൧൮. ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

നാമരൂപപരിഗ്ഗഹകഥാവണ്ണനാ

൬൬൨. യാ വിസുദ്ധിയോ സമ്പാദേതബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ. ഇമേസു യഥാവിചാരിതേസു ഖന്ധാദീസു വിപസ്സനായ ഭൂമിഭൂതേസു ധമ്മേസു. ഗന്ഥസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ, പരിതോ സബ്ബഥാപി അത്ഥസ്സ ഞാതുമിച്ഛാ പരിപുച്ഛാ, സവനുപപരിക്ഖാദിവസേന തദത്ഥസ്സ മനസികാരവിധി, തദുഭയവസേന യസ്മാ തത്ഥപി ഞാണം സ്വാസേവിതം ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേന ഞാണപരിചയം കത്വാ’’തി, ഖന്ധാദീസു സുതമയം ഞാണം ഉപ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. വിത്ഥാരിതമേവ, തസ്മാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതനയാനുസാരേന സീലവിസുദ്ധി സമ്പാദേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. ഉപചാരസമാധിപി അപ്പനാസമാധി വിയ വിപസ്സനായ അധിട്ഠാനഭാവതോ ചിത്തവിസുദ്ധിയേവാതി ആഹ ‘‘സഉപചാരാ’’തി. വേദിതബ്ബാതി അത്തനോ സന്താനേ നിബ്ബത്തനവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി താ പച്ചക്ഖതോ വിദിതാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ വേദിതബ്ബാ സമ്പാദേതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. വേദിതബ്ബാതി വാ സമാപത്തിസുഖാധിഗമവസേന അനുഭവിതബ്ബാതി അത്ഥോ. ന ഹി കേവലേന ജാനനമത്തേന ചിത്തവിസുദ്ധിയം പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി, ന ച തത്ഥ അപതിട്ഠായ ഉപരിവിസുദ്ധിം സമ്പാദേതും സക്കാതി.

നാമരൂപാനം യാഥാവദസ്സനന്തി നാമസ്സ, രൂപസ്സ ച വിഭജ്ജ യഥാഭൂതസഭാവദസ്സനം. നാമഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ വേദനാദീനം ചതുന്നം തേഭൂമകാനം ഖന്ധാനം ഗഹണം, ന ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി ഏത്ഥ വിയ വിഞ്ഞാണം വിനാ, നാപി ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൪, ൩൫൨; ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧൦൯) ഏത്ഥ വിയ സനിബ്ബാനേഹി ലോകുത്തരക്ഖന്ധേഹി സദ്ധിന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൬൬൩. യാതി പജ്ജതി ഏതേനാതി യാനം, സമഥോവ യാനം സമഥയാനം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമഥയാനികോ. ഝാനേ, ഝാനൂപചാരേ വാ പതിട്ഠായ വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സേതം നാമം, തേന സമഥയാനികേന. ‘‘ഠപേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന’’ന്തി ഇദം ഭവഗ്ഗധമ്മാനം ആദികമ്മികസ്സ ദുപ്പരിഗ്ഗഹതായ വുത്തം. ലക്ഖണരസാദിവസേന പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ ഞാണേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതബ്ബാ, പരിഗ്ഗഹവിധി പന ഖന്ധനിദ്ദേസേ (വിസുദ്ധി. ൨.൪൨൧ ആദയോ) വുത്താ ഏവാതി അധിപ്പായോ. ആരമ്മണാഭിമുഖനമനം ആരമ്മണേന വിനാ അപ്പവത്തി, തേന നമനട്ഠേന, നാമകരണട്ഠേന വാ. വേദനാദയോ ഹി അരൂപധമ്മാ സബ്ബദാപി ച ഫസ്സാദിനാമകത്താ പഥവീആദയോ വിയ കേസകുമ്ഭാദിനാമന്തരാനാപജ്ജനതോ അത്തനാവ കതനാമതായ നാമകരണട്ഠേന ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചന്തി. അഥ വാ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ വിയ അധിവചനം നാമം അന്തരേന അനുപചിതസമ്ഭാരാനം ഗഹണം ന ഗച്ഛന്തീതി നാമായത്തഗ്ഗഹണതായ വേദനാദയോ ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചന്തി, രൂപം പന വിനാപി നാമസവനം അത്തനോ രുപ്പനസഭാവേനേവ ഗഹണം ഗച്ഛതി. വവത്ഥാപേതബ്ബന്തി അസങ്കരതോ ഠപേതബ്ബം, അഞ്ഞമഞ്ഞം, രൂപേന ച അമിസ്സിതം കത്വാ ചിത്തേ ഠപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ ച നാമ യാവദേവ തസ്സ പടിനിസ്സജ്ജനത്ഥന്തി തദനുരൂപമേവ നിദസ്സനം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദിമാഹ. രുപ്പനതോതി ഏത്ഥ രുപ്പനട്ഠോ ‘‘സീതാദിവിരോധിപച്ചയസന്നിപാതേ വിസദിസുപ്പത്തീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൨.൪൩൨) ഖന്ധനിദ്ദേസവണ്ണനായം വുത്തോയേവ. ഏവം വിസും നാമപരിഗ്ഗഹം, രൂപപരിഗ്ഗഹഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഏകജ്ഝം നാമരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘തതോ നമനലക്ഖണ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൬൬൪. ഇതി അരൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി രൂപമുഖേന തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുദ്ധവിപസ്സനായാനികോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമഥയാനികസ്സ സമഥമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ, വിപസ്സനായാനികസ്സ പന സമഥം അനിസ്സായാതി ആഹ ‘‘സുദ്ധവിപസ്സനായാനികോ’’തി, സമഥഭാവനായ അമിസ്സിതവിപസ്സനായാനവാതി അത്ഥോ. അയമേവ വാ സമഥയാനികോതി യഥാവുത്തോ സമഥയാനികോ ഏവ വാ. തേന സമഥയാനികസ്സാപി രൂപമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ ലബ്ഭതി, ന അരൂപമുഖേനേവാതി ദസ്സേതി. തേസം തേസം ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖാനന്തി ‘‘യം ഥദ്ധലക്ഖണം, അയം പഥവീധാതൂ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൮) സങ്ഖേപമനസികാരാദിവസേന വുത്തേസു തേരസസു ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖേസു. കമ്മസമുട്ഠാനോ നാമ കേസോ ചമ്മബ്ഭന്തരഗതോ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ കമ്മസമുട്ഠാനേ കേസേ. കായപ്പസാദസ്സ വിയ ഭാവസ്സാപി സകലസരീരബ്യാപിതായ ‘‘ഭാവസ്സ അത്ഥിതായാ’’തി വുത്തം. പുന തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ കേസസഞ്ഞിതേ രൂപസമുദായേ. അപരാനിപീതി പുബ്ബേ വുത്താനി കമ്മസമുട്ഠാനാനി വീസതി, ഇമാനി ആഹാരസമുട്ഠാനാദീനി ചതുവീസതി രൂപാനീതി സബ്ബാനിപി ചതുചത്താലീസ, തഞ്ച ഖോ തത്ഥ ലബ്ഭമാനസന്തതിസീസസാമഞ്ഞേന വേദിതബ്ബം. ‘‘ചതുചത്താലീസാ’’തി ച ഇദം സദ്ദസ്സ അനിയതത്താ വുത്തം. ന ഹി സബ്ബകാലം ഉതുചിത്തതോ രൂപം ഉപ്പജ്ജന്തം സസദ്ദമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി. ഏവന്തി യഥാ കേസേ, ഏവം ലോമാദീസു ചതുസമുട്ഠാനികേസു. ചതുവീസതികോട്ഠാസേസൂതി ദ്വത്തിംസായ കോട്ഠാസേസു വക്ഖമാനേ അട്ഠ കോട്ഠാസേ അപനേത്വാ ചതുവീസതികോട്ഠാസേസു. സേദാദീനം ആതപൂപതാപാദിനാ, ചിത്തവികാരേന ച ഉപ്പജ്ജനതോ തേ ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനാ വുത്താ.

ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസഗതേസു രൂപേസു പാകടേസു ജാതേസു തദഞ്ഞാനിപി പാകടാനി ഹോന്തീതി താനിപി ദസ്സേതും ‘‘അപരേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അപരേ ദസ ആകാരാതി തേജോവായോകോട്ഠാസവസേന അപരേ ദസ ആകാരാ. കമ്മജേതി ഭൂതകഥനം, ന വിസേസനം അസിതാദിപരിപാചകസ്സ തേജസ്സ അകമ്മജസ്സ അഭാവതോ. തഥാ ചിത്തജേതി ച ഏകന്തചിത്തസമുട്ഠാനത്താ അസ്സാസപസ്സാസാനന്തി കേചി, തം ന, അചിത്തജസന്താനേ പവത്താനം ഉതുജഭാവതോ. അബ്ഭന്തരട്ഠാ ഏവ ഹി തേ ചിത്തജാ, ന ബഹിദ്ധാ, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘ചിത്തജേ’’തി ഇദം വിസേസനമേവ, അയഞ്ച അത്ഥോ ഹേട്ഠാ ആനാപാനകഥായം വുത്തോയേവ. സേസേസൂതി സന്തപ്പനാദിവസേന ചേവ ഉദ്ധങ്ഗമാദിവസേന ച പവത്തേസു തേജോവായോകോട്ഠാസേസു.

