൧൯. കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

പച്ചയപരിഗ്ഗഹകഥാവണ്ണനാ

൬൭൮. അനന്തരനിദ്ദിട്ഠായ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാ വിസയഭാവേന ദസ്സിതത്താ ‘‘ഏതസ്സേവാ’’തി വുത്തം, ന തദഞ്ഞതോ വിസേസനത്ഥം തദഞ്ഞസ്സേവ അഭാവതോ. അജ്ഝത്തം വാ ഹി വിപസ്സനാഭിനിവേസോ ഹോതു ബഹിദ്ധാ വാ, അജ്ഝത്തസിദ്ധിയം പന ലക്ഖണതോ സബ്ബമ്പി നാമരൂപം അനവസേസതോ പരിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീതി. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം. പച്ചയപരിഗ്ഗഹഹേതു ഹിസ്സ അദ്ധത്തയകങ്ഖാവിതരണം ഹോതീതി, കരണേ വാ ഏതം കരണവചനം പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സ സാധകതമഭാവതോ കങ്ഖാവിതരണകിരിയായ. യദാ ഹിസ്സ സുപരിസുദ്ധോ നിജ്ജടോ നിഗ്ഗുമ്ബോ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ സിജ്ഝതി, തദാനേന കങ്ഖാ വിതരീയതീതി. വിതരിത്വാതി അതിക്കമിത്വാ, വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി അത്ഥോ. തം പന ഞാണം തഥാധിഗതം വസീഭാവപ്പത്തം ഝാനം വിയ യോഗിനോ സന്താനേ പബന്ധവസേന പവത്തതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഠിതം ഞാണ’’ന്തി.

തന്തി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിം. തം സമ്പാദേതുകാമോ ആപജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. യാഥാവതോ ദിട്ഠം നാമരൂപം തിവിധദുക്ഖതായോഗതോ രോഗോ വിയ. പച്ചയാ ചസ്സ രോഗസമുട്ഠാനം വിയ ഉപട്ഠഹന്തീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ നാമ…പേ… പരിയേസതീ’’തി ആഹ. സംസാരദുക്ഖനിമുഗ്ഗസ്സ സന്താനസ്സ തതോ വിമോചേതുകാമതാവസേന അനുകമ്പിതബ്ബതാ ലബ്ഭതീതി തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവമേവ ഠിതേ യദേകേ വദന്തി ‘‘അനുകമ്പേതബ്ബകുമാരകദസ്സനേന തസ്സ മാതാപിതുആവജ്ജനം ഇധ അനുദാഹരണം നിരോധേതബ്ബതായ നാമരൂപസ്സ അനുകമ്പിതബ്ബതാഭാവതോ’’തി, തദപാഹതം ഹോതി. അവസ്സഞ്ചേതം ഏവം ഇച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ വേനേയ്യപുഗ്ഗലസന്താനേ സത്ഥു മഹാകരുണാപവത്തി ഏവ വിചാരേതബ്ബാ സിയാ. മന്ദബുദ്ധിതായ മന്ദം. വുഡ്ഢതരോപി കോചി മന്ദബുദ്ധി ഹോതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘കുമാര’’ന്തി വുത്തം. യോ കോചി പഠമവയേ വത്തമാനോ ‘‘കുമാരോ’’തി വുച്ചതീതി തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘ദഹര’’ന്തി വുത്തം. ഏവമ്പി യോ ആധാവിത്വാ പരിധാവിത്വാ വിചാരണകോ തരുണദാരകോ, സോപി ‘‘ദഹരോ’’തി വുച്ചതീതി തതോ നിവത്തനത്ഥം ‘‘ഉത്താനസേയ്യക’’ന്തി വുത്തം. ചതൂഹിപി പദേഹി കരുണായിതബ്ബതംയേവ ദസ്സേതി. ആപജ്ജതീതി കരോതി.

യഥാ പനസ്സ ഹേതുപച്ചയപരിയേസനാപത്തി ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ബ്യതിരേകമുഖേന അത്ഥോ സാധിതോ സമ്മദേവ സാധിതോ ഹോതീതി അഹേതുകഭാവം താവ പടിക്ഖിപന്തോ ‘‘ന താവിദം നാമരൂപം അഹേതുക’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദിനാ. ഹേതുമന്തരേന സതി സമ്ഭവേ സബ്ബധമ്മാനം ഹേതുഅഭാവോ സമാനോതി സബ്ബസമാനതാ സിയാ, തഥാ ച സതി സോതപദേസാദീസു, ബഹിദ്ധാ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിഹേതുഅഭാവോതി സബ്ബത്ഥ, ചക്ഖാദീനം ഉപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ, പരിഭേദതോ ഉദ്ധഞ്ച ഹേതുഅഭാവോതി സബ്ബദാ ച അന്ധാദീനം അരൂപീനം, അസഞ്ഞീനഞ്ച ഹേതുഅഭാവോതി സബ്ബേസഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീഹി ഭവിതബ്ബം, ഹേതുഅഭാവാ വിസേസതോ തഞ്ച നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ സബ്ബേസഞ്ച ഏകസദിസഭാവാപത്തിതോ’’തി. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം യദിദം ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ഹീ’’തി. യത്തകാ ലോകേ വിസേസാ, തേഹി സബ്ബേസം, സബ്ബകാലഞ്ച ഭവിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ആദി-സദ്ദേന വാ തേസമ്പി ഗഹണം കതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്മാ അഹേതുകഭാവേ വിസിട്ഠതായ അസമ്ഭവോ ഏവാതി സബ്ബത്ഥ ഏകസദിസഭാവാപത്തിതോ, സബ്ബദാ ഏകസദിസഭാവാപത്തിതോ, സബ്ബേസം ഏകസദിസഭാവാപത്തിതോതി പച്ചേകം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം അഹേതുഭാവേ പടിസിദ്ധേ വിസമഹേതുവാദീ വദേയ്യ ‘‘ന ഇദം അഹേതുകം കിഞ്ചരഹി സഹേതുകം, കേന പന ഹേതുനാ സഹേതുകന്തി? ഇസ്സരാദിനാ’’തി.

ആദി-സദ്ദേന പകതിപുരിസപജാപതികാലാദീനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം, തം പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘ന ഇസ്സരാദിഹേതുക’’ന്തിആദി. ന നാമരൂപം ഇസ്സരാദിഹേതുകം നാമരൂപതോ അഞ്ഞസ്സ അനുപലബ്ഭമാനത്താ ഇസ്സരപകതിആദിനമേവ അഭാവതോ. യദി പന അസതോ ഇസ്സരാദിതോ നാമരൂപസ്സ ഉപ്പത്തി, ഏവം സതി സാ ഏവ സബ്ബത്ഥ സബ്ബദാ സബ്ബേസം ഏകസദിസതാ ആപജ്ജതി. അഥ നാമരൂപമത്തമേവ ഇസ്സരാദിഹേതുകം, നാമരൂപഞ്ച അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തം, ഹുത്വാ ച വിനസ്സന്തം ദിസ്സതീതി ഇസ്സരാദീഹിപി താദിസേഹി ഭവിതബ്ബം. തഥാ ച തദപി സപ്പച്ചയം സങ്ഖതമേവാതി തസ്സാപി പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. അഥ തം നുപ്പജ്ജതി, അഹേതുകതാ തസ്സ ആപന്നാ. തേനാഹ ‘‘അഹേതുകഭാവാപത്തിതോ’’തി.

