൨൦. മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

സമ്മസനഞാണകഥാവണ്ണനാ

൬൯൨. ഏവം മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച ഞത്വാ ഠിതം ഞാണന്തി അയം ഉപക്കിലേസവിനിമുത്താ വീഥിപടിപന്നാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ, അയം ഓഭാസാദിഭേദോ ദസവിധോ ഉപക്കിലേസോ ന മഗ്ഗോതി ഏവം മഗ്ഗഞ്ച അമഗ്ഗഞ്ച യാഥാവതോ വവത്ഥപേത്വാ ഠിതം ഞാണം.

അതീതാദിവസേന അനേകഭേദഭിന്നേ ധമ്മേ കലാപതോ സങ്ഖിപിത്വാ സമ്മസനം കലാപസമ്മസനം, അയം കിര ജമ്ബുദീപവാസീനം അഭിലാപോ. ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൬൧; ൨.൧൧൩; ൩.൮൬; അ. നി. ൪.൧൮൧) നയേന ഹി ധമ്മാനം വിപസ്സനാ നയവിപസ്സനാ, അയം കിര തമ്ബപണ്ണിദീപവാസീനം അഭിലാപോ. തേനേവാഹ ‘‘കലാപസമ്മസനസങ്ഖാതായ നയവിപസ്സനായാ’’തി. താവ-സദ്ദോ കമത്ഥോ, തേന സമ്മസനപ്പകാരാനം ബഹുഭേദതം ദീപേതി. ബഹുഭാവതോ ഹി തേസം പഠമം നയവിപസ്സനായ യോഗാരമ്ഭം അനുസാസതി ‘‘നയവിപസ്സനായ താവ യോഗോ കരണീയോ’’തി. കസ്മാതി ചോദകവചനം. തസ്സായം അധിപ്പായോ – യദി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി സമ്പാദേതബ്ബാ, അഥ കസ്മാ ‘‘നയവിപസ്സനായ ആദിതോ യോഗോ കാതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി. ഇതരോ തസ്സായം അധിഗമൂപായോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘വിപസ്സനായ സതി ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പാദോ, ഉദയബ്ബയഞാണേ സതി ഓഭാസാദിഉപക്കിലേസസമ്ഭവോ, തതോ മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനം, തസ്മാ തസ്സ ആദിതോവ ആരമ്ഭസ്സ സമ്ഭവോ നത്ഥീതി വിപസ്സനാ പഠമം ആരദ്ധബ്ബാ’’തി. ഏവമ്പി പഠമം നയവിപസ്സനാവ കസ്മാ ആരദ്ധബ്ബാതി ആഹ ‘‘വിപസ്സനായ ച കലാപസമ്മസനം ആദീ’’തി. തഞ്ഹി അതീതാദിഭേദഭിന്നാനം ധമ്മാനം സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനവസേന പവത്തനതോ ആദികമ്മികസ്സ സുകരം സമ്മസനന്തി ആദിഭൂതം.

തസ്മാതി ആദിഭൂതത്താ. അഥ വാ തസ്മാതി യസ്മാ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ…പേ… കലാപസമ്മസനം ആദി, തസ്മാ. ഏതന്തി കലാപസമ്മസനം. അപിചാതിആദി കലാപസമ്മസനസ്സേവ വിപസ്സനായ ആദിഭാവേ ഉപചയഹേതുദസ്സനം. ഉദയബ്ബയഞാണപരിയോസാനാ തീരണപരിഞ്ഞാ, അസമ്പത്തേ ഏവ ച ഉദയബ്ബയഞാണേ മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘തീരണപരിഞ്ഞായ വത്തമാനായാ’’തി. കലാപസമ്മസനേ താവ യോഗോ കാതബ്ബോതി ഏത്ഥാപി തസ്സേവ പഠമാരമ്ഭേ കാരണം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യസ്മാ കലാപസമ്മസനം നാമ ഏകവിസുദ്ധിയമ്പി ന അന്തോഗധം, ഏകച്ചേ ച തം അനാമസിത്വാവ വിപസ്സനാചാരം വണ്ണേന്തി. ഏവം സന്തേപി തം സുത്തന്തേസു ഏകദേസേന, അനവസേസതോ ച ദസ്സിതം. പടിസമ്ഭിദായം ആദികമ്മികാനം മനസികാരസുകരതായ വിപസ്സനായ ആദിഭാവേന ഠപിതം. വിപസ്സന്തസ്സ ച ഓഭാസാദീസു ഉപ്പന്നേസു മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണസമ്ഭവോ, തസ്മാ ‘‘തം സമ്പാദേതുകാമേനാ’’തിആദിനാ അയം വിചാരോ കതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൬൯൩. തത്രാതി തസ്മിം തീരണപരിഞ്ഞായ ഞാതപരിഞ്ഞാനന്തരഭാവേ, താസു വാ പരിഞ്ഞാസു. വിനിച്ഛയോതി സരൂപതോ, കിച്ചതോ, ഭൂമിതോ ച സന്നിട്ഠാനം. ലോകുത്തരാപി പുരിമസ്മിം സച്ചദ്വയേ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ തിവിധാപി പരിഞ്ഞാ കിച്ചവസേന ലബ്ഭതീതി ‘‘ലോകിയപരിഞ്ഞാ’’തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. സഭാവധമ്മാനം ലക്ഖണസല്ലക്ഖണതോ ഞേയ്യഅഭിമുഖാ പഞ്ഞാ അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാ. ഞാതട്ഠേതി ഞാതഭാവനിമിത്തം. അഭിഞ്ഞേയ്യസ്സ ജാനനഹേതു ‘‘ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. പരിഞ്ഞാപഞ്ഞാതി അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി പരിച്ഛിജ്ജ ജാനനപഞ്ഞാ. തീരണട്ഠേതി സമ്മസനഭാവഹേതു. പഹാനപഞ്ഞാതി പഹാതബ്ബസ്സ പജഹനപഞ്ഞാ. വേദയിതാദിലക്ഖണവിധുരതായ രുപ്പനലക്ഖണം പച്ചത്തലക്ഖണം വുത്തം. തേസംയേവ പച്ചത്തലക്ഖണസല്ലക്ഖണവസേന ഗഹിതധമ്മാനംയേവ. യഥാ പഥവീഫസ്സാദീനം കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണാനി തീസുപി ഖണേസു സല്ലക്ഖിതബ്ബാനി പടിനിയതരൂപതായ സഭാവസിദ്ധാനേവ ഹുത്വാ ഗയ്ഹന്തി, ന ഏവമനിച്ചതാദിലക്ഖണാനി. താനി പന ഭങ്ഗുദയബ്ബയപീളാവസവത്തനാകാരമുഖേന ഗഹേതബ്ബതോ സമാരോപിതരൂപാനി വിയ ഗയ്ഹന്തീതി വുത്തം ‘‘സാമഞ്ഞലക്ഖണം ആരോപേത്വാ’’തി. ലോകിയപരിഞ്ഞാനംയേവ അധിപ്പേതത്താ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവ ‘‘പഹാനപരിഞ്ഞാ’’തി വുത്താ.

സങ്ഖാരപടിച്ഛേദതോതി നാമരൂപവവത്ഥാനതോ, യാ ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധീ’’തി വുത്താ. കേചി പന ‘‘ഖന്ധാദീനം വിപസ്സനായ ഭൂമിഭാവതോ സബ്ബോപി ഖന്ധാദിവിചാരോ സങ്ഖാരപരിച്ഛേദോ’’തി വദന്തി. ‘‘പച്ചത്തലക്ഖണപടിവേധസ്സേവ ആധിപച്ച’’ന്തി ഇമിനാ നാമരൂപപച്ചയപരിഗ്ഗഹപഞ്ഞാനം തീരണപഹാനാസമത്ഥതം ദസ്സേതി. താസമ്പി പന ‘‘നമനലക്ഖണം നാമം, രുപ്പനലക്ഖണം രൂപ’’ന്തി അരൂപരൂപാനം സാധാരണാകാരസല്ലക്ഖണവസേന പവത്തിയാ ഏകേനാകാരേന തീരണപരിയായോ, ദിട്ഠികങ്ഖാവിക്ഖമ്ഭനേന പഹാനപരിയായോ ലബ്ഭതീതി സിയാ തീരണപഹാനേസുപി ആധിപച്ചന്തി വദന്തി. ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന പന യഥാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധിയാവ സങ്ഖാരപരിച്ഛേദതാ, ഏവം ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ ഏവ തീരണപഹാനകിച്ചതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം ഹി തിസ്സോപി പരിഞ്ഞാ വവത്ഥിതാ ഹോന്തി, അഞ്ഞഥാ സങ്കാരോ സിയാ. തീരണപരിഞ്ഞായ ഭൂമി തത്ഥ പഞ്ഞായ അനിച്ചതാദിലക്ഖണസന്തീരണതോ. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്മിം…പേ… ആധിപച്ച’’ന്തി. കാമം ഉദയബ്ബയഞാണമ്പി കഞ്ചി മിച്ഛാഭിനിവേസം പജഹതി, തസ്സ പന അഥാമഗതത്താ ന സാതിസയം പഹാനന്തി വുത്തം ‘‘ഭങ്ഗാനുപസ്സനം ആദിം കത്വാ ഉപരി പഹാനപരിഞ്ഞായ ഭൂമീ’’തി. അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോതി അനിച്ചാകാരതോ സങ്ഖാരേ അനുപസ്സന്തോ സമ്മസന്തോ. നിച്ചസഞ്ഞന്തി ‘‘തേ നിച്ചാ സസ്സതാ’’തി പവത്തം മിച്ഛാസഞ്ഞം. സഞ്ഞാസീസേന ദിട്ഠിചിത്താനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. ഏസേവ നയോ ഇതോ പരേസുപി. നിബ്ബിന്ദന്തോതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദിസമ്ഭൂതായ നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ സങ്ഖാരേ നിബ്ബിജ്ജനവസേന പസ്സന്തോ. നന്ദിന്തി സപ്പീതികതണ്ഹം. വിരജ്ജന്തോതി വിരാഗാനുപസ്സനായ വിരജ്ജനവസേന യഥാ സങ്ഖാരേസു രാഗോ നുപ്പജ്ജതി, ഏവം അനുപസ്സന്തോ. തഥാഭൂതോ ഹി രാഗം പജഹതീതി വുച്ചതി. നിരോധേന്തോതി നിരോധാനുപസ്സനായ യഥാ സങ്ഖാരാ നിരുജ്ഝന്തിയേവ, ന ആയതിം പുനബ്ഭവവസേന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം അനുപസ്സന്തോ. തഥാഭൂതോ ഹി സങ്ഖാരാനം സമുദയം പജഹതി നാമ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനതോ. പടിനിസ്സജ്ജന്തോതി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനായ യഥാ സങ്ഖാരാ ന പുന ആദിയന്തി, ഏവം വോസ്സജ്ജന്തോ. തേനാഹ ‘‘ആദാനം പജഹതീ’’തി, നിച്ചാദിവസേന വാ ഗഹണം വിസ്സജ്ജേതീതി അത്ഥോ. സാധിതത്താതി സമ്പാദിതത്താ. ഇതരാതി തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാ. ഏവം പരിഞ്ഞാ നിദ്ദിസിത്വാ പരിഞ്ഞാക്കമവസേനപി കങ്ഖാവിതരണാനന്തരം ‘‘കലാപസമ്മസനേ യോഗോ കാതബ്ബോ’’തി യ്വായമത്ഥോ വുത്തോ, തം നിഗമവസേന പച്ചാഹരന്തോ ‘‘തേന വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ, തം വുത്തത്ഥമേവ.

൬൯൪. തത്രാതി തസ്മിം കലാപസമ്മസനേ വിഭാവേതബ്ബേ, തസ്സ വാ കലാപസമ്മസനസ്സ ആദിഭാവേ. അയം പാളീതി ദസ്സിയമാനം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിമാഹ. തത്ഥ സങ്ഖിപിത്വാ വവത്ഥാനേ പഞ്ഞാതി അതീതാദിഭേദഭിന്നേ ധമ്മേ ഏകതോ സങ്ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന വിനിച്ഛയേ സാധേതബ്ബേ തംസാധനീയാ പഞ്ഞാ. സമ്മസനേ അനിച്ചതാദിവസേന തീരണേ ഞാണന്തി പവുച്ചതി, സാ കഥം ഹോതീതി അത്ഥോ. വവത്ഥാനേ സമ്മസനേതി ച നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഭുമ്മവചനം. യം കിഞ്ചി രൂപന്തിആദീനി പദാനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ. സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതീതിആദീനി പന യസ്മാ പരതോ വണ്ണിയിസ്സന്തി, തസ്മാ തത്ഥേവ നേസം അത്ഥം വിഭാവയിസ്സാമ.

പാളിവവത്ഥാനം പന ഏവം വേദിതബ്ബം – ഏത്ഥ ഹി ആദികമ്മികാനം വിപസ്സനാമനസികാരസുഖത്ഥം ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദിനാ പഠമം താവ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അതീതാദിവിഭാഗമുഖേന ഗഹിതാ, തേ പന ഖന്ധാ യസ്മാ ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മവസേന വിഭാഗം ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ തദനന്തരം ദ്വാരഛക്കാദിവസേന ദസ ഛക്കാ ഗഹിതാ. യസ്മാ പന ലക്ഖണേസു അനത്തലക്ഖണം ദുക്ഖവിഭാഗം, തസ്മാ തസ്സ വിഭാവനായ ഛ ധാതുയോ ഗഹിതാ. തതോ യേസു കസിണേസു ഇതോ ബാഹിരകാനം അത്താഭിനിവേസോ, താനി ഇമേസം ഝാനാനം ആരമ്മണഭാവേന ഉപട്ഠാനാകാരമത്താനീതി ദസ്സനത്ഥം ദസ കസിണാനി ഗഹിതാനി. തതോ ദുക്ഖാനുപസ്സനായ പരിവാരഭാവേന പടിക്കൂലാകാരവസേന ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ ഗഹിതാ. പുബ്ബേ ഖന്ധവസേന സങ്ഖേപതോ ഗഹിതാ ധമ്മാ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന, വിത്ഥാരനയേന ച മനസി കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ ച ഗഹിതാ. തേസു ഇമേ ധമ്മാ സതിപി സുഞ്ഞനിരീഹഅബ്യാപാരഭാവേ ധമ്മസഭാവതോ ആധിപച്ചവസേന പവത്തന്തീതി അനത്തലക്ഖണവിഭാവനത്ഥം ഇന്ദ്രിയാനി ഗഹിതാനി. ഏവം അനേകഭേദഭിന്നാപിമേ ധമ്മാ ഭൂമിത്തയപരിയാപന്നതായ തിവിധാവ ഹോന്തീതി ദസ്സനത്ഥം തിസ്സോ ധാതുയോ ഗഹിതാ.

