ്ഹി നിപ്പദേസതോ പച്ചയാകാരദസ്സനന്തി ഏകേ. പദേസവിഹാരസുത്തവിരോധോ ആപജ്ജതി തസ്സ വേദനാനം പച്ചയധമ്മമനസികാരവിഭാവനതോ.

ലോകോ സമുദേതി ഏതസ്മാതി ലോകസമുദയോ, അവിജ്ജാദികോ പച്ചയഗണോ, ന ലോകസമുദയമത്തം. തേനാഹ ‘‘അനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി. നത്ഥിതാതി സബ്ബസോ അഭാവോ, നരന്വയവിനാസോ ഉച്ഛേദോതി അത്ഥോ. നത്ഥിതാസഹചരണതോ പന ഉച്ഛേദദിട്ഠി നത്ഥിതാതി അധിപ്പേതാ. പച്ചയാനുപരമോ പച്ചയാനം അവിച്ഛേദോ. യഥാ ഹി അതീതഹേതുപഞ്ചകസന്നിസ്സയേന ഏതരഹിഫലപഞ്ചകം വിയ ഹേതുപഞ്ചകമ്പി ഹോതി, ഏവം ഏതരഹിഹേതുപഞ്ചകസന്നിസ്സയേന ആയതിംഫലപഞ്ചകമ്പി ഭവിസ്സതി. തേനാഹ ‘‘പച്ചയാനുപരമേ ഫലാനുപരമതോ’’തി.

തം ഗമ്ഭീരത്തം ഉപ്പാദമത്തേ നത്ഥി അസഭാവധമ്മത്താ. ഏകത്തനയാദയോ നയാ സഭാവധമ്മേസു ലബ്ഭമാനതോ ഉപ്പാദമത്തേ കഥഞ്ചിപി ന ലബ്ഭേയ്യുന്തി ആഹ ‘‘നയചതുക്കം ഉപ്പാദമത്തേ നത്ഥീ’’തി.

൫൭൫. സമാനേ കത്തരീതി ഏകസ്മിംയേവ കത്തരി ഉപ്പജ്ജനകിരിയായ യോ കത്താ, തസ്മിംയേവ പച്ചയനകിരിയായ ച കത്തുഭൂതേതി അത്ഥോ. യഥാ ‘‘ന്ഹത്വാ ഭുഞ്ജതി, ഭുത്വാ സയതീ’’തി. ‘‘പുബ്ബകാലേ’’തി ഇദഞ്ച ത്വാസദ്ദന്താനം പദാനം യേഭുയ്യേന പുരിമകാലകിരിയായ ദീപനതോ വുത്തം, ന ഇധ പടിച്ചസദ്ദസ്സ പുരിമകാലത്ഥത്താ. ഏവഞ്ഹി ‘‘ചക്ഖും പടിച്ചാ’’തി നിദസ്സനവചനം നിദസ്സിതബ്ബേന സംസന്ദേയ്യ. അഥ വാ കാമഞ്ചേത്ഥ ഉഭിന്നം കിരിയാനം സമകാലതാ ഉപ്പജ്ജനകിരിയായ പുബ്ബേ പച്ചയനകിരിയായ അസമ്ഭവതോ, തഥാപി ഫലകിരിയായ ഹേതുകിരിയാ പുരിമകാലോ വിയ വോഹരിതും യുത്താ. ഏവമേത്ഥ ഹേതുഫലവവത്ഥാനം സുപാകടം ഹോതീതി ഉപചാരസിദ്ധം പുരിമകാലം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘പുബ്ബകാലേ’’തി. അത്ഥസിദ്ധികരോതി വാക്യത്ഥപടിവിഞ്ഞത്തികരോ. പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ഹി ഏത്ഥ വാക്യത്ഥാവബോധോ ഇധ അത്ഥസിദ്ധീതി അധിപ്പേതോ. പയുജ്ജമാനോ പടിച്ചസദ്ദോ ഉപ്പാദസദ്ദേന വുച്ചമാനസ്സ സമാനസ്സ ‘‘കത്തു അഭാവതോ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫-൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൪; ൨.൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫) പച്ചയനകിരിയായ, ഉപ്പജ്ജനകിരിയായ ച വിഞ്ഞാണമേവ കത്താതി സമാനകത്തുകതാ ലബ്ഭതി.

‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഏത്ഥ പന ഉപ്പാദസദ്ദസ്സ ഭാവസാധനതായ കിരിയാവ വുത്താതി സമാനകത്തുലക്ഖണോ സദ്ദപ്പയോഗോ ന സമ്ഭവതീതി. തേനാഹ ‘‘സദ്ദഭേദം ഗച്ഛതീ’’തി, അപസദ്ദപ്പയോഗോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ന ചേത്ഥ പരാവരയോഗോ (പാണിനീ ൩.൪.൨൦) ‘‘അപ്പത്വാ നദിം പബ്ബതോ, അതിക്കമ്മ പബ്ബതം നദീ’’തിആദീസു വിയ, നാപി ലക്ഖണഹേതുആദിപയോഗോ ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, ഘതം പിവിത്വാ ബലം ജായതേ, ‘ധ’ന്തി കത്വാ ദണ്ഡോ പതിതോ’’തിആദീസു വിയ. നേവേത്ഥ സദ്ദഭേദോ. ന ഹി ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സബ്ബഞ്ഞേയ്യം പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതാനം മഹേസീനം വചനേ അക്ഖരചിന്തകാനം വിപ്പലാപോ അവസരം ലഭതി. ലഭതു, വാക്യത്ഥേന സദ്ദസിദ്ധിതോ ‘‘ന്ഹത്വാ ഗമനം, ഭുത്വാ സയന’’ന്തിആദീസു വിയാതി. ഏവമ്പി ന ച കിഞ്ചി അത്ഥം സാധേതി. യദിപി പച്ചേകം പദത്ഥോ ലബ്ഭതി, വാക്യത്ഥോ പന ന യുജ്ജതി, തസ്മാ ദസദാളിമാദിവാക്യാനി വിയ അസമ്ബന്ധത്ഥതായ നിരത്ഥകം ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

നാമപദേ വുത്തേ അപ്പയുത്താനിപി ‘‘അത്ഥി, ഹോതി, വിജ്ജതീ’’തി ഏവരൂപാനി കിരിയാപദാനി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബാനീതി ഞായം സന്ധായാഹ ‘‘ഹോതിസദ്ദേന സദ്ധിം യോജയിസ്സാമാ’’തി. ഇമേസൂതി യഥാവുത്തേസു ദേസനാപടിഞ്ഞാപുച്ഛാനിഗമനവസേന വുത്തേസു പടിച്ചസമുപ്പാദപദേസു. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം, അഞ്ഞേസുപി ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദമേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കാരോതി. യദിദം ഇദപ്പച്ചയതാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ (ദീ. നി. ൨.൬൭; മ. നി. ൨.൩൩൭; സ. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭). ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൫; സം. നി. ൨.൬൦) ഏവമാദീസുപി ഏകേനപി സദ്ധിം ഹോതി-സദ്ദോ സമ്ബന്ധം ന ഗച്ഛതി. യോഗം ന ഗച്ഛതി തഥാ സമ്ബന്ധവസേന അവുത്തത്താ. ‘‘ന ച ഉപ്പാദോ ഹോതീ’’തി ഇദം അസഭാവധമ്മത്താ ഉപ്പാദസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണായോഗം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ ഹി വിനാസസ്സ വിനാസോ നത്ഥി, ഏവം ഉപ്പാദസ്സ വിനാസോ വിയ ഉപ്പാദോപി നത്ഥി. യദി സിയാ, യേന ഉപ്പാദേന ഉപ്പാദോ ഉപ്പാദവാ, സോപി ഉപ്പാദവാതി അനവട്ഠാനമേവ ആപജ്ജേയ്യാതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സചേ ഹേയ്യാ’’തിആദി. യദി ഏവം, കഥം സമുദയോ ഹോതീതി? നായം ദോസോ നിബ്ബത്തിയാ അനധിപ്പേതത്താ. ഏവം ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ പാതുഭാവോ സമ്ഭവതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ, ഇധ പന പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഹോതീതി തസ്സ അത്ഥിഭാവചോദനാതി കത്വാ ഹോതി, ജായതീതി നിബ്ബത്തിചോദനാ കതാ സിയാതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ന ഉപ്പാദോ ഹോതീ’’തി.

൫൭൬. ഇമേസം സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയാ ഇദപ്പച്ചയാ, അവിജ്ജാദയോ, തേസം ഭാവോ ഇദപ്പച്ചയതാ. കോ പന സോ ഭാവോതി ആഹ ‘‘ഭാവോ ച നാമാ’’തിആദി. തസ്സത്ഥോ – യേനാകാരേന അവിജ്ജാദയോ സങ്ഖാരാദിപാതുഭാവഹേതൂ ഹോന്തി, തസ്മിം അവിജ്ജാദീനം പവത്തിആകാരവിസേസേ വികാരേ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി അയം സമഞ്ഞാതി. തേസം വാദീനം തം മഞ്ഞനം. ഹേതുവചനതോതി ഹേതുഭാവവചനതോ.

൫൭൭. ഏത്ഥാതി പടിച്ചസമുപ്പാദപദേ. സമുപ്പാദപധാനവചനവിഞ്ഞേയ്യോ സസത്തികോ ഹേതു പടിച്ചസമുപ്പാദോതി അവിപരീതം അത്ഥം അജാനന്താനം അഞ്ഞത്ഥ സമുപ്പാദസദ്ദസ്സ ഭാവസാധനസ്സ ദസ്സനതോ തഥാ ഇധാപി ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ ഉപ്പാദോയേവായം വുത്തോ, ന ഹേതൂതി യാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ ഇമസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദപദസ്സ ഏവം ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന അത്ഥം ഗഹേത്വാ വൂപസമേതബ്ബാ വിനോദേതബ്ബാ.

ദ്വേധാതി ഗാഥായ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മാ അത്തനോ പച്ചയവസേന പവത്തോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മസമൂഹോ പച്ചേതബ്ബതോ പടിച്ചോ ച സോ സഹ ഉപ്പജ്ജനതോ സമുപ്പാദോ ച, പടിച്ച വാ കാരണസാമഗ്ഗിം അപച്ചക്ഖായ സഹ ഉപ്പജ്ജനതോ ഏവാതി ച ഏവം ദ്വേധാ ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഇദം വചനം ഇച്ഛിതബ്ബം, തസ്മാ തസ്സ പച്ചയധമ്മോപി ഫലൂപചാരേന പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഇച്ചേവ വുത്തോതി.

പച്ചയതായാതി പച്ചയസമൂഹതോ. പവത്തോതി നിബ്ബത്തോ. ധമ്മസമൂഹോതി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മപുഞ്ജോ. പതീയമാനോതി ഞാണഗതിയാ അഭിമുഖം ഉപേയമാനോ, അഭിസമിയമാനോതി അത്ഥോ. ഹിതായ സുഖായ ചാതി ലോകുത്തരഹിതായ, ലോകുത്തരസുഖായ ച. സഹ ഉപ്പജ്ജതി ഏകേകസ്സ കദാചിപി ഉപ്പത്തിയാ അഭാവതോ. സമ്മാ ഉപ്പജ്ജതി അഹേതുതോ, വിസമഹേതുതോ ച അനുപ്പജ്ജനതോ. സഹ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏകജ്ഝം ഉപ്പജ്ജതി അന്തമസോ അട്ഠന്നം ധമ്മാനം ഉപ്പജ്ജനതോ. ന പച്ചക്ഖായാതി അപടിക്ഖിപിത്വാ, അത്തനോ പച്ചയഭൂതധമ്മസമുദായേന കേനചി ന വിനാതി അത്ഥോ. തസ്സാതി യ്വായം ‘‘പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി വുത്തോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മസമൂഹോ, തസ്സ അയം അവിജ്ജാദികോ ഹേതുസമൂഹോ. ‘‘തപ്പച്ചയത്താ’’തി ഏതേന പടിച്ചസമുപ്പാദപച്ചയേ പടിച്ച സമുപ്പാദസമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘യഥാ ലോകേ’’തിആദി. യഥാ ഹി ലോകേ ‘‘പിത്തം മഥിതം, സൂരാ ദധി, തിപുസം ജരോ, സേമ്ഹോ ഗുളോ, ആയു ഘത’’ന്തി ച പച്ചയോ ഫലവോഹാരേന വുച്ചതി, ഏവം ഫലൂപചാരേന പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

൫൭൮. പടിച്ച-സദ്ദേ പടി-സദ്ദോ അഭിമുഖത്ഥോ, ഇച്ച-സദ്ദോ ഗമ്മത്ഥോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘പടിമുഖമിതോ’’തി. കസ്സ പന പടിമുഖം, കേന വാ ഇതോ, കോ വാ ഇതോതി ചോദനത്തയേ പച്ഛിമം വിസ്സജ്ജേന്തോ ‘‘ഹേതുസമൂഹോ’’തി ആഹ. തസ്മിഞ്ഹി വിസ്സട്ഠേ ഹേതുസമൂഹോ നാമ പച്ചയസാമഗ്ഗീതി തത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പടിമുഖം, അഞ്ഞമഞ്ഞേനേവ ച ഇതോതി വിസ്സട്ഠോവായമത്ഥോ ഹോതീതി. സഹിതേതി സമുദിതേ അവിനിബ്ഭുത്തേ. സോതി ഹേതുസമൂഹോ. സമുപ്പാദോ ഇതി വുത്തോതി യോജനാ.

പാതുഭാവായാതി ഉപ്പാദായ. കാമം പാളിയം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൨.൧; ഉദാ. ൧; മഹാവ. ൧; നേത്തി. ൨൪; വിഭ. ൨൨൫) അവിജ്ജാവ പച്ചയഭാവേന വുത്താ, തഥാപി ന അവിജ്ജാ ഏകാവ പച്ചയോ ഹോതി, അഥ ഖോ സഹജാതധമ്മവത്ഥുആരമ്മണാദയോ, യോനിസോമനസികാരാദയോ, തണ്ഹുപാദാനാദയോ ച ധമ്മാ യഥാരഹം സങ്ഖാരുപ്പാദനേ അവിജ്ജായ സഹകാരീകാരണം ഹോന്തിയേവ. ഏവം സങ്ഖാരാദയോപി വിഞ്ഞാണാദീനന്തി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാദിഏകേകഹേതുസീസേന നിദ്ദിട്ഠോ ഹേതുസമൂഹോ’’തി. സാധാരണഫലനിപ്ഫാദകട്ഠേനാതി തംസമൂഹപരിയാപന്നാനം ഹേതുധമ്മാനം സാധാരണസ്സ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തകഭാവേന. അവേകല്ലട്ഠേനാതി അനൂനഭാവേന. തസ്മിഞ്ഹി ഹേതുസമൂഹേ ഏകച്ചാസാധാരണഞ്ചേതം ഫലം, ഏകച്ചേഹേവ ച നിബ്ബത്തേതബ്ബം സിയാ, സബ്ബേസം തേസം പച്ചയധമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാ നത്ഥീതി പടിമുഖഗമനാഭാവതോ പടിച്ചത്ഥോ ന പരിപൂരേയ്യാതി. സാമഗ്ഗിഅങ്ഗാനന്തി പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ അങ്ഗഭൂതാനം, സമൂഹീനന്തി അത്ഥോ. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. ഫലധമ്മാനം സഹിതതാ നാമ വിസും അഭാവോ, ന ഹേതുധമ്മാനം വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിധമ്മേ’’തി അവിനിബ്ഭോഗഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ രൂപധമ്മാനമ്പി സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം. അഞ്ഞഥാ സമ്പയുത്തധമ്മേതി വുച്ചേയ്യ.

൫൭൯. പച്ചയതാതി അയം അവിജ്ജാദികോ പച്ചയസമൂഹോ. അഞ്ഞോഞ്ഞന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം. പടിച്ചാതി നിസ്സായ സഹകാരീകാരണം ലദ്ധാ. സമന്തി അവിസമം അവേകല്ലേന. സഹാതി ഏകജ്ഝം. ധമ്മേതി അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മേ. യസ്മാ ഉപ്പാദേതി, തതോപി തസ്മാപി. ഏവം പടിച്ചസമുപ്പാദോതി മുനിനാ ഭഗവതാ ഭാസിതാതി യോജനാ. ന അപടിച്ച പടിച്ചേവാതി അവധാരണത്ഥം ദസ്സേന്തോ ഗാഥായം ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി ദസ്സേതി.

ഏകേകദേസന്തി ഫലസമുദായസ്സ ഏകദേസേകദേസം, ഭാഗസോതി അത്ഥോ. പുബ്ബാപരഭാവേനാതി പടിപാടിയാ. സബ്ബമേതം രൂപാരൂപകലാപുപ്പാദനം സന്ധായ വുത്തം. അത്ഥാനുസാരവോഹാരകുസലേനാതി പരമത്ഥധമ്മാനുഗതവോഹാരനിപുണേന.

൫൮൦. പുരിമേന പദേനാതി യോജനാ. സസ്സതാദീനന്തി സസ്സതഭാവാദീനം, സസ്സതവാദാദീനം വാ. സസ്സതസഹചരിതാ ഹി വാദാപി സസ്സതാദയോതി വുച്ചന്തി യഥാ ‘‘ദുക്ഖദേസനാ ദുക്ഖ’’ന്തി. ഉച്ഛേദാദീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വിഘാതോ വിനാസോ, പഹാനന്തി അത്ഥോ. ഞായോതി അന്തദ്വയവിരഹിതാ മജ്ഝിമാ പടിപത്തി.

പവത്തിധമ്മാനന്തി പവത്തിഭൂതാനം ധമ്മാനം, കിലേസവട്ടാദീനന്തി അത്ഥോ. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദിനയപ്പവത്തോ (ദീ. നി. ൧.൩൧) സസ്സതവാദോ. ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തിആദിനയപ്പവത്തോ (ദീ. നി. ൧.൧൬൮; മ. നി. ൨.൧൦൧, ൨൨൭; സം. നി. ൩.൨൧൨) അഹേതുവാദോ. പകതി അണുകാലാദിവസേന ലോകോ പവത്തതീതി ഏവം പവത്തോ വിസമഹേതുവാദോ. ഇസ്സരപുരിസപജാപതിവാദാ വസവത്തിവാദാ. അഹേതുവാദഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ സഭാവനിയതി യദിച്ഛാവാദാനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി പന ‘‘ചക്ഖു ഏവ ചക്ഖുസ്സ കാരണ’’ന്തി ഏവമാദികോ വിസമഹേതുവാദോ. ഇസ്സരാദിവാദോ അഹേതുവാദന്തോഗധോ. സഭാവേനേവ ധമ്മാ പവത്തന്തീതി വാദോ ‘‘വസവത്തിവാദോ’’തി വദന്തി. കിം ഹി പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ പയോജനന്തി അധിപ്പായോ. സമുപ്പാദപദേന പരിദീപിതോ ഹോതീതി യോജനാ. പരിദീപനസ്സ പന അവിപരീതകാരണം ദസ്സേതും ‘‘പച്ചയസാമഗ്ഗിയം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിതോ’’തി വുത്തം. വിഹതാതി അബ്ഭാഹതാ. ‘‘പുരിമപുരിമപച്ചയവസേനാ’’തി ഇമിനാ അവിച്ഛേദവസേന പവത്തമാനം ഉച്ഛേദദിട്ഠിനിവത്തകം ഹേതുഫലപബന്ധം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘കുതോ ഉച്ഛേദോ’’തി. ഉച്ഛേദാഭാവകഥനേനേവ ചേത്ഥ ഉച്ഛേദവാദസ്സാപി അഭാവം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

തസ്സാ തസ്സാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാതി തസ്മിം തസ്മിം ഹേതുപച്ചയസമവായേ. സന്തതിം അവിച്ഛിന്ദിത്വാതി ഹേതുഫലപബന്ധസങ്ഖാതസ്സ സന്താനസ്സ അവിച്ഛിന്ദനേന. തേസം തേസം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം സമ്ഭവതോ ഉപ്പജ്ജനതോ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതം അന്തദ്വയം അനുപഗ്ഗമ്മ യഥാസകം പച്ചയേഹി അനുരൂപഫലുപ്പത്തി ഇധ മജ്ഝിമപടിപദാതി അധിപ്പേതാ. കമ്മവട്ടസ്സ, വിപാകവട്ടസ്സ ച ഭിന്നസഭാവത്താ, ഭിന്നകാലത്താ ച സോ കരോതി സോ പടിസംവേദേതീതി വാദപ്പഹാനം. കുസലാകുസലക്ഖന്ധപ്പവത്തിയഞ്ഹി കാരകവോഹാരോ, വിപാകക്ഖന്ധപവത്തിയം വേദകവോഹാരോതി. യസ്മിം സന്താനേ കമ്മം നിബ്ബത്തം, തത്ഥേവ തസ്സ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ അഞ്ഞോ കരോതി അഞ്ഞോ പടിസംവേദേതീതി വാദപ്പഹാനം. ന ഹി കതസ്സ വിനാസോ, അകതസ്സ വാ അബ്ഭാഗമോ അത്ഥി. ‘‘ഇത്ഥീ, പുരിസാ’’തി വോഹാരേന ജനപദനിരുത്തി. തത്ഥ യസ്മാ പണ്ഡിതാപി ലോകേ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ ആനേതു, നാമരൂപം ആഗച്ഛതൂ’’തി അവത്വാ ഇത്ഥീ, പുരിസോത്വേവ വോഹരന്തി, തസ്മാ ‘‘ഇത്ഥീ ഏവായം, പുരിസോ ഏവായന്തി അപരിഞ്ഞാതവത്ഥുകാനം ഹോതി അഭിനിവേസോ. വിദ്ദസുനോ പന പടിച്ചസമുപ്പാദം ജാനന്തസ്സ തഥാ തഥാ പവത്തമാനേ ധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തതോ തത്ഥ പരമത്ഥതോ ന അഭിനിവേസോതി ആഹ ‘‘ജനപദനിരുത്തിയാ അനഭിനിവേസോ’’തി. സമഞ്ഞായാതി ലോകസമഞ്ഞായ. അനതിധാവനന്തി അനതിക്കമനം. ‘‘സത്തോ’’തി ഹി വുത്തേ ‘‘കോ ഏത്ഥ സത്തോ, കിം രൂപം, ഉദാഹു വേദനാദയോ’’തി വിഭാഗം അകത്വാ ലോകസമഞ്ഞാവസേനേവ ലോകിയേഹി വിയ ലോകിയോ അത്ഥോ സമഞ്ഞം അവിലങ്ഘന്തേന വോഹരിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – പച്ചേതുമരഹതീതി പടിച്ചോ. യോ ഹി നം പച്ചേതി അഭിസമേതി, തസ്സ അച്ചന്തമേവ ദുക്ഖവൂപസമായ സംവത്തതി. സമ്മാ, സഹ ച ഉപ്പാദേതീതി സമുപ്പാദോ. പച്ചയധമ്മോ ഹി അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദേന്തോ സമ്പുണ്ണമേവ ഉപ്പാദേതി, ന വികലം. യേ ച ധമ്മേ ഉപ്പാദേതി, തേ സബ്ബേ സഹേവ ഉപ്പാദേതി, ന ഏകേകം. ഇതി പടിച്ചോ ച സോ സമുപ്പാദോ ചാതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. അഥ വാ പടിച്ച പടിമുഖം ഇത്വാ കാരണസാമഗ്ഗിം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ സഹിതേ ഉപ്പാദേതീതി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. പടിമുഖഗമനഞ്ച പച്ചയസ്സ കാരണസാമഗ്ഗിയാ അങ്ഗഭാവേന ഫലസ്സ ഉപ്പാദനമേവ. അപ്പടിക്ഖിപിത്വാതി ച ന വിനാ തായ കാരണസാമഗ്ഗിയാ, അങ്ഗഭാവം അഗന്ത്വാ സയമേവ ന ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ. ഏതേന കാരണബഹുതാ ദസ്സിതാ, ‘‘സഹിതേ’’തി ഇമിനാ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മബഹുതാ. ഉഭയേനാപി ‘‘ഏകം ന ഏകതോ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൭) പരതോ വുച്ചമാനോ സാസനനയോ ദീപിതോ ഹോതി.