ചക്ഖുദസകാദീസു പധാനരൂപം ചക്ഖാദയോതി തേസു ലബ്ഭമാനം വത്ഥുദ്വാരഭാവം അവയവകിച്ചം സമുദായേ ആരോപേത്വാ വുത്തം ‘‘വത്ഥുദ്വാരവസേന പഞ്ച ചക്ഖുദസകാദയോ’’തി. വത്ഥുവസേന ഹദയവത്ഥുദസകഞ്ചാതി യോജേതബ്ബം, ഏകയോഗനിദ്ദിട്ഠാനമ്പി ഏകദേസോ അനുവത്തതീതി. സബ്ബാനിപീതി യഥാവുത്തഗണനായം ചതുന്നവുതിചതുസതാധികാനി സഹസ്സരൂപരൂപാനി. കോട്ഠാസാവയവാനം പന തദവയവകലാപാനഞ്ച ഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ അതിവിയ തതോ ബഹുതരോ രൂപഭേദോ ഹോതി, സോ പന ഭേദോ ഇധ ആദികമ്മികസ്സ ദുപ്പരിഗ്ഗഹോതി ന ഗഹേതബ്ബോ.

കാമം വത്ഥുവസേനാപി അരൂപധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തി, ദ്വാരവസേന പന പരിഗ്ഗഹോ അനാകുലോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ദ്വാരവസേന അരൂപധമ്മാ പാകടാഹോന്തീ’’തി. സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന ‘‘ഏകാസീതി ലോകിയചിത്താനീ’’തി വുത്തം, ലാഭിനോ ഏവ പന മഹഗ്ഗതചിത്താനി സുപാകടാനി ഹോന്തി. അവിസേസേനാതി സാധാരണതോ. ഫസ്സാദയോ ഹി സത്ത ചേതസികാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹിപി ഉപ്പജ്ജനതോ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണാ. സബ്ബേപി തേതി ഏകാസീതി ലോകിയചിത്താനി, തംസമ്പയുത്തഫസ്സാദയോതി സബ്ബേപി തേ അരൂപധമ്മേ. ആരമ്മണാദിവിഭാഗേന പന ചിത്തുപ്പാദഭേദേ ഗയ്ഹമാനേ തതോ ബഹുതരോ ഏവ ഹോതി, സോ പന ഇധ നാധിപ്പേതോ.

൬൬൫. അസ്സ ചക്ഖുപസാദസ്സ നിസ്സയഭൂതാ പന ചതസ്സോ ധാതുയോതി സമ്ബന്ധോ. സഹജാതരൂപാനി തസ്സ ചക്ഖുപസാദസ്സ ഇച്ചേവ സമ്ബന്ധോ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ സസമ്ഭാരചക്ഖുപദേസേ. അനുപാദിന്നരൂപാനീതി പുബ്ബേ വുത്തരൂപാനം ഉപാദിന്നരൂപത്താ വുത്തം, അകമ്മജരൂപാനീതി അത്ഥോ. സേസാനീതി പഠമം ചക്ഖുനോ വുത്തത്താ തതോ സേസാനി, തേന പന സദ്ധിം ചതുപഞ്ഞാസ രൂപാനി ഹോന്തി. ചക്ഖുദസകാദീസു ഏകസ്സപി അഗ്ഗഹേതബ്ബതോ ‘‘അവസേസാനി തേചത്താലീസ രൂപാനീ’’തി വുത്തം. സദ്ദസ്സ അനിയതത്താ തം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘തേചത്താലീസ രൂപാനീ’’തി വത്വാ പുന ഉതുചിത്തസമുട്ഠാനേ ദ്വേ സദ്ദേ ഗഹേത്വാ ‘‘പഞ്ചചത്താലീസാ’’തി കേചിവാദോ ദസ്സിതോ.

അവസേസരൂപാനീതി ‘‘ദസ ധാതുയോ’’തി വുത്തേ ദ്വാദസ രൂപധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാനി ഛ നിപ്ഫന്നരൂപാനി. രൂപരൂപാനേവ ഹി ഇധ പരിഗ്ഗയ്ഹന്തി, ന രൂപപരിച്ഛേദവികാരലക്ഖണാനി. ചക്ഖുസന്നിസ്സയരൂപാരമ്മണഭാവസാമഞ്ഞേന, ചിത്തഭാവസാമഞ്ഞേന ച കുസലാകുസലവിപാകതായ ദുവിധമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ചിത്തന്ത്വേവ വുത്തം. ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘ചക്ഖും നിസ്സായാ’’തിആദിനാ വുത്തം, അവുത്തഞ്ച ‘‘സോതം നിസ്സായാ’’തിആദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഏത്ഥപി ‘‘ഏകാ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം ‘‘ഏകാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂ’’തി. അഡ്ഢേന ഏകാദസ അഡ്ഢേകാദസ, അഡ്ഢം വാ ഏകാദസമം ഏതാസന്തി അഡ്ഢേകാദസ. അഡ്ഢട്ഠമാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

൬൬൬. ചക്ഖുധാതുയം വുത്തനയേനേവാതി ‘‘യം ലോകോ സേതകണ്ഹമണ്ഡലവിചിത്ത’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൬൫) വുത്തനയേന.

൬൬൭. ഇധ ഭിക്ഖു ഇമസ്മിം സരീരേതി അജ്ഝത്തം വിപസ്സനാഭിനിവേസദസ്സനവസേന വുത്തം. തേനേവ ഹി ഏകസ്സേവ ഭാവസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘സത്തരസ രൂപാനി സമ്മസനുപഗാനീ’’തി ആഹ. സമ്മസിതും സക്കുണേയ്യാനി സമ്മസനം ഉപഗച്ഛന്തീതി സമ്മസനുപഗാനി, സമ്മസനീയാനീതി അത്ഥോ. ആകാര-ഗ്ഗഹണേന വിഞ്ഞത്തിദ്വയം വുത്തം, വികാര-ഗ്ഗഹണേന ലഹുതാദിത്തയം, ഇതരേന ആകാസധാതൂതി വദന്തി. ആകാര-ഗ്ഗഹണേന പന വിഞ്ഞത്തിദ്വയേന സദ്ധിം ലക്ഖണരൂപമാഹ. തമ്പി ഹി രൂപാനം ഉപ്പജ്ജനാദിആകാരമത്തന്തി. അന്തരപരിച്ഛേദോതി തംതംകലാപാനം അസങ്കരകാരണതായ അന്തരഭൂതോ പരിച്ഛേദോ. യദി ന സമ്മസനുപഗാനി, ആകാരാദിമത്താനി ച, കഥം രൂപാനീതി ആഹ ‘‘അപിച ഖോ’’തിആദി.

൬൬൮. ഏവം ദ്വാചത്താലീസായ കോട്ഠാസാനം വസേന വിത്ഥാരതോ രൂപപരിഗ്ഗഹം തദനുസാരേന വിത്ഥാരതോ ഏവ നാമപരിഗ്ഗഹം വിഭാവേത്വാ തതോ സംഖിത്തസംഖിത്തതരസംഖിത്തതമവസേന, അട്ഠാരസധാതുവസേന, ദ്വാദസായതനവസേന, പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന ച രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ അതിസംഖിത്തനയേനാപി ദസ്സേതും ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം.