ഏത്താവതാ നിമിത്തം ദസ്സേത്വാ പവത്തം ദസ്സേതും കാമഭവാദയോ നവ ഭവാ ഗഹിതാ. ഏത്തകേ അഭിഞ്ഞേയ്യവിസേസേ പവത്തമനസികാരകോസല്ലേന സണ്ഹസുഖുമേസു നിബ്ബത്തിതമഹഗ്ഗതധമ്മേസു മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോതി ദസ്സനത്ഥം ഝാനപ്പമഞ്ഞാരുപ്പാനി ഗഹിതാനി. തത്ഥ ഝാനാനി നാമ വുത്താവസേസാരമ്മണാനി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി. പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവിഭാഗതോ ഇമേ ധമ്മാ ഭിന്ദിത്വാ മനസി കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി ഗഹിതാനി. പച്ചയാകാരമനസികാരോ ഹി ലക്ഖണത്തയം സുഖേന, സുട്ഠുതരഞ്ച വിഭാവേതി, തസ്മാ പച്ഛതോ ഗഹിതോ. ഏവമേതേ സമ്മസനീയഭാവേന ഗഹിതാ ഖന്ധാദിവസേന കോട്ഠാസതോ പഞ്ചവീസതിവിധാ. പഭേദതോ പന അതീതാദിഭേദം അനാമസിത്വാവ ഗയ്ഹമാനാ ദ്വീഹി ഊനാനി ദ്വേസതാനി ഹോന്തി.

തത്ഥ അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതീതിആദികോ പഠമോ ലക്ഖണവവത്ഥാപനവാരോ. അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതിആദികോ ദുതിയോ ഹേതുവാരോ ലക്ഖണാനം ഹേതുകിത്തനതോ. അനിച്ചം സങ്ഖതന്തിആദികോ പന ഹേതുപതിട്ഠാപനവാരോ പാകടഭാവസല്ലക്ഖണതോ. ഖയട്ഠേനാതി ഹി ഖയസഭാവതോ യസ്മാ രൂപം ഖയസഭാവം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖയം വയം ഭേദം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അനിച്ചന്തി അത്ഥോ. ഭയട്ഠേനാതി ഭായിതബ്ബഭാവതോ യസ്മാ രൂപം പഭങ്ഗുരതായ ഭയാനകം, തസ്മാ ദുക്ഖന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി (സം. നി. ൩൦.൧൫, ൪൫, ൪൬, ൭൬, ൮൫; ൨.൪.൧൪; പടി. മ. ൨.൧൦). അസാരകട്ഠേനാതി അസാരകഭാവതോ, അത്തസാരവിരഹതോതി അത്ഥോ. തതിയവാരേ പന ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വത്വാ തസ്സ ഹേതും പതിട്ഠാപേതും ‘‘സങ്ഖത’’ന്തിആദി വുത്തം. യസ്മാ സമേച്ച സമ്ഭൂയ പച്ചയേഹി കതം, അനുരൂപേ ച പച്ചയേ പടിച്ച, ന വിനാ തേഹി സമം, സമ്മാ ച ഉപ്പന്നം, തസ്മാ ഖയവയവിരാഗനിരോധധമ്മന്തി. ന ഹി പച്ചയനിബ്ബത്തം അനിരുജ്ഝനകം നാമ അത്ഥി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യം തം രൂപം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൯). ഏതേന അനിച്ചാ പഥവീധാതു പച്ചയനിബ്ബത്തത്താ തദഞ്ഞം പച്ചയനിബ്ബത്തം വിയാതി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സേസധമ്മേസുപി.

ഇദാനി അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച സങ്ഖതധമ്മാനം അനിച്ചതം പതിട്ഠാപേതും ‘‘ജാതിപച്ചയാ’’തിആദി വുത്തം. അനിച്ചലക്ഖണസ്സേവ ചേത്ഥ പതിട്ഠാപനം തസ്മിം പതിട്ഠാപിതേ സേസലക്ഖണദ്വയസ്സപി പതിട്ഠാപനസിദ്ധിതോ.

ഇമിനാ പേയ്യാലേന ഇമേ ധമ്മരാസയോ സംഖിത്താതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്താ ധമ്മാ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി ഇദം അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൩; സം. നി. ൪.൪൬) ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തേ ധമ്മേ ദസ്സേത്വാ തേസം പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതതം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം അഭിഞ്ഞേയ്യം…പേ… വിഞ്ഞാണം അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി ആഗതത്താ വുത്തം. പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൪൮) പന ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപ’’ന്തിആദിനാ പഠമം പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദസ്സേത്വാ ‘‘ചക്ഖു’’ന്തിആദിനാ ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്താ ധമ്മാ ദസ്സിതാ. തഥാദസ്സനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

കസ്മാ പനേത്ഥ ഇമേ ധമ്മരാസയോ സംഖിത്താതി പാളിയം വിത്ഥാരതോ ആഗതത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തേനേവാഹ ‘‘തം തത്ഥ…പേ… സംഖിത്ത’’ന്തി. തത്ഥ തന്തി അഭിഞ്ഞേയ്യം. ഏത്ഥാതി അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ. ‘‘വിഞ്ഞാണം മനോ ധമ്മാ’’തിആദിനാ തത്ഥ തത്ഥ കോട്ഠാസേ യേ ലോകുത്തരധമ്മാ ആഗതാ. കേചി പന ‘‘ഏത്ഥാതി പടിസമ്ഭിദായ’’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. സമ്മസനുപഗാ ഏവ ഹി ധമ്മാ പടിസമ്ഭിദായം ഗഹിതാ സമ്മസനവാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന അഭിഞ്ഞേയ്യനിദ്ദേസേ (പടി. മ. ൧.൩; സം. നി. ൪.൪൬) വിയ സബ്ബേവ അഭിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ. യേ രൂപാരൂപധമ്മാ. യസ്സാതി യോഗിനോ. തേസു തേന സമ്മസനം ആരഭിതബ്ബം യഥാപാകടം വിപസ്സനാഭിനിവേസോതി കത്വാ. പച്ഛാ പന അനുപട്ഠഹന്തേപി ഉപായേന ഉപട്ഠഹാപേത്വാ അനവസേസതോവ സമ്മസിതബ്ബാ.

൬൯൫. ‘‘അതീതം രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ അനിച്ചതോ സമ്മസനസ്സ അതീതാദിവിഭാഗാ പവത്തിട്ഠാനഭൂതാതി ആഹ ‘‘ഏകാദസഹി ഓകാസേഹീ’’തി. വവത്ഥാപനം നാമ സന്നിട്ഠാനം. അനിച്ചതോ സന്നിട്ഠാനഞ്ചേത്ഥ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വിപസ്സനാവാതി ആഹ ‘‘അനിച്ചന്തി സമ്മസതീ’’തി.

കഥന്തി സമ്മസനാകാരോ പുച്ഛിതോതി തം പരതോ ഇധേവ പാളിയം ദുതിയവാരേ വുത്തനയേനേവാതി സങ്ഖേപേനേവ വിസ്സജ്ജേതി. ഇദാനി തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹീ-തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ. യസ്മാ ‘‘രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി ഏവം വുത്തം, തസ്മാ ഇമിനാ വുത്തനയേന അനിച്ചന്തി സമ്മസതീതി യോജനാ.

ഏവമ്പി സങ്ഖേപോയേവാതി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏസാ’’തിആദി വുത്തം. അതീതേതി അതീതേ ഭവേ. ആദികമ്മികസ്സ ഹി ഇദം സമ്മസനവിധാനം, തസ്മാ ഭവവസേന അദ്ധാഭേദോ അധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘നയിമം ഭവം സമ്പത്തന്തീ’’തി. ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം അതീതഭവേ പരിയാപന്നം രൂപം, തം അതീതേയേവ ഭവേ ഖീണം, തതോ ന ഇമം ഭവം സമ്പത്തം, തസ്മാ അനിച്ചം ഖയട്ഠേന ഖയസഭാവത്താതി സമ്മസതീതി. ഏസ നയോ യം അനാഗതന്തിആദീസുപി.

യം ബഹിദ്ധാ, തമ്പി ബഹിദ്ധാ ഏവ ഖീയതി, ന അജ്ഝത്തഭാവം ഗച്ഛതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതി, യം ഓളാരികം, തമ്പി തത്ഥേവ ഖീയതീതി അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം.

ഇദം സബ്ബമ്പീതി ഇദം അതീതാദിഭേദസ്സ രൂപസ്സ സമ്മസനതോ സബ്ബം ഏകാദസവിധമ്പി സമ്മസനം ഏകം സമ്മസനം അനിച്ചതോ സമ്മസനന്തി കത്വാ.

തന്തി തം ഏകാദസവിധമ്പി രൂപം. സപ്പടിഭയതായാതി ഭയാനകതായ. ഭയാവഹം ഹോതീതി അപ്പഹീനവിപല്ലാസസ്സ ‘‘അഹം വിനസ്സാമി, മമ സന്തകം വിനസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ ഭയജനകം ഹോതി. സീഹോപമസുത്തേ ദേവാനം വിയാതി സീഹോപമസുത്തേ ദേസിയമാനേ ദേവാനം വിയ. തത്ഥ ഹി –

‘‘യദാ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… സോ ധമ്മം ദേസേതി ‘ഇതി രൂപം, ഇതി രൂപസ്സ സമുദയോ, ഇതി രൂപസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ. ഇതി വേദനാ… ഇതി സഞ്ഞാ… ഇതി സങ്ഖാരാ… ഇതി വിഞ്ഞാണം, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ സമുദയോ, ഇതി വിഞ്ഞാണസ്സ അത്ഥങ്ഗമോ’തി. യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ദേവാ ദീഘായുകാ വണ്ണവന്തോ സുഖബഹുലാ ഉച്ചേസു വിമാനേസു ചിരട്ഠിതികാ, തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തി ‘അനിച്ചാവ കിര ഭോ മയം സമാനാ നിച്ചമ്ഹാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ, അദ്ധുവാവ…പേ… അസസ്സതാവ കിര ഭോ മയം സമാനാ സസ്സതമ്ഹാതി അമഞ്ഞിമ്ഹ, മയമ്പി കിര ഭോ അനിച്ചാ അദ്ധുവാ അസസ്സതാ സക്കായപരിയാപന്നാ’’’തി (സം. നി. ൩.൭൮; അ. നി. ൪.൩൩) –

ഏവം ദേവാനം ഭയുപ്പത്തി ആഗതാ.

ഖന്ധപഞ്ചകം, തദേകദേസോ വാ അത്തവാദീഹി ‘‘അത്താ’’തി പരികപ്പീയതി, തഞ്ച ഏകന്തതോ അനിച്ചം, ദുക്ഖഞ്ചാതി ആഹ ‘‘യഞ്ഹി അനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തിആദി. തീസു ദുക്ഖതാസു സങ്ഖാരദുക്ഖതാവ ബ്യാപിനീ, ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖ’’ന്തി ച അധിപ്പേതാതി വുത്തം ‘‘അനിച്ചതം വാ ഉദയബ്ബയപടിപീളനം വാ’’തി. അത്താ അഭവിസ്സാതി ‘‘കാരകോ വേദകോ സയംവസീ’’തി ഏവംഭൂതോ അത്താ അഭവിസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഏവഞ്ഹി സതി രൂപസ്സ ആബാധായ സംവത്തനം അയുജ്ജമാനകം സിയാ. യഥാ രൂപക്ഖന്ധേ അഭേദതോ തിവിധം സമ്മസനം, ഭേദതോ തേത്തിംസവിധം, ഏവം വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപീതി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസ നയോ’’തി അതിദിസതി. തേന ഖന്ധവസേന താവ ഭേദതോ പഞ്ചസട്ഠിഅധികാ സതം സമ്മസനവാരാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന ദ്വാരഛക്കാദീസുപി യഥാരഹം സമ്മസനഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

൬൯൬. നിയമതോ സങ്ഖതാദിഭേദം ഹോതീതി ഏകംസേന സങ്ഖതതാദിവിസേസവന്തം ഹോതി അസങ്ഖതാദിസഭാവേ അനിച്ചതായ അസമ്ഭവതോ. അസ്സാതി അനിച്ചസ്സ. പരിയായദസ്സനത്ഥന്തി വേവചനദസ്സനത്ഥം, തം പന ‘‘ഖയധമ്മ’’ന്തിആദീനം വസേന വേദിതബ്ബം, ന പുരിമാനം തിണ്ണം. ന ഹി തദേവ തസ്സ പരിയായോ ഹോതി, നാപി സങ്ഖതപടിച്ചസമുപ്പന്നപദാനി ഹുത്വാ അഭാവദീപനതോ പാകഭാവദീപനതോ. പാകഭാവദീപനേന പന അനിച്ചതായ സാധനപക്ഖേ തിട്ഠന്തി. തേനേവ ഹി സബ്ബേസം പദാനം പരിയായതാഭാവതോ ‘‘നാനാകാരേഹി വാ’’തി വികപ്പന്തരം ഗഹിതം. മനസികാരപ്പവത്തീദസ്സനത്ഥന്തി അനിച്ചതായ ഉപബ്രൂഹനമനസികാരപവത്തിദസ്സനത്ഥം.