അപിച ന ഇസ്സരാദിഹേതുകം നാമരൂപം. കിം കാരണം? കമേന ഉപ്പത്തിതോ. യദി ഹി ഏവം നിച്ചം ഇസ്സരാദിസഞ്ഞിതം കമ്മകിലേസിന്ദ്രിയാരമ്മണാദിനിരപേക്ഖകാരണമ്പി സിയാ, സബ്ബേസംയേവ ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തി സിയാ, യത്തകേഹി തതോ ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം. കസ്മാ? കാരണസ്സ സന്നിഹിതഭാവതോ. യദി പന തസ്സ ഇച്ഛാവസേന തസ്സ ഉപ്പത്തിം പരികപ്പേയ്യും, താസഞ്ച ഇച്ഛാനം ഏകജ്ഝം ഉപ്പത്തിയം കോ വിബന്ധോ. അഥ അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി കമ്മകിലേസിന്ദ്രിയാരമ്മണാദിഅപേക്ഖിതബ്ബം അത്ഥീതി ചേ? തദേവ ഹേതു കാരണം, കിമഞ്ഞേന അദിട്ഠസാമത്ഥിയേന പരികപ്പിതേന പയോജനം? ദിട്ഠഞ്ഹി കമ്മാദീനം സാമത്ഥിയം തദഞ്ഞപച്ചയസന്നിധാനേപി തദഭാവേ അഭാവതോ. യഥാ ഹി രൂപാലോകമനസികാരസന്നിധാനേപി ചക്ഖുനോ അഭാവേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവം, ഭാവേ ച ഭാവം ദിസ്വാ ചക്ഖുനോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പാദനസമത്ഥതാ അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി. യഥാ ച യ്വായം യമകാനമ്പി സമാനാനം ജനകജനനീസുക്കസോണിതാദിബാഹിരപച്ചയസമഭാവേപി സത്താനം ഹീനപണീതതാദിവിസേസോ ദിസ്സതി, സോ ച സസന്താനേ താദിസസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഹേതുനോ അഭാവാ കമ്മകിലേസഹേതുകോതി തസ്സ തത്ഥ സമത്ഥതാ അത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി, ന ഏവമിസ്സരാദികസ്സ. കാരണസ്സ ഹി ഭാവാഭാവേ ഫലസ്സ ഭാവാഭാവേഹി കാരണസ്സ സമത്ഥതാ വിഞ്ഞായേയ്യ. ന ച സന്നിഹിതേ തദകാരണസ്സ നാമരൂപസ്സ ഇസ്സരാദിവേകല്ലേന കത്ഥചി അനുപ്പത്തി ദിട്ഠാ, തസ്മാ അകാരണമിസ്സരോ.

അഥാപി സഗ്ഗോ ഏവം ഇസ്സരാദിഹേതുകോ വുച്ചേയ്യ, സോപി സഗ്ഗപ്പകാരോ സബ്ബകാലം തതോ നിബ്ബത്തേയ്യ. ന ഹി സന്നിഹിതകാരണസ്സ ഫലസ്സ അനുപ്പത്തി യുത്താ. നിച്ചേ ച സതി അഞ്ഞനിരപേക്ഖകാരണേ സഗ്ഗസ്സ ആദിയേവ ന യുത്തോ, യാവ ഇസ്സരാദികം കാരണം, താവ സബ്ബസ്സ അത്ഥിഭാവപ്പസങ്ഗതോ. അഥാപി വദേയ്യ ‘‘അഞ്ഞേപി യഥാരഹം പച്ചയാ ഹോന്തിയേവ, ഇസ്സരാദികമ്പി തേസം സഹകാരീകാരണം ഹോതീ’’തി. യദേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. യദി പരോ വദേയ്യ ‘‘ഇധ ബുദ്ധിപുബ്ബോ ഭാവാനം രചനാവിസേസോ ദിട്ഠോ, യഥാ തം ഘടഗേഹാദീനം. അത്ഥി ച അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം സരീരപദുമാദീനം രചനാവിസേസോ, തസ്മാ തേനാപി ബുദ്ധിപുബ്ബേന ഭവിതബ്ബം. യസ്സ ച സോ ബുദ്ധിപുബ്ബോ, സോ ഇസ്സരാദികോ, തസ്മാ തേന നാമരൂപസഞ്ഞിതസ്സ ലോകസ്സ കാരണേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. തയിദം അസിദ്ധം, രചിതാ സരീരപദുമാദയോതി തത്ഥേവ ഉപ്പന്നത്താ. ഉപ്പന്നസ്സ ഹി സന്നിവേസവസേന തഥാ തഥാ പട്ഠപനം ‘‘രചനാ’’തി വുച്ചതി. അനേകന്തികോ ചായം അബുദ്ധിപുബ്ബസ്സാപി ദിട്ഠത്താ. ദിട്ഠോ ഹി ന്ഹാരുആദീനം അഗ്ഗിസംയോഗേന രചനാവിസേസോ, തഥാ വിസുസ്സന്താനം പുബ്ബചമ്മാദീനം. യദി പനായമിസ്സരാദികോ ഗവസ്സജഗദ്രഭാദീനം കരീസാവത്തേ പടിമഹുതം രചേയ്യ, ഉമ്മത്തോ വിയ വിക്ഖിത്തോ സിയാ. കിഞ്ചായം ലോകം സജ്ജേന്തോ അത്തത്ഥം വാ സജ്ജേയ്യ ലോകത്ഥം വാ.

തത്ഥ ച യദി പുരിമോ മക്ഖോ കതകിച്ചോ ന സിയാ ലോകേന സാധേതബ്ബസ്സ അത്ഥിഭാവതോ. അഥ ദുതിയോ, കസ്മാ ലോകസ്സ അഹിതദുക്ഖാവഹം പാപം നിരയാദിം, ജരാമരണാദിഞ്ച സജതി? അഥ തദുഭയം അനാമസിത്വാ കീളത്ഥം സജതി. കീളാ ച നാമ രതിഅത്ഥാ ഹോതി. വിനാ കീളായ രതിം അജാനന്താനം രതിഅത്ഥഞ്ച കീളമാരഭന്തോ രതിയം ഇസ്സരോ അനിസ്സരോ സിയാ. അഥ പയോജനനിരപേക്ഖോ, സബ്ബകാലം സജേയ്യ, തസ്സ ചായം സജനസമത്ഥതാ അഹേതുകാ വാ സിയാ സഹേതുകാ വാ. അഹേതുകാ ചേ, സബ്ബേസം സിയാ സഹേതുകാ വാ. അഹേതുകാ ചേ, സബ്ബേസമ്പി സിയാ. അഥ സഹേതുകാ, സോ ചസ്സ ഹേതു പരതോ വാ സമ്ഭൂതോ സിയാ അത്തതോ വാ. തത്ഥ പരതോ ചേ സമ്ഭൂതോ, യദസ്സ സോ ലദ്ധോ, തസ്സായം വേയ്യാവച്ചകരസദിസോ സിയാ. അഥ അത്തതോ തദുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അയം കീദിസോ ലോകോ ചാതി സബ്ബമിദം ആലുനവിസിണം ആകുലബ്യാകുലം ഗോയൂഥേന ഗതമഗ്ഗസദിസഫേണപിണ്ഡസമം അവിമദ്ദക്ഖമം അസാരം. തിട്ഠതു പസങ്ഗോ, യഥാധികതമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. തസ്മാതി യസ്മാ ഇദം നാമരൂപം ന അഹേതുകം, നാപി ഇസ്സരാദിവിസമഹേതുകം, തസ്മാ. തേതി ഹേതുപച്ചയാ.

൬൭൯. ഓളാരികത്താ, സുപാകടത്താ ച രൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ സുകരോതി ‘‘ഇമസ്സ താവ രൂപകായസ്സാ’’തിആദിനാ പഠമം തസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹവിധിം ആരഭതി. തത്ഥ യഥാ നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ അഹേതുവിസമഹേതുവാദനിവത്തിയാ ഹോതി, ഏവം നിബ്ബിദാവിരാഗാവഹഭാവേന തത്ഥ അഭിരതിനിവത്തിയാപി ഇച്ഛിതബ്ബോതി തം ഗബ്ഭസേയ്യകവസേന ദസ്സേന്തോ നിബ്ബത്തട്ഠാനസ്സ സുചിഭാവപടിസേധനമുഖേന അസുചിഭാവം വിഭാവേതും ‘‘അയം കായോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപ്പലാദീനി അസുചിട്ഠാനേ നിബ്ബത്താനിപി സയം സുചിസമ്മതാനേവാതി തംദസ്സനത്ഥം അബ്ഭന്തരഗ്ഗഹണം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘യഥാ സങ്കാരധാനസ്മിം, ഉജ്ഝിതസ്മിം മഹാപഥേ;

പദുമം തത്ഥ ജായേഥ, സുചിഗന്ധം മനോരമ’’ന്തി. (ധ. പ. ൫൮);

‘‘നിബ്ബത്തതീ’’തി ഇദം മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിപവത്തീസു രൂപകായസ്സ നിബ്ബത്തനസാമഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ വുത്തം, ന പഠമാഭിനിബ്ബത്തിമത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ ആഹാരസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയതാവചനം, ഉദരപടലസ്സ പച്ഛതോ കരണാദിവചനം, ദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലതാവചനഞ്ച സമത്ഥിതം ഹോതി. ഏവമവട്ഠിതേ യദേകച്ചേഹി പിട്ഠിതോ, പുരതോ ച കരണം കിം സിയാ പടിസന്ധികാലേതിആദി വുത്തം, തം അപാഹതം ഹോതി. ‘‘നിബ്ബത്തകത്താ’’തി ഇമിനാ ബീജം വിയ അങ്കുരസ്സ അവിജ്ജാദയോ രൂപകായസ്സ അസാധാരണകാരണതായ ഹേതൂതി ദസ്സേതി. ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭകത്താ’’തി ഇമിനാ പന അങ്കുരസ്സ പഥവീസലിലപാരിസിആദയോ വിയ ആഹാരോ സാധാരണകാരണതായ പച്ചയോതി ദസ്സേതി.