യഥാ ച ധാതുആദിവസേന, ഏവം ഇന്ദ്രിയസച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദവസേനപി രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? ഇന്ദ്രിയവസേന താവ ചക്ഖാദീനി പഞ്ച, ഇത്ഥിപുരിസിന്ദ്രിയാനി ചാതി സത്ത ഇന്ദ്രിയാനി രൂപം, മനിന്ദ്രിയം, പഞ്ച വേദനിന്ദ്രിയാനി, സദ്ധാദീനി പഞ്ച ചാതി ഏകാദസ നാമം, ജീവിതിന്ദ്രിയം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, പച്ഛിമാനി തീണി ഇധ അനധിപ്പേതാനി ലോകുത്തരത്താ. ദുക്ഖസച്ചം നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, സമുദയസച്ചം നാമം, ഇതരാനി ഇധ നാധിപ്പേതാനി ലോകുത്തരത്താ. പച്ചയാകാരേ ആദിതോ തീണി അങ്ഗാനി നാമം, ചതുത്ഥപഞ്ചമാനി നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഛട്ഠസത്തമഅട്ഠമനവമാനി നാമം, ദസമം നാമഞ്ചേവ നാമരൂപഞ്ച, പച്ഛിമാനി ദ്വേ പച്ചേകം നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ഏവം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന ഇന്ദ്രിയസച്ചപച്ചയാകാരവസേനപി നാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. ഏവം പന നാമരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ വിഭാഗേന കഥനേ പയോജനം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

൬൬൯. കാമം വേദനാദീസു അരൂപധമ്മേസു ന ഉത്തരുത്തരാ വിയ പുരിമപുരിമാ സുഖുമാ, തഥാപി സങ്ഘട്ടനേന വികാരആപജ്ജനകേ രൂപധമ്മേ ഉപാദായ സബ്ബേപി തേ സുഖുമാ ഏവാതി ആഹ ‘‘സുഖുമത്താ അരൂപം ന ഉപട്ഠാതീ’’തി. സമ്മസിതബ്ബന്തി സമ്മദേവ ലക്ഖണാദിതോ വീമംസിതബ്ബം. മനസികാതബ്ബന്തി തഥാ ചിത്തേ ഠപേതബ്ബം. പരിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി പരിച്ഛേദകാരികായ പഞ്ഞായ പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേതബ്ബം. വവത്ഥപേതബ്ബന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ വിനിച്ഛിതബ്ബം. അസ്സാതി യോഗിനോ. സുവിക്ഖാലിതന്തി സുവിസോധിതം. ആദികമ്മികസ്സ ഹി കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ യാവ ധമ്മാ സുപരിബ്യത്തം ന ഉപതിട്ഠന്തി, താവ തേ തപ്പടിച്ഛാദകസമ്മോഹബലേന അഭിഭൂതാ അവിസുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, അസങ്കരതോ ഉപട്ഠാനാഭാവതോ അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ജടിതാ. യദാ പന സമ്മസനാദിവിധിനാ തം വിഭൂതം ഹോതി, തദാ തേ സുവിക്ഖാലിതാ, നിജ്ജടാ ച നാമ ഹോന്തി. തേനാഹ ‘‘യഥാ യഥാ ഹീ’’തിആദി. ആദികമ്മികസ്സ അരൂപധമ്മാ യേഭുയ്യേന രൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തനാകാരേന ഗഹണം ഗച്ഛന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തദാരമ്മണാ അരൂപധമ്മാ’’തി. തേനേവ ഹി ഹേട്ഠാ ‘‘തസ്സേവം പരിഗ്ഗഹിതരൂപസ്സ ദ്വാരവസേന അരൂപധമ്മാ പാകടാ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം, ന വത്ഥുവസേനാതി.

ഇദാനി രൂപപരിഗ്ഗഹോ അരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ ഉപായോ, ഉപത്ഥമ്ഭോ ചാതി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമാഹി പകാസേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. മുഖനിമിത്തന്തി മുഖസ്സ പടിബിമ്ബം. തത്രിദം ഉപമാസംസന്ദനം – ചക്ഖുമാ പുരിസോ വിയ യോഗാവചരോ, തസ്സ ചക്ഖു വിയ യോഗിനോ കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗാഹകഞാണം, ആദാസം വിയ രൂപപരിഗ്ഗഹോ, മുഖനിമിത്തം വിയ അരൂപപരിഗ്ഗഹോ, ആദാസസ്സ അപരിസുദ്ധകാലോ വിയ രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ അവിക്ഖാലിതകാലോ, തദാ മുഖനിമിത്തസ്സ അപഞ്ഞായനം വിയ രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ അവിസുദ്ധതായ അരൂപധമ്മാനം അനുപട്ഠാനം, ആദാസസ്സ പുനപ്പുനം പരിമജ്ജനം വിയ രൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ പുനപ്പുനം വിസോധനം, സുപരിമജ്ജിതേ ആദാസേ സുബ്യത്തം മുഖനിമിത്തസ്സ പഞ്ഞായനം വിയ സുവിക്ഖാലിതേ നിജ്ജടേ രൂപപരിഗ്ഗഹേ അരൂപധമ്മാനം സുട്ഠു ഉപട്ഠാനന്തി. ഇമിനാ നയേന തേലത്ഥികോപമാദീസുപി യഥാരഹം ഉപമാസംസന്ദനം വേദിതബ്ബം. തിലപിട്ഠന്തി തിലചുണ്ണം. കതകട്ഠിന്തി കതകബീജം. കലലകദ്ദമന്തി തനുകദ്ദമം.

തപ്പച്ചനീകകിലേസാതി തസ്സ അരൂപധമ്മപരിഗ്ഗാഹകഞാണസ്സ വിബന്ധഭാവേന പടിപക്ഖഭൂതാ സമ്മോഹാദികിലേസാ. ഉച്ഛുആദിഉപമാസു ഇദം മുഖമത്തസ്സ ദസ്സനം – യഥാ ഉച്ഛുരസം ഗഹേതുകാമോ ഉച്ഛൂനി ഉച്ഛുയന്തേ പക്ഖിപിത്വാ ഏകവാരം ദ്വിവാരം യന്തക്കമനമത്തേന ഉച്ഛുരസേ അനിക്ഖമന്തേ ന ഉച്ഛൂനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛതി, യഥാ വാ ചോരേ ഗഹേത്വാ തേഹി കതകമ്മം ജാനിതുകാമോ ദ്വത്തിപ്പഹാരമത്തേന തേസു തമത്ഥം അകഥേന്തേസു ന തേ മുഞ്ചതി, യഥാ വാ പന ഗോദമ്മകോ ഗോണം ദമേതുകാമോ ധുരേ തം യോജേത്വാ ഏകവാരം ദ്വിവാരം തസ്മിം പഥേന അഗച്ഛന്തേ ന വിസ്സജ്ജേതി, യഥാ ച ദധിം മന്ഥേത്വാ നവനീതം ഗഹേതുകാമോ ദധികലസിയം മന്ഥം പക്ഖിപിത്വാ സകിം, ദ്വിക്ഖത്തും വാ മന്ഥസ്സ ഭമനമത്തേന നവനീതേ അനുപ്പജ്ജന്തേ ന ദധിം ഛഡ്ഡേതി, യഥാ വാ പന മച്ഛേ പചിത്വാ ഖാദിതുകാമോ ഏകവാരം ദ്വിവാരം അഗ്ഗിദാനമത്തേന മച്ഛേസു അപച്ചന്തേസു ന തേ ഛഡ്ഡേതി. ‘‘അഥ ഖോ നം പുനപ്പുനം പരിമജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന ‘‘അഥ ഖോ നം ഉച്ഛുയന്തേ പുനപ്പുനം ഉപ്പീളേതീ’’തിആദിനാ സബ്ബത്ഥ ഉപമത്ഥോ യോജേതബ്ബോ.

അരൂപധമ്മാനം ഉപട്ഠാനാകാരകഥാവണ്ണനാ

൬൭൦. ആകിരീയന്തി അഭിമുഖാ ഹോന്തി ഏതേഹീതി ആകാരാ, അരൂപധമ്മാനം ഉപട്ഠാനസ്സ മുഖഭൂതാ ഫുസനാനുഭവനവിജാനനപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘അരൂപധമ്മാ തീഹി ആകാരേഹി ഉപട്ഠഹന്തീ’’തിആദി. ആരമ്മണേ പവത്തമാനേസു ചിത്തചേതസികേസു അസതിപി പുബ്ബാപരിയേ ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, തത്ഥ സബ്ബപഠമം അഭിനിപതന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ’’തി. തേനസ്സ ഫുസനാകാരേന സുപാകടഭാവേന ഉപട്ഠാനം ദസ്സേതി. ഫസ്സേ പന ഉപട്ഠിതേ യസ്മിം ആരമ്മണേ സോ ഫസ്സോ, തസ്സ അനുഭവനലക്ഖണാ വേദനാ, സഞ്ജാനനലക്ഖണാ സഞ്ഞാ, ആയൂഹനലക്ഖണാ ചേതനാ, പടിവിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണന്തി ഇമേപി പാകടാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘തംസമ്പയുത്താ വേദനാ’’തിആദി. ഏവം സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന ഫസ്സമുഖേന അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോ ചതുധാതുവവത്ഥാനവസേന തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ കേസേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കേസേ പഥവീധാതൂതി കേസസങ്ഖാതേ പഥവീകോട്ഠാസേ പഥവീധാതു. ലക്ഖണവിഭത്തിതോ ഹി ധാതുവവത്ഥാനദസ്സനമേതം.

പുനപി ദ്വിന്നം ധാതുവവത്ഥാനാനം വസേന വേദനാമുഖേന അരൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘ഏകസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സ രസാനുഭവനകവേദനാതി ഥദ്ധഭാവസങ്ഖാതസ്സ ഫോട്ഠബ്ബസഭാവസ്സ അനുഭവനവസേന പവത്തവേദനാ.