ചത്താരീസാകാരഅനുപസ്സനാകഥാവണ്ണനാ

൬൯൭. സോതി യോഗാവചരോ. തസ്സാതി യഥാവുത്തഭേദസ്സ അനിച്ചതാദിസമ്മസനസ്സ. ഥിരഭാവത്ഥായാതി ദള്ഹഭാവത്ഥായ അനിച്ചാദിആകാരസ്സ പുനപ്പുനം മനസികാരോ വിയ ബഹുലീകാരഭാവതോ. യം തം ഭഗവതാ ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ അനിച്ചാദിസമ്മസനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അനുലോമികന്തി അരിയമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അനുകൂലം. ഖന്തിന്തി ഞാണഖന്തിം. ഞാണഞ്ഹി വിസയസഭാവം ഓഗാഹേത്വാ വവത്ഥാനേ ഖമതി സഹതീതി ഖന്തീതി വുച്ചതി. സമ്മത്തനിയാമന്തി അരിയമഗ്ഗം. സോ ഹി സമ്മാദിട്ഠിആദിസമ്മത്തഞ്ചേവ അനിവത്തിധമ്മതായ നിയാമോ ചാതി വുച്ചതി. ‘‘ആദിനാ നയേനാ’’തി ഇമിനാ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധേ ദുക്ഖതോ പസ്സന്തോ അനുലോമികം ഖന്തിം പടിലഭതി, ഖന്ധാനം നിരോധോ സുഖം നിബ്ബാനന്തി പസ്സന്തോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൩൮) ഏവമാദികോ പാഠസേസോ രോഗാദിപടിപക്ഖയോജനാവസേന വിത്ഥാരേതബ്ബോ. ‘‘ഖന്ധാനം നിരോധോ നിച്ചം നിബ്ബാന’’ന്തി വചനേന സങ്ഖാരാനം ദുക്ഖരോഗതാദിപടിപക്ഖോ നിബ്ബാനസ്സ സുഖാരോഗ്യാദിഭാവോ ‘‘ആദിനാ നയേനാ’’തി ഏത്ഥ നയഗ്ഗഹണേന ദീപിതോതി. അവസേസോ സബ്ബോ പാഠോ പകാസിതോ ഏവ ഹോതീതി.

കാമഞ്ചേതം ചത്താരീസായ ആകാരേഹി സമ്മസനം അനുലോമഞാണേ ഭാവേതബ്ബവിധാനം. തേനാഹ ‘‘അനുലോമഞാണം വിഭജന്തേന…പേ… വുത്ത’’ന്തി, ഇതോ പട്ഠായ പന കതപരിചയസ്സേവ കിച്ചാവഹം ഹോതീതി ഇധാപി വുത്തന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. തസ്സാപീതി ന കേവലം കലാപസമ്മസനസ്സേവ, അഥ ഖോ യഥാദസ്സിതസ്സ ചത്താലീസപ്പഭേദസ്സ അനിച്ചാദിസമ്മസനസ്സപി. തഞ്ഹി അനുലോമികഖന്തിപടിലാഭായ, സമ്മത്തനിയാമോക്കമനായ ച സംവത്തനതോ ഏകംസതോ ഇച്ഛിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ സമനുപസ്സന്തോ അനുലോമികായ ഖന്തിയാ സമന്നാഗതോ ഭവിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, അനുലോമികായ ഖന്തിയാ അസമന്നാഗതോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി, സമ്മത്തനിയാമം അനോക്കമമാനോ സോതാപത്തിഫലം വാ…പേ… അരഹത്തം വാ സച്ഛികരിസ്സതീതി നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സബ്ബസങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ സമനുപസ്സന്തോ’’തി (അ. നി. ൬.൯൮; പടി. മ. ൩.൩൬) –

ആദി സുക്കപക്ഖോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ. തഥാ ‘‘സോ വത, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കഞ്ചി സങ്ഖാരം സുഖതോ, ദുക്ഖതോ, കഞ്ചി ധമ്മം അത്തതോ, അനത്തതോ’’തി (പടി. മ. ൩.൩൬) വിത്ഥാരേതബ്ബോ.

൬൯൮. ഏകേകം ഖന്ധം അനിച്ചാദിസമ്മസനസ്സ വസേന സമ്മസതീതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ പന സമ്മസനസ്സ പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം സാധാരണതായ ‘‘ഏകേകം ഖന്ധ’’ന്തി വുത്തം. അനച്ചന്തികതായാതി അച്ചന്തികതാഭാവതോ, അസസ്സതതായാതി അത്ഥോ. സസ്സതഞ്ഹി അച്ചന്തികം പരായ കോടിയാ അഭാവതോ. ആദിഅന്തവന്തതായാതി പുബ്ബാപരകോടിവന്തതായ, ഉദയബ്ബയധമ്മതോതി അത്ഥോ. അനിച്ചതോ സമ്മസതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അനിച്ചതോതി ച അദ്ധുവതോ. ഏതഞ്ഹി ന നിച്ചം, ഖണികതായ അസദാഭാവിതായ വാ ന ഇച്ചം ന ഉപഗന്തബ്ബന്തി അനിച്ചം. ഉപ്പാദവയപടിപീളനതായാതി ഉപ്പാദേന, വയേന ച പതി പതി ഖണേ ഖണേ തംസമങ്ഗിനോ വിബാധനസഭാവത്താ, തേഹി വാ സയമേവ വിബാധേതബ്ബത്താ. ഉദയബ്ബയവന്തോ ഹി ധമ്മാ അഭിണ്ഹം തേഹി പടിപീളിതാ ഏവ ഹോന്തി, യാ പീളനാ ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖതാ’’തി വുച്ചതി. ദുക്ഖവത്ഥുതായാതി തിവിധസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ, സംസാരദുക്ഖസ്സ ച അധിട്ഠാനഭാവതോ. പച്ചയയാപനീയതായാതി യഥാരഹം പച്ചയേഹി യാപേതബ്ബതായ. രോഗമൂലതായാതി മൂലബ്യാധി വിയ അനുബന്ധബ്യാധീനം മൂലഭാവതോ, പദദ്വയേനാപി യാപ്യരോഗസദിസതോതി ദസ്സേതി. യാപ്യബ്യാധി ഹി രോഗോ ഇതരോ ആബാധോതി. ദുക്ഖതാസൂലയോഗിതായാതി തിവിധദുക്ഖതാസങ്ഖാതേന രുജ്ജനേന യുജ്ജതായ. കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണതായാതി യഥാരഹമാരമ്മണവസേന, സമന്നാഗമവസേന ച രാഗാദികിലേസാസുചിവിസ്സന്ദനതോ. അഹുത്വാ സമ്ഭവതോ ഉപ്പത്തിയാ ഉദ്ധുമാതതാ.

അന്തോതുദനതായാതി അബ്ഭന്തരേ തുദനതോ. ദുക്ഖവേദനാദയോ വിയ ഹി ഇമേ സങ്ഖാരാ അത്തഭാവസ്സ അബ്ഭന്തരഗതാ ഏവ ഉദയബ്ബയവസേന തുദന്തി. അരിയമഗ്ഗസണ്ഡാസേന വിനാ നീഹരിതും അസക്കുണേയ്യതായ ദുന്നീഹരണീയതാ തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനിവേസദള്ഹഭാവതോ. അഘന്തി പാപം വിയ അരിയജനേഹി വിഗരഹിതബ്ബം. സത്താനം അനത്ഥജനനതോ അവഡ്ഢിആവഹം, പാപസ്സ ച വത്ഥുഭൂതം ഖന്ധപഞ്ചകന്തി ആഹ ‘‘വിഗരഹ…പേ… അഘതോ’’തി. അസേരിഭാവജനകതായാതി പരവസതാജനനതോ. യഥാ ഗിലാനോ അഞ്ഞേഹി സംവേസനവുട്ഠാപനാദിനാ പരപടിബദ്ധസരീരവുത്തികോ അസേരീ, ഏവമേതേപി അസേരിഭാവജനകാ. അവസതായാതി അവസവത്തനതോ. യഥാ പരോസതന്തോ പുരിസോ പരസ്സ വസം ന ഗച്ഛതി, ഏവം സുഭസുഖാദിഭാവേന വസേ വത്തേതും അസക്കുണേയ്യതോ. അവിധേയ്യതായാതി ‘‘മാ ജീരഥ, മാ മീയഥാ’’തിആദിനാ വിധാതും അസക്കുണേയ്യതോ. പലുജ്ജനതായാതി ബ്യാധിആദീഹി പകാരേഹി ഛിജ്ജനതോ വിനസ്സനതോ. തേഹി ഏവ വാ ആബ്യസനതോ. ബ്യസനത്ഥോ ഹി ലോകസദ്ദോ, പസദ്ദോ ഭുസത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ബ്യാധിആദീഹി ച ഖന്ധാനം ബ്യസനന്തി. ബ്യസനാവഹഭാവേന ഏതീതി ഈതി, ആഗന്തുകാനം അകുസലപക്ഖിയാനം ബ്യസനഹേതൂനം ഏതം അധിവചനം. ഖന്ധാ ച ഏദിസാതി ആഹ ‘‘അനേകബ്യസനാവഹതായ ഈതിതോ’’തി.

ഉപദ്ദവതീതി ഉപദ്ദവോ, അനത്ഥം ജനേന്തോ അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതീതി അത്ഥോ, രാജദണ്ഡാദീനം ഏതം അധിവചനം. ഖന്ധാ ച ഏദിസാതി വുത്തം ‘‘അവിദിതാനം…പേ… ഉപദ്ദവതോ’’തി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഭയാവഹതോ, അഭയപടിപക്ഖതോ ച ഖന്ധാ ഭയന്തി ആഹ ‘‘സബ്ബഭയാനം…പേ… ഭയതോ’’തി. ബഹിദ്ധാ ഞാതിബ്യസനാദീഹി, അജ്ഝത്തം രാഗാദീഹി അനത്ഥേഹി ഉപസജ്ജനട്ഠേന, ഉപസഗ്ഗസദിസതായ ച ഉപസഗ്ഗോ. ഉപസഗ്ഗോതി ച ദേവതൂപസംഹാരവസേന പവത്തോ ബ്യാധിആദിഅനത്ഥോ. സോ അത്ഥകാമേന മുഹുത്തമ്പി ന അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘അനേകേഹി…പേ… ഉപസഗ്ഗതോ’’തി. ദോസൂപസട്ഠതായാതി ആരമ്മണതോ, സമ്പയോഗതോ ച രാഗാദിദോസേഹി ഉപേതതായ. ലോകധമ്മാ ലാഭാദിഹേതുകാ അനുനയപടിഘാ, തേഹി, ബ്യാധിആദീഹി ച അനവട്ഠിതതാ പചലിതതാ.

ഉപക്കമേനാതി അത്തനോ, പരസ്സ വാ പയോഗേന. സരസേനാതി സഭാവേന. പഭങ്ഗുപഗമനസീലതാ ഭിദുരതാ. സബ്ബാവത്ഥനിപാതിതായാതി രുക്ഖഫലം വിയ അതിതരുണകാലതോ പട്ഠായ സബ്ബാസു അവത്ഥാസു നിപതനസീലതായ. അനിപതസ്സപി സബ്ബേന സബ്ബം അസാരതായ ഥിരഭാവസ്സ അഭാവതായ. ഥിരഞ്ഹി ധുവം നാമ ഹോതി. തായിതും രക്ഖിതും അസമത്ഥതായ ന തായനോതി അതായനോ, തബ്ഭാവോ അതായനതാ. താണാസീസായ ഉപഗതസ്സ അലബ്ഭനേയ്യഖേമതാ. ദുക്ഖഭീതിയാ ഉപലീയനാധിപ്പായേന അല്ലീയിതും. ദുക്ഖനിവത്തനം ലേണകിച്ചം. ജാതിആദിഭയാനം ഹിംസനം വിധമനം ഭയസാരകത്തം. യഥാപരികപ്പിതേഹീതി പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേഹി ബാലേഹി പരികപ്പിതപ്പകാരേഹി. രിത്തതായാതി വിവിത്തതായ, വിരഹിതതായാതി അത്ഥോ. അന്തോസാരാഭാവോ രിത്തതാ. സാ ഏവ ച തുച്ഛതാതി ആഹ ‘‘രിത്തതായേവ തുച്ഛതോ’’തി. അപ്പകത്താതി പരിത്തത്താ, ലാമകത്താ വാ. ധുവസാരാഭാവാദീഹി സദ്ധിം അത്തസാരാഭാവം രിത്തപദേന വത്വാ നിബ്ബത്തിതമത്തസാരാഭാവമേവ സുഞ്ഞപദേന ദസ്സേതും ‘‘സാമി…പേ… സുഞ്ഞതോ’’തി വുത്തം. യഥാ കേനചി സാമിആദിലക്ഖണേന അത്തനാ സുഞ്ഞാ ഏതേ, ഏവം സയമ്പി അതംസഭാവോതി ആഹ ‘‘സയഞ്ച…പേ… അനത്തതോ’’തി. ന അത്താതി ഹി അനത്താതി.

പവത്തിദുക്ഖതായാതി ഭവപവത്തിദുക്ഖഭാവതോ. ഭവപവത്തി ച പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം അനിച്ചാദിആകാരേന പവത്തനമേവ, സോ ച ആദീനവോ. യഥാഹ ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ അനിച്ചാ ദുക്ഖാ വിപരിണാമധമ്മാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു ആദീനവോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖസ്സ ച ആദീനവതായാ’’തി. ആദീനന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ യഥാ ‘‘ഏകമന്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൫), അതിവിയ കപണന്തി അത്ഥോ. ഭുസത്ഥോ ഹി അയം ആ-കാരോ. യഥാ ‘‘ദ്വിധാ ഛിദ്ദകം വിച്ഛിദ്ദക’’ന്തി ഏത്ഥ ദ്വി-സദ്ദസ്സ അത്ഥേ വി-സദ്ദോ, ഏവമിധാപീതി ആഹ ‘‘ദ്വേധാ പരിണാമപകതിതായ വിപരിണാമധമ്മതോ’’തി. വിപരിണാമോ ച വിപരീതസഭാവാപത്തി. ദുബ്ബലതായാതി സരസഭിദുരതായ ബലാഭാവതോ. ദുബ്ബലമ്പി കിഞ്ചി മുദുകമ്മഞ്ഞാഭാവേന ദുപ്പധംസിയാ. ഇമേ പന സുപധംസിയാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഫേഗ്ഗു വിയ സുഖഭഞ്ജനീയതായ ചാ’’തി. അഘസ്സ പാപസ്സ ഹേതുതാ അഘഹേതുതാ. ഖന്ധപടിബദ്ധമേവ ഹി സബ്ബം കിബ്ബിസന്തി. ഇമേ രൂപാദയോ സുഖഹേതു, ന ദുക്ഖഹേതൂതി ജനിതവിസ്സാസാനം ഹനനസീലതായ, ഖന്ധേസു ഹി ‘‘ഏതം മമാ’’തി ഗാഹവസേന സത്താ ബ്യസനം പാപുണന്തി, വിസ്സാസം വാ ഹനന്തീതി വിസ്സാസഘാതിനോ, തബ്ഭാവതോ.