പഞ്ച ധമ്മാ ഹേതുപച്ചയാതി അവിജ്ജാദയോ പഞ്ച ധമ്മാ യഥാരഹം ഹേതു ച പച്ചയോ ചാതി അത്ഥോ. ഭവേസു വിജ്ജമാനദോസപടിച്ഛാദനപത്ഥനാ ദള്ഹഗ്ഗാഹഭാവേന സങ്ഖാരഭവാനം ഹേതുഭൂതാ ജനകസഹായതായ ഭവനികന്തി തംസഹജാതആസന്നകാരണത്താ അഭിസങ്ഖാരികാ, അപസ്സയഭൂതാ ചാതി ‘‘മാതാ വിയ ദാരകസ്സ ഉപനിസ്സയാ’’തി വുത്താ. യഥാ പിതു ജനിതസുക്കേ പുത്തസ്സ ഉപ്പത്തീതി പിതാ ജനകോ, ഏവം കമ്മം സത്തസ്സ ഉപ്പാദകത്താ ജനകം വുത്തം. യഥാ ധാതി ജാതസ്സ ദാരകസ്സ പോസനവസേന സന്ധാരികാ, ഏവം ആഹാരോ ഉപ്പന്നസ്സ കായസ്സാതി സന്ധാരകോ വുത്തോ.

കാമഞ്ചേത്ഥ അവിജ്ജാദയോ നാമകായസ്സാപി പച്ചയോ, പകാരന്തരേന പന തസ്സ പാകടം പച്ചയപരിഗ്ഗഹവിധിം ദസ്സേതും ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചക്ഖുഞ്ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. തേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആവജ്ജനാദിഅജ്ഝത്തം സബ്ബം പച്ചയജാതം സങ്ഗണ്ഹാതി. രൂപേ ചാതി പന ച-സദ്ദേന യഥാ ബഹുലം ബാഹിരരൂപം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയോ, ഏവം അഞ്ഞമ്പി ബാഹിരം പച്ചയജാതം സങ്ഗണ്ഹാതി. പടിച്ചാതി പച്ചയഭൂതം ലദ്ധാതി അത്ഥോ. തേന ചക്ഖുസ്സ നിസ്സയപുരേജാതഇന്ദ്രിയവിപ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതവസേന, രൂപസ്സ ആരമ്മണപുരേജാതഅത്ഥിഅവിഗതവസേന, ഇതരേസഞ്ച സങ്ഗഹിതാനം അനന്തരാദിസഹജാതാദിവസേന പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. വചനഭേദേ പന കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ആദി-സദ്ദേന ച ഫസ്സാദീനം വിയ സഹപച്ചയേഹി സോതവിഞ്ഞാണാദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ ‘‘തിണ്ണം സങ്ഗതി ഫസ്സോ’’തിആദിപാഠസ്സ (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൧, ൪൨൫-൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩-൪൫; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) വിയ ‘‘സോതഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദിപാഠസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ. ഏവം സമ്മസനുപഗം സബ്ബം നാമം സഹപച്ചയേന സങ്ഗഹിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘നാമകായസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതീ’’തി.

പവത്തിം ദിസ്വാതി ഏതരഹി പവത്തിം ദിസ്വാ. ഏവന്തി ഇമിനാ ന കേവലം സപ്പച്ചയതാമത്തമേവ പച്ചാമട്ഠം, അഥ ഖോ യാദിസേഹി പച്ചയേഹി ഏതരഹി പവത്തതി, താദിസേഹി അവിജ്ജാദിപച്ചയേഹേവ അതീതേപി പവത്തിത്ഥാതി പച്ചയസദിസതാപി പച്ചാമട്ഠാതി ദട്ഠബ്ബം.

൬൮൦. പുബ്ബന്തന്തി അതീതം ഖന്ധപ്പബന്ധകോട്ഠാസം. ആരബ്ഭാതി ഉദ്ദിസ്സ. അഹോസിം നു ഖോ, ന നു ഖോ അഹോസിന്തി സസ്സതാകാരം, അധിച്ചസമുപ്പത്തിആകാരഞ്ച നിസ്സായ അതീതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. കിം നു ഖോ അഹോസിന്തി ജാതിലിങ്ഗൂപപത്തിയോ നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ നു ഖോ അഹോസിം, ബ്രാഹ്മണാദീസു ഗഹട്ഠാദീസു ദേവാദീസു അഞ്ഞതരോ നു ഖോ’’തി കങ്ഖതി. കഥം നു ഖോതി സണ്ഠാനാകാരം നിസ്സായ ‘‘ദീഘോ നു ഖോ അഹോസിം, രസ്സഓദാതകാളപമാണികഅപ്പമാണികാദീനമ്പി അഞ്ഞതരോ’’തി കങ്ഖതി. ഇസ്സരനിമ്മാനാദിം നിസ്സായ ‘‘കേന നു ഖോ പകാരേന അഹോസി’’ന്തി നിബ്ബത്താകാരതോ കങ്ഖതീതി ച വദന്തി. കിം ഹുത്വാ കിം അഹോസിന്തി ജാതിആദിം നിസ്സായ ‘‘ഖത്തിയോ ഹുത്വാ നു ഖോ ബ്രാഹ്മണോ അഹോസിം…പേ… ദേവോ ഹുത്വാ നു ഖോ മനുസ്സോ അഹോസി’’ന്തി അത്തനോ അപരാപരുപ്പത്തിം കങ്ഖതി. സബ്ബത്ഥേവ ച അദ്ധാനന്തി കാലാധിവചനം. ഭവിസ്സാമി നു ഖോതി സസ്സതാകാരം, ഉച്ഛേദാകാരഞ്ച നിസ്സായ അനാഗതേ അത്തനോ വിജ്ജമാനതം, അവിജ്ജമാനതഞ്ച കങ്ഖതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ. ഏതരഹി വാ പന പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനന്തി ഇദാനി വാ പടിസന്ധിമാദിം കത്വാ ചുതിപരിയന്തം സബ്ബമ്പി വത്തമാനകാലം. അജ്ഝത്തം കഥംകഥീ ഹോതീതി അത്തനോ ഖന്ധേസു വിചികിച്ഛാ ഹോതി. അഹം നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ അത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. അയുത്തം പനേതന്തി. യുത്തം അയുത്തന്തി കാ ഏത്ഥ ചിന്താ. ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹി ബാലപുഥുജ്ജനോ. നോ നു ഖോസ്മീതി അത്തനോ നത്ഥിഭാവം കങ്ഖതി. കിം നു ഖോസ്മീതി ഖത്തിയോവ സമാനോ അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം കങ്ഖതി. ഏസ നയോ സേസേസു. കഥം നു ഖോസ്മിന്തി വുത്തനയമേവ. കേവലഞ്ഹേത്ഥ ‘‘അബ്ഭന്തരേ ജീവോ നാമ അത്ഥീ’’തി ഗഹേത്വാ തസ്സ ദീഘാദിഭാവം കങ്ഖന്തോ ‘‘കഥം നു ഖോസ്മി’’ന്തി കങ്ഖതീതി വേദിതബ്ബോ. പച്ചുപ്പന്നം പന അത്തനോ സരീരസണ്ഠാനം അജാനന്തോ നാമ നത്ഥി. കുതോ ആഗതോ, സോ കുഹിം ഗാമീ ഭവിസ്സതീതി അത്തഭാവസ്സ ആഗതിഗതിട്ഠാനം കങ്ഖതി. സാ സബ്ബാപി പഹീയതീതി സാ യഥാവുത്താ സോളസവിധാപി വിചികിച്ഛാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീയതി.