അഥ വാ പടിച്ച പച്ചേതബ്ബം പച്ചയം പടിഗന്ത്വാ ന വിനാ തേന സമ്ബന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ (ഉദാ. അട്ഠ. ൧). പടിച്ചസമുപ്പാദോതി ചേത്ഥ സമുപ്പാദപ്പധാനവചനവിഞ്ഞേയ്യോ സസത്തികോ ഹേതൂതി വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ‘‘പടിച്ചാ’’തി വുത്തേ കിം പടിച്ചാതി വത്തബ്ബന്തി ആഹ ‘‘പച്ചേതബ്ബ’’ന്തി. സോ ച പച്ചയധമ്മോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പച്ചയ’’ന്തി. ഇദാനി പടിച്ചസദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ ‘‘പടിഗന്ത്വാ’’തി. കാരണസ്സ സഭാവേന തപ്പടിലാഭഗതിയാ പത്വാ. കഥം ന വിനാ തേന? സതി ഏവ തസ്മിം, തസ്സ ച ഫലസ്സ ഉപ്പാദതോ ഏവ, ന അഞ്ഞഥാ. അസതി, നിരോധതോ ചാതി അയം പച്ചയട്ഠിതി പടിച്ചസദ്ദസ്സ അത്ഥോ. തേനായം പടിച്ചസദ്ദോ യഥാ ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇമസ്സുപ്പാദോ’’തി ഏതേ സദ്ദാ ഭുമ്മനിസ്സക്കവചനജോതനീയേന ഇദം-സദ്ദവചനീയസ്സ ഹേതുമതോ ഹേതുആയത്തഭാവേന ഭാവുപ്പാദുത്തരകിരിയാപേക്ഖേന യായസ്സ തദായത്തതാ, തായ സമത്ഥതായ ഹേതും വദന്തി, ഏവം ഗന്ത്വാ-സദ്ദന്തരവചനീയേന തംവിഞ്ഞേയ്യസ്സേവ പച്ചയനകിരിയാകത്തുഹേതുമതോ ഹേതുപച്ചയനേന ഹേതുആയത്തഭാവേന സമുപ്പാദുത്തരകിരിയാപേക്ഖേന യായസ്സ തദായത്തതാ, തായ സമത്ഥതായ ഹേതുമാഹ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അവിജ്ജാ പടിച്ച, സങ്ഖാരാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ’’തിആദി (പടി. മ. ൧.൪൬) സങ്ഖാരപിടകേ വുത്തം. സമത്ഥതാ ചേത്ഥ നിദാനാദിഭാവോ. സോ ച തദവിനാഭാവിഫലം പതി സത്വമേവ. സമ്ബന്ധസ്സാതി ച സംയോജനാനുരൂപതാവസേന ജാതിആദിനാ സമ്ബന്ധസ്സ ജരാമരണാദിപച്ചയുപ്പന്നസ്സ. ഉപ്പാദോതി ഉപ്പജ്ജനം. യദി ഏവം കഥം പടിച്ചസദ്ദപ്പയോഗോ, നനു സമാനകത്തുകാനം പുബ്ബകാലേ ഈദിസോ സദ്ദപ്പയോഗോതി? ‘‘ഭുത്വാ ഗച്ഛതി, കസിത്വാ വപതീ’’തിആദീസു സച്ചമേതം, തം പന യേഭുയ്യവസേന ദട്ഠബ്ബം സമാനാപരകാലേ, അസമാനകത്തുകേ ച ദസ്സനതോ. സമാനകാലേ താവ –

‘‘അന്ധകാരം നിഹന്ത്വാന, ഉദിതായം ദിവാകരോ;

വണ്ണപഞ്ഞാവഭാസേഹി, ഓഭാസേത്വാ സമുഗ്ഗതോ’’തി. –

ഉദാഹരണം. കേചി പന ‘‘മുഖം ബ്യാദായ സയതി, അക്ഖീനി പരിവത്തേത്വാ പസ്സതീ’’തി ഉദാഹരന്തി. അപരേ ‘‘നിസജ്ജ അധീതേ, ഠത്വാ കഥേതീ’’തി.

തത്ഥ ബ്യാദാനപരിവത്തനുത്തരകാലഭാവിസയനദസ്സനകിരിയാപേക്ഖാ പുബ്ബുത്തരകാലതാ അത്ഥി, സാ ച ഭേദാനുപലക്ഖണാ കേഹിചി ന ലക്ഖീയതി. ‘‘നിസജ്ജ അധീതേ, ഠത്വാ കഥേതീ’’തി ച സമാനകാലതായപി അജ്ഝേനകഥനേഹി പുബ്ബേപി നിസജ്ജട്ഠാനാനി ഹോന്തീതി സക്കാ പുബ്ബുത്തരകാലതാ സമ്ഭാവേതും, തസ്മാ പുരിമാനിയേവ ഉദാഹരണാനി യുത്താനി. ഉദയസമകാലമേവ ഹി തന്നിവത്തനിയനിവത്തനന്തി. അപരകാലേ ‘‘ദ്വാരമാവരിത്വാ പവിസതി, ആവരിത്വാ നിക്ഖമതീ’’തി. കേചി പന ‘‘ഡക്കച്ച പതിതോ ദണ്ഡോ’’തി ഉദാഹരന്തി. അഭിഘാതഭൂതസഹജാതായ പന അഭിഘാതജസദ്ദസ്സ സമാനകാലതാ ഏത്ഥ ലബ്ഭതി, തസ്മാ ഇധാപി പുരിമാനിയേവ ഉദാഹരണാനി യുത്താനി. പുരിമതാവചനിച്ഛാവസേനേവ പന ലക്ഖണഹേതുകിരിയാനം ലക്ഖണഹേതുഭാവവചനിച്ഛാതി ലക്ഖണഭാവതോ പുരിമകാലോ ഇച്ചേവ ‘‘നിഹന്ത്വാനാ’’തി സദ്ദസിദ്ധി ഇച്ഛിതാ, ഏവഞ്ച പച്ചയനകിരിയാ സമുപ്പജ്ജനകിരിയായ പുരിമികാവാതി പടിച്ച-സദ്ദസിദ്ധി. തത്ഥ യുത്തം പച്ചക്ഖതോ കത്തുദസ്സനതോ. ഇധ പന തദഭാവതോ ന യുത്തന്തി ചേ? നായം ദോസോ. ഇധാപി അനുമാനതോ സിദ്ധോ. ജരാമരണാദികോ കത്താ അത്ഥേവ ‘‘ഞത്വാ കിരിയതോ വയ’’ന്തി ഏവമാദിപയോഗദസ്സനതോ അവസ്സം അനുമിയമാനേന കത്തുനാ ഈദിസോ സദ്ദപയോഗോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. അസമാനേ പന കത്തരി ‘‘പിസാചം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൭൧; ൨.൧൮൨; പു. പ. ൨൦൪) ഏവമാദി വേദിതബ്ബം. യഥാ ച തത്ഥ പിസാചദസ്സനാദിപുരിസബ്യാപാരോ, ഏവമിധാപി പച്ചയനം പച്ചയബ്യാപാരോ അത്തനോ ഫലുപ്പാദനം, തഞ്ച സത്വം സമുപ്പാദോവാതി ‘‘പച്ചയേ സതി, പച്ചയസ്സ ഉപ്പാദാ’’തി പച്ചയനസ്സ സമുപ്പാദഹേതുതായ ഗമകോ സമാനസ്സ കത്തു അഭാവേപി പടിച്ച-സദ്ദോ സിദ്ധോതി വേദിതബ്ബോ. യദി പടിച്ചസമ്ബന്ധസ്സ ഉപ്പാദോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ, കഥം പച്ചയോ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി? ഹേട്ഠാ വിചാരിതോവായമത്ഥോ. അപിച യോയം സമുപ്പാദ-സദ്ദവിഭാവിതാനം പച്ചയുപ്പന്നാനം പടിച്ചസദ്ദവിഭാവിതോ സസത്തികോ ഹേതു അധിപ്പേതോ, തസ്സ സമുപ്പാദാഭിമുഖതായ പധാനവചനവിഞ്ഞേയ്യസഭാവത്താ തഥാ വുത്തോതി.

കിം പന കാരണം സമുപ്പാദപധാനേന വചനേന സമുപ്പാദസ്സ ഹേതു വേദിതബ്ബോ, ന പന സഹേതുകോ സമുപ്പാദോ ഏവാതി? വുച്ചതേ – ദിട്ഠസ്സ ദുക്ഖസ്സ യോ പച്ചയോ പച്ചയനിദ്ദേസേന തസ്സ വിഭാവിതത്താ. കഥം? യഥാഹ –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പരിവീമംസമാനോ പരിവീമംസതി ‘യം ഖോ ഇദം അനേകവിധം നാനപ്പകാരകം ദുക്ഖം ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി ജരാമരണം, ഇദം നു ഖോ ദുക്ഖം കിം നിദാനം കിം സമുദയം കിം ജാതികം കിം പഭവം, കിസ്മിം സതി ജരാമരണം ഹോതി, കിസ്മിം അസതി ജരാമരണം ന ഹോതീ’തി. സോ പരിവീമംസമാനോ ഏവം പജാനാതി ‘യം ഖോ ഇദം…പേ… ഇദം ഖോ ദുക്ഖം ജാതിനിദാന’’’മിച്ചാദിനാ (സം. നി. ൨.൫൧) –

ദിട്ഠസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിദാനം പരിവീമംസസുത്തേ വുത്തം. തം പജാനനഞ്ച നിദാനമ്പി വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി. യഥാ ചാഹ –

‘‘പുബ്ബേ മേ, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ ബോധിസത്തസ്സേവ സതോ ഏതദഹോസി ‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ച ചവതി ച ഉപപജ്ജതി ച, അഥ ച പനിമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം നപ്പജാനാതി ജരാമരണസ്സ. കുദാസ്സു നാമ ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സ നിസ്സരണം പഞ്ഞായിസ്സതി ജരാമരണസ്സാ’തി…പേ… തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, യോനിസോ മനസികാരാ അഹു പഞ്ഞായ അഭിസമയോ ‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൦) –

ആദിനാ ദിട്ഠസ്സ ദുക്ഖസ്സ പച്ചയവീമംസാഭിസമയാ വുത്താ. പച്ചയോ ഹി ഞാതബ്ബോ. തദഭിസമയായത്തഞ്ച ദുക്ഖനിസ്സരണപജാനനന്തി യോ ച ഞാതബ്ബോ, സോ പവേദേതബ്ബോതി പടിച്ചസമുപ്പാദസദ്ദോ യം യദിദം സമുപ്പാദസദ്ദവിഭാവിതം ദിട്ഠം ദുക്ഖം, തം പച്ചയം പടിച്ചേവ, ന അഞ്ഞഥാതി ഏവം പച്ചയവിഭാവനത്ഥം വുച്ചതി. ഭവതി ഹി ഞാതും, പവേദേതുഞ്ച ഇച്ഛിതഭാവേന പധാനസ്സാപി കേനചി വിസേസേന ഞാതബ്ബതായ അപ്പധാനഭാവേന നിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘കോ സോതാപന്നോ, യസ്സ തീണി സംയോജനാനി പഹീനാനി. കോ ദേവദത്തോ, യസ്സ ഉച്ചതരാനി ഗേഹാനീ’’തി, ഏവമിധാപി പച്ചയപച്ചയനപവേദനട്ഠേന നിദ്ദേസേ സത്തിവിസേസേന അത്തനോ ഫലേന പച്ചനീയതായ ഞാതബ്ബഭാവേന ‘‘പടിച്ചാ’’തി പരിയായേന പച്ചയോ വുത്തോ.

യോ ചായം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദികോ നിദ്ദേസോ, സോ ച സകലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ മൂലതോ പട്ഠായ പച്ചയാനം പവേദനായ നിദ്ദിട്ഠോതി പരിയോസാനേപി ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി ഏവം-സദ്ദേന സമുഗ്ഘാതം ദുക്ഖം ദസ്സേത്വാ തസ്സ യഥാവുത്തേ പച്ചയേ തംസമുദയാഭിമുഖേ കത്വാ നിഗമിതാ പച്ചയാ. പടിപദാസുത്തേപി (സം. നി. ൨.൩) ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ…പേ… സമുദയോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, മിച്ഛാപടിപദാ’’തി വുത്തം. ന ച പടിച്ചസമുപ്പന്നഭാവേന ഗഹിതം ദുക്ഖം മിച്ഛാപടിപദം, അഥ ഖോ ദുക്ഖസമുദയഭൂതാ പച്ചയാതി. യഥാ ച ‘‘പഞ്ചങ്ഗികോ സമ്മാസമാധി (ദീ. നി. ൩.൩൩൫), പഞ്ചഞാണികോ സമ്മാസമാധീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൫) അങ്ഗഞാണപടിവേദനത്ഥത്താ ദേസനായ സമ്മാസമാധിപധാനേഹി സദ്ദേഹി അങ്ഗഞാണപടിവേദനം കതം, ഏവമിധാപി സമുപ്പാദപധാനേന സദ്ദേന പച്ചയപടിവേദനം കതന്തി വേദിതബ്ബം.

൫൮൧. യാ പനായം തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. നിക്ഖിത്താതി ഠപിതാ, ദേസിതാതി അത്ഥോ. യഥാധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ തനനതോ തന്തി, ഗന്ഥോ. ‘‘കിം വാദീ, ഭന്തേ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി പുച്ഛിതേന ‘‘വിഭജ്ജവാദീ, മഹാരാജാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.തതിയസങ്ഗീതികഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരേന വുത്തത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാവകാ വിഭജ്ജവാദിനോ. തേ ഹി സത്ഥാരാ വേനയികാദിഭാവം വിഭജ്ജ വുത്തം അനുവദന്തി, സോമനസ്സാദീനം, ചീവരാദീനഞ്ച സേവിതബ്ബാസേവിതബ്ബഭാവം. സസ്സതുച്ഛേദവാദേ വാ വിഭജ്ജ വദന്തി. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദീനം (ദീ. നി. ൧.൩൧) ഠപനീയാനം ഠപനതോ, രാഗാദിക്ഖയസ്സ സസ്സതസ്സ, രാഗാദികായദുച്ചരിതാദിഉച്ഛേദസ്സ ച വചനതോ, ന പന ഏകംസബ്യാകരണീയാദികേ തയോ പഞ്ഹേ അപനേത്വാ വിഭജ്ജബ്യാകരണീയമേവ വദന്തി. വിഭജ്ജവാദീനം മണ്ഡലം സമൂഹോ വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലം. വിഭജ്ജവാദിനോ വാ ഭഗവതോ പരിസാ വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലന്തിപി വദന്തി, വിഭജ്ജ വാ സസ്സതുച്ഛേദേ ഉഭോ അന്തേ അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമപടിപദാഭൂതസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനതോ ഭഗവാ, തദനുവാദതോ തസ്സ സാവകാ ച വിഭജ്ജവാദിനോതി. സേസം പുരിമസദിസം.

ഓതരിത്വാതി ഓഗാഹേത്വാ, വിഭജ്ജവാദീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ന ഹി സയം അവിഭജ്ജവാദീ സമാനോ വിഭജ്ജവാദീനം അന്തരേ ഠാനമത്തേന വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലം ഓതിണ്ണോ നാമ ഹോതി. ആചരിയേഹി അവുത്തവിപരീതത്ഥദീപനേന തേ നഅബ്ഭചിക്ഖന്തേന. അവിജ്ജാ പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനമ്പി ഹേതു പച്ചയോ ഹോതീതി വദന്തോ, കഥാവത്ഥുമ്ഹി പടിക്ഖിത്തേ പുഗ്ഗലവാദാദികേ ച വദന്തോ സകസമയം വോക്കമതി നാമ, തഥാ അവോക്കമന്തേന. പരസമയം ദോസാരോപനബ്യാപാരവിരഹേന അനായൂഹന്തേന. ‘‘ഇദമ്പി സുത്തം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി പരസമയം അസമ്പിണ്ഡേന്തേനാതി കേചി വദന്തി. ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ തദേവിദം വിഞ്ഞാണം സന്ധാവതി സംസരതി അനഞ്ഞ’’ന്തിആദീനി (മ. നി. ൧.൩൯൬) വദന്തോ സുത്തം പടിബാഹതി നാമ, തഥാ അപടിബാഹന്തേന. ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമി, യഥാ യേമേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ ഭഗവതാ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായ (മ. നി. ൧.൨൩൪; പാചി. ൪൧൭, ൪൧൮), സുപിനന്തേ കതോ വീതിക്കമോ ആപത്തികരോ ഹോതീ’’തി ച ഏവമാദിം വദന്തോ വിനയം പടിലോമേതി നാമ, തബ്ബിപരിയായേന തം അനുലോമേന്തേന. പടിലോമേന്തോ ഹി കമ്മന്തരം ഭിന്ദന്തോ, ധമ്മതഞ്ച വിലോമേന്തോ കുതോ കിലേസവിനയം അനുലോമേതി. സുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൧൮൭ ആദയോ; അ. നി. ൪.൧൮൦) വുത്തേ ചത്താരോ മഹാപദേസേ, അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തേ സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതിമഹാപദേസേ ഓലോകേന്തേന. തദോലോകനേന ഹി സുത്തേ, വിനയേ ച സന്തിട്ഠതി നാതിധാവതി.

ധമ്മന്തി പടിച്ചസമുപ്പാദപാളിം. അത്ഥന്തി തദത്ഥം. ഹേതു, ഹേതുഫലാനി വാ അയമേത്ഥ ഹേതു ധമ്മോ, ഇദമേത്ഥ ഹേതുഫലം അത്ഥോതി. ധമ്മന്തി വാ ധമ്മതം. യഥാ ഏകേ ‘‘ഉപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം അനുപ്പാദാ വാ തഥാഗതാനം ഠിതാവ സാ ധാതൂ’’തി (സം. നി. ൨.൨൦) സുത്തപദസ്സ അത്ഥം മിച്ഛാ ഗാഹേന്താ ‘‘നിച്ചോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി പച്ചയാകാരധമ്മം മിച്ഛാ ദീപേന്തി, ഏവം അദീപേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്തനോ ഫലം പതി കാരണസ്സ വവത്ഥിതസഭാവം ദീപേന്തേന. യഥാ ച ഏകേ ‘‘അനിരോധം അനുപ്പാദ’’ന്തിആദിനാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അത്ഥം മിച്ഛാ ഗാഹേന്തി, ഏവം ഗാഹേ അകത്വാ വുത്തനയേനേവ അവിപരീതം അത്ഥം സങ്ഗാഹേന്തേന. ‘‘ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാ’’തി വുത്തമത്ഥം പരിവത്തേത്വാ പുന ‘‘പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദീഹി (ധ. സ. ൧൦൬൭) അപരേഹിപി പരിയായേഹിനിദ്ദിസന്തേന. ‘‘സങ്ഖാരാ ഇമിനാ പരിയായേന ഭവോതി വുച്ചന്തി, തണ്ഹാ ഇമിനാ പരിയായേന ഉപാദാന’’ന്തിആദിനാ നിദ്ദിസന്തേനാതി ച വദന്തി. പകതിയാതി യഥാവുത്തവിധാനം അനാമസിത്വാ കേവലമേവ.

സച്ചന്തി ചതുസച്ചം. സത്തോതി സത്തസുഞ്ഞതാതി വദന്തി, സത്തസുഞ്ഞേസു പന സങ്ഖാരേസു സത്തവോഹാരോ, സത്തത്ഥകിച്ചസിദ്ധി ച. പച്ചയാകാരമേവ ചാതി പച്ചയാകാരോ ഏവ ച, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. പച്ചയധമ്മാനം അത്തനോയേവ ഫലസ്സ പച്ചയഭാവോ പടിച്ചസമുപ്പാദോതി അത്ഥോ.

തസ്മാതി വുത്തനയേന അത്ഥവണ്ണനായ കാതബ്ബത്താ, ദുക്കരത്താ ച പതിട്ഠം നാധിഗച്ഛാമീതി യത്ഥ ഠിതസ്സ വണ്ണനാ സുകരാ ഹോതി, തസ്സാ പതിട്ഠാഭൂതം തം നയം അത്തനോയേവ ഞാണബലേന നാധിഗച്ഛാമീതി അത്ഥോ. നിസ്സയം പന ആചിക്ഖന്തോ ‘‘സാസനം പനിദ’’ന്തിആദിമാഹ. ഇധ സാസനന്തി പാളിധമ്മമാഹ, പടിച്ചസമുപ്പാദമേവ വാ. സോ ഹി അനുലോമപടിലോമാദിനാനാദേസനാനയപടിമണ്ഡിതോ അബ്ബോച്ഛിന്നോ അജ്ജാപി പവത്തതീതി നിസ്സയോ ഹോതി. തദട്ഠകഥാസങ്ഖാതോ ച പുബ്ബാചരിയമഗ്ഗോ. ‘‘തം സുണാഥ സമാഹിതാ’’തി ആദരജനനേ, ഉസ്സാഹനേ ച കിം പയോജനന്തി ചേ, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. അട്ഠി കത്വാതി അത്ഥം കത്വാ. യഥാ വാ ന നസ്സതി, ഏവം അട്ഠിഗതം വിയ കരോന്തോ അട്ഠിം കത്വാ. പുബ്ബകാലതോ അപരകാലേ ഭവം പുബ്ബാപരിയം. വിസേസന്തി പഠമാരമ്ഭതോ പഭുതി ഖണേ ഖണേ ഞാണവിസേസം, കിലേസക്ഖയവിസേസഞ്ച ലഭതീതി അത്ഥോ.

൫൮൨. ദേസനാഭേദതോതി ദേസനാവിസേസതോ. അത്ഥതോ, ലക്ഖണാദിതോ, ഏകവിധാദിതോ ച അത്ഥലക്ഖണേകവിധാദിതോ. അങ്ഗാനഞ്ച വവത്ഥാനാതി അവിജ്ജാദീനം ദ്വാദസന്നം അങ്ഗാനം വവത്ഥാനദസ്സനതോ.

കമ്മവിപാകകിലേസവട്ടാനം മൂലകാരണത്താ, ആദിതോ വുത്തത്താ ച അവിജ്ജാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മൂലം. തത്ഥ വല്ലിയാ മൂലേ ദിട്ഠേ തതോ പഭുതി വല്ലിഹരണം വിയ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ മൂലേ ദിട്ഠേ തതോ പഭുതി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാതി ഉപമാസംസന്ദനാ ന കാതബ്ബാ. ന ഹി ഭഗവതോ ഇദമേവ ദിട്ഠം, ഇദം അദിട്ഠന്തി വിഭജനീയം അത്ഥി സബ്ബസ്സ ദിട്ഠത്താ. മൂലതോ പഭുതി പന വല്ലിഹരണം വിയ മൂലതോ പഭുതി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ കതാതി ഇദമേത്ഥ സാമഞ്ഞം അധിപ്പേതം, ബോധനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വാ ബോധേതബ്ബഭാവേന മൂലാദിദസ്സനസാമഞ്ഞം യോജേതബ്ബം.