വിഗതഭവതായാതി അപഗതവഡ്ഢിതായ. വിഭവതണ്ഹാ, വിഭവദിട്ഠി ച വിഭവോ ഉത്തരപദലോപേന, തതോ വിഭവതോ, പിതുസദിസസ്സ വാ സഭാവഹേതുനോ വിഭവതോ വിനാസതോ സമ്ഭൂതതായ. ആസവാനം ആരമ്മണാദിനാ പച്ചയഭാവോ ആസവപദട്ഠാനതാ. ബീജാദികോ അസാധാരണോ ഹേതു, ഭൂതസലിലാദികോ സാധാരണോ പച്ചയോ. ഏസ നയോ അജ്ഝത്തേപി. തേഹി സമേച്ച സമ്ഭൂയ കതോ സങ്ഖതോ. മച്ചുമാരസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന, കിലേസമാരസ്സ പച്ചയഭാവേന സംവഡ്ഢനതോ ആമിസഭൂതതാ, ഖന്ധാപി ഖന്ധാനം ആമിസഭൂതാ പച്ചയഭാവേന സംവഡ്ഢനതോ, തദന്തോഗധാ അഭിസങ്ഖാരാ. ദേവപുത്തമാരസ്സ പന ‘‘മമേത’’ന്തി അധിമാനവസേന ആമിസഭാവോതി ഖന്ധാദിമാരാനമ്പി ഇമേസം യഥാരഹം ആമിസഭൂതതാ വത്തബ്ബാ. ധമ്മസദ്ദോ ‘‘ജാതിധമ്മാന’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൭൩; പടി. മ. ൧.൩൩) വിയ പകതിഅത്ഥോ, ‘‘ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൧൮ ആദയോ) വിയ ഹേതുഅത്ഥോ ചാതി ആഹ ‘‘ജാതിജരാബ്യാധിമരണപകതിതായ, സോകപരിദേവഉപായാസഹേതുതായാ’’തി. സംകിലേസത്തയഗ്ഗഹണേന തദേകട്ഠാനം ദസന്നം കിലേസവത്ഥൂനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തദാരമ്മണാപി ഹി ധമ്മാ തദനതിവത്തനതോ സംകിലേസികാ ഏവ. തഥാ ഖുദ്ദാ, തണ്ഹാ, ജടാദീസു സരീരസ്സ, സംകിലേസസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ചത്താരീസാപി സമ്മസനാനി തീസു അനുപസ്സനാസു അന്തോഗധാനേവാതി തദന്തോഗധഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അനിച്ചാനുപസ്സനാനി സരൂപതോ, പരിയായതോ ച അനിച്ചഭാവവിഭാവനതോ. ഏസ നയോ ഇതരേസുപി. ‘‘അസാരകതോ’’തി ഇദം നിച്ചസാരാഭാവവിഭാവനം.

ഏത്താവതാ കലാപതോ ധമ്മേ സങ്ഗഹേത്വാ നയതോ സമ്മസനമത്തം ദസ്സിതം, ന താവ അനുപദധമ്മവിപസ്സനാ വിഹിതാതി ‘‘സമ്മസനാരമ്ഭവിധാന’’ന്തി. വുത്തം.

ഇന്ദ്രിയതിക്ഖകാരണനവകകഥാവണ്ണനാ

൬൯൯. ഏകച്ചസ്സ തിക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ മഹാപഞ്ഞസ്സ നയവിപസ്സനാവസേനേവ ഉദയബ്ബയഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ഇതരസ്സ നുപ്പജ്ജതി. തം സന്ധായ ‘‘യസ്സ പന…പേ… ന സമ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പത്തി ഹി ഇധ നയവിപസ്സനായ സമ്പജ്ജനന്തി അധിപ്പേതം. തേന ‘‘നവഹാകാരേഹി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി ഭവന്തി…പേ… അന്തരാ ച അബ്ബോസാനേനാ’’തി ഏവം വുത്താനം നവന്നം ആകാരാനം വസേന ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി കത്വാ സപ്പായാനി സേവമാനേന സമ്മസിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ.

തേനാതി യോഗിനാ. നവഹാകാരേഹീതി വക്ഖമാനേഹി നവഹി ആകാരേഹി. ഇന്ദ്രിയാനീതി സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി. തിക്ഖാനീതി തിഖിണാനി വിസദാനി സൂരാനി. ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനന്തി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പന്നാനം ഉപ്പന്നാനം. സങ്ഖാരാനന്തി വിപസ്സിയമാനാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം. ഖയമേവാതി പഠമം ഉപ്പാദം ദിസ്വാ തം മുഞ്ചിത്വാ ഖയമേവ ഭങ്ഗമേവ പസ്സതി. തസ്സ തഥാഖയദസ്സനപസുതസ്സ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ തിക്ഖാ സൂരാ വഹതി, ഇതരാനി ച ഇന്ദ്രിയാനി. തത്ഥാതി ഖയദസ്സനേ. സക്കച്ചകിരിയായാതി ആദരകാരിതായ, യഥാ ഖയദസ്സനപരമേനേവ വിപസ്സനാഞാണം പവത്തതി, ഏവം തം ആദരജാതോ സമ്പാദേതി. സാതച്ചകിരിയായാതി അവിച്ഛേദകിരിയായ, യഥാ വിപസ്സനാഞാണം ഖയദസ്സനവസേന നിരന്തരമേവ പവത്തതി, ഏവം യുത്തപ്പയുത്തോ നം സമ്പാദേതി. സപ്പായകിരിയായാതി അനുരൂപകിരിയായ ആവാസാദിസത്തവിധസപ്പായാസേവനകിരിയായ. നിമിത്തഗ്ഗാഹേനാതി യഥാ മനസികരോന്തസ്സ വിപസ്സനാസമാധി ഉപ്പന്നോ, തസ്സ ആകാരസ്സ സല്ലക്ഖണവസേന സമഥനിമിത്തഗ്ഗഹണേന സമ്പാദേതീതി സമ്ബന്ധോ. അനുപവത്തനതായാതി അനുരൂപതോ പവത്തനേന ഭാവനാചിത്തസ്സ ലീനഭാവേ പീതിവീരിയധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം ഉദ്ധതഭാവേ പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാനം ബ്രൂഹനേനാതി അത്ഥോ. കായേ ച ജീവിതേ ച അനപേക്ഖതന്തി അത്തനോ കായേ അസുചിഭാവേന ബാഹിരകഅവിഞ്ഞാണകകുണപേ വിയ ജീവിതേ അഹിതാവഹപച്ചത്ഥികേ വിയ നിരപേക്ഖചിത്തം ഉപട്ഠപേതി. തത്ഥ ച അഭിഭുയ്യ നേക്ഖമ്മേനാതി തസ്മിം കായചിത്തേ അനപേക്ഖഭാവേന ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖഭാവാപാദനേന ഉപ്പന്നം ഉപ്പന്നം ദുക്ഖം വീരിയേന അഭിഭവിത്വാ ഭാവനം സമ്പാദേതി. അന്തരാതി യഥാധിപ്പേതായ ഭാവനാസിദ്ധിയാ അന്തരാവ. അബ്ബോസാനേനാതി അസങ്കോചനേന.

ഏവം വുത്താനന്തി ഏവം ‘‘നവഹാകാരേഹി ഇന്ദ്രിയാനി തിക്ഖാനി ഭവന്തീ’’തിആദിനാ അട്ഠകഥായം വുത്താനം. ഏത്ഥ ച യഥാ നാമ സുഖുമാനം മുത്താപവാളാദീനം വിജ്ഝനേ സുഖുമതരേന വേധനേന ഭവിതബ്ബം, ഏവമേവ സണ്ഹസുഖുമാനം രൂപാരൂപധമ്മാനം, പച്ചയസ്സ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനേ തിക്ഖേന ഞാണേന ഭവിതബ്ബം. തേസം പന ഖയവയദസ്സനേ തിക്ഖതരേന ഭവിതബ്ബം. തിക്ഖതരതാ ചസ്സ നിസാനസിലായം സണ്ഹമട്ഠതായ കരണേന വിയ ഫരസുധാരായ നിസിതഭാവാപാദനേന ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖഭാവാപാദനേന സാധേതബ്ബാ. തഞ്ച യേഹി നവഹി ആകാരേഹി ഹോതി, തേസു ഖണികാനം സങ്ഖാരാനം ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനാകാരദസ്സനം പഠമം വുത്തം ‘‘ഉപ്പന്നുപ്പന്നാനം സങ്ഖാരാനം ഖയമേവ പസ്സതീ’’തി. അസതി ഞാണസ്സ തിക്ഖതരഭാവേ തദഭാവതോ സേസിന്ദ്രിയതിക്ഖതാ തസ്സ സമ്ഭാരഭാവതോ വുത്താ, അവിനാഭാവതോ വാ. സക്കച്ചകിരിയാദിഗ്ഗഹണം പന തസ്സ ഉപായദസ്സനം. അസപ്പായാനി ഭോജനാദീനി അനുപയുജ്ജനാദിവസേന വജ്ജേത്വാ സപ്പായാനി മത്തസോ സേവമാനേന. രൂപാരൂപധമ്മാനം അച്ചന്തവിധുരതായ ഏകജ്ഝം അസമ്മസിതബ്ബത്താ, തഥാ സമ്മസനസ്സ ച ഇധ അനധിപ്പേതത്താ ‘‘കാലേന രൂപം സമ്മസിതബ്ബം, കാലേന അരൂപ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥാപി ച രൂപസ്സ ഓളാരികതായ സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ പഠമം സമ്മസിതബ്ബതാ വുത്താ. നിബ്ബത്തി പസ്സിതബ്ബാതി പഠമം താവ ആഗമാനുസാരതോ അനുമാനവസേന ദട്ഠബ്ബാ. തതോ പരം അനുക്കമേന ബലപ്പത്തേ ഭാവനാഞാണേ പച്ചക്ഖതോപി ദിസ്സതീതി.

രൂപനിബ്ബത്തിപസ്സനാകാരകഥാവണ്ണനാ

൭൦൦. സബ്ബേസന്തി കാമാവചരാദിഅണ്ഡജാദിഭേദഭിന്നാനം സബ്ബേസം സത്താനം. പഠമം കമ്മതോ നിബ്ബത്തതി തംമൂലകത്താ ഉതുജാദിരൂപാനം. പരതോ പവത്തനകകായദസകാദിവസേന ലബ്ഭമാനം പബന്ധത്തയം, സന്തതിസീസം വാ സന്ധായ ‘‘തിസന്തതിവസേനാ’’തി വുത്തം.

ദന്ധം മന്ദം ചിരേന നിരോധോ ഏതസ്സാതി ദന്ധനിരോധം സത്തരസചിത്തക്ഖണായുകത്താ. തേനാഹ ‘‘ഗരുപരിവത്തീ’’തി. തേനാതി തസ്മാ, യസ്മാ ‘‘തതോ സീഘതരം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആയുസങ്ഖാരാ ഖീയന്തീ’’തി (സം. നി. ൨.൨൨൮) വചനതോ രൂപധമ്മാപി ഇത്തരകാലാ ഏവ, അരൂപധമ്മാ പന തേഹി സാതിസയം ഇത്തരകാലാ, തസ്മാ ആഹ ഭഗവാതി അത്ഥോ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വിചാരിതമേവ. തേഹി സദിസാതി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദഭങ്ഗക്ഖണേഹി സദിസാ. സബ്ബേസമ്പി ഹി സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദഭങ്ഗക്ഖണേസു വിസദിസതാ നത്ഥി, സമാനകാലാവ തേ. ഠാനപ്പത്തന്തി ഠിതിക്ഖണപ്പത്തം. തേനാതി ദുതിയഭവങ്ഗചിത്തേന. വത്ഥുരൂപം ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ നിസ്സയോ ഹുത്വാ അഞ്ഞസ്സ ന ഹോതി ഠപേത്വാ മരണാസന്നം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘തേന സദ്ധി’’ന്തിആദി.

ഏവം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ യാവ ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തി, തം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിരോധം ദസ്സേതും ‘‘പടിസന്ധിചിത്തസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഠാനക്ഖണേതി പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ. യാവ പവത്തി നാമ അത്ഥീതി യാവ സംസാരപ്പവത്തി നാമ അത്ഥി, യാവ വാ ചിത്തസ്സ പവത്തി നാമ അത്ഥി. അസഞ്ഞൂപപത്തിയഞ്ഹി നത്ഥി ചിത്തപ്പവത്തീതി. രൂപൂപപത്തിയം സംസേദജാ ഓപപാതികസദിസാതി ഓപപാതികാനംയേവ ഗഹണം. ഓപപാതികാനമ്പീതി പി-സദ്ദേന വാ സംസേദജേ സമ്പിണ്ഡേതി. സത്തസന്തതിവസേനാതി ചക്ഖുദസകാദീനം സത്തന്നം സന്തതിസീസാനം വസേന.

൭൦൧. തത്ഥാതി കമ്മതോ രൂപപവത്തിയം. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭൂതംയേവ ഇധ കമ്മന്തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘കമ്മം നാമ കുസലാകുസലചേതനാ’’തി. ജീവിതനവകം ചക്ഖുദസകാദിഅന്തോഗധമേവ കത്വാ ‘‘സമസത്തതിരൂപ’’ന്തി വുത്തം. തം വാ ചക്ഖുദസകാദി വിയ സുഖപരിഗ്ഗഹം ന ഹോതീതി. തദേവാതി യഥാവുത്തം വിപാകക്ഖന്ധകടത്താരൂപമാഹ. കമ്മഞ്ഹി കമ്മജസ്സ ജനകം, പരിപാചകമ്പി ഹോതി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ, കമ്മജഗ്ഗിനോ ച വസേന അനുരക്ഖണസബ്ഭാവതോ, ആഹാരാദിപടിലാഭഹേതുതായ ഉപത്ഥമ്ഭകനിമിത്തതോ ച. തേനാഹ ‘‘ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോപി ഹോതീ’’തി. ഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയതാ ചസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയവസേനേവ വേദിതബ്ബാ. കമ്മം പച്ചയോ ഏതസ്സാതി കമ്മപച്ചയം, തദേവ ചിത്തം, തം സമുട്ഠാനം ഏതസ്സാതി കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാനം. വിപാകചേതസികാനമ്പി കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാനതാ വത്തബ്ബാ, ന വാ വത്തബ്ബാ കമ്മസമുട്ഠാനകമ്മപച്ചയഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ. ഠാനപ്പത്താ ഓജാ അഞ്ഞം ഓജട്ഠമകം സമുട്ഠാപേതി ആഹാരാനുഗതേ സരീരേതി ഗഹേതബ്ബം.