൬൮൧. കുസലാദിഭേദതോ സബ്ബപ്പകാരസ്സാപി നാമസ്സ സാധാരണോ പച്ചയോതി, തതോ പവത്തിതോ മനസികാരാദികോ കുസലാദിഭേദതോ സബ്ബപ്പകാരസ്സാപി നാമസ്സ അസാധാരണോ പച്ചയോതി ച യോജേതബ്ബം. കുസലാദിഭേദതോതി കുസലാകുസലവിപാകകിരിയഭേദതോ. തസ്സാപി സോമനസ്സസഹഗതാദിഅഞ്ഞതരഭേദവസേന സബ്ബപ്പകാരസ്സാപി. യം ഏകന്തതോ ഛദ്വാരികം, തമ്പി ഛദ്വാരഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതം യഥാ ഛട്ഠാരമ്മണം ഛളാരമ്മണഗ്ഗഹണേനാതിപി വുത്തം ‘‘സബ്ബപ്പകാരസ്സാപീ’’തി. തതോതി ചക്ഖുരൂപാദിതോ. മനസികാരാദികോതി യോനിസോമനസികാരഅയോനിസോമനസികാരാദികോ, കമ്മഭവങ്ഗാദികോ ച. കാമഞ്ചേത്ഥ ദ്വാരച്ഛക്കയോനിസോമനസികാരാദിവസേന നാമസ്സേവ സാധാരണോ, അസാധാരണോ ച പച്ചയോ വുത്തോ, തം പന അവിസേസവസേന വുത്തം. വിസേസതോ പന കമ്മം വിപാകനാമസ്സ, കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച ചിത്തം ചേതസികനാമസ്സ, ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനഞ്ച സാധാരണോ പച്ചയോ, യഥാവുത്തസ്സേവ ച നാമസ്സ, രൂപസ്സ ച തദഞ്ഞനാമരൂപാപേക്ഖായ അസാധാരണോ പച്ചയോ. തഥാ സഭാഗോ, ഉതുസഭാഗോ ച ആഹാരോ തംസമുട്ഠാനരൂപാനം സാധാരണോ പച്ചയോ, തദഞ്ഞാപേക്ഖായ അസാധാരണോതി രൂപസ്സാപി സാധാരണോ, അസാധാരണോ ച പച്ചയോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബോ. പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ നാമ അനധിഗതാരഹത്തേന കാതബ്ബോതി തദപേക്ഖായ ‘‘യോനിസോമനസികാരസദ്ധമ്മസ്സവനാദികോ കുസലസ്സേവാ’’തി വുത്തം. ആദി-സദ്ദേന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസ്സ, ചതുന്നമ്പി വാ സമ്പത്തിചക്കാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. വിപരീതോ അകുസലസ്സാതി വചനതോ യഥാ യോനിസോമനസികാരാദിവിപരീതോ അകുസലസ്സേവ പച്ചയോ, തഥാ യോനിസോമനസികാരാദി കുസലസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. യസ്സ വാ കുസലം സമ്ഭവതി, അകുസലം സമ്ഭവതി, കുസലാകുസലാനി വാ, തസ്സാതി അത്ഥസിദ്ധമേതം. കമ്മാദികോതി ആദി-സദ്ദേന അവിജ്ജാദയോ വിയ ഗതികാലാദയോപി സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഭവങ്ഗാദികോതി ഭവങ്ഗസന്തീരണപരിത്തകിരിയാരഹത്താദികോ. തത്ഥ ഭവങ്ഗം പഞ്ചദ്വാരമനോദ്വാരാവജ്ജനകിരിയാനം, സന്തീരണം വോട്ഠബ്ബനസ്സ, പരിത്തകിരിയാ യഥാരഹം പരിത്തമഹഗ്ഗതകിരിയാനം, അരഹത്തം ആവജ്ജനവജ്ജാനം സബ്ബകിരിയാനം പച്ചയോതി വേദിതബ്ബം.

കമ്മന്തി ചേതനാവ അധിപ്പേതാ, സാ ച ഖോ കുസലാകുസലാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കുസലാകുസലചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം, കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൭). ന ചിത്തം വിയ സസമ്പയുത്താ. ചിത്തഞ്ഹേത്ഥ സസമ്പയുത്തം അധിപ്പേതം ‘‘ഹേതൂ ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം, തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിവചനതോ (പട്ഠാ. ൧.൧.൧). തത്ഥാതി തേസു കമ്മാദീസു രൂപജനകപച്ചയേസു. അതീതതോ ഏവ കമ്മതോ ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, ന വത്തമാനതോതി വുത്തം ‘‘കമ്മം അതീതമേവ കമ്മസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ പച്ചയോ’’തി. യദി ഹി പച്ചുപ്പന്നതോ കമ്മതോ ഫലം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ആയൂഹനക്ഖണേ ഏവ ഫലേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം ഭവേയ്യ, ന ച തം ദിട്ഠമിച്ഛിതം വാ. ന ഹി ലോകേ കുദാചനം കരിയമാനമേവ കമ്മം ഫലം ദേന്തം ദിട്ഠം, തഥാരൂപോ വാ ആഗമോ അത്ഥീതി. നനു ച ഇദമപി ന ദിട്ഠം, യം വിനട്ഠതോ ഹേതുതോ ഫലം ഉപ്പജ്ജമാനം, മതോ വാ കുക്കുടോ വസ്സന്തോതി? സച്ചമദിട്ഠം രൂപധമ്മാനം പബന്ധവിച്ഛേദേ, ഇദം പന അരൂപം പബന്ധോപി അത്ഥീതി ഉപമാ ന സംസന്ദതി. കമ്മതോ ഹി അതീതതോ ഏവ കമ്മസ്സ കതത്താ, ഉപചിതത്താ ച ഫലം ഉപ്പജ്ജതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തിആദി (ധ. സ. ൪൩൧). യസ്മാ അനന്തരാദിപച്ചയലാഭതോ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ചിത്തസ്സ ബലവതാ, തസ്മാ തം ഉപ്പജ്ജമാനമേവ രൂപം ജനേതീതി ആഹ ‘‘ചിത്തം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ഉപ്പജ്ജമാന’’ന്തി. രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ പന രൂപസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ബലവതാ പച്ഛാജാതാദിപച്ചയലാഭതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉതുആഹാരാ…പേ… ഹോന്തീ’’തി, ബാഹിരം ഉതും, ആഹാരഞ്ച പച്ചയം ലഭിത്വാ അത്തനോ ഠിതിക്ഖണേ ഉതുആഹാരാ രൂപം ജനേന്തീതി അത്ഥോ.

ഏവന്തി ‘‘സാധാരണാസാധാരണവസേനാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന.

൬൮൨. സങ്ഖാരാനന്തി സങ്ഖതസങ്ഖാരാനം. ഭങ്ഗന്തി മരണം. ജരാമരണം നാമ ജാതിയാ സതീതിആദി ഫലദസ്സനാനുപുബ്ബിയാ ഹേതുദസ്സനക്കമേന നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ സുകരോതി കത്വാ ദസ്സിതോ. തത്ഥ ഭവേ സതീതി കമ്മഭവേ സതി.

൬൮൩. പുബ്ബേ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതഅനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേനാതി പരിയോസാനതോ പട്ഠായ പടിലോമനയേന ആദിപാപനവസേന വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതഅനുലോമപടിച്ചസമുപ്പാദവസേന. ‘‘അസതി ജാതിയാ നത്ഥി ജരാമരണ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൨.൪) ഹി പടിലോമവസേന ദസ്സിതേ പച്ചയാകാരേ ‘‘യസ്സ അഭാവാ യസ്സ അഭാവോ, സോ തസ്സ പച്ചയോ’’തി ബ്യതിരേകതോ, അന്വയതോ ച നാമരൂപസ്സ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ സുകരോതി.

൬൮൪. പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോതിആദി വുത്തത്ഥമേവ. കമ്മസഹായത്താ കിലേസവട്ടം കമ്മവട്ടേ പക്ഖിത്വാ വുത്തം ‘‘കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേനാ’’തി.