അപരസ്സാതി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ആരമ്മണപടിവിജാനനന്തി ഥദ്ധതാസങ്ഖാതഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണപടിവിജാനനം. കായദ്വാരാഭിനിഹതം, കേവലം വാ മനോദ്വാരികജവനവിഞ്ഞാണമാഹ. തഞ്ഹി ‘‘പഥവീധാതു കക്ഖളലക്ഖണാ’’തി പടിവിജാനാതി, ഇതരം പന കക്ഖളലക്ഖണപടിവിജാനനമത്തമേവാതി.

ഏതേനേവ ഉപായേനാതി യ്വായം സലക്ഖണസങ്ഖേപതോ, സലക്ഖണവിഭത്തിതോ ച ധാതുവവത്ഥാനവസേന രൂപപരിഗ്ഗഹം ദസ്സേത്വാ തത്ഥ ഠിതസ്സ ഫസ്സാദിമുഖേന അരൂപപരിഗ്ഗണ്ഹനുപായോ ദസ്സിതോ, ഏതേനേവ ഉപായേന. കമ്മസമുട്ഠാനകേസേതി ചതുസമുട്ഠാനകേസതോ നിദ്ധാരിതേ കമ്മസമുട്ഠാനകേസേ. കക്ഖളലക്ഖണാതിആദിനാ നയേനാതി ആദി-സദ്ദേന ന കേവലം ‘‘പഗ്ഘരണലക്ഖണാ ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ ലക്ഖണവിസേസേന സദ്ധിം ധാത്വന്തരാനിയേവ, അഥ ഖോ ഏകസമുട്ഠാനാദിഭേദാനി കോട്ഠാസന്തരാനിപീതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ദ്വാചത്താലീസായ ധാതുകോട്ഠാസേസൂ’’തി. സബ്ബം നയഭേദം അനുഗന്ത്വാതി യ്വായം ദ്വാചത്താലീസായ ധാതുകോട്ഠാസേസു പഥവീധാതുആദീനം ലക്ഖണാദിതോ വവത്ഥാപനവസേന നാനാവിധോ രൂപപരിഗ്ഗഹനയോ വുത്തോ, തം സബ്ബം നയഭേദം നയവിസേസം അനുഗന്ത്വാ, ചക്ഖുധാതുആദീസു രൂപപരിഗ്ഗഹമുഖേസു അരൂപപരിഗ്ഗഹദസ്സനവസേന യോജനാ കാതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. തത്രിദം യോജനാമുഖമത്തദസ്സനം – ഏകസ്സ താവ ‘‘ചക്ഖുധാതു രൂപാഭിഘാതാരഹഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ, ദട്ഠുകാമതാനിദാനകമ്മസമുട്ഠാനഭൂതപ്പസാദലക്ഖണാ വാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൬൦൦) നയേന ധാതുയോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘പഠമാഭിനിപാതോ ഫസ്സോ, തംസമ്പയുത്താ വേദനാ’’തി സബ്ബം യോജേതബ്ബം. തഥാ ‘‘യഥാവുത്തലക്ഖണായ ചക്ഖുധാതുയാ രസാനുഭവനകവേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദി യോജേതബ്ബം. തഥാ ‘‘യഥാവുത്തലക്ഖണാ ചക്ഖുധാതൂ’’തി, ‘‘ആരമ്മണപടിവിജാനനം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ സബ്ബം യോജേതബ്ബം. ആയതനാദിവസേന രൂപപരിഗ്ഗഹമുഖേസുപി ഏസേവ നയോ.

൬൭൧. യഥാ നാമ ഹേട്ഠിമഝാനം സുഭാവിതം വസീഭാവം പാപിതമേവ ഉപരിഝാനസ്സ പാദകം പദട്ഠാനം ഹോതി, ന പടിലദ്ധമത്തം, ഏവം രൂപപരിഗ്ഗഹോ സുവിസുദ്ധോ നിജ്ജടോ നിഗ്ഗുമ്ബോ ഏവ അരൂപപരിഗ്ഗഹസ്സ പാദകം പദട്ഠാനം ഹോതി, ന അവിസുദ്ധോ, തസ്മാ രൂപാരൂപസ്സ ഏകദേസേപി അനുപട്ഠിതേ സോ അവിസുദ്ധോ ഏവ നാമ ഹോതി, പഗേവ ബഹൂസു അനുപട്ഠിതേസൂതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ ഹീ’’തിആദി. പബ്ബതേയ്യാ ഗാവീ വിയ ബാലാ അബ്യത്താ അഖേത്തഞ്ഞൂ.

ഖഗ്ഗേനാതി ഖഗ്ഗഗ്ഗേന. സമുഗ്ഗന്തി മഞ്ജൂസാസദിസം മഹാസമുഗ്ഗം. അപരിഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനസ്സ അവിഭത്തം വിയ ഉപട്ഠഹന്തമ്പി നാമരൂപം വിഭത്തസഭാവമേവ, തസ്സ ച വിഭാഗോ കമ്മട്ഠാനപരിഗ്ഗഹേസു പാകടോ ഹോതീതി ച ദസ്സനത്ഥം സമുഗ്ഗവിവരണം, യമകതാലകന്ദഫാലനഞ്ച നിദസ്സനഭാവേന വുത്തം. യമകതാലകന്ദഞ്ഹി ഭിന്നസന്താനമ്പി അഭിന്നം വിയ ഉപട്ഠാതി, ഏവം രൂപാരൂപധമ്മാതി. സബ്ബേപി തേഭൂമകേ ധമ്മേ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേധാ വവത്ഥപേതീതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സബ്ബ-സദ്ദോ അനവസേസപരിയാദായകോ, നാമരൂപഭാവോ പന അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരോതി ന തദുഭയം സമുദായവസേന പരിസമാപയേതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘യദേത്ഥ നമനലക്ഖണം, തം നാമം. യം രുപ്പനലക്ഖണം, തം രൂപ’’ന്തി ഏവം ദ്വേധാ വവത്ഥപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം വവത്ഥപേന്തോയേവ ച തദുഭയവിനിമുത്തസ്സ തേഭൂമകധമ്മേസു കസ്സചി ധമ്മസ്സ അഭാവതോ ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകധമ്മേ നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി ദ്വേധാ വവത്ഥപേതീ’’തി വുച്ചതി. ‘‘നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാ’’തി ഏതേനേവ തസ്സ ദുവിധഭാവേ സിദ്ധേ ‘‘ദ്വേധാ വവത്ഥപേതീ’’തി ഇദം നാമരൂപവിനിമുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവദസ്സനത്ഥം. തേനേവാഹ ‘‘നാമരൂപമത്തതോ ഉദ്ധ’’ന്തിആദി. ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകേ ധമ്മേ’’തി പന സബ്ബഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ സമ്മസമനുപഗസ്സ ധമ്മസ്സ അനവസേസേതബ്ബതായ വുത്തം. തഞ്ഹി അനവസേസതോ പരിഞ്ഞേയ്യം ഏകംസതോ വിരജ്ജിതബ്ബം, തതോ ച ചിത്തം വിരാജയം പമോചേതബ്ബം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, അനഭിജാനം അപരിജാനം തത്ഥ ചിത്തം അവിരാജയം അപ്പജഹം അഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായ. സബ്ബഞ്ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഭിജാനം പരിജാനം തത്ഥ ചിത്തം വിരാജയം പജഹം ഭബ്ബോ ദുക്ഖക്ഖയായാ’’തി (സം. നി. ൪.൨൬-൨൭).

യദി തേഭൂമകം ധമ്മജാതം അനവസേസതോ ഗഹിതം ‘‘നാമരൂപ’’ന്തി, യം ഇതോ ബാഹിരകേഹി പദത്ഥഭാവേന പരികപ്പിതം, സേയ്യഥിദം – പകതിആദി ദ്രബ്യാദി ജീവാദി കായാദി. തത്ഥ കഥം പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി? ഉമ്മത്തകവിപല്ലാസസദിസേ അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപവേദിതേ കാ തത്ഥ അഞ്ഞാ പടിപത്തി അഞ്ഞത്ര അജ്ഝുപേക്ഖനതോ. അഥ വാ തേപി നാമരൂപന്തോഗധഭാവാഭാവവസേന നിച്ഛിതാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. കഥം? പകതി, മഹാ, അഹംകാരോ, തമ്മത്താനി, ഇന്ദ്രിയാനി, ഭൂതാനി, പുരിസോതി ഏതേ പകതിആദയോ. തത്ഥ സമഭാവേന പവത്തമാനാനം സത്തരജതമസങ്ഖാതാനം സുഖദുക്ഖമോഹാനം സമുദായോ പകതി, പധാനന്തി ച വുച്ചതി. സത്തമത്തസമ്പവേദനീയോ മഹാ, ബുദ്ധീതി കേചി. സത്തരജാദീസു അഭിമാനോ അഹംകാരോ, അസ്മിമത്താതി കേചി. സദ്ദഫസ്സരൂപരസഗന്ധാ തമ്മത്താനി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠാനം പഥവീആദീനം ഏകുത്തരതാദസ്സനതോ ഏകുത്തരാനി തമ്മത്താനീതി വിജ്ഝവാസിഏകലക്ഖണേഹി തമ്മത്തേഹി ഏകലക്ഖണാ വിസേസാ സജിയന്തി, സുഖുമഭാവേന പന നേസം സമ്പവേസനതോ ഏകുത്തരതാതി കേചി. സോതാദീനി പഞ്ച സവനാദിവുത്തികാനി ബുദ്ധിന്ദ്രിയാനി, വചനാദാനവിചരണുസ്സഗ്ഗാനന്ദകിച്ചാനി വാചാദീനി പഞ്ച കമ്മിന്ദ്രിയാനി. മനോ അന്തോകരണം, ഇതരം ബാഹിരകരണം. ഗന്ധാദീഹി ആരദ്ധാനി പഥവീഉദകഅഗ്ഗിവായുആകാസാനി ഭൂതാനി, ചേതനാസഭാവോ പുരിസോതി ഏവം പകതിആദീനി സരൂപതോ വേദിതബ്ബാനി.