തത്രാപീതി കമ്മസമുട്ഠാനാഹാരസമുട്ഠാനേപി ഓജട്ഠമകേ. ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ പവത്തിയോ ഘടേതീതി സദിസസന്തതിവസേന ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ രൂപകലാപപ്പവത്തിയോ സന്താനേതി. ബാഹിരപച്ചയവിസേസേന പന വിസദിസാ ബഹൂപി പവത്തിയോ ഘടേതീതി വദന്തി. യഥാ കമ്മപച്ചയാഹാരസമുട്ഠാനേ പവേണിഘടനാ, ഏവം കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനേപീതി തം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച യഥാ തത്ഥ തത്ഥ കോട്ഠാസേ പരമ്പരപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തേന അകമ്മജാ ദുതിയാദിപവത്തിയോ അസമ്ഭേദേന ദസ്സിതാ, ഏവം കമ്മജാഹാരസമുട്ഠാനഉതുവസേന, കമ്മജഉതുസമുട്ഠാനാഹാരവസേന, കമ്മപച്ചയചിത്തജാഹാരഉതുസമുട്ഠാനഉതുആഹാരവസേന ച സമ്ഭേദവസേനാപി രൂപപ്പവത്തി ദസ്സേതബ്ബാതി വദന്തി. തത്ഥ കമ്മജതോ പവത്തആഹാരാ വിസേസപച്ചയലാഭേ സതി യഥാവുത്തപരിമാണാഹി പവത്തീഹി ഉദ്ധമ്പി പവത്തിയോ ന ഘടേന്തീതി ന സക്കാ വത്തും. തഥാ ഹി ‘‘ദസ ദ്വാദസ വാരേ പവത്തിം ഘടേതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൦൩), ‘‘ഏവം ദീഘമ്പി അദ്ധാനം അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠത്വാപി ഉതുസമുട്ഠാനം പവത്തതി ഏവാ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൦൪) ച വക്ഖതി.

൭൦൨. ജനകാജനകാ മതാതി പുരിമകാ തികോട്ഠാസസങ്ഗഹിതാ ജനകാ, പച്ഛിമകോട്ഠാസികാ ‘‘സോളസാ’’തി വുത്താ അജനകാതി മതാ ഞാതാ. കുസലകിരിയതോതി കുസലതോ ച കിരിയതോ ച. ഇരിയായ കായികകിരിയായ പവത്തിട്ഠാനതായ പഥഭാവതോ ഇരിയാപഥോ, ഗമനാദി, അത്ഥതോ തദവത്ഥാ രൂപപ്പവത്തി. കാമഞ്ചേത്ഥ രൂപവിനിമുത്തോ ഇരിയാപഥോ, വിഞ്ഞത്തി ച നത്ഥി, തഥാപി ന സബ്ബം രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തം ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം, വിഞ്ഞത്തിവികാരുപ്പാദകഞ്ച ഹോതി. യം പന ചിത്തം വിഞ്ഞത്തിജനകം, തം ഏകംസതോ ഇതരസ്സ ജനകം അവിനാഭാവതോ, തഥാ ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകം രൂപസ്സ. ഏതസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘രൂപം, ഇരിയാപഥം, വിഞ്ഞത്തിഞ്ചാ’’തി സമുച്ചയോ കതോ. വിപാകവജ്ജാനീതി ഏത്ഥ വിപാകാഭിഞ്ഞാദ്വയവജ്ജാനീതി വത്തബ്ബം തദഞ്ഞേസംയേവ സേസഗ്ഗഹണേന ഗഹേതബ്ബത്താ. ന വാ വത്തബ്ബം സേസഗ്ഗഹണേനേവ അഭിഞ്ഞാചിത്താനമ്പി നിവത്തേതബ്ബതോ. ന വിഞ്ഞത്തിം ജനയന്തി മഹഗ്ഗതകുസലാദീനം സന്തഭാവേന അവിപ്ഫാരികഭാവതോ. വിപ്ഫാരികമേവ ഹി കാമാവചരകുസലാദിവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേതി, ഇരിയാപഥൂപത്ഥമ്ഭകാനി പന ഹോന്തി സതിപി സന്തഭാവേ ഝാനവേഗേന സഉസ്സാഹത്താ, യതോ തേസം ജവനകിച്ചതാ. പഞ്ച ഭവങ്ഗചിത്താനീതി സമ്ബന്ധോ. രൂപമേവ ജനയന്തി, ന ഇരിയാപഥം നിരുസ്സാഹസന്തഭാവേന പരിദുബ്ബലഭാവതോ. കിരിയാമയചിത്തേഹി അവിമിസ്സഭവങ്ഗപ്പവത്തികാലേ ഖന്ധാദിസരീരാവയവാനം നിച്ചലഭാവേനാവട്ഠാനം. തഥാ ഹി അബ്ബോകിണ്ണേ ഭവങ്ഗേ പവത്തമാനേ അങ്ഗാനി ഓസീദന്തി പവിട്ഠാനി വിയ ഹോന്തി. ‘‘ദ്വത്തിംസാ’’തി പന ആദിനാ വുത്തേസു ജാഗരണചിത്തേസു വത്തമാനേസു അങ്ഗാനി ഉപത്ഥദ്ധാനി യഥാപവത്തഇരിയാപഥഭാവേനേവ പവത്തന്തീതി. ദ്വേപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി സബ്ബദുബ്ബലതായ രൂപം ന ജനേന്തി. പടിസന്ധിചിത്തം വത്ഥുദുബ്ബലതായ. ഖീണാസവാനം ചുതിചിത്തന്തി ഏത്ഥ –

‘‘കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ യസ്സ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ കാമാവചരാനം പച്ഛിമചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, രൂപാവചരേ അരൂപാവചരേ പച്ഛിമഭവികാനം, യേ ച രൂപാവചരം അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജിത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സന്തി, തേസം ചവന്താനം തേസം വചീസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതി, നോ ച തേസം കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝിസ്സതീ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൮൮) –

പന വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതീതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി രൂപസമുട്ഠാപകചിത്തസ്സ ഗബ്ഭഗതതാദിവിബന്ധാഭാവേ കായസങ്ഖാരാസമുട്ഠാപനേ കാരണം അത്ഥി, ന ച യുത്തം ചുതോ ച ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ചസ്സ പവത്തതി, നാപി ‘‘ചുതിചിത്തം രൂപം സമുട്ഠാപേതീ’’തി പാളി അത്ഥി, ‘‘ഖീണാസവാന’’ന്തി, പന വിസേസനം അപ്പടിസന്ധികനിരോധേന നിരുജ്ഝന്തസ്സ തേസം ചുതിചിത്തസ്സ രൂപസമുട്ഠാപനം പാകടന്തി കത്വാ കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സോളസ ചിത്താനീതി പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണം തേസം രൂപജനനേ ഏകംസതോ നിയമേതബ്ബത്താ, അഞ്ഞാനി പന ബഹൂനി അരൂപേ ഉപ്പന്നാനി അനോകാസഗതത്താ രൂപം ന ജനേന്തിയേവ. ന ഠിതിക്ഖണേ, ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ രൂപം ജനേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപ്പാദക്ഖണേ പന ബലവം അനന്തരാദിപച്ചയലാഭതോ.

യഥാ പഥവീആദയോ രൂപധമ്മാ ചിത്തഹേതുകാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ, ഏവം വേദനാദയോപീതി വുത്തം ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം നാമ തയോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ, സദ്ദനവക’’ന്തിആദി. തേനേവാഹ – ‘‘കതമേ ധമ്മാ ചിത്തസമുട്ഠാനാ? വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൧൨൦൧, ൧൫൩൫). തത്ഥ കായവിഞ്ഞത്തിആദീനം ചിത്തസമുട്ഠാനതാ പരിയായതോ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ തേസം അനിപ്ഫന്നത്താ. ‘‘ഏവം വുത്തം ചതുസമുട്ഠാനരൂപ’’ന്തി ഇമിനാ അതംസമുട്ഠാനസ്സേവ ചിത്തജരൂപസ്സ ചിത്തപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. യഥാ പന കമ്മപച്ചയം ദസ്സിതം, ഏവം ചിത്തപച്ചയേ ഗയ്ഹമാനേ തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ, സഹജാതവേദനാദീനഞ്ച ചിത്തപച്ചയതാ സിയാ. ചിത്തസമുട്ഠാനചിത്തപച്ചയേ പന അസങ്കരതോ ദസ്സേതും പച്ഛാജാതപച്ചയവസേനേവ ചിത്തപച്ചയം ഉദ്ധടന്തി ദട്ഠബ്ബം. ചിത്തസമുട്ഠാനഉതുആഹാരേഹി കമ്മസമുട്ഠാനഉതുആഹാരാ ബലവന്തോ ഹോന്തീതി തേസം വസേന ചതുപഞ്ചപവത്തിഘടനം വുത്തം, ചിത്തസമുട്ഠാനാനം പന വസേന ദ്വത്തിപ്പവത്തിഘടനം തംപാകതികചിത്തവസേന, മഹഗ്ഗതാനുത്തരചിത്തവസേന പന ബഹുതരാപി പവത്തിയോ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തംനിബ്ബത്താനം ചിത്തജരൂപാനം ഉളാരപണീതഭാവതോ.

൭൦൩. ‘‘ഉപാദിന്നം കമ്മജരൂപം പച്ചയം ലഭിത്വാ’’തി ഏതേന ബഹിദ്ധാ അനുപാദിന്നഓജാ രൂപാഹരണകിച്ചം ന കരോതീതി ദസ്സേതി. പച്ചയലാഭോ ചസ്സ കമ്മജഭൂതസന്നിസ്സയതാവസേനാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ പതിട്ഠായാ’’തി. തത്ഥ കമ്മപച്ചയചിത്തസമുട്ഠാനാദിരൂപസ്സപി കമ്മമൂലകത്താ സിയാ കമ്മജപരിയായോതി തംനിവത്തനത്ഥം ‘‘ഉപാദിന്ന’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തം. ആഹാരപച്ചയസ്സ ആഹാരോ ന കേവലം ഉപത്ഥമ്ഭകോവ, അഥ ഖോ ജനകോപീതി ദസ്സേതും ‘‘ചതുസമുട്ഠാനരൂപ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ദസ ദ്വാദസ വാരേ’’തി വത്വാ കഥം ഇമസ്സേവ ദസ ദ്വാദസ വാരേ പവത്തിഘടനാതി അനുയോഗം സന്ധായാഹ ‘‘ഏകദിവസം പരിഭുത്താഹാരോ’’തിആദി. ദാരകസ്സ സരീരം ഫരിത്വാതി നാഭിമൂലാനുഗതാഹി രസഹരണീഹി ഫരിത്വാ, അഞ്ഞഥാ ജലാബുഅന്തരികേ കായേ മക്ഖനാവസേന ന സമ്മാവിനിയോഗോ ആഹാരസ്സ സമ്ഭവതീതി.

ഉപാദിന്നകോ അനുപാദിന്നകോതി ദുവിധേ ആഹാരേ പുബ്ബേ അനുപാദിന്നകോ ആഹാരപച്ചയആഹാരോ ദസ്സിതോതി ഇതരം ദസ്സേതും ‘‘കമ്മജാഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തം കമ്മപച്ചയാഹാരസമുട്ഠാനേ വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘ചതസ്സോ വാ പഞ്ച വാ പവത്തിയോ ഘടേതീ’’തി. ആഹാരപച്ചയഉതുനോപി ഉതുപച്ചയാഹാരസ്സ വിയ ദസ ദ്വാദസ വാരേ പവത്തിഘടനാ വേദിതബ്ബാ. വുത്തനയത്താ ന ഉദ്ധതന്തി വദന്തി. സേസാനന്തി കമ്മചിത്തഉതുസമുട്ഠാനാനം തിസന്തതിരൂപാനം. കബളീകാരാഹാരോ ഹി അഞ്ഞാഹാരസമുട്ഠിതസ്സ, തിസന്തതിരൂപാനഞ്ച ഉപത്ഥമ്ഭകവസേന അത്തനാ ഉപ്പാദിതസ്സ ജനകോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി. ഏവം ആഹാരപച്ചയോ ഹോന്തോയേവ അത്ഥിഅവിഗതവസേനാപി പച്ചയോ ഹോതി, നിസ്സയഭാവോ പന പട്ഠാനനയേന നത്ഥി. ആഹാരപച്ചയാ പവത്തമാനാനി രൂപാനി ആഹാരനിസ്സയാനി നാമ ഹോന്തീതി സുത്തന്തനയേന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ. പരതോ ഉതുനോ നിസ്സയജോതനായപി ഏസേവ നയോ.

൭൦൪. കമ്മസമുട്ഠാനാദിവസേന ചതുബ്ബിധായപി തേജോധാതുയാ രൂപുപ്പാദനേ സമത്ഥഭാവതോ ‘‘ഉതു നാമ ചതുസമുട്ഠാനാ തേജോധാതൂ’’തി വുത്തം. ഏസ ദുവിധോ ഹോതീതി ഏസ ഉതു തേജോധാതുഭാവാവിസേസേപി തിക്ഖമന്ദതാവിസേസേന ഉണ്ഹോ, സീതോതി ദുവിധോ ഹോതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വിചാരിതമേവ. യദിപി ഉതു ഉപാദിന്നകേന വിനാപി രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഇന്ദ്രിയബദ്ധേ പന തേന വിനാ തസ്സ രൂപുപ്പാദനം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഉപാദിന്നകം പച്ചയം ലഭിത്വാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ചതുസമുട്ഠാനോ ഉതൂ’’തി. ഉതുസമുട്ഠാനോയേവ ഹി ഉതു ഉപാദിന്നകേന വിനാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഉതുപച്ചയം നാമ ചതുസമുട്ഠാനികം രൂപം. യഞ്ഹി ഉതുസമുട്ഠാനം പന്നരസവിധം രൂപം, യഞ്ച തദഞ്ഞതിസന്തതിരൂപം, തസ്സ സബ്ബസ്സപി സഭാഗോ ഉതുഉപത്ഥമ്ഭകപച്ചയോ ഹോതീതി. യസ്മാ വിസഭാഗോ ഉതു ഹിമാദി വിയ പദുമാദീനം വിസദിസരൂപുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം പുരിമരൂപം വിനാസേന്തം വിയ ഹോതി, തസ്മാ സഭാഗം, വിസഭാഗഞ്ച ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘ഉതു ചതുസമുട്ഠാനികരൂപാനം പവത്തിയാ ച വിനാസസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതീ’’തി.