തസ്സാതി –

‘‘സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, കുമാരോ വുദ്ധിമന്വായ ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകമന്വായ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതോ…പേ… രജനീയേഹി. സോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ പിയരൂപേ രൂപേ സാരജ്ജതി, അപ്പിയരൂപേ രൂപേ ബ്യാപജ്ജതി, അനുപട്ഠിതകായസതി ച വിഹരതി പരിത്തചേതസോ, തഞ്ച ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി, യത്ഥസ്സ തേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപരിസേസാ നിരുജ്ഝന്തി. സോ ഏവം അനുരോധവിരോധം സമാപന്നോ യം കിഞ്ചി വേദനം വേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, സോ തം വേദനം അഭിനന്ദതി അഭിവദതി, അജ്ഝോസായ തിട്ഠതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൮) –

ഏവം വുത്തസ്സ. ഏവം സോതദ്വാരാദീസുപി. തസ്സ അഭിനന്ദതോതി സപ്പീതികതണ്ഹായ അഭിമുഖഭാവേന നന്ദതോ. അഭിവദതോതി ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വചീഭേദകരണപവത്തായ ബലവതണ്ഹായ ‘‘അഹം, മമാ’’തി അഭിവദതോ. തതോ ബലവതിയാ മോചേതും അസക്കുണേയ്യതായ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ. തതോപി ബലവതീ പന ഉപാദാനഭൂതാ തണ്ഹാ നന്ദീ. ഏത്ഥ ച അഭിനന്ദനാദിനാ തണ്ഹാ വുത്താ, നന്ദിവചനേന തപ്പച്ചയം ഉപാദാനം ചതുബ്ബിധമ്പി നന്ദിതാതദവിപ്പയോഗതാഹി, തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനഭാവേഹി ചാതി വേദിതബ്ബം.

ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തിആദികഞ്ച തത്ഥേവ മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയസുത്തേ വുത്തം.

വിപാകവട്ടഭൂതേ പടിസന്ധിപവത്തിഫസ്സാദികേ കമ്മസമുട്ഠാനഞ്ച ഓജം സന്ധായ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ’’തിആദി വുത്തം. വട്ടൂപഥമ്ഭകാ പന ഇതരേപി ആഹാരാ തണ്ഹാപഭവേ തസ്മിം അവിജ്ജമാനേ ന വിജ്ജന്തീതി ‘‘തണ്ഹാനിദാനാ’’തി വത്തും വട്ടന്തി.

൫൮൩. തതോ തതോതി ചതുബ്ബിധാസു ദേസനാസു തതോ തതോ ദേസനതോ. ഞായപ്പടിവേധായ സംവത്തതീതി ഞായോതി മഗ്ഗോ, സോ ഏവ വാ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ‘‘അരിയോ ചസ്സ ഞായോ പഞ്ഞായ സുദിട്ഠോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൪൧; ൫.൧൦൨൪) വചനതോ. സയമേവ ഹി സോ സമന്തഭദ്ദകത്താ തഥാ തഥാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബത്താ തായ തായ ദേസനായ അത്തനോ പടിവേധായ സംവത്തതി. ചതുബ്ബിധഗമ്ഭീരഭാവപ്പത്തിയാതി ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരേസു പതിട്ഠാധിഗമനേന പതിട്ഠിതത്താതി അത്ഥോ.

സമന്തഭദ്ദകതാ, ദേസനാവിലാസപ്പത്തി ച ചതുന്നമ്പി ദേസനാനം സമാനം കാരണന്തി വിസേസകാരണം വത്തുകാമോ ആഹ ‘‘വിസേസതോ’’തി. അസ്സാതി അസ്സ ഭഗവതോ ദേസനാ, അസ്സ വാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദേസനാതി യോജേതബ്ബം. പവത്തികാരണവിഭാഗോ അവിഭത്തസഭാവാ അവിജ്ജാദയോവ, കാരണന്തി വാ ഗഹിതാനം പകതിആദീനം, അവിജ്ജാദീനഞ്ച അകാരണതാ, കാരണതാ ച. തത്ഥ സമ്മൂള്ഹാ കേചി അകാരണം കാരണന്തി ഗണ്ഹന്തി, കേചി ന കിഞ്ചി കാരണം ബുജ്ഝന്തീതി തേസം യഥാസകേഹി അനുരൂപേഹി കാരണേഹി സങ്ഖാരാദിപവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം, സംസാരപ്പവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. പവത്തിആദീനവപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ ആദി, തതോ സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തതോ വിഞ്ഞാണന്തി ഏവം പവത്തിയാ ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥം, ഗബ്ഭസേയ്യകാദിവസേന വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ അത്തഭാവസ്സ ഉപ്പജ്ജനാനുപുബ്ബിസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച അനുലോമദേസനാ പവത്താതി. ഇതരാസം തദത്ഥതാസമ്ഭവേപി ന താസം തദത്ഥമേവ പവത്തി അത്ഥന്തരസബ്ഭാവതോ. അയം പന തദത്ഥാ ഏവാതി ഏതിസ്സാ തദത്ഥതാ വുത്താ.

അനുവിലോകയതോ യോ സമ്ബോധിതോ പുബ്ബഭാഗേ തംതംപച്ചയുപ്പന്നാവബോധസങ്ഖാതോ പുബ്ബഭാഗപടിവേധോ പവത്തോ, തദനുസാരേന തദനുഗമേന ജരാമരണാദികസ്സ ജാതിആദികാരണം യം അധിഗതം, തസ്സ സന്ദസ്സനത്ഥം അയം പടിലോമദേസനാ പവത്താ. അനുവിലോകയതോ പടിലോമദേസനാ പവത്താതി വാ സമ്ബന്ധോ. ദേസേന്തോപി ഹി ഭഗവാ കിച്ഛാപന്നം ലോകം അനുവിലോകേത്വാ പുബ്ബഭാഗ…പേ… സന്ദസ്സനത്ഥം ദേസേസീതി. ആഹാരതണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നദ്ധാ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ അതീതദ്ധാതി ഇമിനാ അധിപ്പായേനാഹ ‘‘യാവ അതീതം അദ്ധാനം അതിഹരിത്വാ’’തി. ആഹാരാ വാ തണ്ഹായ പഭാവേതബ്ബാ അനാഗതോ അദ്ധാ, തണ്ഹാദയോ പച്ചുപ്പന്നോ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ അതീതോതി. പച്ചക്ഖം പന ഫലം ദസ്സേത്വാ തന്നിദാനദസ്സനവസേന ഫലകാരണപരമ്പരദസ്സനം യുജ്ജതീതി ആഹാരാ പുരിമതണ്ഹായ ഉപ്പാദിതാ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ, തണ്ഹാദയോ അതീതോ, സങ്ഖാരാവിജ്ജാ തതോപി അതീതതരോ സംസാരസ്സ അനാദിഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തോതി. യാവ അതീതദ്ധാനന്തി യാവ അതീതതരം അദ്ധാനന്തി അത്ഥോ യുത്തോതി. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിആഹാരകാ വാ ചത്താരോ ആഹാരാ ‘‘ആഹാരേതീതാഹം ന വദാമി…പേ… ഏവം പന മം അവദന്തം യോ ഏവം പുച്ഛേയ്യ ‘കിസ്സ നു ഖോ, ഭന്തേ, വിഞ്ഞാണാഹാരോ’തി, ഏസ കല്ലോ പഞ്ഹോ, തത്ര കല്ലം വേയ്യാകരണം, വിഞ്ഞാണാഹാരോ ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨) വചനതോ, തംസമ്പയുത്തത്താ ഫസ്സചേതനാനം, തപ്പവത്തിഹേതുത്താ ച കബളീകാരാഹാരസ്സ. തേന ഹി ഉപത്ഥമ്ഭിതരൂപകായസ്സ, തഞ്ച ഇച്ഛന്തസ്സ കാമവിഞ്ഞാണായൂഹനം ഹോതി. ഭോജനഞ്ഹി സദ്ധാദീനം, രാഗാദീനഞ്ച ഉപനിസ്സയോതി വുത്തം. തസ്മാ തേ കമ്മവട്ടസങ്ഗഹിതാ ആഹാരാ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാതി ഇമസ്മിം പരിയായേ പുരിമോയേവ അത്ഥോ യുത്തോ.

അതീതദ്ധതോ പഭുതി ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൨) അതീതേ, തതോ പരഞ്ച ഹേതുഫലപടിപാടിം പച്ചക്ഖഭൂതാനം ആഹാരാനം നിദാനദസ്സനവസേന ആരോഹിത്വാ നിവത്തനേന വിനാ അബുജ്ഝന്താനം തംസന്ദസ്സനത്ഥം സാ അയം ദേസനാ പവത്താതി അത്ഥോ. അനാഗതദ്ധഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതീതി അനാഗതസ്സ ഭവസ്സ ഹേതുഭൂതാനം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിതോ പട്ഠായ. അനാഗതദ്ധസന്ദസ്സനത്ഥന്തി അനാഗതദ്ധുനോ അപ്പടിവിജ്ഝന്താനം അപസ്സന്താനം പച്ചക്ഖം പച്ചുപ്പന്നം ഹേതും ദസ്സേത്വാ ഹേതുഫലപരമ്പരായ തസ്സ സന്ദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ, പരിയോസാനതോ ച പട്ഠായ യാവ ആദി പവത്താ ദേസനാ ദ്വാദസങ്ഗാ, തതോ ഏവ തിസന്ധി ചതുസങ്ഖേപാ. മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ ആദി പവത്താ ദേസനാ അട്ഠങ്ഗാ ദ്വിസന്ധി തിസങ്ഖേപാ. മജ്ഝതോ പന പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ പവത്താ ദേസനാ ഛളങ്ഗാ ദ്വിസന്ധി തിസങ്ഖേപാ. ‘‘സംയോജനിയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൫൩, ൫൭) മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ പവത്താ ദേസനാ ഏകസന്ധി ദ്വിസങ്ഖേപാ. ഏവം അയം അനേകങ്ഗാ ഏവ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ ആഗതാ. ഏകങ്ഗവസേനാപി ച പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ ലബ്ഭതേവ. യഥാഹ –

‘‘തത്ര, ഭിക്ഖവേ, സുതവാ അരിയസാവകോ പടിച്ചസമുപ്പാദംയേവ സാധുകം യോനിസോ മനസി കരോതി ‘ഇതി ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതി. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’തി. സുഖവേദനിയം, ഭിക്ഖവേ, ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖവേദനാ’’തി (സം. നി. ൨.൬൨) –

ആദി. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ’’തി ഏത്തകോ ഏവ പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ. തേനേതം വിഞ്ഞായതി ‘‘ഏകങ്ഗപടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി.

തത്ഥ ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീതി ഇമസ്മിം അവിജ്ജാദികേ പച്ചയേ സതി ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഹോതി. ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമസ്സ അവിജ്ജാദികസ്സ പച്ചയസ്സ ഉപ്പാദാ ഇദം സങ്ഖാരാദികം ഫലം ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീതി അവിജ്ജാദീനം അഭാവേ സങ്ഖാരാദീനം അഭാവസ്സ, അവിജ്ജാദീനം നിരോധാ സങ്ഖാരാദീനം നിരോധസ്സ ച വചനേന പുരിമസ്മിം പച്ചയലക്ഖണേ നിയമോ ദസ്സിതോ ഹോതി ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഏവ, ന അസതി, ഇമസ്സ ഉപ്പാദാ ഏവ, ന നിരോധാ’’തി. തേനേതം ലക്ഖണം അന്തോഗധനിയമം ഇധ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

നിരോധോതി ച അവിജ്ജാദീനം വിരാഗാധിഗമേന ആയതിം അനുപ്പാദോ അപ്പവത്തി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൩). നിരോധവിരോധീ ച ഉപ്പാദോ, യേന സോ ഉപ്പാദവിരോധിഭാവേന വുത്തോ ‘‘ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി, തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അനിരോധോ ഉപ്പാദോ നാമ, സോ ചേത്ഥ അത്ഥിഭാവോതിപി വുച്ചതീ’’തി. ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീ’’തി ഇദമേവ ഹി ലക്ഖണം പരിയായന്തരേന ‘‘ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വദന്തേന പരേന പുരിമം വിസേസിതം ഹോതി, തസ്മാ ന ധരമാനതംയേവ സന്ധായ ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തി വുത്തം, അഥ ഖോ മഗ്ഗേന അനിരുദ്ധഭാവഞ്ചാതി വിഞ്ഞായതി. യസ്മാ ച ‘‘ഇമസ്മിം അസതി ഇദം ന ഹോതി, ഇമസ്സ നിരോധാ ഇദം നിരുജ്ഝതീ’’തി (ഉദാ. ൨) ദ്വിധാപി ഉദ്ദിട്ഠലക്ഖണസ്സ നിരോധസ്സ നിദ്ദേസം വദന്തേന ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൩) നിരോധോ ഏവ വുത്തോ, തസ്മാ നത്ഥിഭാവോപി നിരോധോ ഏവാതി നത്ഥിഭാവവിരുദ്ധോ അത്ഥിഭാവോ അനിരോധോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേന അനിരോധസങ്ഖാതേന അത്ഥിഭാവേന ഉപ്പാദം വിസേസേതി. തതോ ന ഇധ അത്തലാഭമത്തം ഉപ്പാദോതി അധിപ്പേതോ, അഥ ഖോ അനിരോധസങ്ഖാതോ അത്ഥിഭാവോ ചാതി അയമത്ഥോ വിഭാവിതോതി ഏവമേതം ലക്ഖണദ്വയവചനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന സാത്ഥകന്തി വേദിതബ്ബം.

കോ പനായം അനിരോധോ നാമ, യോ അത്ഥിഭാവോ, ഉപ്പാദോതി ച വുച്ചതീതി? അപ്പഹീനഭാവോ, അനിബ്ബത്തിതഫലതാപ്പഹീനാരഹതാഹി ഫലുപ്പാദനാരഹതാ ച. യേ തേഹി പഹാതബ്ബാ അകുസലാ ധമ്മാ, തേസം അരിയമഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതഭാവോ, യേ പന ന പഹാതബ്ബാ കുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ, യാനി തേസു സംയോജനാനി അഖീണാസവാനം, തേസം അപരിക്ഖീണതാ ച. അസമുഗ്ഘാതിതാനുസയതായ ഹി സസംയോജനാഖന്ധപ്പവത്തി പടിച്ചസമുപ്പാദോ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ ബാലസ്സ, യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ ബാലസ്സ അപ്പഹീനാ, സാ ച തണ്ഹാ അപരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അചരി ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തസ്മാ ബാലോ കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോ ഹോതി, സോ കായൂപഗോ സമാനോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേനാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൯) –

ആദി. ഖീണസംയോജനാനം പന അവിജ്ജായ അഭാവതോ സങ്ഖാരാനം, തണ്ഹുപാദാനാനം അഭാവതോ ഉപാദാനഭവാനം ന സമ്ഭവോതി വട്ടസ്സ ഉപച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി. തേനേവാഹ –

‘‘ഛന്നന്ത്വേവ, ഫഗ്ഗുന, ഫസ്സായതനാനം അസേസവിരാഗനിരോധാ ഫസ്സനിരോധോ, ഫസ്സനിരോധാ വേദനാനിരോധോ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨) –

ആദി. ന ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമതോ ഉദ്ധം യാവ പരിനിബ്ബാനാ സളായതനാദീനം അപ്പവത്തി, അഥ ഖോ നത്ഥിതാ, നിരോധസദ്ദവചനീയതാ, ഖീണസംയോജനതാതി നിരോധോ വുത്തോ. അപിച ചിരകതമ്പി കമ്മം അനിബ്ബത്തിതഫലതായ, അപ്പഹീനാരഹതായ ച ഫലാരഹം സന്തം ഏവ നാമ ഹോതി, ന നിബ്ബത്തിതഫലം, നാപി പഹീനാരഹന്തി ഫലുപ്പത്തിപച്ചയാനം അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദീനം വുത്തനയേന ഫലാരഹഭാവോ അനിരോധോതി വേദിതബ്ബം. ഏവം അനിരുദ്ധഭാവേനേവ ഹി യേന വിനാ ഫലം ന സമ്ഭവതി, തം കാരണം അതീതാദിപി ‘‘ഇമസ്മിം സതീ’’തി ഇമിനാ വചനേന വുത്തം. തതോ ഏവ ച അവുസിതബ്രഹ്മചരിയസ്സ അപ്പവത്തിധമ്മതം അനാപന്നോ പച്ചയുപ്പാദോ കാലഭേദം അനാമസിത്വാ അനിവത്തിതായ ഏവ ‘‘ഇമസ്സുപ്പാദാ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ അവസേസപച്ചയസമവായേ അവിജ്ജമാനസ്സാപി വിജ്ജമാനസ്സ വിയ പഗേവ വിജ്ജമാനസ്സ യാ ഫലുപ്പത്തിഅഭിമുഖതാ, സാ ‘‘ഇമസ്സുപ്പാദാ’’തി വുത്താ. തദാ ഹി തതോ ഫലം ഉപ്പജ്ജതീതി തദവത്ഥം കാരണം ഫലസ്സ ഉപ്പാദനഭാവേന ഉപട്ഠിതം ഉപ്പതിതം നാമ ഹോതി, ന വിജ്ജമാനമ്പി അതദവത്ഥന്തി തദവത്ഥതാ ഉപ്പാദോതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ‘‘സതീ’’തി ഇമിനാ വിജ്ജമാനതാമത്തേന പച്ചയഭാവം വദന്തോ അബ്യാപാരതം പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദസ്സേതി. ഉപ്പാദാതി ഉപ്പത്തിധമ്മതം, അസബ്ബകാലഭാവിതം, ഫലുപ്പത്തിഅഭിമുഖതഞ്ച ദീപേന്തോ അനിച്ചതം പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദസ്സേതി. ‘‘സതി, ന അസതി, ഉപ്പാദാ, ന നിരോധാ’’തി പന ഹേതുഅത്ഥേഹി ഭുമ്മനിസ്സക്കവചനേഹി സമത്ഥിതം നിദാനസമുദയജാതിപഭവഭാവം പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ദസ്സേതി. ഹേതുഅത്ഥതാ ചേത്ഥ ഭുമ്മവചനേ യസ്സ ഭാവേന തദവിനാഭാവിഫലസ്സ ഭാവോ ലക്ഖീയതി, തത്ഥ പവത്തിയാ വേദിതബ്ബാ, യഥാ അധനാനം ധനേ അനനുപ്പദീയമാനേ ദാലിദ്ദിയം വേപുല്ലമഗമാസി (ദീ. നി. ൩.൯൧), നിപ്ഫന്നേ സസ്സേ സുഭിക്ഖം ജായതീതി ച. നിസ്സക്കവചനസ്സാപി ഹേതുഅത്ഥതാ ഫലസ്സ പഭവേ പകതിയഞ്ച പവത്തിയാ, യഥാ ‘‘കലലാ ഹോതി അബ്ബുദം, അബ്ബുദാ ജായതേ പേസീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩൫; കഥാ. ൬൯൨), ‘‘ഹിമവതാ ഗങ്ഗാ പഭവതി, സിങ്ഗതോ സരോ ജായതീ’’തി ച. അവിജ്ജാദിഭാവേന ച തദവിനാഭാവിസങ്ഖാരാദിഭാവോ ലക്ഖീയതി, അവിജ്ജാദീഹി ച സങ്ഖാരാദയോ പഭവന്തി, പകരീയന്തി ചാതി തേസം പഭവോ, പകതി ച, തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇമസ്സുപ്പാദാ’’തി ഹേതുഅത്ഥാ ഭുമ്മനിസ്സക്കനിദ്ദേസാ കതാ.

യസ്മാ ചേത്ഥ ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതി, ഇമസ്സുപ്പാദാ ഇദം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി സങ്ഖേപേന ഉദ്ദിട്ഠസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദികോ നിദ്ദേസോ, തസ്മാ യഥാവുത്തോ അത്ഥിഭാവോ, ഉപ്പാദോ ച തേസം തേസം പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം പച്ചയഭാവോതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി അനിരുദ്ധതാസങ്ഖാതം അത്ഥിഭാവം, ഉപ്പാദഞ്ച അനിവത്തസഭാവതാസങ്ഖാതം, ഉദയാവത്ഥതാസങ്ഖാതം വാ ‘‘സതിയേവ, ന അസതി, ഉപ്പാദാ ഏവ, ന നിരോധാ’’തി അന്തോഗധനിയമേഹി വചനേഹി പകാസിതം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ പച്ചയഭാവോ നാമ അത്ഥി, തസ്മാ യഥാവുത്തോ അത്ഥിഭാവോ, ഉപ്പാദോ ച പച്ചയഭാവോതി വേദിതബ്ബോ. യേപി ഹി പട്ഠാനേ ആഗതാ ഹേതുആദയോ ചതുവീസതി പച്ചയാ, തേപി ഏതസ്സേവ പച്ചയഭാവസ്സ വിസേസാതി വേദിതബ്ബാ. തഥാ യ്വായം മൂലഹേതുനിദാനസമ്ഭവപഭവാദിപരിയായേഹി, ഉപ്പാദട്ഠിതി പവത്തട്ഠിതി നിമിത്തട്ഠിതി ആയൂഹനട്ഠിതി സംയോഗട്ഠിതി പലിബോധട്ഠിതീതിആദിപരിയായേഹി ച പകാസിതോ കാരണത്ഥോ, സോപി ഏത്ഥേവ അന്തോഗധോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൫൮൪. മൂലകാരണസദ്ദം അപേക്ഖിത്വാ ന അകാരണന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ, അകാരണാതി അത്ഥോ. അകാരണം യദി സിയാ, സുത്തം പടിബാഹിതം സിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആസവസമുദയാ’’തി സുത്തം ആഹരതി. പരിയായോ കാരണം. വട്ടകഥായ സീസഭാവോ വട്ടഹേതുനോ കമ്മസ്സാപി ഹേതുഭാവോ. തത്ഥ ഭവതണ്ഹായപി ഹേതുഭൂതാ അവിജ്ജാ, തായ പടിച്ഛാദിതാദീനവേ ഭവേ തണ്ഹായ ഉപ്പജ്ജനതോ അവിജ്ജാ വിസേസേന സീസഭൂതാതി ‘‘മൂലകാരണ’’ന്തി വുത്താ.

പുരിമായ കോടിയാ അപഞ്ഞായമാനായ ഉപ്പാദവിരഹതോ നിച്ചതം ഗണ്ഹേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഏവം ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതീ’’തിആദി. തേന ഇതോ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബതാ നത്ഥീതി അപഞ്ഞായനതോ പുരിമകോടിഅപഞ്ഞായനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി.