തത്ഥ ഹി പകതി താവ സുഖദുക്ഖമോഹമത്തതായ നാമം, സമവിസമഭാവാപത്തിതോ അനിച്ചാ, ദുക്ഖാ, സങ്ഖതാ ച ആപന്നാ. മഹാപി ‘‘തസ്മാ അലിങ്ഗതോ ലിങ്ഗവിസേസാമത്തോ മഹാ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വചനതോ, ബുദ്ധിഭാവാനുജാനനതോ ച നാമം, അനിച്ചം, സങ്ഖതമേവ ച ആപന്നം. ‘‘തസ്മാ മഹതോ ഛ വിസേസാ സജിയന്തീ’’തി സക്കതേ വചനതോ ‘‘അസ്മീ’’തി ഗഹണനിമിത്തഭാവാനുജാനനേന അഹംകാരോ അഭിമാനോതി കത്വാ നാമം, തതോ ഏവ അനിച്ചസങ്ഖതഭാവാപത്തി ചസ്സ സിദ്ധാ. ഇതരം തമ്മത്തപഞ്ചകം ഗന്ധരസരൂപഫസ്സസദ്ദഭാവാനുജാനനതോ രൂപം, അരൂപന്തി പന കാപിലാനം മിച്ഛാഭിനിവേസമത്തം. തേ ഹി സോളസ വിസേസാ പഞ്ച ഭൂതാനി, ഏകാദസിന്ദ്രിയാനി ഭൂതേഹി ഭൂതവിസേസാനീതി ഗന്ധാദിതമ്മത്തേഹി തന്നിസ്സയാനി പഥവീആപോതേജോവായോആകാസസങ്ഖാതാനി ഭൂതാനി ഇച്ഛിതാനി. ‘‘തബ്ബിസേസാ ച നാനാജാതികാ അഹംകാരതോ ച ഇന്ദ്രിയാനീ’’തി വചനതോ സോതകായചക്ഖുജിവ്ഹാഘാനവാചാപാണിപാദപായൂപത്ഥാനി ചേവ മനോ ചാതി ഏകാദസിന്ദ്രിയാനി.

തത്ഥ മനോ നാമം, ഇതരാനി സബ്ബാനി രൂപം. വാചാതി ചേത്ഥ അത്ഥാവജോതകസ്സ അക്ഖരസമുദായസ്സ ഗഹണം. ഇമേസം പന ധമ്മിനോ ധമ്മസ്സ അനഞ്ഞത്ഥസ്സ ഇച്ഛിതത്താ സിദ്ധാവ അനിച്ചതാ പരിണാമപക്ഖേ, അഭിബ്യത്തിപക്ഖേപി യദി തബ്ബിസയഞാണുപ്പാദേന അഭിബ്യഞ്ജനം സിദ്ധാവ അനിച്ചതാ, അഥ തതോ പുബ്ബേപി ഞാണം അത്ഥേവ. അക്ഖബ്യത്തിവാദോ പന സിയാതി ഇദമേത്ഥ ദിസാമത്തം. ദ്രബ്യഗുണകമ്മസാമഞ്ഞവിസേസസമവായാ ദ്രബ്യാദികാ. തത്ഥ പഥവീ ആപോ തേജോ വായു ആകാസോ കാലോ ദിസാ അത്താ മനോതി നവ ദ്രബ്യാനി. സദ്ദ രൂപ രസ ഗന്ധ ഫസ്സ സങ്ഖാ പരിമാണാനി പുഥൂത്വ സംയോഗ വിയോഗ പരത്വാ പരത്വ ബുദ്ധി സുഖ ദുക്ഖ ഇച്ഛാ ദോസ പയത്ത ഗുരുത്വ ദ്രവത്വ സ്നേഹ വേഗാ സങ്ഖാരാ ദിട്ഠാ ചേതി ഏവമേതേ തേവീസതി ഗുണാ. ഉക്ഖേപനം അവക്ഖേപനമാകുചനം പസാരണം ഗമനമിതി പഞ്ച കമ്മാനി. അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേസു അവിസിട്ഠമഭിധാനം പച്ചയോ ഹോതി. സം-ഇതി യതോ ദ്രബ്യഗുണകമ്മേസു സാ അത്ഥി ഏവാതി ഏതം മഹാസാമഞ്ഞം. പഥവീആദീസു അനുവത്തിബ്യാവുത്തിബുദ്ധിനിമിത്തം ദ്രബ്യത്വാദി, തം യഥാ ദ്രബ്യത്വ ഗുണത്വ കമ്മത്വ ഘടത്വാദി, ഏസോ സാമഞ്ഞവിസേസോ. ഇഹ തന്തേസു പടോ, കപാലേസു ഘടോതി ഇഹേതി യതോ ഹേതുഹേതുഫലാനം സമ്ബന്ധോ സമവായോതി വുത്തോ, സമവായോതി ഏവമേതേ ദ്രബ്യാദികാ.

തത്ഥ പഥവീ ആപ തേജ വായൂ ഭൂതരൂപം, ആകാസം തേസം അഭാവമത്തം, പരിച്ഛേദോ വാ, ചന്ദസൂരിയാദിപരിവത്തനം, ധമ്മപ്പവത്തിഞ്ച ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തം കാലോ. തഥാ ദിസാ, അത്താ ച. മനോ നാമം. സദ്ദരൂപരസഗന്ധാ രൂപമേവ. തഥാ ഫസ്സോ ഭൂതത്തയസഭാവതോ. സങ്ഖാ ഏകാദികാ തം തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തം. തഥാ അവയവസമുദായേ ഗുണവിസേസവസേന, സണ്ഠാനവിസേസവസേന വാ മഹന്തം ദീഘം, തബ്ബിപരിയായതോ അണു രസ്സന്തി ഭിന്നലക്ഖണദേസേസു പുഥുത്വന്തി. ഭിന്നദേസജാനം സഹഭാവേ സംയോഗോതി. തദപായേ വിയോഗോതി. സമാനദിസാദേസഗതാനം രൂപാനം മഹദബ്ബന്തരാനം വസേന പരമപരന്തി പഞ്ഞത്തിമത്തം. ബുദ്ധിസുഖദുക്ഖഇച്ഛാദോസപയത്താ നാമമേവ. ഗുരുത്വ ദ്രവത്വ സ്നേഹവേഗാ രൂപധമ്മാനം പവത്തിവിസേസതോ ഗഹേതബ്ബാകാരാ. ഇതരോ സങ്ഖാരോ ഞാണസ്സ പവത്തിവിസേസോ. അദിട്ഠോപി ധമ്മാധമ്മഭാവതോ നാമമേവ. ഉക്ഖേപനം അവക്ഖേപനം ആകുചനം പസാരണം ഗമനന്തി രൂപധമ്മാനം പവത്തിമത്തം. സദിസാസദിസതായം സാമഞ്ഞവിസേസസഞ്ഞാ, അയുത്തസമ്ബന്ധേ സമവായസമഞ്ഞാതി ദ്രബ്യാദീനമ്പി നാമരൂപന്തോഗധതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ജീവാജീവബന്ധ പുഞ്ഞ പാപാസവ സംവരനിജ്ജരവിമോക്ഖാ ജീവാദികാ. തത്ഥ ജീവോതി അത്താ. പുഗ്ഗലധമ്മാധമ്മാകാസകാലേസു അജീവസഞ്ഞാ. തേസു സദ്ദഫസ്സരൂപരസഗന്ധസണ്ഠാനബന്ധഭേദസുഖുമപരഅപരാഘാതപ്പഭാച്ഛായോജ്ജാകതമാനി പുഗ്ഗലലക്ഖണന്തി പുഗ്ഗലോ രൂപം രൂപധമ്മാനം പവത്തിആകാരമത്തതോ. ധമ്മാധമ്മാ ജീവപുഗ്ഗലാനം ഗതിട്ഠിതിമത്തതായ തദവിസിട്ഠാ. ആകാസകാലാ പഞ്ഞത്തിമത്തം. ബന്ധോ ‘‘കമ്മപുഗ്ഗലന്തരസംയോഗോ’’തി വചനതോ തേഹി അനഞ്ഞോ. പുഞ്ഞപാപാനി നാമന്തി പാകടമേവ. ‘‘കമ്മപുഗ്ഗലാനമാസവോ’’തി വചനതോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞസമ്ഭവേ ആസവസമഞ്ഞാതി തതോ അവിസിട്ഠോ ആസവോ. ‘‘ആസവനിരോധോ സംവരോ’’തി വചനതോ പടിപക്ഖേന പുഞ്ഞാപുഞ്ഞനിരോധോ സംവരോ. ‘‘കമ്മഫലപ്പവത്തിയാ പകതിയാ അപ്പവത്തി നിജ്ജരോ’’തി വചനതോ വിപാകനിരോധനിമിത്തം നിജ്ജരോ. മോക്ഖോപി ‘‘സബ്ബകമ്മവിമോക്ഖോ’’തി വചനതോ കമ്മപുഗ്ഗലജീവവിയോഗോ. തത്ഥ കമ്മപുഗ്ഗലാനം സദ്ദാദിലക്ഖണതായ രൂപമത്തതാ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞമത്തതായ അരൂപതാ. ജീവോ ച അരൂപമത്തമേവാതി അയം ദ്രബ്യമോക്ഖോ. ഭാവമോക്ഖോ പന ജീവസ്സ രാഗാദിഭാവാപരിണാമോ രാഗാദയോ നാമമേവാതി ജീവാദയോപി നാമരൂപന്തോഗധാ ഏവ.