ദീഘമ്പി അദ്ധാനന്തി ‘‘ദസ ദ്വാദസ വാരേ’’തി അഞ്ഞസ്സ വുത്തപരിച്ഛേദതോ ദീഘമ്പി കാലം. ഉതു ഹി സഭാഗസന്തതിവസേന ലദ്ധപച്ചയം ചിരതരമ്പി കാലം സദിസാകാരം രൂപപ്പവത്തിം സന്താനേതി ഉപാദിന്നകസന്നിസ്സയേന വിനാ, പഗേവ ഇതരഥാ. തേനാഹ ‘‘അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠത്വാപീ’’തി, മംസവിനിമുത്തകേസലോമനഖചമ്മഖിലതിലകാദിവസേന ജീവമാനസരീരേ അഞ്ഞത്ഥ മതകളേവരാദിവസേനാതി അധിപ്പായോ. രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിയാ ദിട്ഠായ തസ്സ ഭങ്ഗോപി ദിട്ഠോയേവ ഹോതി ഇത്തരകാലത്താ ധമ്മപ്പവത്തിയാതി ആഹ ‘‘നിബ്ബത്തിം പസ്സന്തോ കാലേന രൂപം സമ്മസതി നാമാ’’തി. ന ഹി നിബ്ബത്തിമത്തദസ്സനം സമ്മസനം നാമ ഹോതി, ഉദയബ്ബയദസ്സനഞ്ച അധികതന്തി. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി നിബ്ബത്തിഗ്ഗഹണേസു.

അരൂപനിബ്ബത്തിപസ്സനാകാരകഥാവണ്ണനാ

൭൦൫. ലോകിയചിത്തുപ്പാദവസേനേവാതി അവധാരണം ഇതരസ്സ അവിസയത്താ.

നിബ്ബത്തതി തംതംഭവവസേന. തദേവ ഏകൂനവീസതിപ്പഭേദം ചിത്തം ഭവങ്ഗവസേന നിബ്ബത്തതീതി സമ്ബന്ധോ. തഥാ ചുതിവസേന തദാരമ്മണവസേനാതി ഏത്ഥാപി. തത്ഥാതി തേസു ഏകൂനവീസതിചിത്തുപ്പാദേസു. അനന്തരചിത്തതോ പട്ഠായാതിആദിനാപി പവത്തിയേവ വുത്താ.

സോ പന പടിസന്ധിചിത്താനംയേവ പവത്തിയം പവത്തനാകാരോതി സുദ്ധപ്പവത്തിചിത്താനം ഉപ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പവത്തേ പനാ’’തിആദിമാഹ. അസമ്ഭിന്നത്താതി അവിനട്ഠത്താ. ‘‘അസമ്ഭിന്നത്താ ചക്ഖുസ്സാ’’തിആദിനാ സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ചക്ഖുപസാദസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഠിതിപ്പത്തമേവാ’’തി ഇമിനാ യഥാ നിരുജ്ഝമാനം രൂപം കസ്സചി പച്ചയോ ന ഹോതി, ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പീതി ദസ്സേതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സേസേസുപി. കാമാവചരകുസലാകുസലകിരിയചിത്തേസു ഏകം വാ പഞ്ച, സത്ത വാ ജവനാനി ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. ഉപേക്ഖാസഹഗതാഹേതുകം ചിത്തം വാതി വാ-സദ്ദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. വോട്ഠബ്ബനഞ്ഹി സന്ധായ ഏവം വുത്തം, തം പന ദുതിയമോഘവാരവസേന വേദിതബ്ബം. പഞ്ച ജവനാനി സുത്തമുച്ഛിതാദികാലേ, സത്ത പാകതികകാലേ വേദിതബ്ബാനി. ജവനാരമ്മണാനുരൂപന്തി ‘‘തിഹേതുകം ചേ ജവനം, തിഹേതുകം, ദ്വിഹേതുകം വാ’’തിആദിനാ, ‘‘ഇട്ഠം ചേ ആരമ്മണം, സോമനസ്സസഹഗത’’ന്തിആദിനാ ച ജവനസ്സ, ആരമ്മണസ്സ ച അനുരൂപം. സേസദ്വാരേസൂതി സോതദ്വാരാദിസേസദ്വാരേസു.

അനുക്കമേനാതി ഉദയബ്ബയഞാണാധിഗമാനുക്കമേന പഞ്ഞാഭാവനം സമ്പാദേതി അരഹത്തം അധിഗച്ഛതി.

രൂപസത്തകസമ്മസനകഥാവണ്ണനാ

൭൦൬. രൂപേസു മനസികാരസത്തകം രൂപസത്തകം, രൂപധമ്മേസു സത്തഹാകാരേഹി മനസി കാരോതീതി അത്ഥോ. ഏവം അരൂപസത്തകമ്പി വേദിതബ്ബം. ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി ആദാനനിക്ഖേപനമനസികാരാദിപ്പകാരേഹി, ഇമേഹി വാ യഥാവുത്തകോട്ഠാസേഹി. ആരോപേത്വാതി തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ.

ആദാനനിക്ഖേപനതോതി ഭവസ്സ ഗഹണവിസ്സജ്ജനതോ, ജാതിതോ, മരണതോ ചാതി അത്ഥോ. വയോവുഡ്ഢത്ഥഗാമിതോതി വയസാ വുഡ്ഢസ്സ അത്ഥഗാമിഭാവതോ, അത്ഥങ്ഗമതോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ആഹാരതോതി ആഹാരഹേതു, രൂപസ്സ പച്ചയഭൂതആഹാരതോതി അത്ഥോ. അയലോഹാദിഭൂമിപാസാണാദിഭേദം വിവിധവണ്ണസണ്ഠാനം കമ്മാനപേക്ഖം സഭാവസിദ്ധം രൂപം ധമ്മതാരൂപം. സത്താതി സത്തധാ സത്തഹാകാരേഹി. വിപസ്സതീതി തം തം കോട്ഠാസം തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സതി സമ്മസതി.

‘‘ഭാരാദാനം ദുഖം ലോകേ’’തി വചനതോ ഖന്ധഭാരസ്സ ആദിതോ ഗഹണന്തി കത്വാ ‘‘ആദാനന്തി പടിസന്ധീ’’തി ആഹ. ‘‘സബ്ബേവ നിക്ഖിപിസ്സന്തി, ഭൂതാ ലോകേ സമുസ്സയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൨൨൦; സം. നി. ൧.൧൮൬) പന വചനതോ ഖന്ധഭാരനിക്ഖേപോതി കത്വാ ‘‘നിക്ഖേപനന്തി ചുതീ’’തി വുത്തം. ‘‘യോ ചിരം ജീവതി, സോ വസ്സസത’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൭; സം. നി. ൧.൧൪൫-൧൪൬; അ. നി. ൭.൭൪) വചനതോ തതോ ഊനാധികഭാവോ അപ്പമാണന്തി വുത്തം ‘‘ഏകം വസ്സസതം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ’’തി. ഏത്ഥന്തരേ സബ്ബേ സങ്ഖാരാതി ഏതസ്മിം ആദാനനിക്ഖേപന്തരേ പവത്താ സബ്ബേ ഭൂതുപാദായരൂപപ്പഭേദാ സങ്ഖാരാ. രൂപധമ്മേസു ഹി ഇദം സമ്മസനവിധാനന്തി. ‘‘അനിച്ചാ’’തി ഗഹിതമത്തം യുത്തിതോ ഹദയേ പതിട്ഠാപനത്ഥം ‘‘കസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപ്പാദവയവത്തിതോതി ഉപ്പജ്ജനവസേന, നിരുജ്ഝനവസേന ച പവത്തനതോ, അഹുത്വാ സമ്ഭവതോ ഹുത്വാ വയൂപഗമനതോതി അത്ഥോ. വിപരിണാമതോതി സന്താനസ്സ പുരിമുത്തരവിസദിസഭാവതോതി വദന്തി. തം വസ്സസതപരിച്ഛിന്നേ രൂപേ ഇദം സമ്മസനന്തി അധിപ്പായേനേവ വുത്തം സിയാ, ജരാമരണേന വിപരിണാമേതബ്ബതോതി അത്ഥോ. അസതിപി ധമ്മഭേദേ അവത്ഥാഭേദോ ഇച്ഛിതബ്ബോ. ന ഹി ഉപ്പാദാവത്ഥാ ഏവ ഭങ്ഗാവത്ഥാതി യുത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ജരായ ചേവ മരണേന ചാതി ദ്വേധാ പരിണാമപകതിതായാ’’തി. സഭാവവിഗമോ ഏവ വാ ഏത്ഥ വിപരിണാമോ. ഖണികതാ താവകാലികതാ. നിച്ചസഭാവാഭാവോ ഏവ നിച്ചപടിക്ഖേപോ. അനിച്ചധമ്മാ ഹി തേനേവ അത്തനോ സഭാവേന ജാനന്താനം നിച്ചതം പടിക്ഖിപന്തി നാമ. യതോ ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, ഉപ്പാദക്ഖണേ യദവത്ഥാ സങ്ഖാരാ, ന തദവത്ഥാ ഠിതിക്ഖണേതി അവത്ഥന്തരപ്പത്തിയാ ഞായതി തേസം കിലമനാകാരോതി ആഹ ‘‘ഠിതിയം ജരായ കിലമന്തീ’’തി, സ്വായമത്ഥോ പാകടജരായ വേദിതബ്ബോ. യേ പന സങ്ഖാരാനം ഠിതിം ന സമ്പടിച്ഛന്തി, തത്ഥ വത്തബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. ധമ്മാനം സഭാവോ നാമ ദുരതിക്കമോ ജരാനന്തരം ഭങ്ഗോതി ആഹ ‘‘ജരം പത്വാ അവസ്സം ഭിജ്ജന്തീ’’തി. തസ്മാതി യസ്മാ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗവസേന സങ്ഖാരാനം നിരന്തരബാധതാ, തതോ ച നേസം ദുസ്സഹതായ ദുക്ഖമതാ, തിസ്സന്നം ദുക്ഖതാനം, സംസാരദുക്ഖസ്സ ച അധിട്ഠാനതായ ദുക്ഖവത്ഥുതാ, തസ്മാ. അഭിണ്ഹ…പേ… ദുക്ഖാതി യോജനാ.

‘‘സുഖപടിക്ഖേപതോ’’തി ഇദം വുത്തനയമേവ. ഠിതിം മാ പാപുണന്തു, ഉപ്പജ്ജമാനാകാരേനേവ പവത്തന്തൂതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഉപ്പന്നാ’’തി ഇമിനാ ഉപ്പാദക്ഖണസമങ്ഗിതാ വുത്താ. ഠാനപ്പത്താ മാ ജീരന്തൂതി കസ്മാ വുത്തം, നനു അത്ഥതോ ഠിതി ഏവ ജരാതി? സച്ചമേതം, ജരാവസേന പന യോ കിലമഥോ, സോ ഇധ ജരാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. മാ ഭിജ്ജന്തൂതി നിച്ചതം ആസീസതി. കസ്സചി ധമ്മിസ്സരസ്സാപി ഭഗവതോ വസവത്തിഭാവോ നത്ഥി. ന ഹി ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം കേനചി കാതും സക്കാ. ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ ഹി ഇദ്ധിവിസയോ. സുഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ തേന തീസു ഠാനേസു വസവത്തനാകാരേന. തസ്മാതി വുത്തകാരണപരാമസനം. സുഞ്ഞതോതി നിവാസീകാരകവേദകഅധിട്ഠായകവിരഹേന തതോ സുഞ്ഞതോ, ന നിസ്സഭാവതോതി ഏകച്ചപരികപ്പിതസഭാവസുഞ്ഞതോ. അസ്സാമികതോതി സാമിഭൂതസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ. ഏതേന അനത്തനിയതം ദസ്സേതി. അവസവത്തിതോതി യഥാവുത്തവസവത്തിഭാവാഭാവതോ. അത്തപടിക്ഖേപതോതി പരപരികപ്പിതസ്സ അത്തനോ പടിക്ഖിപനതോ. ‘‘സുഞ്ഞതോ’’തിആദിനാ ഹി ധമ്മാനം ബാഹിരകപരികപ്പിതഅത്തവിരഹോ വുത്തോ, ഇമിനാ പന അതംസഭാവതോ അത്താ ന ഹോതീതി.

൭൦൭. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉപ്പാദവയവത്തിതോ’’തിആദിനാ ചതൂഹി കാരണേഹി അനിച്ചാ, ‘‘അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനതോ’’തിആദിനാ ചതൂഹി കാരണേഹി ദുക്ഖാ, ‘‘സുഞ്ഞതോ’’തിആദിനാ ചതൂഹി കാരണേഹി അനത്താതി രൂപധമ്മേ നിരുള്ഹം ലക്ഖണത്തയം പുബ്ബേ അത്തനാ അസല്ലക്ഖിതം സല്ലക്ഖേത്വാ സമ്മസന്തോ തം തത്ഥ ആരോപേതീതി വുച്ചതി. തഥാ പനാനേന ആദാനനിക്ഖേപനവസേന സമ്മസിതത്താ ആഹ ‘‘രൂപേ തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ’’തി.

തത്ഥ ച യസ്മാ അനിച്ചലക്ഖണഗ്ഗഹണപുബ്ബകം ദുക്ഖലക്ഖണഗ്ഗഹണം, ദുക്ഖലക്ഖണഗ്ഗഹണപുബ്ബകം വാ അനത്തലക്ഖണഗ്ഗഹണം. അനിച്ചലക്ഖണഞ്ചേത്ഥ രൂപഭേദേന ദസ്സിയമാനം യഥോളാരികതോ ദീപേതബ്ബന്തി തം വസ്സസതപരിച്ഛേദേന പഠമം ദസ്സേന്തേന വസ്സസതം ഠിതസ്സ ‘‘ദസ വാ വീസതി വാ’’തിആദിനാ വിഭജിത്വാ അനുക്കമേന യാവഉദ്ധരണാദികോട്ഠാസവസേന രൂപസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ തതോ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി തിലക്ഖണാരോപനം വയോവുഡ്ഢത്ഥങ്ഗമതോ സമ്മസനന്തി ദസ്സേതും ‘‘തമേവ വസ്സസത’’ന്തിആദിനാ വയവസേന രൂപസ്സ സമ്മസനവിധി ആരദ്ധോ. തത്ഥ യസ്മാ ഓളാരികവസേനേവായം ആദിതോ രൂപഭേദോ ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ന വസ്സസതം സമകോട്ഠാസവസേന വിഭത്തം, മജ്ഝിമാവത്ഥായ വാ തഥാരൂപത്താ മജ്ഝിമവയേ ഏകം വസ്സം വഡ്ഢിതം.