൫൮൫. അവിജ്ജാതണ്ഹാഹേതുക്കമേന ഫലേസു വത്തബ്ബേസു ‘‘സുഗതിദുഗ്ഗതിഗാമിനോ’’തി വചനം സദ്ദലക്ഖണാവിരോധനത്ഥം. പൂജിതസ്സ ഹി ദ്വന്ദേ പുബ്ബനിപാതോ. സവരാ കിര മംസസ്സ അട്ഠിനാ അലഗ്ഗനത്ഥം പുനപ്പുനം താപേത്വാ കോട്ടേത്വാ ഉണ്ഹോദകം പായേത്വാ വിരിത്തം സൂനം അട്ഠിതോ മുത്തമംസം ഗാവിം മാരേന്തി. തേനാഹ ‘‘അഗ്ഗിസന്താപാ’’തിആദി. തത്ഥ യഥാ വജ്ഝഗാവീ ച അവിജ്ജാഭിഭൂതതായ യഥാവുത്തം ഉണ്ഹോദകപാനം ആരഭതി, ഏവം പുഥുജ്ജനോ യഥാവുത്തം ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മം. യഥാ പന സാ ഉണ്ഹോദകപാനേ ആദീനവം ദിസ്വാ തണ്ഹാവസേന സീതുദകപാനം ആരഭതി, ഏവം പുഥുജ്ജനോ അവിജ്ജായ നാതിബലവഭാവതോ ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മേ ആദീനവം ദിസ്വാ തണ്ഹാവസേന സുഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി. ദുക്ഖേ ഹി അവിജ്ജം തണ്ഹാ അനുവത്തതി, സുഖേ തണ്ഹം അവിജ്ജാതി.

൫൮൬. കത്ഥചി സുത്തേ. ഏകധമ്മമൂലികം ദേസനന്തി അവിജ്ജാതണ്ഹാസു ഏകോയേവ ധമ്മോ മൂലം ഏതിസ്സാതി ഏകധമ്മമൂലികാ, തം, തത്ഥ ഏകം ഏവ ധമ്മം മൂലം കത്വാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനം ദേസേതീതി അത്ഥോ. ഉപനിസീദതി ഫലം ഏത്ഥാതി ഉപനിസാ, കാരണം, അവിജ്ജാ ഉപനിസാ ഏതേസന്തി അവിജ്ജൂപനിസാ. അസ്സാദാനുപസ്സിനോതി ഉപാദാനിയേസു തേഭൂമകധമ്മേസു വിസയഭൂതേസു അസ്സാദേതബ്ബതോ അസ്സാദസഞ്ഞിതം സുഖസോമനസ്സം അനുപസ്സനസീലസ്സ. അപ്പഹീനാവിജ്ജതായ ബാലലക്ഖണയോഗേന ബാലസ്സ. ഏവന്തി അവിജ്ജാനിവുതത്താ, തണ്ഹാസംയുത്തത്താ ച. അയം കായോതി അയം മമഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതോ സവിഞ്ഞാണകകായോ ഖന്ധപഞ്ചകം. ‘‘സളായതനപച്ചയാ ഫസ്സോ’’തി (മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧) വചനതോ ഫസ്സകാരണഞ്ചേതം വുച്ചതീതി ആയതനച്ഛക്കം വാ. സമുദാഗതോതി ഉപ്പന്നോ. ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപന്തി ബഹിദ്ധാ സവിഞ്ഞാണകകായോ ഖന്ധപഞ്ചകം, സളായതനാനി വാ. ഇത്ഥേതന്തി ഇത്ഥം ഏതം. അത്തനോ ച പരേസഞ്ച പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി ദ്വാരാലമ്ബനഭാവേന വവത്ഥിതാനി ദ്വയം നാമാതി അത്ഥോ. ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോതി അഞ്ഞത്ഥ ചക്ഖുരൂപാദീനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ, ഇധ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി, മഹാദ്വയം നാമ കിരേതന്തി വുത്തം. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഞ്ഞത്ഥ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൦൪, ൪൦൦; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൪; ൪.൬൦; കഥാ. ൪൬൫) ചക്ഖു ചേവ രൂപാ ച…പേ… മനോ ചേവ ധമ്മാ ചാതി വുത്താനി ദ്വയാനി പടിച്ച ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദയോ വുത്താ. ഇധ പന ‘‘അയഞ്ചേവ കായോ’’തി ചക്ഖാദിനിസ്സയേ സേസധമ്മേ ചക്ഖാദിനിസ്സിതേ ഏവ കത്വാ വുത്തം ചക്ഖാദികായം ഏകത്തേന ‘‘അജ്ഝത്തികായതന’’ന്തി ഗഹേത്വാ, ‘‘ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തം രൂപാദിആരമ്മണം ഏകത്തേനേവ ‘‘ബാഹിരായതന’’ന്തി താനി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനി ആയതനാനി പടിച്ച ഫസ്സോ വുത്തോ, തസ്മാ മഹാദ്വയമേതന്തി.

ഏവഞ്ച കത്വാ അത്തനോ ച പരസ്സ ച പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി, ഛഹി ആയതനേഹി ചാതി അയമത്ഥോ ദീപേതബ്ബോവാതി വുത്തം. ‘‘അയം കായോ’’തി ഹി വുത്താനി സനിസ്സയാനി ചക്ഖാദീനി അത്തനോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ‘‘ബഹിദ്ധാ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്താനി രൂപാദീനി പരേസം. തഥാ അയം കായോ അത്തനോ ഛ അജ്ഝത്തികാനി ആയതനാനി, ബഹിദ്ധാ നാമരൂപം പരേസം ബാഹിരാനീതി. അഞ്ഞഥാ അജ്ഝത്തികായതനമത്തേ ഏവ ‘‘അയം കായോ’’തി വുത്തേന അജ്ഝത്തികായതനാനേവ അത്തനോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തീതി അത്തനോ ച പരേസഞ്ച പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ദീപനാ ന സമ്ഭവേയ്യാതി. സളേവായതനാനീതി സളേവ ഫസ്സകാരണാനി, യേഹി കാരണഭൂതേഹി ആയതനേഹി ഉപ്പന്നേന ഫസ്സേന ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സാ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൧൯) യോജേതബ്ബം. ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ സങ്ഖാരേ അവിജ്ജാതണ്ഹാനിസ്സിതേ ഏവ കത്വാ കായഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനാനി ഗഹേത്വാ തസ്മിം കായേ സളായതനാനം ഫസ്സം തംനിസ്സിതമേവ കത്വാ വേദനായ വിസേസപച്ചയഭാവം ദസ്സേന്തേന ഭഗവതാ ബാലപണ്ഡിതാനം അതീതദ്ധാവിജ്ജാതണ്ഹാമൂലകോ വേദനാന്തോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദസ്സിതോ. പുന ച ബാലപണ്ഡിതാനം വിസേസം ദസ്സേന്തേന –

‘‘യായ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ നിവുതസ്സ ബാലസ്സ, യായ ച തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ അയം കായോ സമുദാഗതോ, സാ ചേവ അവിജ്ജാ ബാലസ്സ അപ്പഹീനാ, സാ ച തണ്ഹാ അപരിക്ഖീണാ. തം കിസ്സ ഹേതു? ന, ഭിക്ഖവേ, ബാലോ അചരി ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ. തസ്മാ ബാലോ കായസ്സ ഭേദാ കായൂപഗോ ഹോതി, സോ കായൂപഗോ സമാനോ ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൯) –

വേദനാപഭവം സാവിജ്ജം തണ്ഹം ദസ്സേത്വാ, ഉപാദാനഭവേ ച തന്നിസ്സിതേ കത്വാ ‘‘കായൂപഗോ ഹോതീ’’തിആദിനാ ജാതിആദികേ ദസ്സേന്തേന പച്ചുപ്പന്നഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതി ഉഭയമൂലവസേന പടിച്ചസമുപ്പാദോ വുത്തോ, തബ്ബിപരിയായേന ച പണ്ഡിതസ്സ പച്ചുപ്പന്നഹേതുപരിക്ഖയതോ പഭുതി ഉഭയമൂലകോ പടിലോമപടിച്ചസമുപ്പാദോതി.

൫൮൭. പൂരേതുന്തി വഡ്ഢേതും, ഉപചിനിതുന്തി അത്ഥോ. ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മസ്സ വിസേസപച്ചയത്താ അവിജ്ജാ ‘‘അവിന്ദിയം വിന്ദതീ’’തി വുത്താ, തഥാ വിസേസപച്ചയോ വിന്ദിയസ്സ ന ഹോതീതി ‘‘വിന്ദിയം ന വിന്ദതീ’’തി ച. അത്തനിസ്സിതാനി കത്വാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പവത്തനം ഉപ്പാദനം ആയതനം. സമ്മോഹഭാവേനേവ അനഭിസമയഭൂതത്താ അവിദിതം അഞ്ഞാതം കരോതി. അന്തവിരഹിതേ ജവാപേതീതി വണ്ണാഗമവിപരിയായവികാരവിനാസധാതുഅത്ഥവിസേസയോഗേഹി പഞ്ചവിധസ്സ നിരുത്തിലക്ഖണസ്സ വസേന അ-കാര വി-കാര ജ-കാരേ ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേസം വണ്ണാനം ലോപം, ജ-കാരസ്സ ച ദുതിയസ്സാഗമം കത്വാ ‘‘അവിജ്ജാ’’തി വുത്തം. ബ്യഞ്ജനത്ഥം വത്വാ സഭാവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനി ‘‘ഇദം വത്ഥു, ഇദം ആരമ്മണ’’ന്തി അവിജ്ജായ ഞാതും ന സക്കാതി അവിജ്ജാ തപ്പടിച്ഛാദികാ വുത്താ. വത്ഥാരമ്മണസഭാവഛാദനതോ ഏവ അവിജ്ജാദീനം പടിച്ചസമുപ്പാദഭാവസ്സ, ജരാമരണാദീനം പടിച്ചസമുപ്പന്നഭാവസ്സ ച ഛാദനതോ പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നച്ഛാദനം വേദിതബ്ബം.

അപച്ചക്ഖിത്വാതി പച്ചക്ഖാനം അകത്വാ അപടിക്ഖിപിത്വാ. ഉപകാരകട്ഠോ പച്ചയട്ഠോ യഥാ പിണ്ഡപാതാദി സരീരസ്സ.

സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി യഥാ സങ്ഖതം ഹോതി, ഏവം അഭിസങ്ഖരോന്തി. സങ്ഖാരസദ്ദഗ്ഗഹണേന ആഗതാ സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ. യദിപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാപി സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതാ, തേ പന ഇമിസ്സാ ദേസനായ പധാനാതി വിസും വുത്താ, തസ്മാ ‘‘ദുവിധാ’’തി ഏത്ഥ സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരേസു അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരം വജ്ജേത്വാ തദഞ്ഞേ സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ യോജേതബ്ബാ. സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാതി വാ സമുദായോ വുത്തോ. തദേകദേസാ ച ഇധ വണ്ണേതബ്ബഭാവേന ഗഹിതാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, തസ്മാ വണ്ണേതബ്ബസബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന ദുവിധതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. ‘‘പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൪) വിതക്കവിചാരഅസ്സാസപസ്സാസസഞ്ഞാവേദനാവചീസങ്ഖാരാദയോ വുത്താ, ന അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരേസു വുത്താ കായസഞ്ചേതനാദയോ.

സങ്ഖതസങ്ഖാരാ നാമ യഥാസകം പച്ചയേഹി സങ്ഖതത്താ. സതിപി പച്ചയനിബ്ബത്താനം സബ്ബേസമ്പി സങ്ഖതഭാവേ ‘‘മമേതം ഫല’’ന്തി തത്ഥാഭിമുഖേന വിയ കമ്മുനാ നിബ്ബത്തിതത്താ തേഭൂമകവിപാകകടത്താരൂപേസു സാതിസയോ സങ്ഖതഭാവോതി അധിപ്പായേന അട്ഠകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൫൮൭) കമ്മനിബ്ബത്താനം അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരതാ വുത്താ. പാളിയം പന തഥാ ആഗതട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ ‘‘തേപി …പേ… ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാതി വുത്താ ഉഭുആദിസമുട്ഠാനാപി സബ്ബധമ്മാ. അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരോതി വുച്ചതി അത്തനോ ഫലസ്സ അഭിസങ്ഖരണതോ. കായപയോഗസമുട്ഠാപനവീരിയം കായികവീരിയം. അഭിസങ്ഖാരസ്സാതി പയോഗവേഗസ്സ.

വാചം സങ്ഖരോതീതി വചീസങ്ഖാരോ. കായേന സങ്ഖരീയതീതി കായസങ്ഖാരോ. ചിത്തേന സങ്ഖരീയതി, ചിത്തം വാ സങ്ഖരോതീതി ചിത്തസങ്ഖാരോ. സങ്ഖേപതോ പന സബ്ബേപി യഥാരഹം സങ്ഖരോന്തി, സങ്ഖരീയന്തീതി ച സങ്ഖാരാതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തന്തി സങ്ഖാരട്ഠപച്ചയട്ഠാദിമാഹ.

നമതീതി ഏകന്തസാരമ്മണതായ ആരമ്മണാഭിമുഖം നമതി. പരിതസ്സതീതി പിപാസതി, തണ്ഹാപരിതാപതായ വാ വിചലതി. ഉപാദിയതീതി ദള്ഹം ആദിയതി. ഭവതീതി ഉപപത്തിഭവം സന്ധായാഹ. ഭാവയതീതി കമ്മഭവം. ചുതി ഖന്ധാനം മരണന്തി ‘‘മരന്തി ഏതേനാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പാദദുക്ഖാ, ഠിതിദുക്ഖാതി ച കത്വാ ‘‘ദ്വേധാ ഖണതീ’’തി വുത്തം. ആയാസോ പരിസ്സമോ വിസാദോ.

നിദ്ദിട്ഠനയദസ്സനന്തി യഥാനിദ്ദിട്ഠവിധിസന്ദസ്സനം. കേവല-സദ്ദോ അസമ്മിസ്സവാചകോ ച ഹോതി ‘‘കേവലാ സാലയോ’’തിആദീസു, നിരവസേസവാചകോ ച ‘‘കേവലാ അങ്ഗമഗധാ’’തിആദീസു, തസ്മാ ദ്വിധാപി അത്ഥം വദതി. തത്ഥ അസമ്മിസ്സസ്സാതി സുഖരഹിതസ്സ. ന ഹി ഏത്ഥ കിഞ്ചി ഉപ്പാദവയരഹിതം അത്ഥി. സകലസ്സാതി സബ്ബഭവാദിഗതസ്സ, സബ്ബകാലികസ്സ ച.

൫൮൮. ‘‘ലക്ഖണേകവിധാദിതോ’’തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദോ പച്ചേകം പരിസമാപേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ലക്ഖണാദിതോ’’തി. സമ്പയുത്തേ, തംസമങ്ഗിപുഗ്ഗലേ വാ സമ്മോഹയതീതി സമ്മോഹനരസാ. ആരമ്മണസഭാവസ്സ ഛാദനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനാ. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩) വചനതോ ആസവപദട്ഠാനാ. പടിസന്ധിജനനത്ഥം ആയൂഹന്തി ബ്യാപാരം കരോന്തീതി ആയൂഹനരസാ. രാസികരണം വാ ആയൂഹനം. ചേതനാസഭാവത്താ ചേതനാ ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി ചേതനാപച്ചുപട്ഠാനാ. നാമരൂപസ്സ പുരേചാരികഭാവേന പവത്തതീതി പുബ്ബങ്ഗമരസം. പുരിമഭവേന സദ്ധിം ഘടനം ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി പടിസന്ധിപച്ചുപട്ഠാനം. വിഞ്ഞാണേന സഹ, അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച സമ്പയുജ്ജതീതി സമ്പയോഗരസം. സമം പകാരേഹി യോഗോ സമ്പയോഗോ. വിസും അഭാവോ അവിനിബ്ഭോഗോ. രൂപം സമ്പയോഗാഭാവതോ വികിരതീതി വികിരണരസം. തതോ ഏവ ഹി പിസിയമാനാ തണ്ഡുലാദയോ വികിരന്തി, ചുണ്ണീഭൂതാ വിദ്ധംസന്തി, നാമസ്സ കദാചി കുസലാദിഭാവോപി അത്ഥീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘അബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അചേതനോ അബ്യാകതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൧൧; വിഭ. അട്ഠ. ൧൭൩) ഏത്ഥ വിയ അനാരമ്മണതാ വാ അബ്യാകതതാ ദട്ഠബ്ബാ. ആയതനലക്ഖണന്തി ഘട്ടനലക്ഖണം, ആയാനം തനനലക്ഖണം വാ. ദസ്സനസ്സ യഥാസകം വിസയഗ്ഗഹണസ്സ കരണതോ ദസ്സനരസം. ‘‘ദസ്സനാദിരസ’’ന്തി പന സമ്മോഹവിനോദനിയം വുത്തം. വത്ഥുദ്വാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം യഥാരഹം വിഞ്ഞാണമനോവിഞ്ഞാണധാതൂനന്തി അധിപ്പായോ. വത്ഥുഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ചക്ഖാദിപഞ്ചകാപേക്ഖം. അകുസലവിപാകുപേക്ഖായ അനിട്ഠഭാവതോ ദുക്ഖേന, ഇതരായ ഇട്ഠഭാവതോ സുഖേന സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘സുഖദുക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ’’തി വുത്തം. ദുക്ഖസമുദയത്താ ഹേതുലക്ഖണാ തണ്ഹാ. ‘‘തത്രതത്രാഭിനന്ദിനീ’’തി (മ. നി. ൧.൯൧, ൪൬൦; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; വിഭ. ൨൦൩; മഹാവ. ൧൪) വചനതോ അഭിനന്ദനരസാ. ചിത്തസ്സ, പുഗ്ഗലസ്സ വാ രൂപാദീസു അതിത്തഭാവോ ഹുത്വാ ഗയ്ഹതീതി അതിത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. അമുഞ്ചനരസം തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനിവേസവസേന. തണ്ഹാദള്ഹത്തം ഹുത്വാ കാമുപാദാനം, സേസാനി ദിട്ഠി ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തീതി തണ്ഹാദള്ഹത്തദിട്ഠിപച്ചുപട്ഠാനം. കമ്മുപപത്തിഭവവസേന ഭവസ്സ ലക്ഖണാദയോ യോജേതബ്ബാ.

൫൮൯. മോഹാദിഭാവതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അനനുബോധാദീനം സങ്ഗഹോ. ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണവസേന അപ്പടിപത്തി, അസുഭാദീസു സുഭാദിവിപല്ലാസവസേന മിച്ഛാപടിപത്തി. ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തവസേന വാ അപ്പടിപത്തി, ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവസേന മിച്ഛാപടിപത്തി. ദ്വാരാരമ്മണതോതി ദ്വാരതോ, ആരമ്മണതോ ച ഛസു ദ്വാരേസു, ഛസു ആരമ്മണേസു ച പവത്തനതോ. അയം പന വിഭാഗോ ന അവിജ്ജായ ഏവ, അഞ്ഞേസുപി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു അരൂപധമ്മാനം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബേസുപീ’’തി.

വിപാകധമ്മധമ്മാദിഭാവതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖസംയോജനിയാദിഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ചതുയോനിസംവത്തനതോതി ചതുയോനിപരിയാപന്നത്തഭാവനിബ്ബത്തനതോ.

ലോകിയവിഭാഗാദിഭാവതോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അബ്യാകതസപ്പച്ചയസങ്ഖതാദിഭാവേ സങ്ഗണ്ഹാതി. സഹേതുകാഹേതുകാദിതോതി ആദി-സദ്ദേന സസങ്ഖാരാസങ്ഖാരാദിഭേദേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

കാമം നാമരൂപം പച്ചുപ്പന്നദ്ധവസേന വുച്ചതി, തഥാപി യഥാ പച്ചുപ്പന്നം, ഏവം അതീതാനാഗതമ്പീതി അദ്ധദ്വയപരിയാപന്നസ്സാപി നയതോ ഗഹേതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘അതീതാദിതോ തിവിധ’’ന്തി.

സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠാനതോതി വിഞ്ഞാണതംസമ്പയുത്തധമ്മാനം ഉപ്പത്തിപവത്തിദേസഭാവതോ. ‘‘ഭൂതപ്പസാദവിഞ്ഞാണതോ’’തി പാഠോ യുത്തോ. ‘‘വിഞ്ഞാണാദിതോ’’തി പന പഠന്തി. ഏകസേസനയേന ബാഹിരായതനസ്സാപി സങ്ഗഹേ സതി ആദി-സദ്ദേന തസ്സ സങ്ഗഹിതതാ ദട്ഠബ്ബാ. നോഭയഗോചരന്തി മനായതനമാഹ. ന ഹി അരൂപധമ്മാനം ദേസവസേന ആസന്നതാ, ദൂരതാ വാ അത്ഥി അവിഗ്ഗഹത്താ, തസ്മാ മനായതനസ്സ ഗോചരോ മനായതനം സമ്പത്തോ, അസമ്പത്തോ വാതി ന വുച്ചതി. ഫസ്സാദീനമ്പീതി ഏത്ഥ ഫസ്സോ താവ ഫുസനസഭാവതോ, ലോകിയസാസവാദിഭാവതോ ച ഏകവിധോ. പടിഘസമ്ഫസ്സഅധിവചനസമ്ഫസ്സഭേദതോ, സഹേതുകാദിഭാവതോ ച ദുവിധോ. ഭവത്തയപരിയാപന്നതോ, വേദനാത്തയസമ്പയോഗതോ, അഹേതുകദുഹേതുകതിഹേതുകതോ ച തിവിധോ. യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധോ, പഞ്ചവിധോ ച.

വേദനാ അനുഭവനലക്ഖണതോ, ലോകിയസാസവാദിഭാവതോ ച ഏകവിധാ. പഞ്ചദ്വാരികമനോദ്വാരികഭേദതോ ദുവിധാ. സുഖാദിഭേദതോ തിവിധാ. യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധാ, പഞ്ചവിധാ ച. ഛളാരമ്മണഭേദതോ ഛബ്ബിധാ.

തണ്ഹാ ലോകസ്സ സമുദയഭാവതോ ഏകവിധാ. ദുവിധാ ദിട്ഠിസമ്പയുത്തവിപ്പയുത്തഭാവതോ. തിവിധാ കാമഭവവിഭവതണ്ഹാഭേദതോ. ചതുബ്ബിധാ ചതുമഗ്ഗപഹേയ്യതോ. പഞ്ചവിധാ രൂപാഭിനന്ദനാദിഭാവതോ. ഛബ്ബിധാ ഛതണ്ഹാകായഭേദതോ.

ഉപാദാനം ഏകവിധം ദള്ഹഗ്ഗാഹഭാവതോ. ദുവിധം തണ്ഹാദിട്ഠിഭേദതോ. തിവിധം ഭവത്തയൂപനിസ്സയഭാവതോ. ചതുബ്ബിധം കാമുപാദാനാദിഭേദതോ. പഞ്ചവിധം പഞ്ചഗതിസംവത്തനതോ.

ഭവോ ഏകവിധോ ലോകിയസാസവാദിഭാവതോ. ദുവിധോ കമ്മുപപത്തിഭേദതോ. തിവിധോ കാമഭവാദിഭേദതോ. ചതുബ്ബിധോ ചതുരുപാദാനപച്ചയതോ. പഞ്ചവിധോ പഞ്ചഗതിസംവത്തനതോ. ഛബ്ബിധോ കാമകമ്മഭവാദിഭേദതോ. സത്തവിധോ സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസങ്ഗഹതോ. അട്ഠവിധോ ചതുരുപാദാനപച്ചയകമ്മഭവാദിഭേദതോ. നവവിധോ കാമഭവാദിഭേദതോ.