കായപ്പവത്തിഗതിജാതിബന്ധാപവഗ്ഗാ കായാദികാ. തത്ഥ പഥവീആപതേജവായുഅത്തസുഖദുക്ഖേസു കായസമഞ്ഞാ. തദവിസിട്ഠാ പവത്തിഗതിജാതിബന്ധാപവഗ്ഗാ, ‘‘ഭാവോതി അത്ഥോ, കായോതി അനത്ഥന്തര’’ന്തി വചനതോ കായതോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി. ‘‘പവത്തിസഞ്ഞാ കിരിയാസംയോഗവിഭാഗേസൂ’’തി വചനതോ ഗതിആദിപ്പകാരേന പവത്താ പഥവീആദയോ ഏവ പവത്തി ഉപചാരോ. ‘‘തസ്മിം അനത്ഥന്തര’’ന്തി വചനതോ കായതോ അനഞ്ഞാ സുരമനുജപേതതിരച്ഛാനനരകൂപപത്തിയോ ഗതിയോ. താസു പുരിമാപുരിമാവിസിട്ഠോ ഗതീസു ജാതസ്സ നിച്ഛയോപി പവത്തിമത്തന്തി തതോ അനഞ്ഞാ കണ്ഹനീലരത്തപീതസുക്കഅതിസുക്കസങ്ഖാതാ ജാതിയോ. താ ഉത്തരുത്തരവിസിട്ഠാ അഞ്ഞാണമോഹരാഗദോസതത്വാസന്ദസ്സനപ്പായാ സുക്കജാതി, അന്താ അച്ചന്തവിമുത്താ അവഗാഹിതത്വാ ചാതി സുക്കജാതി. ‘‘ദോസേസു ബന്ധസമഞ്ഞാ’’തി വചനതോ അഞ്ഞാണാദിലക്ഖണസ്സ ബന്ധസ്സ ജീവതോ അനഞ്ഞതാ. അഞ്ഞാണാദിദോസാഭാവതോ അപവഗ്ഗസിദ്ധീതി കായാദയോപി നാമരൂപമത്തമേവ.

യോപി തത്ഥ തത്ഥ ‘‘പുരിസോ അത്താ ജീവോ’’തിആദിപരിയായേഹി വുത്തോ അത്തപദത്ഥോ, സോപി യഥാരഹം നാമരൂപമത്തം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ, നാമരൂപമത്തമേവ വാ. തേന വുത്തം ‘‘തേപി നാമരൂപന്തോഗധഭാവാഭാവവസേന നിച്ഛിതാ ഏവാ’’തി.

സമ്ബഹുലസുത്തന്തസംസന്ദനാകഥാവണ്ണനാ

൬൭൨. സോതി സോ വിപസ്സനാകമ്മികോ യോഗാവചരോ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. യാഥാവസരസതോതി യഥാഭൂതസഭാവതോ. നാമരൂപം വവത്ഥപേത്വാ ഏതമത്ഥം സംസന്ദേത്വാ വവത്ഥപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ലോകസമഞ്ഞായപി പഹാനത്ഥായ, പഗേവ ‘‘സത്തോ ജീവോ’’തി പവത്തനകമിച്ഛാഭിനിവേസസ്സാതി അധിപ്പായോ. നാമരൂപമത്തതായ അവിനിച്ഛതത്താ, സന്താനാദിഘനഭേദസ്സ ച അകതത്താ അഭിനിവേസേന വിനാ സമൂഹേകത്തഗ്ഗഹണവസേന ‘‘സത്തോ’’തി പവത്തോ സമ്മോഹോ സത്തസമ്മോഹോ. തസ്സ വിക്ഖമ്ഭനാ അസമ്മോഹഭൂമി. സമ്ബഹുലസുത്തന്തവസേനാതി ‘‘യഥാപീ’’തിആദിനാ ഇധ വുത്താനം, അവുത്താനഞ്ച ‘‘രൂപഞ്ച ഹിദം, മഹാലി, അത്താ അഭവിസ്സ, നയിദം രൂപം ആബാധായ സംവത്തേയ്യാ’’തി (സം. നി. ൩.൫൯; മഹാവ. ൨൦) ഏവമാദിനാ സമ്ബഹുലാനം സുത്തന്താനം വസേന. ‘‘നാമരൂപമത്തമേവാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘ഏതമത്ഥ’’ന്തി.

അങ്ഗസമ്ഭാരാതി അങ്ഗസമ്ഭാരഹേതു. തന്നിമിത്തം തം അമുഞ്ചിത്വാ സതി ഏവ തസ്മിം ‘‘സത്തോ’’തി വോഹാരോ.

അഗാരന്ത്വേവാതി യഥാ കട്ഠാദീനി പടിച്ച ഉപാദായ തേസം നാമം വിസ്സജ്ജേത്വാ അഗാരമിച്ചേവ സങ്ഖം സമഞ്ഞം ഗച്ഛതി, ഏവം അട്ഠിആദീനി പടിച്ച ഉപാദായ തേസം നാമം വിസ്സജ്ജേത്വാ രൂപം സരീരമിച്ചേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി യോജനാ.

ദുക്ഖമേവ സമ്ഭോതീതി ദുക്ഖദുക്ഖതാദിഭേദം തിവിധം ദുക്ഖമേവ സമ്ഭവതി, യഥാപച്ചയം ഉപ്പജ്ജതി, തദേവ ദുക്ഖം ഖണട്ഠിതിപബന്ധട്ഠിതിവസേന തിട്ഠതി ചേവ ഖണനിരോധആയുക്ഖയനിരോധാദിവസേന നിരുജ്ഝതി ചാതി അത്ഥോ. ഇദാനി ദുക്ഖമേവാതി ഏവകാരേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നാഞ്ഞത്രാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ – യഥാവുത്തം ദുക്ഖം ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ധമ്മജാതം ന സമ്ഭവതി, യോ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘ജീവോ’’തി വാ വുച്ചേയ്യ, സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവാ കുതോ തസ്സ നിരോധോതി.

ഉപമാഹിനാമരൂപവിഭാവനാകഥാവണ്ണനാ

൬൭൩. ഏകേനാകാരേന സണ്ഠിതേസൂതി യേന പകാരേന അക്ഖാദീസു സന്നിവിട്ഠേസു രഥസമഞ്ഞാ, തേന ഏകേന ആകാരേന സമവട്ഠിതേസു ഏകജ്ഝം രാസികതേസു. ഏവമേവന്തി സന്നിവേസവിസിട്ഠേ അവയവസമുദായേ സന്താനവസേന പവത്തമാനേ യഥാ ‘‘രഥോ ഗേഹം മുട്ഠി വീണാ സേനാ നഗരം രുക്ഖോ’’തി വോഹാരമത്തം, പരമത്ഥതോ പന രഥാദി നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി, ഏവമേവം. ഉപാദാനക്ഖന്ധേസൂതി ഉപാദാനക്ഖന്ധസഞ്ഞിതേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു സമുദിതേസു സന്താനവസേന പവത്തമാനേസു ‘‘സത്തോ ജീവോ’’തി വോഹാരമത്തം, പരമത്ഥതോ പന സത്തോ വാ ജീവോ വാ നത്ഥീതി യാഥാവതോ ജാനനം. ഇദം യഥാഭൂതദസ്സനം ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധീ’’തി വുച്ചതി.