൭൦൮. മന്ദതാബാഹുല്ലേന പവത്തം വസ്സാനം ദസകം മന്ദദസകം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

തദാതി പഠമേ വസ്സദസകേ. സോതി പുഗ്ഗലോ. ചപലോതി അനവട്ഠിതകിരിയതായ തരലോ. തേന മോമൂഹഭാവതോ വിസേസേതി. ന ഹേസ നവമദസകേ വിയ മോമൂഹഭാവേന മന്ദോ, അഥ ഖോ ചപലതായാതി. തേനാഹ ‘‘കുമാരകോ’’തി. തതിയേ ദസകേ മംസപാരിപൂരിയാ യഥാരഹം ഛവിവണ്ണോ വിപ്പസീദതീതി ആഹ ‘‘വണ്ണായതനം വേപുല്ലം പാപുണാതീ’’തി. ചതുത്ഥേ ദസകേ അട്ഠീനം, ന്ഹാരൂനഞ്ച ഥിരഭാവപ്പത്തിയാ ബലഞ്ച ഥാമോ ച വേപുല്ലം പാപുണാതി. പഞ്ചമേ ദസകേ യോബ്ബനമദസ്സ ദൂരീഭാവേന യേഭുയ്യേന കിലേസതനുതായ പഞ്ഞാ യഥാരഹം സുവിസദാ ഹോതി. ഖിഡ്ഡായ രതി ഖിഡ്ഡാരതി. കപല്ലികാദിനിസ്സയവിസേസേന പദീപസ്സ സുദ്ധതാദി വിയ നിസ്സയവിസേസേന പഞ്ചമഛട്ഠദസകേസു പഞ്ഞായ ബുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ. പുരതോ പബ്ഭാരോ ഹോതി കടിസന്ധിഗീവാസന്ധീനം വസേന രസ്സസ്സാപി, പഗേവ ദീഘസ്സ. പബ്ഭാരോതി ച ഗരുഭാവേന പലമ്ബകോ. മോമൂഹോ ഹോതി സതിപഞ്ഞാവിപ്പവാസതോ. സയനബഹുലോവ ഹോതി ഠാനാദിവസേന സരീരഭാരം വഹിതും അസക്കോന്തോ.

൭൦൯. തിണ്ണം തിണ്ണം വസ്സാനന്തി യേഭുയ്യതായ വുത്തം. ചതുവസ്സികോപി ഹി ഏകോ കോട്ഠാസോ ഹോതീതി. ദ്വിസതം കോട്ഠാസേ കത്വാ ഏകേകഅയനവസേനാതിപി വേദിതബ്ബം.

വസ്സാനേ പവത്തരൂപന്തി സമ്ബന്ധോ.

തം പന വസ്സാനം ദ്വിധാ സമത്തം, ന പുബ്ബേ വിയ ചതുമാസന്തി ആഹ ‘‘ദ്വേമാസ’’ന്തി. അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. സോ പന വസ്സാനോ ഉതു സാവണപോട്ഠപാദമാസാ, അസ്സയുജകത്തികമാസാ സരദോ, മിഗസിരഫുസ്സമാസാ ഹേമന്തോ, മാഘഫഗ്ഗുനമാസാ സിസിരോ, ചിത്തവേസാഖമാസാ വസന്തോ, ജേട്ഠാസള്ഹമാസാ ഗിമ്ഹോ ഉതൂതി വേദിതബ്ബോ. ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാതി ദസദസനാടികാവസേന ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ.

൭൧൦. അഭിമുഖം പുരതോ കമനം അഭിക്കമോ. പടിനിവത്തനവസേന കമനം പടിക്കമോ. ആമുഖം ലോകനം ആലോകനം. വിവിധം ഇതോ ചിതോ ച ലോകനം വിലോകനം. ഹത്ഥപാദാനം സങ്കുചനം സമിഞ്ജനം. ആയമനം പസാരണം.

പാദുദ്ധരണകാലേതി ദുതിയപാദുദ്ധരണകാലേ. പാദസ്സാതി ഉദ്ധടപാദസ്സ. ഓമത്താതി സത്തിതോ ഹീനപ്പമാണാ. തേനാഹ ‘‘മന്ദാ’’തി. ഇതരാതി തേജോവായോധാതുയോ. യഥാ പാദസ്സ ഉദ്ധരണം സിജ്ഝതി, തഥാ പവത്തചിത്തസമുട്ഠാനരൂപേസു ഏകംസതോ തേജോവായോധാതൂനം അധിമത്തതാ ഇച്ഛിതബ്ബാ സല്ലഹുകസഭാവതായ താസം. തതോ ഏവ ച ഇതരാസം ഓമത്തതാ ഗരുസഭാവത്താ. തംസമ്ബന്ധത്താ പന സേസം തിസമുട്ഠാനരൂപം തഗ്ഗതികമേവ ഹോതി. കായവചീവിഞ്ഞത്തിപവത്തിയം വായോപഥവീഅധിമത്തതാ ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ നിദസ്സനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പുരതോ ഹരണേ, പച്ഛതോ ഹരണേ ച ഉദ്ധരണേ വിയ സല്ലഹുകസഭാവരൂപപ്പവത്തീതി താസംയേവ ദ്വിന്നം ധാതൂനം അധിമത്തതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസൂ’’തി. യഥാ ഉദ്ധരണാദീസു സല്ലഹുകസഭാവത്താ പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നം ധാതൂനം കിച്ചം അധികം ഹോതി, ഇതരാസം ഹീനം, ഏവം വോസ്സജ്ജനാദീസു തീസു ഗരുസഭാവത്താ പുരിമാനം ദ്വിന്നം കിച്ചം അധികം ഹോതി, ഇതരാസം ഹീനന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വോസ്സജ്ജനേ’’തിആദി.

തദുപാദായരൂപാനീതി താ ധാതുയോ നിസ്സായ പവത്തഉപാദാരൂപാനി. ഏത്ഥേവാതി ഉദ്ധരണേയേവ. തേനാഹ ‘‘അതിഹരണം അപ്പത്വാ’’തി. ഇതീതി ഏവം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ഉദ്ധരണാദികോട്ഠാസേ. പബ്ബംപബ്ബന്തിആദി തേസം ധമ്മാനം കോട്ഠാസന്തരസങ്കരാഭാവദസ്സനം. തടതടായന്താതി തടതടായന്തി വിയ, തേന നേസം പവത്തിക്ഖണസ്സ ഇത്തരതം ദസ്സേതി.

൭൧൧. അസ്സാതി സമ്മസനസ്സ. ദാരുതിണുക്കാദീസൂതി ദാരുഉക്കാതിണുക്കാദീസു. ‘‘കിം അന്ധബാല ഏകഘനം സതതം സബ്ബദാഭാവിം ഏകന്തി മഞ്ഞസീ’’തി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘കിമേത്ഥ മനാപ’’ന്തി. ഇദമ്പീതി യദിദം തേലവട്ടിക്ഖയേന പദീപസ്സ അപഞ്ഞായനം വുത്തം, ഇദമ്പി. അങ്ഗുലങ്ഗുലന്തരേതി അങ്ഗുലിയാ മിതം അങ്ഗുലന്തി അങ്ഗുലപ്പമാണേ പദേസേതി അത്ഥോ. തന്തുനോ അവയവലേസഭൂതം പരമസുഖുമഭാവപ്പത്തം അംസും സന്ധായാഹ ‘‘അംസും പന മുഞ്ചിത്വാ’’തി.

തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. തത്ഥ കാമം ഉപമേയ്യേ വിയ ഉപമായം പാകടോ കാലഭേദോ നത്ഥി, ഏകകോട്ഠാസഗതം പന കോട്ഠാസന്തരം ന പാപുണാതീതി ഏത്താവതാ ഉപമാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഉപമായമ്പി വാ താവ യാവാതി കാലസ്സ ഭേദമത്താ ലബ്ഭതേവാതി തസ്സാ ഗഹണേ കാലഭേദവസേനാപി ഉപമാ യോജേതബ്ബാ.

൭൧൨. പുബ്ബേ ആദാനനിക്ഖേപാദിവസേന ചതുസന്തതിരൂപം സങ്ഘരിത്വാ ദസ്സിതം, ഇദാനി ആഹാരസമുട്ഠാനാദിവസേന ഭിന്ദിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തദേവ രൂപം വിസങ്ഖരിത്വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസങ്ഖരിത്വാ വിഭജിത്വാ. ‘‘വിസങ്ഘരിത്വാ’’തി വാ പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ആഹാരമയന്തി ആഹാരേന നിബ്ബത്തം. ഝത്തന്തി മിലാതം. കിലന്തന്തി ഖിന്നം. ധാതന്തി തിത്തം. പീണിതന്തി മംസൂപചയസമ്പത്തിയാ പീണിതം. തതോ ഏവ മുദു. സിനിദ്ധന്തി സിനിദ്ധച്ഛവിതായ സണ്ഹം. തതോ ഏവ ഫസ്സവന്തം.

൭൧൩. ഉണ്ഹകാലേ സമുട്ഠിതം രൂപന്തി ഉണ്ഹസന്താപേന സന്തത്തം രൂപം സന്ധായാഹ. സീതഉതുനാതി സപ്പായേന സീതഉതുനാ.

൭൧൪. ആയതനദ്വാരവസേനാതി ആയതനസങ്ഖാതദ്വാരവസേന. കമ്മദ്വാരനിവത്തനത്ഥം ആയതനഗ്ഗഹണം. കായദ്വാരേതി പസാദകായദ്വാരേ. മനോദ്വാരം നാമ സാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം. തസ്സ നിസ്സയഭാവതോ ഹദയവത്ഥും സന്ധായ നിസ്സിതവോഹാരേന ‘‘മനോദ്വാരേ’’തി വുത്തം, യത്ഥ മനോദ്വാരുപ്പത്തി.

൭൧൫. സോമനസ്സിതദോമനസ്സിതവസേനാതി സോമനസ്സിതദോമനസ്സിതപുഗ്ഗലവസേന, സോമനസ്സിതദോമനസ്സിതകാലവസേന വാ.

അയമത്ഥോതി അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ സങ്ഖാരാനം അതിഇത്തരഖണതാസങ്ഖാതോ അത്ഥോ.

ജീവിതന്തി ജീവിതിന്ദ്രിയം. സുഖദുക്ഖാതി സുഖദുക്ഖവേദനാ. ഉപേക്ഖാപി ഹി സുഖദുക്ഖാസു ഏവ അന്തോഗധാ ഇട്ഠാനിട്ഠഭാവതോ. അത്തഭാവോതി ജീവിതവേദനാവിഞ്ഞാണാനി ഠപേത്വാ അവസിട്ഠധമ്മാ വുത്താ. സഞ്ഞാതി കേചി. കേവലാതി അത്തനാ നിച്ചഭാവേന വാ അവോമിസ്സാ. ഏകചിത്തസമായുത്താതി ഏകേകേന ചിത്തേന സഹിതാ. ലഹുസോ വത്തതേ ഖണോതി വുത്തനയേന ഏകചിത്തക്ഖണികതായ ലഹുകോ അതിഇത്തരോ ജീവിതാദീനം ഖണോ വത്തതി.

ചുല്ലാസീതിസഹസ്സാനി കപ്പന്തി ചതുരാസീതിസഹസ്സപരിമാണം കപ്പം, അച്ചന്തസംയോഗേ ഏതം ഉപയോഗവചനം. കപ്പന്തി ച സാമഞ്ഞവസേന ഏകവചനം. മരൂതി ദേവാ. ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സമോഹിതാതി ഏവം ചിരജീവിനോപി തേ ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സഹിതാ ഹുത്വാ ന തിട്ഠന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേസമ്പി സന്താനേ ജീവിതാദീനി ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സഹ ന തിട്ഠന്തി, ഏകേന ചിത്തേന സഹ ഉപ്പന്നാനി തേനേവ സഹ നിരുജ്ഝനതോ യാവ ദുതിയാ ന തിട്ഠന്തീതി.

യേ നിരുദ്ധാ മരന്തസ്സാതി ചവന്തസ്സ സത്തസ്സ ചുതിചിത്തേന സദ്ധിം നിരുദ്ധാതി വത്തബ്ബാ യേ ഖന്ധാ. തിട്ഠമാനസ്സ വാ ഇധാതി യേ വാ ഇധ പവത്തിയം തിട്ഠന്തസ്സ ധരന്തസ്സ ഭങ്ഗപ്പത്തിയാ നിരുദ്ധക്ഖന്ധാ. സബ്ബേപി സദിസാ തേ സബ്ബേപി ഏകസദിസാ അത്ഥങ്ഗതാ അപ്പടിസന്ധികാ പുന ആഗന്ത്വാ പടിസന്ധാനാഭാവേന വിഗതാ. യഥാ ഹി ചുതിക്ഖന്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ഏവം തതോ പുബ്ബേപി ഖന്ധാ. തസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണികം സത്താനം ജീവിതന്തി അധിപ്പായോ.

അനന്തരാ ച യേ ഭഗ്ഗാതി യേ സങ്ഖാരാ അനന്തരമേവ ഭഗ്ഗാ നിരുദ്ധാ. യേ ച ഭഗ്ഗാ അനാഗതേതി യേ ച സങ്ഖാരാ അനാഗതേ ഭഗ്ഗാ ഭഞ്ജനസീലാ ഭിജ്ജിസ്സന്തി. തദന്തരാ നിരുദ്ധാനന്തി തേസം അതീതാനാഗതാനം അന്തരാ വേമജ്ഝേ പച്ചുപ്പന്നതം പത്വാ നിരുദ്ധാനം ഭഗ്ഗാനം. വേസമം നത്ഥി ലക്ഖണേതി തേസം തിവിധാനമ്പി ഭങ്ഗലക്ഖണനിമിത്തം വിസമതാ വിസദിസതാ നത്ഥി.