ജാതി ഏകവിധാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിഭാവതോ. ദുവിധാ രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാരക്ഖന്ധസങ്ഗഹതോ. തിവിധാ ഭവത്തയപരിയാപന്നതോ. യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധാ, പഞ്ചവിധാ ച. ഇമിനാ നയേന ജരാമരണാദീനമ്പി ഏകവിധാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൫൯൦. സോകാദീനമ്പി ഗഹിതത്താ അങ്ഗബഹുത്തപ്പസങ്ഗേ ‘‘ദ്വാദസേവാ’’തി അങ്ഗവവത്ഥാനം വേദിതബ്ബം. ന ഹി സോകാദയോ അങ്ഗഭാവേന വുത്താ, ഫലേന പന കാരണം അവിജ്ജം മൂലങ്ഗം ദസ്സേതും തേ വുത്താ. ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ ഹി ബാലസ്സ തേ സമ്ഭവന്തീതി സോകാദീനം ജരാമരണകാരണതാ വുത്താ, ന പന ‘‘കായികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ’’തി ച സുത്തേ ജരാമരണനിമിത്തഞ്ച ദുക്ഖം സങ്ഗഹിതന്തി തം തന്നിമിത്താനം ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ സമ്ഭവേ സാധകഭാവേന വുത്തം. യസ്മാ പന ജരാമരണേനേവ സോകാദീനം ഏകസങ്ഖേപോ കതോ, തസ്മാ തേസം ജാതിപച്ചയതാ യുജ്ജതി. ജരാമരണപച്ചയഭാവേ ഹി അവിജ്ജായ ഏകസങ്ഖേപോ കാതബ്ബോ സിയാ. ജാതിപച്ചയാ പന ജരാമരണം, സോകാദയോ ച സമ്ഭവന്തീതി തത്ഥ ജരാമരണം ഏകന്തികം അങ്ഗഭാവേന ഗഹിതം. സോകാദയോ പന രൂപഭവാദീസു അഭാവതോ അനേകന്തികാ കേവലം പാകടേന ഫലേന അവിജ്ജാനിദസ്സനത്ഥം ഗഹിതാ. തേന അനാഗതേ ജാതിയാ സതി തതോ പരായ പടിസന്ധിയാ ഹേതുഹേതുഭൂതാ അവിജ്ജാ ദസ്സിതാതി ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദോ ദസ്സിതോ ഹോതീതി. സുത്തഞ്ച സോകാദീനം അവിജ്ജാ കാരണന്തി ഏതസ്സേവ അത്ഥസ്സ സാധകം ദട്ഠബ്ബം, ന സോകാദീനം ബാലസ്സ ജരാമരണനിമിത്തതാമത്തസ്സ. ‘‘അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തി ഹി വചനേന അവിജ്ജാ സോകാദീനം കാരണന്തി ദസ്സിതാ, ന ച ജരാമരണനിമിത്തമേവ ദുക്ഖം ദുക്ഖന്തി.

അപരോ നയോ ജരാമരണമ്പി പച്ചയോ, അഞ്ഞഥാ ദ്വാദസങ്ഗാനി ന പരിപൂരേന്തി. കസ്സ പന സോ പച്ചയോ? സോകാദീനം. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘ജരാമരണപച്ചയാ സോകാദയോ സമ്ഭവന്തീ’’തി അവത്വാ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണം, സോകാദയോ ച സമ്ഭവന്തീ’’തി വുത്തന്തി? യസ്മാ തദഞ്ഞേനപി ദുക്ഖധമ്മേന ഫുട്ഠസ്സ തേ സമ്ഭവന്തി, തസ്മാ അപ്പഹീനസംയോജനസ്സാപി തേസം തപ്പച്ചയതാ ന ഏകംസികാതി ജാതിപച്ചയതാവ വുത്താ. അഥ വാ ജരാമരണഗ്ഗഹണേന ഉപപത്തിഭവോ സങ്ഗഹിതോ. ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപരിപാകോ ഹി ആയുനോ സംഹാനി, ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ ച ജരാ, തേസഞ്ച ഭേദോ മരണന്തി. സതി ച ഉപപത്തിഭവേ തത്ഥ കതുപചിതം, പോരാണം വാ കമ്മം കമ്മഭവോ, കമ്മാദിഉപട്ഠാനേ ചുതിഅനന്തരം പടിസന്ധിം ജനേതീതി ഉപപത്തിഭവോ ജാതിയാ പച്ചയോ, തസ്മാ ജരാമരണമ്പി ജാതിയാ പച്ചയതായ പടിച്ചസമുപ്പാദോ. യസ്മാ പന ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി ഏത്ഥേവ ഉപപത്തിഭവസ്സ ജാതിയാ പച്ചയതാ സങ്ഗഹിതാ, തസ്മാ വുത്തപരിയായസങ്ഗഹതോ ച ‘‘ജരാമരണപച്ചയാ ജാതീ’’തി ന വുത്തം. ഏവം ജരാമരണസ്സാപി പച്ചയഭാവസിദ്ധിതോ പടിച്ചസമുപ്പാദതാതി ദ്വാദസങ്ഗതാ വവത്ഥിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘ദ്വാദസേവാ’’തിആദി. അയം താവാതി ‘‘ദേസനാഭേദതോ’’തിആദിനാ വുത്തം അത്ഥസംവണ്ണനം സന്ധായാഹ.

അവിജ്ജാപച്ചയാസങ്ഖാരപദകഥാവണ്ണനാ

൫൯൧. അയം പനാതി ഇദാനി വക്ഖമാനം. ‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാ ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൧൦൩) സുത്തന്തേസു ചതുട്ഠാനികാ അവിജ്ജാ വുത്താതി ‘‘സുത്തന്തപരിയായേനാ’’തി വുത്തം. നിക്ഖേപകണ്ഡേ (ധ. സ. ൧൧൦൬) പന സുത്തന്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു കഥിതായ ഏവ അവിജ്ജായ അട്ഠസു ഠാനേസു കിച്ചജാതിതോ കഥിതത്താ തദത്ഥവണ്ണനാവസേന വിഭാവനം കാതും ‘‘അഭിധമ്മപരിയായേനാ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. അഹാപേത്വാ വിഭജിതബ്ബം. വിഭജനഞ്ഹി അഭിധമ്മപരിയായോ. ‘‘അട്ഠസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണ’’ന്തി ആനേത്വാ തം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സേസട്ഠാനേസൂതി ദുക്ഖസമുദയേസു, പുബ്ബന്താദീസു ച. ആരമ്മണവസേനാതി ആരമ്മണകരണവസേനാപി. ഇധാതി ഇമസ്മിം ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദികേ പാഠേ. സാതി അവിജ്ജാ. ഉപ്പന്നാതി അസമൂഹതുപ്പന്നാ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാ. ‘‘പടിച്ഛാദേത്വാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം പടിച്ഛാദനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘യാഥാവസരസലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീ’’തി വുത്തം. രസിതബ്ബോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ സഭാവോ രസോ, അത്തനോ രസോ സരസോ, യാഥാവോ യഥാഭൂതോ സരസോ യാഥാവസരസോ, യോ ‘‘പീളനട്ഠോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൨.൮) വുത്തോ ദുക്ഖസച്ചപ്പഭേദാ ഏവ ച പുബ്ബന്താദയോ, സോ ഏവ ലക്ഖിതബ്ബത്താ യാഥാവസരസലക്ഖണം. തം പടിവിജ്ഝിതും പച്ചക്ഖതോ ജാനിതും ന ദേതി.

തദുഭയന്തി പുബ്ബന്തഞ്ചേവ അപരന്തഞ്ച അതീതം, അനാഗതഞ്ച ഖന്ധപഞ്ചകം. പുബ്ബന്താപരന്തഭാഗവന്തതായ വാ പച്ചുപ്പന്നദ്ധഭൂതോ മജ്ഝന്തോ പുബ്ബന്താപരന്തോ. അയം അവിജ്ജാ ഇമേ സങ്ഖാരാതി ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു പച്ചക്ഖതോ ജാനനാകാരദസ്സനം. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ദുക്ഖാദീസു. യദിപി അവിജ്ജാ ദുക്ഖാദീസു ആരമ്മണകരണവസേനപി പവത്തതി, യഥാ പന നിരോധമഗ്ഗേ ആരമ്മണം കാതും അസക്കോന്തീ തേ ജാനിതുകാമസ്സ തപ്പടിച്ഛാദനവസേന, അനിരോധമഗ്ഗേസു നിരോധമഗ്ഗഗ്ഗഹണകാരണഭാവേന ച പവത്തമാനാ തേ യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, ഏവം ദുക്ഖാദീസുപീതി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘പടിച്ഛാദനവസേനേവ ഇധാധിപ്പേതാ’’തി. ദുക്ഖാദിവിസയോ അന്ധതമകരോ, ലോഭാദീനഞ്ച അന്ധതമകരാനം പച്ചയഭൂതോ അദസ്സനാകാരോ അഞ്ഞാണം.

൫൯൨. പുഞ്ഞാദയോതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ. തത്ഥ പുനാതി അത്തനോ സന്താനം അപുഞ്ഞഫലതോ, ദുക്ഖസംകിലേസതോ ച സോധേതീതി പുഞ്ഞം. ഹിതസുഖജ്ഝാസയേന പുഞ്ഞം കരോതീതി തന്നിപ്ഫാദനേന കാരകസ്സ അജ്ഝാസയം പൂരേതി, പുജ്ജഭവം നിബ്ബത്തേതീതി വാ പുഞ്ഞം. ഇതി പൂരകോ, പുജ്ജനിബ്ബത്തകോ ച നിരുത്തിനയേന പുഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബോ. പുഞ്ഞഞ്ച സോ അത്തനോ ഫലസ്സ അഭിസങ്ഖരണട്ഠേന അഭിസങ്ഖാരോ ചാതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. പുഞ്ഞപടിപക്ഖതോ അപുഞ്ഞന്തി വുത്തവിപരിയായേന അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ വേദിതബ്ബോ. സമാധിപച്ചനീകാനം അതിദൂരതായ ന ഇഞ്ജതി, അനിഞ്ജഞ്ച ഭവം അഭിസങ്ഖരോതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. കായേന പവത്തിതോ, കായതോ വാ പവത്തോ, കായസ്സ വാ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. വചീചിത്തസങ്ഖാരേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ പഠമത്തികോ പരിവീമംസനസുത്താദിവസേന ഗഹിതോ. തത്ഥ ഹി ‘‘പുഞ്ഞം ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൫൧) ആഗതം. ദുതിയത്തികോ വിഭങ്ഗസുത്തവസേന. തത്ഥ ഹി ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. കതമേ തയോ? കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി (സം. നി. ൨.൨൮) വുത്തം.

വിത്ഥാരതോ പനാതിആദി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം സരൂപതോ, പഭേദതോ ച വിഭാവനം. ഭാവനാവസേനേവ പവത്താ, ന ദാനസീലവസേനാതി തത്ഥ ലബ്ഭമാനം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥും ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ അരൂപാവചരചേതനാപി ‘‘ഭാവനാവസേനേവ പവത്താ’’തി വുത്താ. യേ പന ‘‘ഭാവനാവസേനേവാ’’തി അവധാരണേന അഭിഞ്ഞാചേതനം നിവത്തേതീതി വദന്തി, തദയുത്തം താസമ്പി അവിജ്ജാപച്ചയതായ വിയ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഭാവസ്സ ച ഇച്ഛിതത്താ. അഞ്ഞഥാ അഭിഞ്ഞാചിത്തുപ്പാദസ്സ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു അസങ്ഗഹോ ഏവ സിയാ, ന ച യുത്തം ‘‘കുസലഞ്ച പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഞ്ച ന ഹോതീ’’തി. പാണാതിപാതാദീതി ആദി-സദ്ദേന ന തദവസിട്ഠഅകുസലകമ്മപഥാനംയേവ ഗഹണം, അഥ ഖോ അനവസേസഅകുസലകമ്മസ്സാപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

ഇതരേസു പനാതി കായസങ്ഖാരാദീസു. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ പവത്തമാനാ ഇമേഹി ദ്വാരേഹി പവത്തന്തീതി ദ്വാരതോ പവത്തിദസ്സനത്ഥം. ‘‘സമവീസതി ചേതനാ’’തി കസ്മാ വുത്തം, യദി കായവചീവിഞ്ഞത്തിയോ സമുട്ഠാപേന്തിയോ കുസലാകുസലചേതനാ കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോതി ച വുച്ചന്തി, ഏവം സന്തേ അഭിഞ്ഞാചേതനായപി കുസലായ തഥാ പവത്തായ വചീസങ്ഖാരഭാവോ വത്തബ്ബോതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘അഭിഞ്ഞാചേതനാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി കായവചീസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേ, കായവചീസഞ്ചേതനാഗ്ഗഹണേ വാ. ന ഗഹിതാതി അട്ഠകഥായം ന ഗഹിതാ ‘‘അഭിഞ്ഞാചേതനാ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി. കസ്മാ പന ന ഹോതി, നനു സാപി കുസലാ, വിപാകധമ്മാ ചാതി? സച്ചമേതം, അനുപച്ഛിന്നതണ്ഹാവിജ്ജമാനേ പന സന്താനേ സബ്യാപാരപ്പവത്തിയാ തസ്സാ കുസലതാ, വിപാകധമ്മതാ ച വുത്താ, ന വിപാകുപ്പാദനേന. സാ പന വിപാകം ഉപ്പാദേന്തീ രൂപാവചരമേവ ഉപ്പാദേയ്യ. ന ഹി അഞ്ഞഭൂമികം കമ്മം അഞ്ഞഭൂമികം വിപാകം ഉപ്പാദേതീതി. അത്തനാ സദിസാരമ്മണം തിട്ഠാനികമേവ ച ഉപ്പാദേയ്യ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ രൂപാവചരവിപാകസ്സ കമ്മസദിസാരമ്മണസ്സേവ വുത്തത്താ. ന ച രൂപാവചരവിപാകോ പരിത്താദിആരമ്മണോ അത്ഥി, അഭിഞ്ഞാചേതനാ ച പരിത്താദിആരമ്മണാവ ഹോതി. തസ്മാ വിപാകം ന ഉപ്പാദേതീതി വിഞ്ഞായതി. കസിണേസു ച ഉപ്പാദിതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധിസ്സ ആനിസംസഭൂതാ അഭിഞ്ഞാ. യഥാഹ ‘‘സോ ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬, ൪൩൧-൪൩൩; പാരാ. ൧൨). തസ്മാ സമാധിഫലസദിസാ സാ, ന ച ഫലം ദേതി. ദാനസീലാനിസംസഭൂതോ തസ്മിം ഭവേ പച്ചയലാഭോ വിയാതി സാപി വിപാകം ന ഉപ്പാദേതീതി.

‘‘യഥാ ച അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ഏവം ഉദ്ധച്ചചേതനാപി ന ഹോതീ’’തി ഇദം ഉദ്ധച്ചസഹഗതധമ്മേ വിസും ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘തേസം വിപാകേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൨൫) വുത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം. സാ പന വിചാരണാ ഹേട്ഠാ ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനായം അകുസലകഥായം വിചാരിതാ ഏവാതി തത്ഥ വിചാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. അപിചേത്ഥ യദേകേ വിഭജ്ജ വദന്തി, ദസ്സനഭാവനാനം അഭാവേപി യേസം പുഥുജ്ജനാനം, സേക്ഖാനഞ്ച ദസ്സനഭാവനാഹി ഭവിതബ്ബം, തേസം തദുപ്പത്തികാലേ തേഹി പഹാതും സക്കുണേയ്യാ അകുസലാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ച വുച്ചന്തി. പുഥുജ്ജനാനം പന ഭാവനായ അഭാവാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബചിന്താ നത്ഥി. തേന തേസം പവത്തമാനാ ദസ്സനേന പഹാതും അസക്കുണേയ്യാപി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ന വുച്ചന്തി. യദി വുച്ചേയ്യും, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേസഞ്ചി കേനചി കദാചി ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഉപനിസ്സയപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഭവേയ്യും? ന ച പട്ഠാനേ ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്താ. സേക്ഖാനം പന വിജ്ജമാനാ ഭാവനായ പഹാതും സക്കുണേയ്യാതി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. തേനേവ സേക്ഖാനം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ ഉക്ഖേടിതത്താ സമുക്ഖേടിതത്താ അസ്സാദിതബ്ബാ, അഭിനന്ദിതബ്ബാ ച ന ഹോന്തി. പഹീനതായ ഏവ സോമനസ്സഹേതുഭൂതാ, അവിക്ഖേപഹേതുഭൂതാ ച ന ദോമനസ്സം, ഉദ്ധച്ചഞ്ച ഉപ്പാദേന്തീതി ന തേ തേസം ആരമ്മണആരമ്മണാധിപതിഭാവം, പകതൂപനിസ്സയഭാവഞ്ച ഗച്ഛന്തി. ന ഹി പഹീനേ ഉപനിസ്സായ അരിയോ രാഗാദികിലേസേ ഉപ്പാദേതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതി…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന…പേ… പച്ചാഗച്ഛതീ’’തി (മഹാനി. ൮൦; ചൂളനി. മേത്തഗൂമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൨൭). ന ച പുഥുജ്ജനാനം ദസ്സനേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ, ഇതരേസം ന കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോ ഹോന്തീതി ന സക്കാ വത്തും ‘‘ദിട്ഠിം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി, വിചികിച്ഛാ, ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതി. വിചികിച്ഛം ആരബ്ഭ വിചികിച്ഛാ, ദിട്ഠി, ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൭) ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാനം ഉദ്ധച്ചാരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ഏത്ഥ ഹി ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദം സന്ധായ വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘ദിട്ഠിം ഗരും കത്വാ അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ഗരും കത്വാ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൫) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന വുത്തം ‘‘ഉദ്ധച്ചം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. തസ്മാ ദസ്സനഭാവനാഹി പഹാതബ്ബാനം അതീതാദിഭാവേന ന വത്തബ്ബത്തേപി യാദിസാനം താഹി അനുപ്പത്തിധമ്മതാ ആപാദേതബ്ബാ, തേസു പുഥുജ്ജനേസു വത്തമാനാ ദസ്സനം അപേക്ഖിത്വാ തേന പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, സേക്ഖേസു വത്തമാനാ ഭാവനം അപേക്ഖിത്വാ തായ പഹാതും സക്കുണേയ്യാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ.

തേസു ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ സഹായവിരഹാ വിപാകം ന ജനയന്തീതി ഭാവനായ പഹാതബ്ബചേതനായ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവോ ന വുത്തോ, അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം പന പുഥുജ്ജനേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനം സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം, ഉദ്ധച്ചസഹഗതചിത്തുപ്പാദസ്സ ച സംയോജനത്തയതദേകട്ഠകിലേസാനം അനുപച്ഛിന്നതായ അപരിക്ഖീണസഹായാനം വിപാകുപ്പാദനം ന സക്കാ പടിസേധിതുന്തി ഉദ്ധച്ചസഹഗതധമ്മാനം വിപാകോ വിഭങ്ഗേ വുത്തോ. യദി ഏവം, അപേക്ഖിതബ്ബദസ്സനഭാവനാരഹിതാനം അകുസലാനം നേവദസ്സനേന-നഭാവനായപഹാതബ്ബതായ നവത്തബ്ബതാ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, അപ്പഹാതബ്ബാനം ‘‘നേവദസ്സനേന-നഭാവനായ പഹാതബ്ബാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൯) വുത്തത്താ, അപ്പഹാതബ്ബവിരുദ്ധസഭാവത്താ ച അകുസലാനം.

ഏവമ്പി തേ ഇമസ്മിം തികേ ‘‘നവത്തബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബാ ആപജ്ജന്തീതി? നാപജ്ജന്തി, ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ദസ്സിതാനം ദ്വാദസഅകുസലചിത്തുപ്പാദാനം ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഗഹിതത്താ. യഥാ ഹി ധമ്മവസേന സബ്ബേ സങ്ഖതധമ്മാ സങ്ഗഹിതാതി ഉപ്പന്നത്തികേ കാലവസേന അസങ്ഗഹിതാപി അതീതാ ‘‘നവത്തബ്ബാ’’തി ന വുത്താ ചിത്തുപ്പാദരൂപഭാവേന ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ, ഏവമിധാപി ചിത്തുപ്പാദഭാവേന ഗഹിതേസു നവത്തബ്ബസ്സ അസങ്ഗഹിതസ്സ അഭാവാ നവത്തബ്ബതാ നവുത്താതി വേദിതബ്ബാ. യത്ഥ ഹി ചിത്തുപ്പാദോ കോചി നിയോഗതോ നവത്തബ്ബോ അത്ഥി, തത്ഥ തേസം ചതുത്ഥോ കോട്ഠാസോ അത്ഥീതി യഥാവുത്തപദേസു വിയ തത്ഥാപി ഭിന്ദിത്വാ ഭജാപേതബ്ബചിത്തുപ്പാദേ ഭിന്ദിത്വാ ഭജാപേതി ‘‘സിയാ നവത്തബ്ബാ പരിത്താരമ്മണാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൪൨൨). തദഭാവാ ഉപ്പന്നത്തികേ, ഇധ ച തഥാ ന വുത്താ.

അഥ വാ യഥാ സപ്പടിഘേഹി സമാനസഭാവത്താ രൂപധാതുയം തയോ മഹാഭൂതാ സപ്പടിഘാതി വുത്താ. യഥാഹ ‘‘അസഞ്ഞസത്താനം അനിദസ്സനസപ്പടിഘം ഏകം മഹാഭൂതം പടിച്ച ദ്വേ മഹാഭൂതാ, ദ്വേ മഹാഭൂതേ പടിച്ച ഏകം മഹാഭൂത’’ന്തി, ഏവം പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബസമാനസഭാവാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി വുച്ചേയ്യുന്തി? നത്ഥി നവത്തബ്ബതാപസങ്ഗോ. ഏവഞ്ച സതി പുഥുജ്ജനാനം പവത്തമാനാപി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ പരഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദീനം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ, രാഗോ ച രാഗദിട്ഠീനം അധിപതിപച്ചയോതി അയമത്ഥോ ലദ്ധോ ഹോതി. യഥാ പന അഫോട്ഠബ്ബത്താ രൂപധാതുയം തയോ മഹാഭൂതാ ന പരമത്ഥതോ സപ്പടിഘാ, ഏവം അപേക്ഖിതബ്ബഭാവനാരഹിതാ പുഥുജ്ജനേസു വത്തമാനാ സകഭണ്ഡേ ഛന്ദരാഗാദയോ ന പരമത്ഥതോ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാതി ഭാവനായ പഹാതബ്ബാനം നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയതാ ന വുത്താ. ന ച ദസ്സനേനപഹാതബ്ബാ ഭാവനായപഹാതബ്ബാനം കേനചി പച്ചയേന പച്ചയോതി വുത്താ. യേ ഹി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയാ കിലേസാ, ന തേ ദസ്സനതോ ഉദ്ധം പവത്തന്തി. ദസ്സനേന പഹാതബ്ബപച്ചയസ്സപി പന ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ സഹായവേകല്ലമത്തമേവ ദസ്സനേന കതം, ന തസ്സ കോചി ഭാവോ ദസ്സനേന അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദിതോതി തസ്സ ഏകന്തഭാവനായപഹാതബ്ബതാ വുത്താ. തസ്മാ തസ്സ താദിസസ്സേവ സതി സഹായേ വിപാകുപ്പാദനവചനം, അസതി ച വിപാകാനുപ്പാദനവചനം ന വിരുജ്ഝതീതി.