൬൭൪. തസ്സാതി സത്തോതി ഗഹിതസ്സ അത്തനോ. വിനാസന്തി നിരുദ്ധസ്സ വിനാസം. അവിനാസന്തി അവിനസ്സനം, നിച്ചതന്തി അത്ഥോ. ദ്വയവസേനേവ ഹി അത്തവാദിനോ ഠിതാ, സസ്സതോ അത്താ, ഉച്ഛിജ്ജതീതി വാ, ഏകച്ചസസ്സതവാദോപി ഏത്ഥേവ സമവരുദ്ധോതി. അവിനാസം അനുജാനന്തോതി ബുദ്ധിആദീനം ധമ്മാനം വിനാസം ഇച്ഛന്തോപി ‘‘ധമ്മീ നിച്ചോ കൂടട്ഠോ’’തി അത്തനോ വിനാസാഭാവം അനുജാനന്തോ. സസ്സതേതി സസ്സതഗാഹേ. പതതി കതവിനാസഅകതബ്ഭാഗമാദിദോസപ്പസങ്ഗതോതി അധിപ്പായോ. ഖീരന്വയസ്സാതി ഖീരസ്സ അന്വയഭൂതസ്സ, ഫലഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ. തദന്വയസ്സാതി തസ്സ അത്തനോ അന്വയഭൂതസ്സ അഞ്ഞസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ. ഓലീയതി നാമാതി ‘‘സസ്സതോ അത്താ’’തി അഭിനിവേസേന ഭവാഭിരതോ ഹുത്വാ ഭവനിരോധതോ സങ്കോചനം ആപജ്ജന്തോ ഭവേയേവ നിലീയതി നാമ. അതിധാവതി നാമാതി തത്ഥ തത്ഥേവ ഹി ഭവേ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീതി ഉച്ഛേദവാദീ ‘‘ഉച്ഛിജ്ജതി അത്താ’’തി ഗണ്ഹന്തോ പരം മരണാ സന്തം ഭവം ‘‘നത്ഥീ’’തി അതിക്കമന്തോ അതിധാവതി നാമാതി വദന്തി. കിലേസനിരോധേ പന കമ്മസ്സ അവിപച്ചനതോ ഭവനിരോധേ ഇച്ഛിതബ്ബേ തഥാ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘തം തം ഭവവിസേസം ആഗമ്മ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീതി ഏവം ഭവനിരോധോ ഹോതീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ തം അതിധാവതി നാമ.

പരിയുട്ഠിതാതി അഭിഭൂതാ. ചക്ഖുമന്തോതി യഥാഭൂതദസ്സനസങ്ഖാതേന ഞാണചക്ഖുനാ ചക്ഖുമന്തോ.

കാമഭവാദിഭേദോ ഭവോ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതേസന്തി ഭവാരാമാ. തസ്മിം ഭവേ രതാ അഭിരതാതി ഭവരതാ. ഭവേ സമ്മോദം ആപന്നാതി ഭവസമ്മുദിതാ. തീഹിപി പദേഹി ഭവസ്സാദഗധിതതാവ വുത്താ. ചിത്തം ന പക്ഖന്ദതീതി ഭവസ്സാദഗധിതത്താ ഏവ ഭവനിരോധാവഹേ ധമ്മേ ചിത്തം ന അനുപ്പവിസതി. നപ്പസീദതീതി ന ഓകപ്പതി. ന സന്തിട്ഠതീതി ന പതിട്ഠഹതി. നാധിമുച്ചതീതി ന അധിമുച്ചതി.

അട്ടീയമാനാതി ദുക്ഖാപിയമാനാ. ഹരായമാനാതി ലജ്ജമാനാ. ജിഗുച്ഛമാനാതി ഹീളേന്താ. വിഭവന്തി ഉച്ഛേദം. അഭിനന്ദന്തീതി വുത്തഅഭിനന്ദനാകാരദസ്സനം ‘‘യതോ കിര ഭോ’’തിആദി.

ഭൂതന്തി ഖന്ധപഞ്ചകം. തഞ്ഹി യഥാസകം പച്ചയേഹി ജാതത്താ, പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനത്താ ച ഭൂതന്തി വുച്ചതി. ഭൂതതോതി യഥാഭൂതസഭാവതോ, സലക്ഖണതോ, സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച.

൬൭൫. ഏവം സത്തഗാഹതോ അവലീയനാതിധാവനദോസേ, യഥാഭൂതദസ്സനതോ നിബ്ബിദാദിഗുണേ ച സുത്തവസേനേവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നാമരൂപമത്തേപി ഗമനാദിഅത്തകിച്ചസിദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘തസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘അസ്മീ’’തി വാ ‘‘അഹ’’ന്തി വാ ഗാഹസ്സ വത്ഥുഭൂതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, പരമത്ഥതോ നാമരൂപമത്തമേവ, തസ്മാ. സചേ കോചി അത്താ നാമ നത്ഥി, കഥമിധ നാമരൂപമത്തേ ഗമനാദിഅത്തകിച്ചസിദ്ധീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ദാരുയന്ത’’ന്തിആദി. ‘‘ഖായതീ’’തി ഏതേന യഥാ നിജ്ജീവേ ദാരുമയയന്തേ അബ്ഭന്തരേ വത്തമാനസ്സ ജീവസ്സ വസേന സഈഹസ്സ സബ്യാപാരസ്സ വിയ ഉപട്ഠാനമത്തം പച്ചയവിസേസതോ, ഏവം നിജ്ജീവേ നാമരൂപമത്തേ പച്ചയവിസേസതോ ഗമനാദിഅത്തകിച്ചസിദ്ധീതി സഈഹസ്സ സബ്യാപാരസ്സ വിയ ഉപട്ഠാനന്തി ദസ്സേതി.

സച്ചതോതി ഭൂതതോ, പരമത്ഥതോതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞം ജീവേന യന്തമിവ അഭിസങ്ഖതം പച്ചയവസേന പവത്തീതി അധിപ്പായോ. ദുക്ഖസ്സ പുഞ്ജോ നിച്ചാതുരതായ തിണകട്ഠസദിസോ അത്തസുഞ്ഞതായാതി അത്ഥോ. ഏതം നാമരൂപം.

യമകന്തി യുഗളകം. സോ ച ഖോ യമകഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞസന്നിസ്സിതഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ഉഭോ അഞ്ഞോഞ്ഞനിസ്സിതാ’’തി. തതോ ഏവ ച ഏകസ്മിം ഭിജ്ജമാനസ്മിം ഉഭോ ഭിജ്ജന്തി. ന ഹി കദാചി പഞ്ചവോകാരഭവേ രൂപേ നിരുജ്ഝന്തേ അരൂപം അനിരുജ്ഝന്തം, അരൂപേ വാ നിരുജ്ഝന്തേ രൂപം അനിരുജ്ഝന്തം അത്ഥി. സ്വായം ഭങ്ഗോ പച്ചയാ പച്ചയനിരോധേനേവ, നാമരൂപനിരോധോതി അത്ഥോ. പച്ചയാതി വാ പച്ചയഭൂതാ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ പച്ചയാ ഹോന്താപി ഉഭോ ഭിജ്ജന്തിയേവാതി അത്ഥോ.

൬൭൬. ദണ്ഡാഭിഹതന്തി വിസേസനേന ദണ്ഡം, ദണ്ഡാഭിഘാതസ്സ പച്ചയം പുരിസവായാമഞ്ച ദസ്സേതി, ഭേരിയാ പന വിസേസിതബ്ബതാ സദ്ദസ്സ അസാധാരണകാരണതായ. തേനേവ ഹി ‘‘അഞ്ഞാ ഭേരീ’’തി ഭേരീയേവ ഗഹിതാ, ന ദണ്ഡാദയോ. അദിസ്സമാനരൂപതായ സദ്ദം നാമട്ഠാനിയം കത്വാ ‘‘ഏവമേവ’’ന്തിആദിനാ ഉപമാസംസന്ദനം കരോതി.

ന ചക്ഖുതോ ജായരേതി ന ചക്ഖായതനതോ നിഗ്ഗച്ഛനവസേന ജായന്തി. ന ഹി ചക്ഖായതനസ്സ പച്ചയഭാവൂപഗമനതോ പുബ്ബേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ലബ്ഭന്തി, ന ച പദേസവന്തോ, യേന തേ തതോ നിഗ്ഗച്ഛേയ്യും. തേനേവാഹ ‘‘പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ’’തി (മഹാനി. ൧൦). ന രൂപതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘നോ ച ഉഭിന്നമന്തരാ’’തി ഇദം പന തേസം അരൂപധമ്മത്താ അപ്പദേസതായ വുത്തം. കേവലം പന യസ്മിം ഖണേ പച്ചയസമവായോ, തദാ ഉപ്പജ്ജനമത്തമേവാതി ആഹ ‘‘ഹേതും പടിച്ച പഭവന്തി സങ്ഖതാ’’തി, ചക്ഖുരൂപാലോകമനസികാരാദിഭേദം ധമ്മജാതം നിസ്സായ പച്ചയഭൂതം കാരണം ലഭിത്വാ തേഹി സമേച്ച സമ്ഭൂയ കതത്താ സങ്ഖതാ ഫസ്സാദയോ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സാ പന ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ പാകടം രൂപധമ്മപവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാപി സദ്ദോ പഹടായ ഭേരിയാ’’തി ആഹ. ഫസ്സപഞ്ചമഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ പാകടഅരൂപധമ്മാനം ദസ്സനം. സേസഗാഥാസുപി ഏസേവ നയോ.