൬൮൫. ദിട്ഠധമ്മോ വുച്ചതി പച്ചക്ഖഭൂതോ പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ, തത്ഥ വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം. പച്ചുപ്പന്നഭവതോ അനന്തരം വേദിതബ്ബഫലം കമ്മം ഉപപജ്ജവേദനീയം. അപരാപരിയായേതി ദിട്ഠധമ്മാനന്തരാനാഗതതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്തഭാവപരിയായേ അത്തഭാവപരിവത്തേ. അഹോസികമ്മന്തി അഹോസി ഏവ കമ്മം, ന തസ്സ വിപാകോ അഹോസി, ‘‘അത്ഥി, ഭവിസ്സതി വാ’’തി ഏവം വത്തബ്ബകമ്മം. പടിപക്ഖേഹി അനഭിഭൂതതായ, പച്ചയവിസേസേന പടിലദ്ധവിസേസതായ ച ബലവഭാവം പത്താ താദിസസ്സ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ വസേന സാതിസയാ ഹുത്വാ പവത്താ പഠമജവനചേതനാ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫലദായിനീ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ നാമ. സാ ഹി വുത്താകാരേന ബലവതി ജവനസന്താനേ ഗുണവിസേസയുത്തേസു ഉപകാരാപകാരവസപ്പവത്തിയാ, ആസേവനാലാഭേന അപ്പവിപാകതായ ച പഠമജവനചേതനാ ഇതരദ്വയം വിയ പവത്തസന്താനുപരമാപേക്ഖം, ഓകാസലാഭാപേക്ഖഞ്ച കമ്മം ന ഹോതീതി ഇധേവ പുപ്ഫമത്തം വിയ പവത്തിവിപാകമത്തം ഫലം ദേതി. തഥാ അസക്കോന്തന്തി കമ്മസ്സ വിപാകദാനം നാമ ഉപധിപയോഗാദിപച്ചയന്തരസമവായേനേവ ഹോതീതി തദഭാവതോ തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദാതും അസക്കോന്തം. അത്ഥസാധികാതി ദാനാദിപാണാതിപാതാദിഅത്ഥസ്സ നിപ്ഫാദികാ. കാ പന സാതി ആഹ ‘‘സത്തമജവനചേതനാ’’തി. സാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വുത്തനയേന പടിലദ്ധവിസേസാ, പുരിമജവനചേതനാഹി ലദ്ധാസേവനാ ച സമാനാ അനന്തരത്തഭാവേ വിപാകദായിനീ ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മം നാമ. ‘‘സതി സംസാരപ്പവത്തിയാ’’തി ഇമിനാ അസതി സംസാരപ്പവത്തിയം അഹോസികമ്മപക്ഖേ തിട്ഠതി വിപച്ചനോകാസസ്സ അഭാവതോതി ദീപേതി.

൬൮൬. യം ഗരുകന്തി യം അകുസലം മഹാസാവജ്ജം, കുസലം മഹാനുഭാവം കമ്മം. യം ബഹുലന്തി യം ബഹുലം അഭിണ്ഹസോ കതം സമാസേവിതം. മരണകാലേ അനുസ്സരിതന്തി പരിബ്യത്തഭാവേന മരണസ്സ ആസന്നകാലേ അനുസ്സരിതം. ആസന്നകാലേ കതേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ഹി വുത്തം. ‘‘പുനപ്പുനം ലദ്ധാസേവന’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘യം ബഹുല’’ന്തി വുത്തകമ്മതോ വിസേസേതി. തഥാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം നിവത്തേതി പടിസന്ധിആകഡ്ഢനാനുജാനനതോ. പടിസന്ധിജനകവസേന ഹി ഗരുകാദികമ്മചതുക്കം വുത്തം.

തത്ഥ ഗരുകം സബ്ബപഠമം വിപച്ചതി. തഥാ ഹി തം ഗരുകന്തി വുത്തം. ഗരുകേ അസതി ബഹുലീകതം, തസ്മിം അസതി ആസന്നം, തസ്മിമ്പി അസതി ‘‘കടത്താ വാ പനാ’’തി വുത്തം പുരിമജാതീസു കതകമ്മം വിപച്ചതി. ബഹുലാസന്നപുബ്ബകതേസു ച ബലാബലം വാ ജാനിതബ്ബം, പാപതോ പാപന്തരം, കല്യാണഞ്ച, കല്യാണതോ ച കല്യാണന്തരം, പാപഞ്ച, ബഹുലീകതതോ ച മഹതോ ച പുബ്ബകതാദി, അപ്പഞ്ച. ബഹുലാനുസ്സരണേന വിപ്പടിസാരാദിജനനതോ പടിപക്ഖസ്സ അപരിപുണ്ണതായ ആരദ്ധവിപാകസ്സ കമ്മസ്സ, കമ്മസേസസ്സ വാ അപരാപരിയായേ വേദനീയസ്സ അപരിക്ഖീണതായ സന്തതിയാ പരിണാമവിസേസതോതി തേഹി തേഹി കാരണേഹി ആഹിതബലം പഠമം വിപച്ചതി. മഹാനാരദകസ്സപജാതകേ വിദേഹരഞ്ഞോ സേനാപതി അലാതോ, ബീജകോ ദാസോ, രാജകഞ്ഞാ രുചാ ച ഏത്ഥ നിദസ്സനം. തഥാ ഹി വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതീ ഹോതി…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി കല്യാണകമ്മം സുഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ.

‘‘തത്രാനന്ദ, യ്വായം പുഗ്ഗലോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി കായസ്സ ഭേദാ പരം…പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതി. പുബ്ബേ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, പച്ഛാ വാസ്സ തം കതം ഹോതി പാപകമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, മരണകാലേ വാസ്സ ഹോതി മിച്ഛാദിട്ഠി സമത്താ സമാദിന്നാ, തേന സോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം …പേ… നിരയം ഉപപജ്ജതി. യഞ്ച ഖോ സോ ഇധ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സമ്മാദിട്ഠി ഹോതി, തസ്സ ദിട്ഠേ വാ ധമ്മേ വിപാകം പടിസംവേദേതി ഉപപജ്ജ വാ അപരേ വാ പരിയായേ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൩).

കിം ബഹുനാ യം തം തഥാഗതസ്സ മഹാകമ്മവിഭങ്ഗഞാണം, തസ്സേവായം വിസയോ, യദിദം തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ തേന തേന കാരണേന പുബ്ബാപരവിപാകതാ സാമത്ഥിയം.

൬൮൭. പടിസന്ധിദാനാദിവസേന വിപാകസന്താനസ്സ നിബ്ബത്തകം ജനകം. തേനാഹ ‘‘തം പടിസന്ധിയമ്പി പവത്തേപി രൂപാരൂപവിപാകക്ഖന്ധേ ജനേതീ’’തി. സുഖദുക്ഖസന്താനസ്സ, നാമരൂപപ്പബന്ധസ്സ വാ ചിരതരപ്പവത്തിഹേതുഭൂതം ഉപത്ഥമ്ഭകം. തേനാഹ ‘‘സുഖദുക്ഖം ഉപത്ഥമ്ഭേതി, അദ്ധാനം പവത്തേതീ’’തി. ഉപപീളകം സുഖദുക്ഖപ്പബന്ധേ പവത്തമാനേ സണികം സണികം തം ഹാപേതി. തേനാഹ ‘‘സുഖദുക്ഖം പീളേതി ബാധതി, അദ്ധാനം പവത്തിതും ന ദേതീ’’തി. ഘാതേത്വാതി ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ. കമ്മസ്സ ഉപച്ഛിന്ദനം നാമ തസ്സ വിപാകപടിബാഹനമേവാതി ആഹ ‘‘തസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ’’തി. തഞ്ച അത്തനോ വിപാകുപ്പത്തിയാ ഓകാസകരണന്തി വുത്തം ‘‘അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതീ’’തി. വിപച്ചനായ കതോകാസം കമ്മം വിപക്കമേവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവം പന കമ്മേന കതേ ഓകാസേ തം വിപാകം ഉപ്പന്നം നാമ വുച്ചതീ’’തി. ഉപപീളകം അഞ്ഞസ്സ വിപാകം ഉപച്ഛിന്ദതി, ന സയം അത്തനോ വിപാകം ദേതി. ഉപഘാതകം പന ദുബ്ബലം കമ്മം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അത്തനോ വിപാകം ഉപ്പാദേതീതി അയമേതേസം വിസേസോ. ബവ്ഹാബാധതാദിപച്ചയൂപനിപാതേന വിപാകസ്സ വിബാധകം ഉപപീളകം, തഥാ വിപാകസ്സേവ ഉപച്ഛേദകം ഉപഘാതകം. കമ്മം ഉപഘാതേത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസകരണേന വിപച്ചനേ സതി ജനകമേവ സിയാ, ജനകാദിഭാവോ നാമ വിപാകം പതി ഇച്ഛിതബ്ബോ, ന കമ്മം പതീതി വിപാകസ്സേവ ഉപഘാതകതാ യുത്താ വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിതബ്ബം.