തയിദം സബ്ബം തേസം ആചരിയാനം അഹോപുരിസികാമത്തന്തി അപരേ. കസ്മാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ ഏകന്തേന ഭാവനായ പഹാതബ്ബത്താ. ഏവഞ്ഹി വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘കതമേ ധമ്മാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ? ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ’’തി (ധ. സ. ൧൪൦൬). യദി ഹി തം ഇച്ഛിതം സിയാ, യഥാ അതീതാരമ്മണത്തികേ ‘‘നിയോഗാ അനാഗതാരമ്മണാ നത്ഥീ’’തി (ധ. സ. ൧൪൩൩) വത്വാ വിഭജ്ജ വുത്തം, ഏവമിധാപി ‘‘നിയോഗാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ സിയാ ഭാവനായ പഹാതബ്ബോ, സിയാ ന വത്തബ്ബോ’’തി വദേയ്യ. യാ ച തം സമത്ഥേന്തേന ‘‘യദി വുച്ചേയ്യു’’ന്തിആദിനാ യുത്തി വുത്താ, സാപി അയുത്തി. കസ്മാ? യസ്മാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാരമ്മണാനം രാഗദിട്ഠിവിചികിച്ഛാഉദ്ധച്ചാനം ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഭാവോ ഏവ ഇച്ഛിതോതി. യം പന ഉദ്ധച്ചഗ്ഗഹണേന പാളിയം ഉദ്ധച്ചസഹഗതോ ചിത്തുപ്പാദോ വുത്തോതി വത്വാ തം സാധേതും അധിപതിപച്ചയനിദ്ദേസേ ഉദ്ധച്ചസ്സ അനുദ്ധരണം നിബന്ധനം വുത്തം, തമ്പി അനിബന്ധനം പട്ഠാനേ സാവസേസപാഠദസ്സനതോ. തഥാ ഹി ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ, അനാഗതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൨) ഏതേസം വിഭങ്ഗേ ചേതോപരിയഞാണഗ്ഗഹണം കത്വാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സാ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ ലബ്ഭമാനമ്പി ന ഉദ്ധടം.

ഭാവനായ പഹാതബ്ബസ്സ വിപാകദാനം പതി ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ സഹായഭാവൂപഗമനം വിചാരേതബ്ബം. കിം അവിജ്ജാദി വിയ ദാനസീലാദീനം ഉപ്പത്തിയായേവ വിപാകദാനസാമത്ഥിയാ ഠാനവസേന ദസ്സനേനപഹാതബ്ബം ഭാവനായപഹാതബ്ബസ്സ സഹായഭാവം ഉപഗച്ഛതി, ഉദാഹു കിലേസാ വിയ കമ്മസ്സ പടിസന്ധിദാനം പതീതി? കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ പുരിമോ പക്ഖോ പഹീനദസ്സനപ്പഹാതബ്ബത്താ സേക്ഖസന്താനേ പവത്തിനോ ഭാവനാപഹാതബ്ബസ്സ കിരിയഭാവോ ആപജ്ജതി പഹീനാവിജ്ജാതണ്ഹാമാനേ സന്താനേ പവത്തദാനാദി വിയ. അഥ ദുതിയോ, തസ്സാപി ദസ്സനേനപഹാതബ്ബതാ ആപജ്ജതി അപായഗമനീയസഭാവാനതിവത്തനതോ, തസ്മാ ഹേട്ഠാ വിചാരിതനയേനേവ ഉദ്ധച്ചസഹഗതസ്സ വിപാകദാനം പതി പാളിയാ, അട്ഠകഥായ ച അവിരുജ്ഝനവസേനേത്ഥ അത്ഥവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

സാപീതി ഉദ്ധച്ചചേതനാപി. വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേതി സമ്പുണ്ണസ്സ വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേ. യദി അപനേതബ്ബാ, കസ്മാ ‘‘സമവീസതി ചേതനാ’’തി വുത്തന്തി തസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ പന സബ്ബാപേതാ ഹോന്തീ’’തി. അഭിഞ്ഞാചേതനായപി പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. യദി ഏവം അഭിഞ്ഞാചേതനായ സഹ ഏകവീസതീതി വത്തബ്ബം, ന, തഥാ അവചനസ്സ വുത്തകാരണത്താ. തം പന ഇതരാവചനസ്സാപി കാരണന്തി സമാനരൂപായ ഏകിസ്സാ അവചനേ യം കാരണം അപേക്ഖിത്വാ ഏകാ ന വുത്താ, തേന കാരണേന വുത്തായപി അവത്തബ്ബതം ദസ്സേതി. അയം തികോതി കായസങ്ഖാരത്തികോ. പുരിമത്തികന്തി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരത്തികം. പവിസതീതി കഥം പവിസതി. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ഹി അട്ഠകാമാവചരചേതനാപഭേദോ കായദുച്ചരിതതോ വിരമന്തസ്സ സിയാ കായസങ്ഖാരോ, വചീദുച്ചരിതതോ വിരമന്തസ്സ സിയാ വചീസങ്ഖാരോ, മനോദ്വാരേ പന ഉപ്പന്നാ തേരസപി ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ച ഹോതി ചിത്തസങ്ഖാരോ ച. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോപി കായദുച്ചരിതവസേന പവത്തിയം സിയാ കായസങ്ഖാരോ, വചീദുച്ചരിതവസേന പവത്തിയം സിയാ വചീസങ്ഖാരോ, ദ്വേ ദ്വാരാനി മുഞ്ചിത്വാ മനോദ്വാരേ പവത്തിയം സിയാ ചിത്തസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ ചാതി ഏവം ദുതിയത്തികോ പുരിമത്തികമേവ പവിസതി. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനംയേവ വസേന അവിജ്ജായ പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

൫൯൩. അവിജ്ജാഭാവേ ഭാവതോതി അവിജ്ജായ അത്ഥിഭാവേ സങ്ഖാരാനം ഭാവതോ. ന ഹി അവിജ്ജായ അസതി കദാചി സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തി. ഇദാനി തം അവിജ്ജായ ഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞാണം അപ്പഹീനം ഹോതീ’’തി ആഹ. തേന മഗ്ഗേന അനിരോധോ ഇധ അവിജ്ജായ അത്ഥിഭാവോ, ന ധരമാനതാ ഏവാതി ദസ്സേതി. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതോയേവ. ‘‘അവിജ്ജാസങ്ഖാത’’ന്തി ച ഇമിനാ ഞാണാഭാവാദിം നിവത്തേതി. അയഞ്ഹി അ-കാരോ ‘‘അഹേതുകാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൨) അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൭൬) തംയോഗനിവത്തിയം ദിസ്സതി. അഭാവോ ഹേത്ഥ ദീപിതോ. ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൭) തംസമ്ബന്ധിതാനിവത്തിയം. പച്ചയുപ്പന്നഞ്ഹി പച്ചയസമ്ബന്ധീതി അപ്പച്ചയുപ്പന്നത്താതി തംസമ്ബന്ധിതാ ഏത്ഥ ജോതീയതി. ‘‘അനിദസ്സനാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯) തംസഭാവനിവത്തിയം. നിദസ്സനഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബതാ. അഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം നിദസ്സനം ന പസ്സതീതി തഗ്ഗഹേതബ്ബതാനിവത്തിയം. തഥാ ‘‘അനാസവാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൫). ‘‘അപ്പടിഘാ ധമ്മാ (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦), അനാരമ്മണാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൫൫) തംകിച്ചനിവത്തിയം. ‘‘അരൂപിനോ ധമ്മാ (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൧), അചേതസികാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൫൭) തബ്ഭാവനിവത്തിയം. തദഞ്ഞഥാ ഹി ഏത്ഥ പകാസീയതി. ‘‘അമനുസ്സോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൨൧) തബ്ഭാവമത്തനിവത്തിയം. മനുസ്സത്തമത്തം നത്ഥി, അഞ്ഞം സമാനന്തി സദിസതാ ഹേത്ഥ സൂചീയതി. ‘‘അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ (അ. നി. ൩.൧൩, ൨൭; പു. പ. ൯൧, ൧൨൪), അപുത്തോ’’തി തഥാ സമ്ഭാവനീയഗുണനിവത്തിയം. ഗരഹാ ഹി ഏത്ഥ ഞായതി. ‘‘കച്ചി ഭോതോ അനാമയം (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൬; ൨.൨൦.൧൨൯), അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തി തദനപ്പഭാവനിവത്തിയം. ‘‘അനുപ്പന്നാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൭) തംസദിസഭാവനിവത്തിയം. അതീതാനഞ്ഹി ഉപ്പന്നപുബ്ബത്താ, ഉപ്പാദിധമ്മാനഞ്ച പച്ചയേകദേസനിബ്ബത്തിയാ ആരദ്ധുപ്പാദഭാവാ, കാലവിനിമുത്തസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ ഉപ്പന്നാനുകൂലതാ, പഗേവ പച്ചുപ്പന്നാനന്തി തബ്ബിധുരഭാവോ ഏത്ഥ വിഞ്ഞായതി. ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൧) തദപരിയോസാനനിവത്തിയം. തന്നിട്ഠാനഞ്ഹേത്ഥ പകാസീയതി. ഇമേസം പന അത്ഥാനം അസമ്ഭവതോ പാരിസേസേന യഥാ കുസലപടിപക്ഖാ ധമ്മാ അകുസലാ, ഏവം വിജ്ജാപടിപക്ഖാ അവിജ്ജാതി കത്വാ ഞാണപടിപക്ഖോ ധമ്മോ അഞ്ഞാണന്തി വേദിതബ്ബം.

സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖതാഹി വിഞ്ഞൂഹി ദുക്ഖന്ത്വേവ ഗഹേതബ്ബം സംസാരദുക്ഖം സുഖന്തി സഞ്ഞായ അഭിനിവിസിത്വാ, ഏതേന തത്ഥ തണ്ഹാപവത്തിം ദസ്സേതി. ആരഭതീതി നിബ്ബത്തേതി. തണ്ഹാപരിക്ഖാരേതി തണ്ഹായ ‘‘സുഖം സുഭ’’ന്തിആദിനാ സങ്ഖതേ പരിക്ഖതേ, അലങ്കതേതി അത്ഥോ. തണ്ഹാ ഹി ദുക്ഖസ്സ സമുദയോതി അജാനന്തോ ബാലോ ‘‘അഹോ വതാഹം കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ഖത്തിയമഹാസാലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൪൨) പരിതസ്സന്തോ കായസങ്ഖാരേ പരിക്ഖരോതി. തണ്ഹാപരിക്ഖാരേതി വാ തണ്ഹായ പരിവാരഭൂതേ. തണ്ഹാവത്ഥും ഹി ചക്ഖാദിം, രൂപാദിഞ്ച അഭിസങ്ഖരിത്വാ തംസമങ്ഗീനം ദേന്താ സങ്ഖരാ തണ്ഹായ ഉപനേന്താ തസ്സാ പരിവാരാ വിയ ഹോന്തീതി. ഗതിവിസേസേ ബ്രഹ്മലോകാദികേ. അനേകസതപസുബദ്ധഭിംസനോ വാജപേയ്യാദികോ യഞ്ഞോ. അമരണത്ഥാതി ഗഹിതാ ദുക്കരകിരിയാ അമരതപോ. അമരോ വാ ദേവോ വാ ഭവേയ്യം, ദേവഞ്ഞതരോ വാതി പവത്തിതാ വതചരിയാ അമരതപോ. ദുക്ഖത്താ വാ മരോ മാരകോ തപോ അമരതപോ. ദിട്ഠേ അദിട്ഠസദ്ദോ വിയ മരേ അമരസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ.

ജാതിആദിപപാതദുക്ഖജനനതോ മരുപ്പപാതസദിസതാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസ്സ വുത്താ. ‘‘മഹാപരിളാഹജനിക’’ന്തി ഇമിനാ അനുദഹനട്ഠേന തിണുക്കാസദിസതം പുഞ്ഞഫലസ്സ ദസ്സേതി. അപ്പസ്സാദതഞ്ചാതി ച-സദ്ദേന അധികുട്ടനവിനിവിജ്ഝനഅങ്ഗപച്ചങ്ഗപലിഭഞ്ജനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തപ്പച്ചയന്തി തസ്സ വിപരിണാമദുക്ഖസഭാവസ്സ സുഗതിഫലസ്സ പച്ചയഭൂതം. രമണീയഭാവേന ച അസ്സാദഭാവേന ച ഗയ്ഹമാനം പുഞ്ഞഫലം ദീപസിഖാമധുലിത്തസത്ഥധാരാസദിസം. തദത്ഥോ ച പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ തംനിപാതലേഹനസദിസോ വുത്തോ. ‘‘സുഖോ ഇമിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ തരുണായ മുദുകായ ലോമസായ ബാഹായ സമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൯) സുഖസഞ്ഞായ അസുഭഭാവസ്സ അസല്ലക്ഖണേനേവ ഏകച്ചകാമപരിഭോഗോതി ബാലോ വിയ ഗൂഥകീളനം, കിലേസാഭിഭൂതതായ കോധാരതിഅഭിഭൂതോ അസവസോ മരിതുകാമോ വിയ വിസഖാദനം സമ്പതി കിരിയാഖണേ, ആയതിം ഫലക്ഖണേ ച ജിഗുച്ഛനീയം, ദുക്ഖഞ്ച അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി. ലോഭസഹഗതസ്സ വാ ഗൂഥകീളനസദിസതാ, ദോസസഹഗതസ്സ വിസഖാദനസദിസതാ യോജേതബ്ബാ. സഭയസ്സാപി പിസാചനഗരസ്സ കാമഗുണസമിദ്ധിയാ സുഖവിപല്ലാസഹേതുഭാവോ വിയ ആരുപ്പവിപാകാനം നിരന്തരതായ, അനുപലക്ഖിയമാനഉപ്പാദവയാനം ദീഘസന്താനതായ അഗയ്ഹമാനവിപരിണാമാനം സങ്ഖാരവിപരിണാമദുക്ഖഭൂതാനമ്പി നിച്ചാദിവിപല്ലാസഹേതുഭാവോതി, തേസം പിസാചനഗരസദിസതാ, തദഭിമുഖഗമനസദിസതാ ച ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരസ്സ യോജേതബ്ബാ.

അവിജ്ജാഭാവതോവ സങ്ഖാരഭാവോ, ന അഭാവതോതി സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാപച്ചയഭാവേ സങ്ഖേപേന അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച വുത്തമത്ഥം സുത്തേന സമത്ഥേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദിനാ സുത്തപദം ആഭതം. തത്ഥ അവിദ്വാതി അവിദ്ദസു. അവിജ്ജാഗതോതി അവിജ്ജായ സമന്നാഗതോ, അപ്പഹീനാവിജ്ജോതി അധിപ്പായോ.

പട്ഠാനപച്ചയകഥാവണ്ണനാ

൫൯൪. താവാതി വത്തബ്ബന്തരാപേക്ഖോ നിപാതോ, തേന ‘‘അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ’’തി ഇദം താവ സിദ്ധം, ഇദം പന അപരം വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ‘‘ഇദം പന വത്തബ്ബ’’ന്തി യമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, തം ദസ്സേതും പച്ചയധമ്മാ നാമ യേസം പച്ചയാ ഹോന്തി, യഥാ വാ പച്ചയാ ഹോന്തി, തദുഭയേസം ബഹുഭാവതോ അനേകധാവ പച്ചയാ ഹോന്തീതി അവിജ്ജായപി തം ആസങ്കന്തോ പുച്ഛി ‘‘കതമേസം സങ്ഖാരാനം കഥം പച്ചയോ ഹോതീ’’തി, പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദയോ ബഹൂ സങ്ഖാരാ വുത്താ. അവിജ്ജാ ച തേസം പച്ചയോ ഹോതി, ന സബ്ബേസം ഏകധാവ ഹോതി, തസ്മാ ഇമേസം സങ്ഖാരാനം ഏവം പച്ചയോ ഹോതീതി ഇദം വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. തത്രാതി തസ്മിം പച്ചയഭാവേ. യദിപി ‘‘കതമേസം സങ്ഖാരാന’’ന്തിആദിനാ അസാധാരണതോ പുച്ഛാ ആരദ്ധാ, ഏകദേസേന പന സമുദായോപലക്ഖണമേതന്തി ദ്വാദസന്നം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനം യഥാസകം പച്ചയുപ്പന്നാനം പച്ചയഭാവോ വത്തബ്ബോതി തം ദസ്സേതും, അവിജ്ജായ വാ പച്ചയഭാവേ പുച്ഛിതേ തപ്പസങ്ഗേന സബ്ബേസമ്പി പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവം വിസജ്ജേതുകാമോ പച്ചയേ താവ പാളിനയേനേവ ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതാ ഹീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ച ഭഗവതാ ചതുവീസതി പച്ചയാ വുത്താതി സമ്ബന്ധോ. തേസം വസേന അവിജ്ജാദീനം പച്ചയഭാവോ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

‘‘ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാ’’തി ഇമിനാ വചനേന ഹേതുനോ, അധിപതിപച്ചയാദിഭൂതസ്സ ച ഗഹണം സിയാതി തം നിവാരേന്തോ ആഹ ‘‘ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി. ഏവമ്പി സോ ഏവ ദോസോ ആപജ്ജതീതി പുന ആഹ ‘‘ഹേതുഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. തേന ന ഇധ ഹേതുസദ്ദേന ധമ്മഗ്ഗഹണം കതം, അഥ ഖോ ധമ്മസ്സ സത്തിവിസേസോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതി. തസ്സ ഹി പച്ചയസദ്ദസ്സ ച സമാനാധികരണതം സന്ധായ ‘‘ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ച, ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ’’തി ച വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ പരതോ പാളിയം ‘‘ഹേതൂ ഹേതു…പേ… ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) തേന തേന ഹേതുഭാവാദിഉപകാരേന തസ്സ തസ്സ ധമ്മസ്സ ഉപകാരകത്തം വുത്തം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായം പന ‘‘യോ ഹി ധമ്മോ യം ധമ്മം അപ്പച്ചക്ഖായ തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ, സോ തസ്സ പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ), ‘‘മൂലട്ഠേന ഉപകാരകോ ധമ്മോ ഹേതുപച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. അട്ഠ. പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ) ച ഏവമാദിനാ ധമ്മപട്ഠാനനിദ്ദേസേന ധമ്മതോ അഞ്ഞാ ധമ്മസത്തി നാമ നത്ഥീതി ധമ്മേഹേവ ധമ്മസത്തിവിഭാവനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇധാപി വാ ‘‘ഹേതു ച സോ പച്ചയോ ചാ’’തി ധമ്മേനേവ ധമ്മസത്തിം ദസ്സേതി. ന ഹി ‘‘ഹേതുപച്ചയോ’’തിആദികോ ഉദ്ദേസോ കുസലാദിഉദ്ദേസോ വിയ ധമ്മപ്പധാനോ, അഥ ഖോ ധമ്മാനം ഉപകാരകഭാവപ്പധാനോതി.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ തബ്ഭാവേന പച്ചയഭാവം ആരമ്മണാദീസു അതിദിസതി ‘‘ആരമ്മണഞ്ച തം പച്ചയോ ചാതി ആരമ്മണപച്ചയോ, ആരമ്മണം ഹുത്വാ പച്ചയോ, ആരമ്മണഭാവേന പച്ചയോതി അത്ഥോ’’തി, ന കമ്മധാരയമത്തം.

൫൯൫. വചനാവയവോതി സാധനാവയവം സന്ധായാഹ. വചനസഭാവഞ്ഹി സാധനം പരേസം അവിദിതത്ഥഞാപനതോ ലോകേ സാധനന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം. തഥാ ഹി നം അവയവലക്ഖണം, വചനസഭാവഞ്ച സാധനം, അവയവപക്ഖാദീനി വചനാനി സാധനന്തി ച ഞായവാദിനോ വദന്തി. പടിഞ്ഞാ, ഹേതൂതിആദീസൂതി പടിഞ്ഞാ, ഹേതു, ഉദാഹരണ, ഉപനയ, നിഗമനാനി. ഉദാഹരണസാധമ്മിയാ സാധ്യസാധനം ഹേതു. വിരൂപോ ഹേതൂതി ച ഏവമാദീസു കാരണം യം കിഞ്ചി കാരണലക്ഖണം, സമ്പാപകലക്ഖണമ്പി വാ. ആദി-സദ്ദേന തസ്സാപി സങ്ഗഹേതബ്ബതായ, ഞാപകലക്ഖണം പന വചനാവയവഗ്ഗഹണേന ഗഹിതം. കാമം മൂലമ്പി കാരണലക്ഖണം കാരണമേവ, കാരണന്തി പനേത്ഥ പച്ചയഹേതു ഗഹിതോ. മൂലന്തി ഹേതുഹേതൂതി കാരണവിസേസവിസയത്താ മൂലസ്സ വിസും ഗഹണം. ഏതീതി ഏതസ്സ അത്ഥവചനം വത്തതീതി, തഞ്ച ഉപ്പത്തിട്ഠിതീനം സാധാരണവചനം. തേനേവാഹ ‘‘തിട്ഠതി വാ ഉപ്പജ്ജതി വാ’’തി. ഏകച്ചോ ഹി പച്ചയോ ഠിതിയാ ഏവ ഉപകാരകോ ഹോതി യഥാ പച്ഛാജാതപച്ചയോ, ഏകച്ചോ ഉപ്പത്തിയാ ഏവ യഥാ അനന്തരാദികോ, ഏകച്ചോ ഉഭയസ്സ യഥാ ഹേതുആദയോ.

ഉപകാരകലക്ഖണോതി ച ധമ്മേന ധമ്മസത്തിം ഉപകാരം ദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഹിനോതി പതിട്ഠാതി ഏത്ഥാതി ഹേതു, അനേകത്ഥത്താ ധാതുസദ്ദാനം ഹി-സദ്ദോ മൂലസദ്ദോ വിയ പതിട്ഠത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഹിനോതി വാ ഏതേന കമ്മനിദാനഭൂതേന ഉദ്ധം ഓജം അതിഹരന്തേന മൂലേന വിയ പാദപോ തപ്പച്ചയം ഫലം ഗച്ഛതി പവത്തതി വുദ്ധിം വിരുള്ഹിം ആപജ്ജതീതി ഹേതു. അത്തനോ ഫലം കരോതീതി കാരണം. നിദദാതി ദസ്സേന്തം വിയ ഹോതീതി നിദാനം. സമ്ഭവതി തം ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ. പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോതി പച്ചയഹേതുസദ്ദേഹി ഇതരേസമ്പി സമാനത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേപി കാരണവിസേസവിസയോ ഹേതുസദ്ദോ, കാരണസാമഞ്ഞവിസയോ പച്ചയസദ്ദോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മൂലട്ഠേനാ’’തിആദിമാഹ. ഹേതുഅത്ഥോ, പച്ചയട്ഠോ ച ഹേട്ഠാ പപഞ്ചവസേന വുത്തോതി തം സങ്ഖിപ്പം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സങ്ഖേപതോ…പേ… ഹേതുപച്ചയോ’’തി.