വത്ഥുരൂപാതി ഹദയവത്ഥുതോ. തന്നിസ്സയാനം അരൂപധമ്മാനം ബഹുഭേദത്താ സാമഞ്ഞവോഹാരേന തേ ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖതാ’’തി വുത്തം.

൬൭൭. നിത്തേജന്തി തേജഹീനം ആനുഭാവരഹിതം. യഥാ പന തം നിത്തേജം, തം ദസ്സേതും ‘‘ന ഖാദതീ’’തിആദി വുത്തം. ന ഹി അഞ്ഞഥാ സദ്ദഹനുസ്സഹനാദീസു നാമം ‘‘നിത്തേജ’’ന്തി സക്കാ വത്തും, നാപി രൂപം സന്ധാരണാബന്ധനാദീസു. തേനേവ ഹി ‘‘രൂപം നിത്തേജ’’ന്തി വത്വാ ‘‘ന ഹി തസ്സ ഖാദിതുകാമതാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദിനാ ബ്യതിരേകവസേനാപി നാമരൂപാനം നിത്തേജതംയേവ വിഭാവേതി. അഞ്ഞമഞ്ഞസന്നിസ്സയേന ഹി നാമരൂപസ്സ അത്തകിച്ചസിദ്ധിപി പച്ചേകം അസമത്ഥതാവിഭാവനമേവ. തഥാ ഹി നാമരൂപസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാ, നിരീഹതാ, ബ്യാപാരവിരഹതാ ച സുട്ഠുതരം പാകടാ ഹോന്തി.

കഥം പന പച്ചേകം അസമത്ഥാനം സമുദിതഭാവേ സമത്ഥതാ ഹോതി? അസാമഗ്ഗിയം അഹേതൂനം സാമഗ്ഗിയമ്പി അഹേതുഭാവാപത്തിതോ. ന ഹി പച്ചേകം ദട്ഠും അസക്കോന്താനം അന്ധാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സമുദിതം ദട്ഠും സക്കോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സാ’’തിആദി. ഇമം ഉപമം ഉദാഹരന്തി അട്ഠകഥാചരിയാ ഉപമായപി അസിദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ സാധേതബ്ബതോ. തേനേവാഹ ‘‘ഉപമം തേ കരിസ്സാമി, ഉപമായപിധേകച്ചേ വിഞ്ഞൂ പുരിസാ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ജാനന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൭). തുട്ഠഹട്ഠോതി യദിപാഹം ചക്ഖുകരണീയം കാതും ന സക്കോമി, പാദകരണീയം പന കാതും സക്കോമി, ത്വഞ്ച ചക്ഖുകരണീയം, തസ്മാ അമ്ഹാകം ഉഭിന്നം സഹിതാനഞ്ച വസേന ഇച്ഛിതദേസസമ്പത്തി സിജ്ഝതീതി തുട്ഠഹട്ഠോ ജച്ചന്ധോ. തത്ഥ ജച്ചന്ധോതിആദി ഉപമോപമേയ്യസംസന്ദനം. ധമ്മാനം അത്തലാഭോ പരപടിബദ്ധോതി വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി തതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനത്താ, പടിലദ്ധത്തലാഭസ്സാപി പരപടിബദ്ധമേവ അത്ഥകിച്ചന്തി ദസ്സേതും ‘‘ന സകേന തേജേന ഉപ്പജ്ജതി, ന താസു താസു കിരിയാസു പവത്തതീ’’തി വുത്തം. തേസം നാമരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം നിസ്സായ ഉപ്പത്തി വാ പവത്തി വാ ന ച ന ഹോതീതി ജച്ചന്ധപീഠസപ്പിഉപമായ സാധിതമത്ഥം നിഗമേന്തോ ‘‘അസാമഗ്ഗിയം അഹേതൂനം സാമഗ്ഗിയമ്പി അഹേതുകഭാവാപത്തിതോ’’തി യഥാവുത്തസ്സ ഹേതുനോ അനേകന്തികഭാവം വിഭാവേതി.

പരധമ്മവസാനുവത്തിനോതി പരേസം അത്തതോ അഞ്ഞേസം ഹേതുപച്ചയസങ്ഖാതാനം ധമ്മാനം വസേന അനുവത്തനസീലാ. അത്തദുബ്ബലാതി അത്തനാ ദുബ്ബലാ അസമത്ഥാ. പരപച്ചയതോതി പരേസം ധമ്മാനം പച്ചയഭാവതോ. ഏതേന ജനകപച്ചയം വദതി. തേനേവാഹ ‘‘ജായരേ’’തി. പരആരമ്മണതോതി പരേസം ധമ്മാനം ആരമ്മണഭാവതോ. ഏതേന ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയം വദതി. പച്ചയഗ്ഗഹണം വാ രൂപാപേക്ഖം, ആരമ്മണഗ്ഗഹണം നാമാപേക്ഖം. ‘‘പരധമ്മേഹീ’’തി ഇദം ആരമ്മണപച്ചയാനം വിസേസനം. പുരിമത്ഥേന ഹി വുത്തമേവത്ഥം പച്ഛിമത്ഥേന പാകടം കരോതി. പഭാവിതാതി ഉപ്പാദിതാ.

നാവായന്തികൂപമായപി നാമരൂപാനം അവസവത്തിതം വിഭാവേതും ‘‘യഥാപീ’’തിആദിനാ തിസ്സോ ഗാഥാ വുത്താ. നിസ്സായാതി പതിട്ഠായ. യന്തീതി ഗച്ഛന്തി. മനുസ്സേ നിസ്സായാതി നേതുഭൂതേ നിയാമകകമ്മകാരകാദിമനുസ്സേ അപസ്സായ. ന ഹി തേസം അരണഗ്ഗഹണലങ്കാരസണ്ഠാപനഉദകുസ്സിഞ്ചനാദികിരിയായ വിനാ നാവാ ഇച്ഛിതദേസം പാപുണാതി. ഉഭോതി അഞ്ഞമഞ്ഞം നാവം നിസ്സായ മനുസ്സാ, മനുസ്സേ നിസ്സായ നാവാതി അത്ഥോ.

ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. നാനാനയേഹീതി പഠമാദീനം സത്തന്നം ഝാനാനം, തേസം ഉപചാരാനഞ്ച വസേന ചുദ്ദസ അരൂപപരിഗ്ഗഹമുഖാനി, ചതുധാതുവവത്ഥാനേ വുത്താനം തേരസന്നം ധാതുപരിഗ്ഗഹമുഖാനം ധാതായതനഖന്ധമഹാഭൂതവസേന, ഇധ വുത്താനം അവുത്താനഞ്ച ഇന്ദ്രിയസച്ചപടിച്ചസമുപ്പന്നാനം വസേന സമവീസതി രൂപപരിഗ്ഗഹമുഖാനി, താനി പച്ചേകം ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ ചിത്ത’’ന്തി ഇമേസം സമ്മുഖഭാവേന ഉപട്ഠിതാനം തിണ്ണം അരൂപധമ്മാനം വസേന തിഗുണിതാനി സമസട്ഠി, ചുദ്ദസ അരൂപപരിഗ്ഗഹമുഖാനി, താനി ചാതി ചതുസത്തതിയാ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹനയേഹി ചേവ സമ്ബഹുലസുത്തന്തരഥഗേഹമുട്ഠിവീണാസേനാരുക്ഖദാരുയന്തനളകലാപിഭേരിജച്ചന്ധപങ്ഗുളനാവാമനുസ്സൂപമാഹി ച നാമരൂപപമത്തതാവവത്ഥാപനനയേഹി ച. സത്തസഞ്ഞം അഭിഭവിത്വാതി അനാദികാലഭാവിതം ഖന്ധപഞ്ചകേ അത്തഗാഹം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ. നാമരൂപാനം യാഥാവദസ്സനന്തി ‘‘ഇദം നാമം, ഏത്തകം നാമം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ. ഇദം രൂപം, ഏത്തകം രൂപം, ന ഇതോ ഭിയ്യോ’’തി ച തേസം ലക്ഖണസല്ലക്ഖണമുഖേന ധമ്മമത്തഭാവദസ്സനം. അത്തദിട്ഠിമലവിസോധനതോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വേദിതബ്ബം. ഏതസ്സേവാതി നാമരൂപസ്സ യാഥാവദസ്സനസ്സേവ.

ദിട്ഠിവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി അട്ഠാരസമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.