കമ്മന്തരന്തി കമ്മവിസേസോ കമ്മാനം ബലാബലഭേദോ. വിപാകന്തരന്തി വിപാകവിസേസോ, തസ്സ ഹീനപണീതതാദിഭേദോ. അപരോ നയോ – യസ്മിം കമ്മേ കതേ പടിസന്ധിയം, പവത്തേ ച വിപാകകടത്താരൂപാനം ഉപ്പത്തി ഹോതി, തം ജനകം. യസ്മിം പന കതേ അഞ്ഞേന ജനിതസ്സ ഇട്ഠസ്സ വാ അനിട്ഠസ്സ വാ ഫലസ്സ വിബാധകവിച്ഛേദകപച്ചയാനുപ്പത്തിയാ, ഉപബ്രൂഹനപച്ചയുപ്പത്തിയാ ച ജനകാനുഭാവാനുരൂപം പരിപോസചിരതരപ്പബന്ധാ ഹോന്തി, തം ഉപത്ഥമ്ഭകം. ജനകേന നിബ്ബത്തിതം കുസലഫലം വാ അകുസലഫലം വാ യേന പച്ചനീകഭൂതേന രോഗധാതുസമതാദിനിമിത്തതായ ബാധീയതി, തം ഉപപീളകം. യേന പന കമ്മുനാ ജനകസാമത്ഥിയവസേന ചിരതരപ്പബന്ധാരഹമ്പി സമാനം ഫലം വിച്ഛേദകപച്ചയുപ്പത്തിയാ ഉപഹഞ്ഞതി വിച്ഛിജ്ജതി, തം ഉപഘാതകം. തത്ഥ കേചി ദുതിയസ്സ കുസലഭാവം ഇത്ഥന്നാമഗതസ്സ അപ്പാബാധദീഘായുകതാസംവത്തനവസേന, പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം അകുസലഭാവം ബവ്ഹാബാധഅപ്പായുകതാസംവത്തനവസേന വണ്ണേന്തി. ദേവദത്താദീനം, പന നാഗാദീനം, ഇതോ അനുപദിന്നേന യാപനകപേതാനഞ്ച നരകാദീസു അകുസലവിപാകുപത്ഥമ്ഭനുപപീളനുപഘാതകാനി ന ന സന്തീതി ചതുന്നമ്പി അകുസലാകുസലഭാവോ ന വിരുജ്ഝതി. ബുദ്ധാവേണികതായ അസാധാരണസ്സേവ ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവതോ കമ്മന്തരാദി ‘‘അസാധാരണം സാവകേഹീ’’തി വുത്തം. ഏകദേസതോ ജാനിതബ്ബം അനവസേസതോ ജാനിതും ന സക്കാ അവിസയത്താ. സബ്ബേന സബ്ബം അജാനനേ പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ ന പരിപൂരതീതി.

൬൮൮. യഥാവുത്തം കമ്മം വത്തമാനവിപാകപ്പബന്ധനിമിത്തമേവ അധിപ്പേതന്തി കമ്മേകദേസതായ ‘‘ദ്വാദസവിധം കമ്മം കമ്മവട്ടേ പക്ഖിപിത്വാ’’തി വുത്തം. കിലേസവട്ടമ്പി കമ്മസഹായതായ കമ്മവട്ടപക്ഖികമേവ കത്വാ ആഹ ‘‘കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേനാ’’തി. യാദിസതോ പച്ചയതോ പച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധാനേ നാമരൂപസ്സ പവത്തി, താദിസതോ ഏവ ഇതരസ്മിമ്പി അദ്ധദ്വയേതി യഥാ അതീതാനാഗതേ നയം നേതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനാഗതേപി കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേനേവാതി ഏത്ഥ വുത്തം ഏവ-സദ്ദം ‘‘ഏതരഹി അതീതേപീ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ വത്തബ്ബം അദ്ധത്തയേപി കിരിയാകിരിയഫലമത്തതാദസ്സനപരത്താ ചോദനായ. ഇതി കമ്മഞ്ചേവാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം. അപരാപരം വട്ടനട്ഠേന വട്ടം. തഥാ പവത്തനം പവത്തം. ഹേതുഫലഭാവേന സമ്ബന്ധതീതി സന്തതി, പബന്ധോ. കരണട്ഠേന, പച്ചയേഹി കരീയതീതി വാ കിരിയാ.

കമ്മാതി കമ്മതോ. സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ, കമ്മം സമ്ഭവോ ഏതസ്സാതി കമ്മസമ്ഭവോ, വിപാകോ.

കാരണസാമഗ്ഗിയം ദാനാദീഹി സാധിതകിരിയായ വത്തമാനായ കാരണമത്തേ കത്തുവോഹാരോതി ആഹ ‘‘നേവ കാരണതോ ഉദ്ധം കാരകം പസ്സതീ’’തി. കരോതീതി ഹി കാരകം. വിപാകപടിസംവേദകം ന പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. കാമം ബാലാപി ‘‘കാരകോ പടിസംവേദകോ’’തി വദന്താ അത്ഥതോ പഞ്ഞത്തിമത്തമേവ വദന്തി, തേ പന വിപരീതാഭിനിവേസവസേനാപി വദന്തീതി തം അപ്പമാണന്തി ആഹ ‘‘സമഞ്ഞാമത്തേന പണ്ഡിതാ വോഹരന്തീ’’തി.

൬൮൯. ഏവേതന്തി ഏവംവിധം ഏതം ദസ്സനം, സമ്മദസ്സനം, അവിപരീതദസ്സനന്തി അത്ഥോ. ബീജരുക്ഖാദികാനംവാതി യഥാ ബീജതോ രുക്ഖോ, രുക്ഖതോ പുന ബീജന്തി അനാദികാലികത്താ ബീജരുക്ഖസന്താനസ്സ പുബ്ബകോടി നത്ഥി, ഏവം കമ്മപച്ചയാ വിപാകോ, വിപാകപച്ചയാ കമ്മന്തി അനാദികാലികത്താ കമ്മവിപാകസന്താനസ്സ പുബ്ബകോടി ന പഞ്ഞായതി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘കുക്കുടിയാ അണ്ഡം, അണ്ഡതോ കുക്കുടീ, പുനപി കുക്കുടിയാ അണ്ഡ’’ന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാഗതേപി സംസാരേതി യഥാ അതീതേ, ഏവം അനാഗതേപി അദ്ധാനേ ‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; വിഭ. അട്ഠ. ൨൨൬ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസ; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൫൨൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൩൯; ഇതിവു. അട്ഠ. ൧൪, ൫൮; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൬൭, ൯൯; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൧൭; ചൂളനി. അട്ഠ. ൬; ബു. വം. അട്ഠ. ൨.൫൮) വുത്തേ സംസാരേ സതി കമ്മവിപാകാനം അപ്പവത്തം ന ദിസ്സതി, കമ്മവിപാകാനം അപ്പവത്തി ന ദിസ്സതി, പവത്തതി ഏവാതി അത്ഥോ.

ഏതമത്ഥന്തി ‘‘കമ്മസ്സ കാരകോ നത്ഥീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൨.൬൮൯) വുത്തമത്ഥം. അസയംവസീതി ന സയംവസിനോ, മിച്ഛാഭിനിവേസപരവസാതി അത്ഥോ. അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധിതാതി ഇതരീതരവിരോധിതാ, ദിട്ഠിയോ, ദിട്ഠിയാ വാ അഞ്ഞമഞ്ഞേന വിരോധിതാ വിരുദ്ധാ.