യഥാ സാലിവീഹിബീജാദീനി തംതംഓസധീനം സാലിവീഹിആദിഭാവസ്സ സാധകാനി, മണിആദിപ്പഭാവത്ഥൂനി ച നീലാദിവണ്ണാനി നീലാദിപ്പഭാസാധകാനി, ഏവം ഹേതുപച്ചയോ യഥാരഹം അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം കുസലാദിഭാവസ്സ സാധകോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സോ സാലിആദീന’’ന്തിആദിനാ. ആചരിയാനന്തി ച രേവതാചരിയം സന്ധായാഹ. ഏവം സന്തേതി ഹേതുപച്ചയോ യദി കുസലാദിഭാവസാധകോ, ഏവം സതി. ന സമ്പജ്ജതി ന സിജ്ഝതി. യഥാ കുസലാകുസലഹേതു തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ കുസലാകുസലഭാവായ ന പരിയത്തോ, ഏവം അബ്യാകതോപി ഹേതു തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അബ്യാകതഭാവായ. സഭാവേനേവ ഹി തം അബ്യാകതന്തി ആഹ ‘‘ന ഹി സോ തേസം കുസലാദിഭാവം സാധേതീ’’തി. ഹേതുപച്ചയോ ച തേസം ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘ന ച പച്ചയോ ന ഹോതീ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം പാളിയാ സമത്ഥേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. വിനാ ഏതേനാതി ഏതേന ഹേതുനാ അബ്യാകതഭാവസാധകേന വിനാ അഹേതുകത്താ, അബ്യാകതഭാവോ സിദ്ധോ സഭാവേനേവാതി അധിപ്പായോ.

‘‘യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസി കരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’’തിആദി (അ. നി. ൧.൬൭) വചനേഹി കുസലഭാവസ്സ യോനിസോമനസികാരപ്പടിബദ്ധതാ സിദ്ധാതി ആഹ ‘‘യോനിസോമനസികാരപ്പടിബദ്ധോ കുസലഭാവോ’’തി. ഏതേനേവ അകുസലഅബ്യാകതഭാവാപി കുസലഭാവോ വിയ ന ഹേതുപടിബദ്ധാതി ദസ്സിതം ഹോതി. യം പനേകേ മഞ്ഞേയ്യും ‘‘അഹേതുകഹേതുസ്സ അകുസലഭാവോ വിയ സഹേതുകഹേതൂനമ്പി സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ, അഞ്ഞേസം തംസമ്പയുത്താനം ഹേതുപടിബദ്ധോ’’തി, തസ്സ ഉത്തരം വത്തും ‘‘യദി ചാ’’തിആദിമാഹ. അലോഭോ കുസലോ വാ സിയാ അബ്യാകതോ വാതി യദി അലോഭോ സഭാവതോ കുസലോ, സോ കുസലസഭാവത്താ അബ്യാകതോ ന സിയാ. അഥ അബ്യാകതോ തംസഭാവത്താ കുസലോ ന സിയാ അലോഭസഭാവസ്സ അദോസത്താഭാവോ വിയ. യസ്മാ പന ഉഭയഥാപി ഹോതി, തസ്മാ യഥാ ഉഭയഥാ ഹോന്തേസു സദ്ധാദീസു സമ്പയുത്തേസു ഹേതുപടിബദ്ധം കുസലാദിഭാവം പരിയേസേഥ, ന സഭാവതോ, ഏവം ഹേതൂസുപി കുസലാദിതാ അഞ്ഞപടിബദ്ധാ പരിയേസിതബ്ബാ, ന സഭാവതോതി യം വുത്തം ‘‘സമ്പയുത്തഹേതൂസു സഭാവതോവ കുസലാദിഭാവോ’’തി, തം ന യുജ്ജതി. സാ പന പരിയേസിയമാനാ യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധാ ഹോതീതി ഹേതൂസു വിയ സമ്പയുത്തേസുപി യോനിസോമനസികാരാദിപടിബദ്ധോ കുസലാദിഭാവോ, ന ഹേതുപടിബദ്ധോതി സിദ്ധം ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

വിരുള്ഹമൂലാ വിയാതി ഏതേന മൂലാനി വിയ മൂലാനീതി ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേനാ’’തി. സ്വായം ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലാബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി ഏവം സത്തധാ പഞ്ഹാവാരേ നിദ്ദിട്ഠോ. യം പന വുത്തം ഹേതുകിച്ചം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം, തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧), തത്ഥ പഠമോ ഹേതുസദ്ദോ പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ പച്ചയധമ്മനിദ്ദേസോ, തേനസ്സ ഹേതുഭാവേന ഉപകാരകതാ ഹേതുപച്ചയതാതി ദസ്സേതി. ദുതിയോ പച്ചയുപ്പന്നവിസേസനം, തേന ന യേസം കേസഞ്ചി സമ്പയുത്തകാനം ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, അഥ ഖോ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താനമേവാതി ദസ്സേതി. നനു ച സമ്പയുത്തസദ്ദസ്സ സാപേക്ഖത്താ ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ അവിജ്ജമാനേപി അഞ്ഞസ്സ അപേക്ഖിതബ്ബസ്സ അനിദ്ദിട്ഠത്താ ഹേതൂ അത്തനാവ സമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി? നായമേകന്തോ. ഹേതുസദ്ദോ ഹി പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠോ ‘‘ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഏത്ഥേവ ബ്യാവടോ യദാ ഗയ്ഹതി, ന തദാ സമ്പയുത്തവിസേസനം ഹോതീതി സമ്പയുത്തഅവിസിട്ഠാ യേ കേചി ഗഹിതാ ഭവേയ്യുന്തി. നനു ച യഥാ ‘‘അരൂപിനോ ആഹാരാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം, അരൂപിനോ ഇന്ദ്രിയാ സമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി ച വുത്തേ ദുതിയേന ആഹാരഗ്ഗഹണേന, ഇന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന ച വിനാപി ആഹാരിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തി, ഏവമിധാപി സിയാതി? ന, ആഹാരിന്ദ്രിയാസമ്പയുത്തസ്സ വജ്ജേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. വജ്ജേതബ്ബാഭാവതോ ഹി തത്ഥ ദുതിയേ ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേ അസതിപി തംസമ്പയുത്തകാവ ഗയ്ഹന്തീതി തം ന കതം, ഇധ പന വജ്ജേതബ്ബം അത്ഥീതി കത്തബ്ബം ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണം. ഏവമ്പി ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം സോ ഏവ സമ്പയുത്തകഹേതൂതി വിസേസനസ്സ അകതത്താ യോ കോചി ഹേതു യസ്സ കസ്സചി ഹേതുസമ്പയുത്തസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, പച്ചത്തനിദ്ദിട്ഠസ്സേവ ഹേതുനോ പുന സമ്പയുത്തവിസേസനഭാവേന വുത്തത്താ. ഏതദത്ഥമേവ ഹി വിനാപി ദുതിയേന ഹേതുസദ്ദേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവേ സിദ്ധേപി തസ്സ ഗഹണം കതം.

അഥ വാ അസതി ദുതിയേ ഹേതുസദ്ദേ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, ന പന ഹേതൂനന്തി ഏവമ്പി ഗഹണം സിയാതി തന്നിവാരണത്ഥം സോ വുത്തോ. തേന ഹേതുസമ്പയുത്തഭാവം യേ ലഭന്തി, തേസം സബ്ബേസം ഹേതൂനം, അഞ്ഞേസമ്പി ഹേതൂ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോതി ദസ്സിതം ഹോതി. യസ്മാ പന ഹേതുഝാനമഗ്ഗാ പതിട്ഠാമത്താദിഭാവേന അഞ്ഞധമ്മനിരപേക്ഖാ, ന ആഹാരിന്ദ്രിയാ വിയ സാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ ഏതേസ്വേവ ദുതിയം ഹേതാദിഗ്ഗഹണം കതം. ആഹാരിന്ദ്രിയാ പന ആഹരിതബ്ബഈസിതബ്ബാപേക്ഖാ ഏവ, തസ്മാ തേ വിനാപി ദുതിയേന ആഹാരിന്ദ്രിയഗ്ഗഹണേന അത്തനാ ഏവ ആഹരിതബ്ബേ, ഈസിതബ്ബേ ച ആഹാരിന്ദ്രിയഭൂതേ, അഞ്ഞേ ച സമ്പയുത്തകേ പരിച്ഛിന്ദന്തീതി തം തത്ഥ ന കതം. ഇധ ച ദുതിയേന ഹേതുഗ്ഗഹണേന പച്ചയുപ്പന്നാനം ഹേതുനാ, പച്ചയഭൂതേനേവ ച സമ്പയുത്താനം ഹേതൂനം, അഞ്ഞേസഞ്ച പരിച്ഛിന്നത്താ പുന വിസേസേന കിച്ചം നത്ഥീതി പഞ്ഹാവാരേ ‘‘കുസലാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാന’’ന്തിആദീസു ദുതിയം ഹേതുഗ്ഗഹണം ന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൫൯൬. ആരമ്മണഭാവേനാതി വിസയഭാവേന, ആലമ്ബിതബ്ബഭാവേനാതി അത്ഥോ. ആരഭിത്വാപീതി പി-സദ്ദേന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – രൂപായതനാദിമത്തേ യസ്മിം കിസ്മിഞ്ചി ഏകസ്മിം അട്ഠത്വാ ‘‘യം യം ധമ്മം ആരബ്ഭാ’’തി (പട്ഠാ ൧.൧.൨) അനിയമേന സബ്ബരൂപായതനാനം…പേ… സബ്ബധമ്മായതനാനഞ്ച ആരമ്മണപച്ചയഭാവസ്സ വുത്തത്താ രൂപാദിഭേദേന ഛബ്ബിധേസു സങ്ഖതാസങ്ഖതപഞ്ഞത്തിധമ്മേസു ന കോചി ധമ്മോ ആരമ്മണപച്ചയോ ന ഹോതീതി. സ്വായം ആരമ്മണപച്ചയഭാവോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതോ ഏവ. ആലമ്ബിത്വാതി ഗഹേത്വാ. ഏകന്തസാരമ്മണഭാവതോ അനാരബ്ഭ പവത്തി ഏവ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ആരബ്ഭേവാ’’തി. സ്വായം ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലസ്സ, അകുസലസ്സാ’’തി ഏവം നവപ്പകാരോ വേദിതബ്ബോ.

൫൯൭. ജേട്ഠകട്ഠേനാതി പമുഖഭാവേന. അത്താധീനാനഞ്ഹി പതിഭൂതോ ധമ്മോ അധിപതി. സോ തേസം പമുഖഭാവേന പവത്തതി. ‘‘ഛന്ദവതോ കിം നാമ ന സിജ്ഝതീ’’തിആദികം പുരിമാഭിസങ്ഖാരൂപനിസ്സയം ലഭിത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തുപ്പാദേ ഛന്ദാദയോ ധുരഭൂതാ ജേട്ഠകഭൂതാ സമ്പയുത്തധമ്മേ സാധയമാനാ വസേ വത്തയമാനാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി, സമ്പയുത്തധമ്മാ ച തേസം വസേന വത്തന്തി ഹീനാദിഭാവേന തദനുവത്തനതോ, തേന തേ അധിപതിപച്ചയാ ഹോന്തി. ഗരുകാതബ്ബമ്പി ആരമ്മണം തന്നിന്നപോണപബ്ഭാരാനം അസ്സാദനപച്ചവേക്ഖണമഗ്ഗഫലാനം അത്തനോ വസേ വത്തയമാനം വിയ പച്ചയോ ഹോതി. തസ്മാ അയം അത്താധീനാനം പതിഭാവേന ഉപകാരകത്താ അധിപതിപച്ചയോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഛന്ദാധിപതീതി ഛന്ദസങ്ഖാതോ അധിപതി, ഛന്ദം ധുരം ഛന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ചിത്തുപ്പത്തികാലേ ഉപ്പന്നസ്സ കത്തുകമ്യതാഛന്ദസ്സേതം നാമം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കസ്മാ പന യഥാ ഹേതുപച്ചയനിദ്ദേസേ ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൧) വുത്തം, ഏവമിധ ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൩) നയേന വുത്തന്തി? ഏകക്ഖണേ അഭാവതോ. ഹേതവോ ഹി ദ്വേ തയോപി ഏകക്ഖണേ ഹേതുപച്ചയാ ഹോന്തി, മൂലട്ഠേന ഉപകാരകഭാവസ്സ അവിജഹനതോ. അധിപതി പന ജേട്ഠകട്ഠേന ഉപകാരകോ, ന ച ഏകക്ഖണേ ബഹൂ ജേട്ഠകാ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏകതോ ഉപ്പന്നാനമ്പി തേസം ഏകക്ഖണേ അധിപതിപച്ചയഭാവോ നത്ഥീതി ‘‘അധിപതീ അധിപതിസമ്പയുത്തകാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘ഛന്ദാധിപതി ഛന്ദസമ്പയുത്തകാന’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം.

യം യം ധമ്മന്തി യം യം ആരമ്മണധമ്മം. ഗരും കത്വാതി ഗരുകാരചിത്തീകാരവസേന വാ അസ്സാദനവസേന വാ ഗരുകാരികം ലദ്ധബ്ബം അവിജഹിതബ്ബം അനവഞ്ഞാതം കത്വാ. തേ തേ ധമ്മാതി തേ തേ ഗരുകാതബ്ബാ ധമ്മാ. തേസം തേസന്തി തംതംഗരുകാരകധമ്മാനം. അധിപതിപച്ചയേനാതി ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയേന. സ്വായം ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ സഹജാതാരമ്മണേഹി, അകുസലസ്സ ആരമ്മണേനേവ, അബ്യാകതസ്സ സഹജാതാരമ്മണേഹി, കുസലാബ്യാകതസ്സ സഹജാതേനേവാതി കുസലമൂലാ ചത്താരോ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ സഹജാതാരമ്മണേഹി, അബ്യാകതസ്സ സഹജാതേനേവ, തഥാ അകുസലാബ്യാകതസ്സാതി അകുസലമൂലാ തയോ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ സഹജാതാരമ്മണേഹി, കുസലസ്സ ആരമ്മണേനേവ, തഥാ അകുസലസ്സാതി അബ്യാകതമൂലാ തയോ’’തി സങ്ഖേപതോ ദസപ്പകാരോ അധിപതിപച്ചയോ. ഏത്ഥ ച സത്തധാ സഹജാതാധിപതി, സത്തധാ ആരമ്മണാധിപതി വേദിതബ്ബോ.

൫൯൮. അന്തരായതീതി അന്തരം, ബ്യവധായകന്തി അത്ഥോ. നാസ്സ അന്തരം വിജ്ജതീതി അനന്തരോ, അനന്തരോ ച സോ പച്ചയോ ചാതി അനന്തരപച്ചയോ. ‘‘അത്ഥാനന്തരതാ അനന്തരപച്ചയോ, കാലാനന്തരതാ സമനന്തരപച്ചയോ’’തിആദിനാ ബഹുധാ പപഞ്ചയന്തി, അസാരം ഗന്ഥവിത്ഥാരം കരോന്തി. യഥാ പവത്തിഓകാസദാനവിസേസഭാവേന നത്ഥിവിഗതപച്ചയാ വുത്താ, ന ഏവം അനന്തരസമനന്തരപച്ചയാ, ഏതേ പന ചിത്തനിയമഹേതുഭാവേന വുത്താതി തം ചിത്തനിയമഹേതുഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹി ഏസാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതിആദി ചിത്തനിയമോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സന്തീരണാനന്തരാ വോട്ഠബ്ബനം, ചുതിഅനന്തരാ പടിസന്ധീതി യസ്സ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ യം യം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ തസ്സ തദനന്തരുപ്പാദനിയമോ തംതംസഹകാരിപച്ചയവിസിട്ഠസ്സ പുരിമപുരിമചിത്തസ്സേവ വസേന ഇജ്ഝതീതി ദസ്സേതി.

അത്ഥാനന്തരതായാതി അത്ഥേന കേനചി ധമ്മേന അനന്തരതായ. കാലാനന്തരതായാതി കാലഭേദേന അനന്തരതായ. ആചരിയാനന്തി ഇധാപി രേവതാചരിയമേവ സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം കാലാനന്തരതായ സമനന്തരപച്ചയഭാവേ, തസ്മിം വാ യഥാവുത്തവിരോധേ. ഭാവനാബലേന പന വാരിതത്താതി ഏത്ഥ യഥാ രുക്ഖസ്സ വേധേ ദിന്നേ പുപ്ഫിതും സമത്ഥസ്സേവ പുപ്ഫനം ന ഹോതി, വേധേ പന അപനീതേ തായ ഏവ സമത്ഥതായ പുപ്ഫനം ഹോതി, ഏവമിധാപി ഭാവനാബലേന വാരിതത്താ സമുട്ഠാപനസമത്ഥസ്സേവ അസമുട്ഠാപനം, തസ്മിഞ്ച അപഗതേ തായ ഏവ സമത്ഥതായ സമുട്ഠാപനം ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തമ്പി വചനം കാലാനന്തരതാ നത്ഥി സത്താഹാദിനാ കാലേന അന്തരിതഭാവതോ. ഏതദേവ ‘‘കാലന്തരിതതാ അത്ഥി’’ ഇച്ചേവ വദാമ. നനു ച കാലോ നാമ കോചി പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി വദേയ്യാതി ആസങ്കന്തോ ആഹ ‘‘കാലാനന്തര…പേ… ലദ്ധീ’’തി.

ബ്യഞ്ജനമത്തതോവേത്ഥ നാനാകരണം പച്ചേതബ്ബം, ന അത്ഥതോതി ഉപചയസന്തതിഅധിവചനനിരുത്തിപദാനം വിയ സദ്ദത്ഥമത്തതോ നാനാകരണം, ന വചനീയത്ഥതോതി അധിപ്പായോ. തേനേവ സദ്ദത്ഥവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുരിമപച്ഛിമാനം നിരോധുപ്പാദന്തരാഭാവതോ നിരന്തരുപ്പാദനസമത്ഥതാ അനന്തരപച്ചയഭാവോ. രൂപകലാപാനം വിയ സണ്ഠാനാഭാവതോ, പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം സഹാവട്ഠാനാഭാവതോ ച ‘‘ഇദമിതോ ഹേട്ഠാ, ഉദ്ധം, തിരിയ’’ന്തി വിഭാഗാഭാവാ അത്തനാ ഏകത്തമിവ ഉപനേത്വാ സുട്ഠു അനന്തരഭാവേന ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ സമനന്തരപച്ചയതാ. ഉപ്പാദനസമത്ഥതാതി ച അബ്യാപാരത്താ ധമ്മാനം യസ്മിം യദാകാരേ നിരുദ്ധേ, വത്തമാനേ വാ സതി തംതംവിസേസവന്തോ ധമ്മാ ഹോന്തി, തസ്സ സോവ ആകാരോ വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മാനം പവത്തിമത്തമേവ ച ഉപാദായ കാലവോഹാരോതി നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഫലസമാപത്തീനം അസഞ്ഞഭവാ ചവന്തസ്സ, പുരിമചുതിപച്ഛിമപടിസന്ധീനഞ്ച നിരോധുപ്പാദനിരന്തരതായ കാലന്തരതാ നത്ഥി. ന ഹി തേസം അന്തരാ അരൂപധമ്മപ്പവത്തി അത്ഥി, യം ഉപാദായ കാലന്തരതാ വുച്ചേയ്യ, ന ച രൂപധമ്മപ്പവത്തി അരൂപധമ്മപ്പവത്തിയാ അന്തരം കരോതി അഞ്ഞസന്താനത്താ. രൂപാരൂപസന്തതിയോ ഹി ദ്വേ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസസഭാവത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരഭാവേന പവത്തമാനാപി വിസുംയേവ ഹോന്തി. ഏകസന്തതിയഞ്ച പുരിമപച്ഛിമാനം മജ്ഝേ പവത്തമാനം തംസന്തതിപരിയാപന്നതായ അന്തരകാരകം ഹോതി. താദിസഞ്ച കിഞ്ചി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഫലസമാപത്തീനം മജ്ഝേ നത്ഥി, ന ച അഭാവോ അന്തരകാരകോ ഹോതി അഭാവത്താ ഏവ. തസ്മാ ജവനാനന്തരസ്സ ജവനസ്സ വിയ, ഭവങ്ഗാനന്തരസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ വിയ ച നിരന്തരതാ സുട്ഠു അനന്തരതാ ഹോതീതി തഥാ ഉപ്പാദനസമത്ഥതാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനചുതീനമ്പി ദട്ഠബ്ബാ. ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവോ ചേത്ഥ അനന്തരപച്ചയാദീനം പാകടോതി ഉപ്പാദനസമത്ഥതാവ വുത്താ. പച്ചുപ്പന്നാനം പന ധമ്മാനം പുബ്ബന്താപരന്തപരിച്ഛേദേന ഗഹിതാനം ഉപ്പജ്ജതീതി വചനം അലഭന്താനം ‘‘അതീതോ ധമ്മോ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൪) അനന്തരാദിപച്ചയഭാവോ വുത്തോതി ന സോ ഉപ്പത്തിയാ ഏവാതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി കുസലാദിഗ്ഗഹണം വിയ പച്ചുപ്പന്നഗ്ഗഹണം അപരിച്ഛേദം. യതോ ഉപ്പത്തിമത്തസമങ്ഗിനോ ഏവ ഗഹണം സിയാ. തേനേവ ച അതീതത്തികേ പടിച്ചവാരാദയോ ന സന്തീതി. തസ്സ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, കുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അകുസലസ്സാ’’തി സത്തധാ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

൫൯൯. ഉപ്പജ്ജമാനോവ സഹ ഉപ്പാദനഭാവേനാതി ഏത്ഥാപി ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയഭാവേന പാകടേന ഠിതിയാപി പച്ചയഭാവം നിദസ്സേതീതി ദട്ഠബ്ബം, അഞ്ഞഥാ പദീപനിദസ്സനം ന യുജ്ജേയ്യ. പദീപോ ഹി പഭാസസ്സ ഠിതിയാപി പച്ചയോ, ന ഉപ്പത്തിയാ ഏവ. പച്ചയുപ്പന്നാനം സഹജാതഭാവേന ഉപകാരകതാ സഹജാതപച്ചയതാ. ഓക്കന്തിക്ഖണേതി പടിസന്ധിക്ഖണേ. തസ്മിം ഹി ഖണേ നാമരൂപം ഓക്കന്തം വിയ പരലോകതോ ആഗന്ത്വാ ഇധ മാതുകുച്ഛിആദിം പവിസന്തം വിയ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സോ ഖണോ ഓക്കന്തിക്ഖണോതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച രൂപന്തി ഹദയവത്ഥുയേവ അധിപ്പേതം. തഞ്ഹി നാമസ്സ, നാമഞ്ച തസ്സ സഹജാതപച്ചയോ ഹോതി. ചിത്തചേതസികാതി പവത്തിയം ചത്താരോ ഖന്ധാ പടിസന്ധിക്ഖണേ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം അഭാവതോ. രൂപിനോ ധമ്മാതി ഹദയവത്ഥും സന്ധായാഹ. തത്ഥ യദിപി പുബ്ബേ ‘‘ഓക്കന്തിക്ഖണേ നാമരൂപ’’ന്തി വുത്തം, തഥാപി തേന ഖണന്തരേ സഹജാതപച്ചയഭാവോ രൂപധമ്മാനം ന നിവാരിതോതി തന്നിവാരണത്ഥമിദം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. കിഞ്ചി കാലേതി കേചി കിസ്മിഞ്ചി കാലേതി അത്ഥോ, തേന രൂപിനോ ധമ്മാ കേചി വത്ഥുഭൂതാ കിസ്മിഞ്ചി പടിസന്ധികാലേതി അഞ്ഞേസം രൂപധമ്മാനം, വത്ഥുനോ ച പവത്തിയം അരൂപധമ്മാനം സഹജാതപച്ചയഭാവം പുബ്ബേ അനിവാരിതം നിവാരേതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘കിഞ്ചി കാല’’ന്തി വാ ‘‘കിസ്മിഞ്ചി കാലേ’’തി വാ വത്തബ്ബേ തഥാ അവത്വാ വിഭത്തിവിപല്ലാസം കത്വാ വുത്തം. തേന കിഞ്ചീതി ഉപയോഗേകവചനം. ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധേ പച്ചത്തബഹുവചനം ജായതി. ‘‘കാലേ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധേ ഭുമ്മേകവചനന്തി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. പുരിമേന ച ‘‘ഏകോ ഖന്ധോ, വത്ഥു ച തിണ്ണന്നം ഖന്ധാന’’ന്തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൯) ആദിവചനേന നാമസഹിതം ഏവ വത്ഥു നാമസ്സ പച്ചയോതി വത്തബ്ബേ ആപന്നേ ഇതരേന കേവലസ്സ ച തഥാവത്തബ്ബതം ദസ്സേതി. സ്വായം സഹജാതപച്ചയോ ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, കുസലാബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ, അകുസലാബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൧൯) നവവിധോ വേദിതബ്ബോ.