ഗമ്ഭീരഞാണഗോചരതായ ഗമ്ഭീരം. തഥാ നിപുണം. സത്തസുഞ്ഞതായ, അഞ്ഞമഞ്ഞസഭാവസുഞ്ഞതായ ച സുഞ്ഞം. പച്ചയന്തി നാമരൂപസ്സ പച്ചയം, തപ്പച്ചയപടിവേധേനേവ ച സബ്ബം പടിവിദ്ധം ഹോതീതി. കമ്മം നത്ഥി വിപാകമ്ഹീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

പച്ചയസുഞ്ഞം ഫലന്തി യഥാവുത്തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ന സൂരിയേ’’തിആദി വുത്തം. തേസന്തി സൂരിയാദീനം. സോതി അഗ്ഗി. സമ്ഭാരേഹീതി ആതപാദീഹി കാരണേഹി.

യദി ച ഹേതു ച ഫലഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞരഹിതം, കഥം ഹേതുതോ ഫലം നിബ്ബത്തതീതി ആഹ ‘‘കമ്മഞ്ച ഖോ ഉപാദായാ’’തി. ന കേവലം കമ്മഫലമേവ സുഞ്ഞം കത്തുരഹിതം, സബ്ബമ്പി ധമ്മജാതം കാരകരഹിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ന ഹേത്ഥ ദേവോ’’തി ഗാഥാ വുത്താ. ഹേതുസമ്ഭാരപച്ചയാതി ഹേതുസമൂഹനിമിത്തം, ഹേതുപച്ചയനിമിത്തം വാ.

൬൯൦. ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതാ ഹോന്തീതി കമ്മവട്ടവിപാകവട്ടവസേന പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സ കതത്താ ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതാ ഹോന്തീതി വദന്തി. വുത്തനയേന പന സപ്പച്ചയനാമരൂപസ്സ ദസ്സനേന തീസു അദ്ധാസു പഹീനവിചികിച്ഛസ്സ അദ്ധത്തയപരിയാപന്നാ ധമ്മാ അതീതപച്ചുപ്പന്നാനാഗതഭവേസു ച ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതാ ഹോന്തി, ന അനുപദധമ്മവസേന തഥാപരിഗ്ഗഹസ്സ അകതത്താ. സാസ്സ ഹോതി ഞാതപരിഞ്ഞാതി യായ നാമരൂപപരിഗ്ഗഹം, തസ്സ ച പച്ചയപരിഗ്ഗഹം കരോതി, സാ അസ്സ യോഗിനോ ‘‘ഇദം നാമം, ഏത്തകം നാമ’’ന്തിആദിനാ, ‘‘തസ്സ അയം പച്ചയോ, ഏത്തകോ പച്ചയോ’’തിആദിനാ ച പരിച്ഛേദവസേന ഞാതവതീ പഞ്ഞാതി കത്വാ ഞാതപരിഞ്ഞാ.

ഇദാനി യേന കാരണേന അദ്ധത്തയപരിയാപന്നാ ധമ്മാ ചുതിപടിസന്ധിവസേന വിദിതാ ഹോന്തി, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഏവം പജാനാതീ’’തിആദി വുത്തം. തേന ധമ്മാനം ഭവന്തരസങ്കമോ നാമ ന കദാചിപി അത്ഥി, തത്ഥ തത്ഥേവ നിരുജ്ഝനതോതി ദസ്സേതി. സജ്ഝായ മന്തോദകപാന മുഖമണ്ഡന പദീപസീഖൂപമാഹി തമേവ ധമ്മാനം സങ്കമാഭാവം വിഭാവേതും ‘‘അപിച ഖോ’’തിആദിമാഹ.

മനോധാതുഅനന്തരന്തി കിരിയമനോധാതുയാ അനന്തരം ലബ്ഭമാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം. ന ചേവ ആഗതന്തി കിരിയമനോധാതുതോ ന ചേവ ആഗതം കിരിയമനോധാതുയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ അഭാവതോ. നാപി ന നിബ്ബത്തം അനന്തരന്തി കിരിയമനോധാതുതോ അനാഗച്ഛന്തമ്പി പച്ചയസാമഗ്ഗിലാഭേന തതോ അനന്തരം നാപി ന നിബ്ബത്തം, നിബ്ബത്തമേവ ഹോതി. യഥായം പവത്തിയം ചിത്തപ്പവത്തി, തഥേവ പടിസന്ധിമ്ഹി വത്തതേ ചിത്തസന്തതി, ചുതിചിത്തതോ അനാഗച്ഛന്തമ്പി പടിസന്ധിചിത്തം തതോ അനന്തരം നാപി ന നിബ്ബത്തതി, പച്ചയസാമഗ്ഗിവസേന നിബ്ബത്തതേവാതി അത്ഥോ. സന്തതിഗഹണേന ചേത്ഥ കുതോചി ആഗമാഭാവമേവ വിഭാവേതി. ഹേതുഫലഭാവേന ഹി സമ്ബന്ധതാതി ധമ്മപ്പവത്തി സന്തതീതി. തേനാഹ ‘‘പുരിമം ഭിജ്ജതേ ചിത്ത’’ന്തിആദി. പുരിമന്തി ചുതിചിത്തം. ഭിജ്ജതേതി നിരുജ്ഝതി. പച്ഛിമന്തി പടിസന്ധിചിത്തം. തതോതി ചുതിചിത്തതോ അനന്തരമേവ ജായതി. യത്ഥ ഹി ചുതിചിത്തതോ ദൂരേപി കാലന്തരേപി ഉപ്പജ്ജമാനം പടിസന്ധിചിത്തം അനന്തരമേവ ജായതീതി വുച്ചതി. തസ്മാ തേസം അന്തരികാ നത്ഥി തേസം ചുതിപടിസന്ധിചിത്താനം ബ്യവധായകം കിഞ്ചി നത്ഥി. വീചി തേസം ന വിജ്ജതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഇതോതി ചുതിചിത്തതോ അനന്തരം ന ച ഗച്ഛതി കിഞ്ചി ചിത്തം. തഞ്ഹി സസമ്പയുത്തധമ്മം തഥേവ നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധി ചാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ച അഞ്ഞമേവ യഥാപച്ചയം ജായതി നിബ്ബത്തതീതി പുനപി സങ്കമാഭാവമേവ വിഭാവേന്തോ സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനം നിഗമേതി.

൬൯൧. നാമരൂപഗ്ഗഹണേന, തസ്സ ച പച്ചയധമ്മഗ്ഗഹണേന അഗ്ഗഹിതസ്സ തേഭൂമകധമ്മസ്സ അഭാവതോ ‘‘വിദിതസബ്ബധമ്മസ്സാ’’തി വുത്തം. ന ചേത്ഥ ലോകുത്തരധമ്മാ അധിഗതാ. ഥാമഗതം ഹോതി അനേകാകാരവോകാരപച്ചയപരിഗ്ഗഹവിധിനോ അനുട്ഠിതത്താ. സുട്ഠുതരം പഹീയതി തിയദ്ധഗതധമ്മപ്പവത്തിയാ വിഗതസമ്മോഹത്താ. സാ ഏവാതി സോളസവിധാ കങ്ഖാ ഏവ. യസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘ബുദ്ധോ, ധമ്മോ, സങ്ഘോ, സിക്ഖാ’’തി ച കങ്ഖായ ഗോചരഭൂതാ ലോകിയാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ. ന ഹി ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ കിലേസാ പവത്തിതും സക്കോന്തി. പുബ്ബന്തോതി അതീതാ ഖന്ധായതനധാതുയോ. അപരന്തോതി അനാഗതാ. പുബ്ബന്താപരന്തോതി തദുഭയം, അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നം വാ തദുഭയഭാഗയുത്തത്താ. ഏവം ബുദ്ധാദിഗ്ഗഹണേന, പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മഗ്ഗഹണേന ച ഗഹിതോ അട്ഠമോ കങ്ഖാവിസയോ നാമരൂപമത്തം, ഇദപ്പച്ചയതാഗ്ഗഹണേന പന തസ്സ പച്ചയോ ഗഹിതോ, തസ്മാ സോളസവത്ഥുകായ കങ്ഖായ പഹീനായ അട്ഠവത്ഥുകാ കങ്ഖാ അപ്പതിട്ഠാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ന കേവലഞ്ച…പേ… പഹീയതിയേവാ’’തി.

ദിട്ഠേകട്ഠത്താ വിചികിച്ഛായ യഥാ ദിട്ഠി സമുച്ഛിജ്ജമാനാ വിചികിച്ഛായ സദ്ധിംയേവ സമുച്ഛിജ്ജതി, ഏവം വിചികിച്ഛാ വിക്ഖമ്ഭിയമാനാ ദിട്ഠിയാ സദ്ധിംയേവ വിക്ഖമ്ഭീയതീതി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി വിക്ഖമ്ഭന്തീ’’തി. അത്താഭിനിവേസൂപനിസ്സയാ ഹി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) നയപ്പവത്താ സോളസവത്ഥുകാ കങ്ഖാ, സാ ഏവ ച പുബ്ബന്താദിവത്ഥുകഭാവേന വുത്താ. അത്താഭിനിവേസവത്ഥുകാനി ച ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിഗതാനി, ബുദ്ധാദിവത്ഥുകാ ച കങ്ഖാ തദേകട്ഠാതി. ധരീയന്തി അത്തനോ പച്ചയേഹീതി ധമ്മാ, തിട്ഠതി ഏത്ഥ തദായത്തവുത്തിതായ ഫലന്തി ഠിതി, ധമ്മാനം ഠിതി ധമ്മട്ഠിതി, പച്ചയധമ്മോ. അഥ വാ ധമ്മോതി കാരണം ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൧൮ ആദയോ) വിയ, ധമ്മസ്സ ഠിതി സഭാവോ, ധമ്മതോ ച അഞ്ഞോ സഭാവോ നത്ഥീതി പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയഭാവോ ധമ്മട്ഠിതി, ധമ്മട്ഠിതിയം ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം. സങ്ഖാരാനം യം യം ഭൂതം അനിച്ചതാദി യഥാഭൂതം, തത്ഥ ഞാണന്തി യഥാഭൂതഞാണം. സമ്മാ പസ്സതീതി സമ്മാദസ്സനം.

അവിജ്ജാ പച്ചയോതി അവിജ്ജാ ഹേതുആദിവസേന സങ്ഖാരാനം യഥാരഹം പച്ചയോ. തതോ ഏവ സങ്ഖാരാ പച്ചയസമുപ്പന്നാ. ഉഭോപേതേതി യസ്മാ അവിജ്ജാപി ആസവാദിവസേന പച്ചയസമ്ഭൂതാവ, തസ്മാ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാതി ഉഭയേപി ഏതേ ധമ്മാ പച്ചയസമുപ്പന്നാ. ഇതീതി ഏവം. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞാതി പച്ചയാനം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണവസേന പവത്താ പഞ്ഞാ. വുത്തനയേന ധമ്മട്ഠിതിഞാണം.

നിമിത്തന്തി സങ്ഖാരനിമിത്തം, അത്ഥതോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ. തേ ഹി ഘനസഞ്ഞാപവത്തിയാ വത്ഥുഭാവതോ നിമിത്തം, സവിഗ്ഗഹഭാവേന ഉപട്ഠാനതോ വാ. യസ്മാ അനിച്ചതാ നാമ സങ്ഖാരാനം അവിപരീതാകാരോ. തത്ഥ നിച്ചതായ ലേസസ്സാപി അഭാവതോ അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ യഥാഭൂതം ജാനാതി. തഞ്ച ഞാണം അവിപരീതഗ്ഗഹണതായ സമ്മാദസ്സനം. തംസമങ്ഗിനാ ച പച്ചുപ്പന്നേസു വിയ അതീതാനാഗതേസുപി നയം നേന്തേന തേ സുപരിവിദിതാ ഹോന്തി.

അനിച്ചതാ ച നാമ ഉപ്പത്തിമതോ, ഉപ്പാദോ ച പച്ചയവസേനാതി അനിച്ചതാ സിജ്ഝമാനാ സങ്ഖാരാനം സപ്പച്ചയതം സാധേന്തീ യഥാവുത്തകങ്ഖപ്പഹാനായ സംവത്തതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അനിച്ചതോ…പേ… പഹീയതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ തദന്വയേനാതി പച്ചക്ഖതോ ദിട്ഠസ്സ അനുഗമനേന. ഏത്ഥാതി യഥാദിട്ഠേസു ധമ്മേസു. ദുക്ഖതോ മനസി കരോന്തോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. പവത്തന്തി ഉപാദിന്നക്ഖന്ധപ്പവത്തം. തഞ്ഹി കിലേസാഭിസങ്ഖാരേഹി പവത്തിതത്താ സാതിസയം ദുക്ഖഭാവേന ഉപട്ഠാതി. പവത്തന്തി ഠാനനിസജ്ജാദിവസേന ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന ച സങ്ഖാരപ്പവത്തന്തി അപരേ. ‘‘നിമിത്തം, പവത്ത’’ന്തി ച വുത്തേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാസന്താനസഞ്ഞിതേ സബ്ബസ്മിം സപ്പച്ചയേ നാമരൂപേ യാഥാവതോ പവത്താ ഏകാവ പഞ്ഞാ പരിയായവസേന ‘‘യഥാഭൂതഞാണ’’ന്തിപി ‘‘സമ്മാദസ്സന’’ന്തിപി തത്ഥ കങ്ഖാവിക്ഖമ്ഭനേന ‘‘കങ്ഖാവിതരണാ’’തിപി വുച്ചതി. യഥാ ‘‘രുക്ഖോ പാദപോ തരൂ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഞ്ച യഥാഭൂതഞാണ’’ന്തിആദി.

പരമത്ഥതോ സാസനേ അസ്സാസോ നാമ അരിയഫലം, പതിട്ഠാ നാമ അരിയമഗ്ഗോ, അയം പന അനധിഗതമഗ്ഗഫലോപി തദധിഗമുപായപടിപത്തിയം ഠിതത്താ ലദ്ധസ്സാസോ വിയ, ലദ്ധപതിട്ഠോ വിയ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ലദ്ധസ്സാസോ ലദ്ധപതിട്ഠോ’’തി. അപരിഹീനകങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധികോ വിപസ്സകോ ലോകിയാഹി സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പദാഹി സമന്നാഗതത്താ ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോ സുഗതിപരായണോ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നിയതഗതികോ’’തി. തതോ ഏവ ചൂളസോതാപന്നോ നാമ ഹോതി. സോതാപന്നോ ഹി ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോതി.

അഥ വാ ലദ്ധസ്സാസോ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിസമധിഗമേന. നാമരൂപപരിച്ഛേദേന ഹി ഖന്ധാദികേ സഭാവസരസതോ സല്ലക്ഖേത്വാ സാസനേ ധമ്മുപസംഹിതപാമോജ്ജപ്പടിലാഭേന ലദ്ധസ്സാസോ ഹോതി. ലദ്ധപതിട്ഠോ കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിസമധിഗമേന. സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനേന ഹി പരിമദ്ദിതദിട്ഠികണ്ടകോ വിനിദ്ധതഅഹേതുവിസമഹേതുവാദോ യഥാസകം പച്ചയേഹേവ ധമ്മമത്തം ജാനിത്വാ സാസനേ പതിട്ഠിതസദ്ധോ ലദ്ധപതിട്ഠോ നാമ ഹോതി. നാമരൂപവവത്ഥാനേന ദുക്ഖസച്ചം, ധമ്മട്ഠിതിഞാണേന സമുദയസച്ചം, തസ്സേവ അപരഭാഗേന അനിച്ചതോ മനസികാരാദിവിധിനാ മഗ്ഗസച്ചഞ്ച അഭിഞ്ഞായ പവത്തിയാ ദുക്ഖഭാവം ദിസ്വാ അപ്പവത്തേ നിരോധേ ഏകംസേനേവ നിന്നജ്ഝാസയതായ ലോകിയേനേവ ഞാണേന ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം അധിഗതത്താ അപായേസു അഭബ്ബുപ്പത്തികോ, സോതാപന്നഭൂമിയം ഭബ്ബുപ്പത്തികോ ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നിയതഗതികോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ചൂളസോതാപന്നോ നാമ ഹോതീ’’തി.

തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം മഹാനിസംസമേതം യഥാഭൂതഞാണം, തസ്മാ. സദാതി സബ്ബകാലം രത്തിഞ്ചേവ ദിവാ ച. സബ്ബസോതി നിബ്ബത്തകഹേതുആദിപരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന സബ്ബപ്പകാരേന.

കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി ഏകൂനവീസതിമപരിച്ഛേദവണ്ണനാ.