൬൦൦. അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകതാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ. തഥാ ഹിസ്സ തിദണ്ഡം നിദസ്സിതം. ഉപകാരകതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞതാവസേനേവ ദട്ഠബ്ബാ, ന സഹജാതതാദിവസേന. സഹജാതാദിപച്ചയോ ഹോന്തോയേവ ഹി കോചി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ന ഹോതി, ന ച സഹജാതാദിപച്ചയധമ്മേഹി വിനാ ഇമസ്സ പവത്തി അത്ഥി. തഥാ ഹി സഹജാതാദിപച്ചയോ ച ഹോന്തോയേവ ഹി കോചി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഹോതി. യദി ച അത്തനോ ഉപകാരകസ്സ ഉപകാരകതാമത്തം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ സിയാ, പുരേജാതപച്ഛാജാതഭാവേന ഉപകാരസ്സ ഉപകാരകാ വത്ഥുഖന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാ സിയും, ന ച തം ഇച്ഛിതം. തേന വുത്തം ‘‘ഉപകാരകതാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞവസേനേവ ദട്ഠബ്ബാ’’തി. അയഞ്ച ഉപ്പത്തിയാ, ഠിതിയാ ച ഉപകാരകോതി വേദിതബ്ബോ. അയം പന ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സാ’’തി തിവിധോ വേദിതബ്ബോ.

൬൦൧. തരുആദീനം പഥവീ വിയ അധിട്ഠാനാകാരേന പഥവീധാതു സേസധാതൂനം, ചക്ഖാദയോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഉപകാരകാ ചിത്തകമ്മസ്സ പടാദയോ വിയ നിസ്സയാകാരേന ഖന്ധാദയോ തംതംനിസ്സയാനം ഖന്ധാദീനം. പഥവീധാതുയം പതിട്ഠായ ഏവ ഹി സേസധാതുയോ ഉപാദാരൂപാനി വിയ യഥാസകം കിച്ചം കരോന്തി.

അധിട്ഠാനാകാരേനാതി ആധാരാകാരേന. ആധാരാകാരോ ചേത്ഥ തേസം സാതിസയം തദധീനവുത്തിതായ വേദിതബ്ബോ. യതോ ഭൂതാനി അനിദ്ദിസിതബ്ബട്ഠാനാനി വുച്ചന്തി, ഏവഞ്ച കത്വാ ചക്ഖാദീനമ്പി അധിട്ഠാനാകാരേന ഉപകാരകതാ സുട്ഠു യുജ്ജതി. ന ഹി യഥാവുത്തം തദധീനവുത്തിതാവിസേസം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞോ ചക്ഖാദീസു അദേസകാനം അരൂപധമ്മാനം അധിട്ഠാനാകാരോ സമ്ഭവതി. യദിപി യം യം ധമ്മം പടിച്ച യേ യേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തേസം സബ്ബേസം തദധീനവുത്തിഭാവോ. യേന പന പച്ചയഭാവവിസേസേന ചക്ഖാദീനം പടുമന്ദഭാവേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദയോ തദനുവിധാനാകാരേനേവ പവത്തന്തി, സ്വായമിധ തേസം തദധീനവുത്തിതാസിദ്ധോ വിസേസോതി. ഏവഞ്ഹി പച്ചയഭാവസാമഞ്ഞേ സതിപി ആരമ്മണപച്ചയതോ നിസ്സയപച്ചയസ്സ വിസേസോ വിഭാവിതോ ഹോതി. സ്വായം നയോ ഹേട്ഠാ പകാസിതോവ. ഛട്ഠോ പനാതി ഏത്ഥ ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ അരൂപീനം ധമ്മാനം കിസ്മിഞ്ചി കാലേ’’തി ഇദം ന ലബ്ഭതി. യം പനേത്ഥ ലബ്ഭതി ‘‘രൂപിനോ ധമ്മാ കേചീ’’തി, തത്ഥ തേ ഏവ ധമ്മേ ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖായതന’’ന്തിആദി നിദ്ദിട്ഠം. യം രൂപന്തി ഹദയവത്ഥും സന്ധായ വുത്തം. അയം പന നിസ്സയപച്ചയോ തേരസവിധോ. കഥം? സഹജാതതോ കുസലമൂലാ തയോ, തഥാ അകുസലമൂലാ, അബ്യാകതമൂലേസു പന പുരേജാതം ലബ്ഭതി. അബ്യാകതഞ്ഹി അബ്യാകതസ്സ സഹജാതമ്പി പച്ചയോ ഹോതി, പുരേജാതമ്പി കുസലസ്സ പുരേജാതമേവ, തഥാ അകുസലസ്സ, കുസലാബ്യാകതം സഹജാതപുരേജാതതോ കുസലസ്സ, സഹജാതതോ ഏവ അബ്യാകതസ്സ, തഥാ അകുസലാബ്യാകത’’ന്തി ഏവം തേരസ.

൬൦൨. തദധീനവുത്തിതായ അത്തനോ ഫലേന നിസ്സിതോതി യം കിഞ്ചി കാരണം നിസ്സയോതി വത്വാ തത്ഥ യോ ഭുസോ നിസ്സയോ, തം ഉപനിസ്സയോതി നിദ്ധാരേതി. ബലവകാരണഭാവേന ഉപകാരകോതി ആരമ്മണഭാവവസേന അനന്തരം അനുരൂപചിത്തുപ്പാദനസമത്ഥതാവസേന, കേവലഞ്ച ബലവന്തം കാരണം ഹുത്വാ ഉപകാരകോ. തേനാഹ ‘‘സോ’’തിആദി.

തത്ഥ ദാനം ദത്വാതി ദേയ്യധമ്മം ചജിത്വാ. യായ വാ ചേതനായ സോ ദിയ്യതി, സാ ചേതനാ ദാനം. ദത്വാതി തം ചേതനം പരിയോദപേത്വാ വിസുദ്ധം കത്വാ. സീലം സമാദിയിത്വാതി പഞ്ചങ്ഗദസങ്ഗാദിവസേന നിച്ചസീലം ഗണ്ഹിത്വാ. ഇമിനാ സമാദാനവിരതിയേവ ദസ്സിതാ, സമ്പത്തവിരതിസമുച്ഛേദവിരതിയോ പന ലോകേ ‘‘സീല’’ന്തി അപാകടത്താ ന വുത്താ. കിഞ്ചാപി ന വുത്താ, ആരമ്മണപച്ചയോ പന ഹോന്തിയേവ. തത്ഥ സമുച്ഛേദവിരതി സേക്ഖാനംയേവ കുസലസ്സ ആരമ്മണം ഹോതി, ന ഇതരേസം. ഉപോസഥകമ്മന്തി ‘‘പാണം ന ഹനേ, ന ചാദിന്നമാദിയേ’’തി (സു. നി. ൪൦൨) ഏവം വുത്തം ഉപോസഥസീലം. തം ഗരും കത്വാ പച്ചവേക്ഖതീതി തം യഥാവുത്തം കുസലം സേക്ഖോപി പുഥുജ്ജനോപി പച്ചവേക്ഖതി, അരഹാപി തം പച്ചവേക്ഖതേവ. അരഹതോപി ഹി പുബ്ബേ കതം കുസലം കുസലമേവ. യേന പന ചിത്തേന പച്ചവേക്ഖതി, തം കിരിയചിത്തം നാമ ഹോതി. തസ്മാ ‘‘കുസലോ കുസലസ്സാ’’തി ഇമസ്മിം അധികാരേ ന ലബ്ഭതി. പുബ്ബേ സുചിണ്ണാനീതി ‘‘ദത്വാ കത്വാ’’തി ഹി ആസന്നകതാനി വുത്താനി, ഇമിനാ ന ആസന്നകതാനീതി വേദിതബ്ബാനി, ദാനാദീഹി വാ സേസാനി കാമാവചരകുസലാനി ദസ്സേതും ഇദം വുത്തം. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാതി ഝാനം സമാപന്നോ ഝാനതോ വുട്ഠഹിത്വാ. ‘‘ഝാനം വുട്ഠഹിത്വാ’’തിപി പാളി. സേക്ഖാ ഗോത്രഭുന്തി സോതാപന്നം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി ഗോത്രഭും പച്ചവേക്ഖതി. ‘‘വോദാന’’ന്തി ഇദം പന സകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ സന്ധായ വുത്തം. തേസഞ്ഹി തം ചിത്തം വോദാനം നാമ ഹോതി. സേക്ഖാതി സോതാപന്നസകദാഗാമിഅനാഗാമിനോ. മഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാതി മഗ്ഗഫലഭവങ്ഗാതിക്കമവസേന അത്തനാ പടിലദ്ധമഗ്ഗാ വുട്ഠഹിത്വാ, സുദ്ധമഗ്ഗതോയേവ പന വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖണം നാമ നത്ഥി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘കുസലം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തീ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൪) ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. യദിപി നാനത്തം അകത്വാവ വിഭത്തോ, തഥാപി ഇദമ്പി ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയാനം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം.

നേസം ചിത്തചേതസികാനം അനന്തരപച്ചയഅനന്തരൂപനിസ്സയാനം നിക്ഖേപവിസേസോ അത്ഥി. യസ്മാ പുരിമോ അബ്യാകതധമ്മവസേന പവത്തോ, ഇതരോ കുസലാദിവസേനപീതി സോപി നിക്ഖേപവിസേസോ അത്ഥതോ ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതി സബ്ബേസുപി ചിത്തുപ്പാദേസു തദുഭയസ്സ ഇച്ഛിതബ്ബത്താ. ഏവം സന്തേപീതിആദി അനന്തരഅനന്തരൂപനിസ്സയാനം വിസേസദസ്സനം. യഥാ ഹീതിആദി അനന്തരൂപനിസ്സയസ്സ സമ്ഭവദസ്സനം.

പകതോതി ഏത്ഥ പ-കാരോ ഉപസഗ്ഗോ, സോ അത്തനോ ഫലസ്സ ഉപ്പാദനസമത്ഥഭാവേന സുട്ഠുകതതം ദീപേതി. തഥാ ച കതം അത്തനോ സന്താനേ കതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അത്തനോ സന്താനേ’’തിആദി. കരണഞ്ച ദുവിധം നിപ്ഫാദനം, ഉപസേവനഞ്ചാതി തം ദസ്സേതും ‘‘നിപ്ഫാദിതോ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിപ്ഫാദനം ഹേതുപച്ചയസമോധാനേന ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനം. ഉപസേവനം പന കായേ അല്ലീയാപനവസേന ഉപയോഗൂപസേവനം, വിജാനനസഞ്ജാനനാദീനം വസേന ആരമ്മണൂപസേവനഞ്ച. തേനേവ അനാഗതാനമ്പി ഉതുസമ്പദാദീനം ആരമ്മണൂപസേവനേന ഉപസേവിതാനം പകതൂപനിസ്സയതാ വുത്താ ഹോതി, പഗേവ അതീതപച്ചുപ്പന്നാനം. പച്ചുപ്പന്നസ്സാപി ഹി ‘‘പച്ചുപ്പന്നം ഉതുഭോജനം സേനാസനം ഉപനിസ്സായ ഝാനം ഉപ്പാദേതീ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൨.൧൮.൮) പകതൂപനിസ്സയഭാവോ ലബ്ഭതീതി. പകതിയാ ഏവാതി പച്ചയന്തരസങ്കരരഹിതേന അത്തനോ സഭാവേനേവ. ഉപനിസ്സയോതി ബലവകാരണം കത്വാ. അനേകപ്പകാരതോ പഭേദോ വേദിതബ്ബോ പഞ്ഹാവാരേ ആഗതനയേന. പച്ചയവാരേ പന –

‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ, പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം കേസഞ്ചി, കുസലാ അബ്യാകതാനം, അകുസലാ അകുസലാനം, കുസലാനം കേസഞ്ചി, അകുസലാ അബ്യാകതാനം, അബ്യാകതാ അബ്യാകതാനം, അബ്യാകതാ കുസലാനം, അബ്യാകതാ അകുസലാനം, പുഗ്ഗലോപി, സേനാസനമ്പി ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൯).

തത്ഥ യേ പുരിമാ യേസം പച്ഛിമാനം അനന്തരൂപനിസ്സയോ ഹോന്തി, തേ തേസം സബ്ബേസമ്പി ഏകന്തേനേവ ഹോന്തി, ന കേസഞ്ചി കദാചി. തസ്മാ യേസു പദേസു അനന്തരൂപനിസ്സയോ ലബ്ഭതി, തേസു ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി ന സക്കാ വത്തുന്തി ന വുത്തം. യേ പന പുരിമാ യേസം പച്ഛിമാനം ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ വാ പകതൂപനിസ്സയോ വാ ഹോന്തി, തേ തേസം, ന സബ്ബേസം ഏകന്തേന ഹോന്തി. യേസം ഉപ്പത്തിവിബന്ധകാ പച്ചയാ ബലവന്തോ ഹോന്തി, തേസം ന ഭവന്തി, ഇതരേസം ഭവന്തി. തസ്മാ യേസു പദേസു അനന്തരപച്ചയോ ന ലബ്ഭതി, തേസു ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി വുത്തം. സിദ്ധാനം പച്ചയധമ്മാനം യേഹി പച്ചയുപ്പന്നേഹി ഭവിതബ്ബം, തേസം ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

കസിണപഞ്ഞത്തിയാ ആരമ്മണൂപനിസ്സയതാഭാവതോ ഏകച്ചായ പഞ്ഞത്തിയാ സദ്ധിം സബ്ബോ ധമ്മോ ആരമ്മണൂപനിസ്സയോ, അനന്തരാതീതോ ചിത്തചേതസികരാസി അനന്തരൂപനിസ്സയോ, കുസലാകുസലവിപാകകിരിയാരൂപവസേന പഞ്ചവിധോ പകതൂപനിസ്സയോതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പട്ഠാനട്ഠകഥായം വേദിതബ്ബോ.

൬൦൩. പഠമതരന്തി പച്ചയുപ്പന്നതോ പുരേതരം. അയഞ്ഹി പുരേജാതപച്ചയോ രൂപധമ്മവസേനേവ ലബ്ഭതി. പച്ചയുപ്പന്നോ ച അരൂപധമ്മായേവ. തേനാഹ ‘‘വത്തമാനഭാവേന ഉപകാരകോ’’തി. നിസ്സയാരമ്മണാകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ പുരേജാതഭാവേന വിനാ ഉപകാരകഭാവം അഗച്ഛന്താനം വത്ഥാരമ്മണാനം പുരേജാതാകാരേന ഉപകാരകതാ പുരേജാതപച്ചയതാ. ഏവം വത്ഥാരമ്മണവസേന ദുവിധേ പുരേജാതപച്ചയേ ‘‘ചക്ഖായതന’’ന്തിആദി വത്ഥുവസേന വുത്തം, ‘‘രൂപാരമ്മണ’’ന്തിആദി ആരമ്മണവസേന.

യം രൂപന്തി ഹദയവത്ഥും സന്ധായാഹ. തത്ഥ ‘‘കിഞ്ചി കാലേ’’തി പവത്തികാലവസേന വുത്തം. ‘‘കിഞ്ചി കാലേന’’ ഇതി പടിസന്ധികാലവസേന. യാനി ആരമ്മണപുരേജാതേന വിനാ ന വത്തന്തി, തേസം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണപുരേജാതദസ്സനേന മനോദ്വാരേപി യം യം ആരമ്മണപുരേജാതേന വത്തതി, തസ്സ തസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതം സബ്ബം രൂപരൂപം ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ദസ്സിതമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം പഞ്ഹാവാരേ ‘‘ആരമ്മണപുരേജാതം സേക്ഖാ വാ പുഥുജ്ജനാ വാ ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ വിപസ്സന്തീ’’തിആദി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪). ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ ധമ്മസ്സ പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) അബ്യാകതമൂലകാ തയോവ വാരാ. തേ ച പച്ചേകം വത്ഥുപുരേജാതം, ആരമ്മണപുരേജാതന്തി ദ്വിധാ വിഭത്താ.

൬൦൪. പച്ചയുപ്പന്നധമ്മസ്സ പുരേതരം സിദ്ധഭാവേ സതി പച്ചയധമ്മസ്സ പച്ഛാജാതതാതി വുത്തം ‘‘പുരേജാതാന’’ന്തി. അയഞ്ച നയോ രൂപധമ്മേസു ഏവ ലബ്ഭതി, ന അരൂപധമ്മേസൂതി വുത്തം ‘‘രൂപധമ്മാന’’ന്തി. യദി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാ പുരേതരമേവ ജാതാ, കഥം പച്ചയഭാവോതി ആഹ ‘‘ഉപഥമ്ഭകത്തേനാ’’തി. പച്ഛാജാതേന ഹി വിനാ സന്താനാവിച്ഛേദഹേതുഭാവം അഗച്ഛന്താനം ധമ്മാനം യേ പച്ഛാജാതാകാരേന ഉപകാരകാ, തേസം സാ വിപ്പയുത്താകാരാദീഹി വിസിട്ഠാ ഉപകാരകതാ പച്ഛാജാതപച്ചയതാ. ഏവം സബ്ബപച്ചയാനം പച്ചയന്തരാകാരവിസിട്ഠാ ഉപകാരകതാ യോജേതബ്ബാ. ‘‘ഗിജ്ഝപോതകസരീരാനം ആഹാരാസാചേതനാ വിയാ’’തി ഏതേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരവസേന പവത്തമാനേഹി അരൂപധമ്മേഹി രൂപകായസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭിതഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘ആഹാരാസാ വിയാ’’തി അവത്വാ ചേതനാഗ്ഗഹണം കതം. കായസ്സാതി ചതുസമുട്ഠാനികഭൂതുപാദായരൂപസങ്ഖാതസ്സ രൂപകായസ്സ. സങ്ഖേപതോ ഠപേത്വാ രൂപധമ്മേ അവിസിട്ഠോ അരൂപക്ഖന്ധോ പച്ഛാജാതപച്ചയോ. സോ ജാതിവസേന കുസലോ, അകുസലോ, വിപാകോ, കിരിയാതി ചതുബ്ബിധോതി വേദിതബ്ബം.

൬൦൫. കുസലാദിഭാവേന അത്തനാ സദിസസ്സ പയോഗേന കരണീയസ്സ പുനപ്പുനം കരണം പവത്തനം ആസേവനട്ഠോ, അത്തസദിസസഭാവതാപാദനം വാസനം വാ. പുരിമപുരിമാഭിയോഗോ വിയാതി ഉഗ്ഗഹണസവനധാരണാദിപുരിമാപുരിമാസേവനാ വിയ. തീസു പന ഏതേസു പുരിമാ പുരിമാതി സമനന്തരാതീതാ ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ പനേത്ഥ അനന്തരപച്ചയേ വിയ ‘‘പുരിമാ പുരിമാ കുസലാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം അബ്യാകതാന’’ന്തിആദിനാ ഭിന്നജാതിയേഹി സദ്ധിം നിദ്ദേസോ ന കതോതി? അത്തനോ ഗതിം ഗാഹേതും അസമത്ഥത്താ. ഭിന്നജാതികാ ഹി ഭിന്നജാതികാനം ആസേവനഗുണേന പഗുണബലവഭാവം സമ്പാദേന്താ അത്തനോവ കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം ഗതിം ഗാഹേതും ന സക്കുണന്തി. തസ്മാ തേഹി സദ്ധിം നിദ്ദേസം അകത്വാ യേ യേസം വാസനാസങ്ഖാതേന ആസേവനഗുണേന പഗുണബലവഭാവവിസിട്ഠം അത്തനോ കുസലാദിഭാവസങ്ഖാതം ഗതിം ഗാഹേതും സമത്ഥാ, തേസം തേഹി സമാനജാതികേഹേവ സദ്ധിം നിദ്ദേസോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വിപാകാബ്യാകതം കസ്മാ ന ഗഹിതം? ആസേവനാഭാവതോ. വിപാകാബ്യാകതഞ്ഹി കമ്മവസേന വിപാകഭാവപ്പത്തം കമ്മപരിണാമിതം ഹുത്വാ പവത്തമാനം നിരുസ്സാഹം ദുബ്ബലം സന്തം ആസേവനഗുണേന അത്തനോ സഭാവം ഗാഹേത്വാ പരിഭാവേത്വാ നേവ അഞ്ഞം വിപാകം പവത്തേതി, ന ച പുരിമവിപാകാനുഭാവം ഗഹേത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ കമ്മവേഗക്ഖിത്തം പതിതം വിയ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ സബ്ബഥാപി വിപാകേ ആസേവനാ നത്ഥീതി ന ഗഹിതം. കുസലാകുസലകിരിയാനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി സകമ്മപടിബദ്ധവുത്തിതായ ആസേവനഗുണം ന ഗണ്ഹാതീതി കുസലാദയോപി തസ്സ ആസേവനപച്ചയോ ന ഹോന്തി. നാനാജാതികത്താപി ചേതേ തസ്സ ആസേവനാധാനം ന കരോന്തേവ. ഭൂമിതോ, പന ആരമ്മണതോ വാ നാനാജാതികതാ നാമ നത്ഥീതി പരിത്തകുസലകിരിയാ മഹഗ്ഗതകുസലകിരിയാനം, സങ്ഖാരാരമ്മണഞ്ച കുസലം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ ആസേവനപച്ചയോ ഹോതിയേവ. സ്വായം ‘‘കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ, അകുസലോ ധമ്മോ അകുസലസ്സ, അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ആസേവനപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൬) തിധാവ വുത്തോ. അബ്യാകതഗ്ഗഹണേന ആവജ്ജനവജ്ജിതാ കിരിയധമ്മാ ഗഹിതാ.