അനിബ്ബത്തേന ന ജാതോതി അനുപ്പന്നേന ചിത്തേന ജാതോ ന ഹോതി, അജാതോ നാമ ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നേന വത്തമാനേന ചിത്തേന ജീവതി ജീവമാനോ നാമ ഹോതി. ചിത്തഭങ്ഗാ മതോ ലോകോതി ചുതിചിത്തസ്സ വിയ സബ്ബസ്സപി തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗപ്പത്തിയാ അയം ലോകോ പരമത്ഥതോ മതോ നാമ ഹോതി നിരുദ്ധസ്സ അപ്പടിസന്ധികത്താ. ഏവം സന്തേപി പഞ്ഞത്തി പരമത്ഥിയാ യായം തം തം സന്തം സനിസ്സയം ചിത്തം ഉപാദായ ‘‘തിസ്സോ ജീവതി, ഫുസ്സോ ജീവതീ’’തി ഏവം വചനപ്പവത്തിയാ വിസയഭൂതാ സന്താനപഞ്ഞത്തി, സാ ഏത്ഥ പരമത്ഥിയാ പരമത്ഥഭൂതാ. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി (സം. നി. ൧.൭൬).

അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാതി യേ ഭഗ്ഗാ, ന തേ കത്ഥചി നിധാനം ഗതാ, അഥ ഖോ അഭാവമേവ ഗതാ. പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ യതോ ആഗച്ഛേയ്യും വത്തമാനഭാവം. നിബ്ബത്താ യേപീതി യേ പടിലദ്ധത്തഭാവാ പച്ചുപ്പന്നാ, തേപി ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ തിട്ഠന്തി. യഥാ നാമ സൂചിയം ഠിതായം സാസപോ ഖിത്തോ തസ്സാ സിഖം ഫുട്ഠമത്തോ വിഗച്ഛതി ന തിട്ഠതി, ഏവം സങ്ഖാരാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്തി, ന തേസം അവട്ഠാനം അത്ഥീതി.

ഭങ്ഗോ നേസം പുരക്ഖതോതി തേസം നിബ്ബത്തധമ്മാനം ഭങ്ഗോ നാമ പുരതോ ഏവ കതോ, ഏകംസഭാവീ ന അപസക്കതീതി അത്ഥോ. പുരാണേഹീതി പുരിമകേഹി അതീതേഹി.

അദസ്സനതോതി അപസ്സിതബ്ബതോ. ആയന്തീതി ആഗച്ഛന്തി. ‘‘ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി ഇമിനാപി കുതോചി രാസിതോ ആഗമനാഭാവമേവാഹ. ഭഗ്ഗാ ഗച്ഛന്തുദസ്സനന്തി ഭഗ്ഗാപി കത്ഥചി ഉപഗമനാഭാവതോ സബ്ബേന സബ്ബം അദസ്സനം അഭാവമേവ ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ നിദസ്സനമാഹ ‘‘വിജ്ജുപ്പാദോ…പേ… വയന്തി ചാ’’തി.

൭൧൬. ‘‘വിവട്ടകപ്പതോ പട്ഠായ ഉപ്പജ്ജനകരൂപ’’ന്തി ഇമിനാ സയമേവ ഉപ്പജ്ജനകധമ്മതായ ‘‘ധമ്മതാരൂപ’’ന്തി അന്വത്ഥനാമതം ദസ്സേതി. അയലോഹാദീസു അയോ നാമ കാളലോഹം. ലോഹം നാമ ജാതിലോഹം വിജാതിലോഹം കിത്തിമലോഹം പിസാചലോഹന്തി ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ അയോ രജതം സുവണ്ണം തിപു സീസം തമ്ബലോഹം വേകന്തകലോഹന്തി ഇമാനി സത്ത ജാതിലോഹാനി. നാഗനാസികലോഹം വിജാതിലോഹം. കംസലോഹം വട്ടലോഹം ഹാരകൂടന്തി തീണി കിത്തിമലോഹാനി. മോരക്ഖകാദി പിസാചലോഹം. തത്ഥ തമ്ബലോഹം വേകന്തകന്തി ഇമേഹി ദ്വീഹി ജാതിലോഹേഹി സദ്ധിം സേസം സബ്ബമ്പി ഇധ ‘‘ലോഹ’’ന്തി ഗഹിതന്തി. തിപൂതി സേതതിപു. സീസന്തി കാളതിപു. സുവണ്ണം ആകരുപ്പന്നരസവിദ്ധാദിഭേദം. മുത്താ സാമുദ്ദികമുത്താദി. മണീതി വേളുരിയലോഹിതങ്ഗമസാരഗല്ലാനി ഠപേത്വാ അവസേസോ സബ്ബോ മണിവിസേസോ. വേളുരിയോ വംസവണ്ണമണി. സങ്ഖോ സാമുദ്ദികസങ്ഖോ. സിലാതി കാളസിലാപണ്ഡുസിലാദിഭേദാ സബ്ബാപി രതനസമ്മതസിലാ. പവാളം നാമ വട്ടുമം വിദ്ധമം. ലോഹിതങ്ഗം രത്തമണി. മസാരഗല്ലം കബരമണി. ഭൂമിആദയോ പാകടാവ. തദസ്സാതി തം ധമ്മതാരൂപം അസ്സ യോഗിനോ.

തരുണപല്ലവവണ്ണന്തി അമ്ബാദീനം തരുണപല്ലവേന സമാനവണ്ണം. സഭാഗരൂപസന്തതിന്തി വണ്ണാദിനാ സമാനഭാഗം രൂപസന്താനം. അനുപ്പബന്ധാപയമാനന്തി ഹേതുഫലപരമ്പരായ സമ്ബന്ധനവസേന പവത്തന്തി.

സോതി യോഗീ. തന്തി അസോകരുക്ഖപണ്ണം. പരിഗ്ഗഹേത്വാതി ഞാണേന പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹേത്വാ. ഇമിനാ നയേനാതി ഇമിനാ അസോകപണ്ണേ വുത്തേന നയേന. സബ്ബമ്പി അയലോഹാദിഭേദം ധമ്മതാരൂപം. തമ്പി ഹി സീതകാലേ സീതലം, ഉണ്ഹകാലേ സൂരിയസന്താപേന ഉണ്ഹതരം ഹോതി. തത്ഥ സീതഭാവേന പവത്തം രൂപം ഉണ്ഹം ഉണ്ഹഭാവേന പവത്തം രൂപം സീതം ന പാപുണാതി. തത്ഥ തത്ഥേവ തടതടായന്തം ഭിജ്ജതീതിആദിനാ യോജേതബ്ബം.

അരൂപസത്തകസമ്മസനകഥാവണ്ണനാ

൭൧൭. കലാപതോതി അരൂപധമ്മകലാപതോ.

യസ്മാ തത്ഥ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ സബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണാ സുപാകടാ, സുവിഞ്ഞേയ്യാ ച, തസ്മാ തേസം വസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘കലാപതോതി ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ’’തി ആഹ. യേ ഇമേ സമ്മസനേ ഉപ്പന്നാ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ, സബ്ബേ തേ വിനട്ഠാതി സമ്ബന്ധോ.

പവത്തം ചിത്തന്തി സത്തസു ഠാനേസു സമ്മസനവസേന പവത്തം ചിത്തം. സമ്മസന്തോതി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ സമ്മസന്തോ. തം യുത്തതരന്തി തം അരിയവംസകഥായം വുത്തം യുത്തതരം ആസന്നഭാവേന വിഭൂതതരം രൂപസത്തകേ സമ്മസനം സഹ ഗഹേത്വാ സമ്മസനസ്സ വുത്തത്താ. അപിച രൂപസത്തകേ സമ്മസനസ്സ രൂപധമ്മേസു സാതിസയം ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ പവത്തത്താ തബ്ബിസയം അരൂപസമ്മസനം സാതിസയം അനിച്ചാദിലക്ഖണപ്പടിവേധായ സമ്പവത്തതീതി തം യുത്തതരം, ന പന അപുബ്ബകേസാദിസമ്മസനം കത്വാ തബ്ബിസയം പവത്തിതം. തഥാ സതി കമ്മട്ഠാനം നവം നവം ഏവ സിയാ, പുബ്ബേ ഗഹിതം സമ്മസനവിസയം ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞസ്സ സമ്മസനവിസയസ്സ ഗണ്ഹനതോ. സേസാനിപീതി യമകതോ സമ്മസനാദീനിപി. തേനേവാതി അരിയവംസകഥാനയേനേവ.

൭൧൮. തമ്പി ചിത്തന്തി ആദാനനിക്ഖേപതോ സമ്മസനവസേന പവത്തചിത്തുപ്പാദമ്പി. ചിത്തസീസേന ഹി നിദ്ദേസോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. യമകതോ സമ്മസതി നാമ നാമരൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ യുഗളവസേന സമ്മസനസ്സ പവത്തനതോ. അയഞ്ഹി പുബ്ബേ രൂപസത്തകവസേന സമ്മസിത്വാ ഠിതോപി ഇദാനി ആദാനനിക്ഖേപാദിവസേന സമ്മസിത്വാവ തം സമ്മസതി. ഖണികതോ സമ്മസനാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൭൧൯. ഏതമ്പീതി ഏതം ചതുത്ഥസമ്മസനചിത്തമ്പി. പഠമചിത്തന്തി ആദാനനിക്ഖേപാദിവസേന രൂപം സമ്മസിതചിത്തം, യം രൂപപരിഗ്ഗാഹകചിത്തന്തി അധിപ്പേതം. സമ്മസിതസമ്മസിതചിത്തസമ്മസനേന തേസം ഖണികഭാവസ്സ വിഭാവനതോ ഇദം സമ്മസനം ‘‘ഖണികതോ സമ്മസന’’ന്തി വുത്തം.

൭൨൦. ഇദമേവ ച സമ്മസനം ദിഗുണിതം അനേകസമ്മസനപടിപാടിസമ്ഭവതോ ‘‘പടിപാടിതോ സമ്മസന’’ന്തി വുത്തം. വട്ടേയ്യാതി സമ്ഭവേയ്യ. തഥാ സതി പടിപാടിസമ്മസനപസുതാ ഏവ ഭാവനാ സിയാ, ന മൂലകമ്മട്ഠാനുപകാരീ, ന ചായം സമാപത്തിചാരോ. യസ്മാ ച തത്തകേന രൂപധമ്മേസു, അരൂപധമ്മേസു ച അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി സുട്ഠു വിഭൂതാനി ഹോന്തി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘യാവ ദസമചിത്തസമ്മസനാ…പേ… ഠപേതബ്ബ’’ന്തി. ഠപേതബ്ബന്തി ച ന ഏകാദസമം ദ്വാദസമേന സമ്മസിതബ്ബന്തി പടിപാടിതോ സമ്മസനസ്സ പരിച്ഛേദദസ്സനപരം, ന തതോ സമ്മസനതോ ഓരമനദസ്സനപരം, തസ്മാ പുനപി രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ യാവ ദസമചിത്തസമ്മസനാ ഭാവനമനുയുഞ്ജതേവ. വുത്തന്തി അരിയവംസകഥായം വുത്തം.

൭൨൧. വിസും സമ്മസനനയോ നാമ നത്ഥീതി അനിച്ചാദിമനസികാരവിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ വിപസ്സനാമനസികാരോ നത്ഥി. വിപസ്സനായ ച ദിട്ഠിആദിവിക്ഖമ്ഭനാ ഇധ ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനാദയോതി അധിപ്പേതാ. വിപസ്സനായ ഏവ ഹി പവത്തിവിസേസേന ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനാദയോ ഇജ്ഝന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സത്തസഞ്ഞാതി സത്താ അത്ഥീതി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞാ. ദുബ്ബലായ അത്തദിട്ഠിയാ സഹഗതസഞ്ഞാതിപി വദന്തി. സത്തസഞ്ഞം ഉഗ്ഘാടിതചിത്തേനാതി സത്തസഞ്ഞായ വിക്ഖമ്ഭനവസേന പവത്തചിത്തേന ദിട്ഠി നുപ്പജ്ജതി, സഞ്ഞാവിപല്ലാസഹേതുഉപ്പജ്ജനകാ ചിത്തദിട്ഠിവിപല്ലാസാ തദഭാവേന ഹോന്തീതി. മാനോ നാമ യോ ദിട്ഠൂപനിസ്സയോ അപായഗമനീയോ, സോ ദിട്ഠിയാ വിക്ഖമ്ഭിതായ വിക്ഖമ്ഭിതോ ഏവ ഹോതി, ദിട്ഠിയാ സമുച്ഛിന്നായ സമുച്ഛിജ്ജനതോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടിത…പേ… മാനോ നുപ്പജ്ജതീ’’തി. മാനോ വിക്ഖമ്ഭിയമാനോ തണ്ഹായ പവത്തിം നിവാരേതി, അഭിമതവിസയേസു ഏവ തണ്ഹായ പവത്തനതോതി വുത്തം ‘‘മാനസമുഗ്ഘാടിത…പേ… തണ്ഹാ നുപ്പജ്ജതീ’’തി. തണ്ഹാതി ഇധ സുഖുമാ നികന്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘തണ്ഹായ…പേ… പരിയാദിന്നാ നാമ ഹോതീ’’തി.

അയം നയോതി ഇദാനി വുച്ചമാനോ സമ്മസനവിധി.

മമ വിപസ്സനാതി ഇമസ്സാപി അത്തനിയസഞ്ഞിതായ വിപസ്സനായ സാമിഭൂതോ അത്താ പരാമസീയതീതി ദിട്ഠിഗാഹതാതി തഥാ ‘‘ഗണ്ഹതോ ഹി ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാടനം നാമ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. കാമഞ്ചായം ദിട്ഠിവിസുദ്ധികങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിസമധിഗമേന വിസുദ്ധദിട്ഠികോ, മഗ്ഗേന പന അസമുഗ്ഘാടിതത്താ അനോളാരികായ ച ദിട്ഠിയാ വസേനേവം വുത്തം.

സുട്ഠൂതി സമ്മാ. മനാപന്തി ച കിരിയാവിസേസനം, മനവഡ്ഢനാകാരേനാതി അത്ഥോ. ഉഭയേനാപി വിപസ്സനാവിസയം അധിമാനമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘മാനസമുഗ്ഘാടോ നാമ ന ഹോതീ’’തി.

വിപസ്സിതും സക്കോമീതി തത്ഥ സമത്ഥതാപദേസേന ഗുണവിസേസയോഗതോ വിപസ്സനായ അസ്സാദേതബ്ബതാ ദസ്സീയതി, ചിത്തം വിപസ്സിതും സക്കോമി. തസ്മാ വിപസ്സന്തോ ഏവ കാലം വീതിനാമേസ്സാമീതി വിപസ്സനം അസ്സാദേന്തസ്സാതി യോജനാ.

യസ്മാ ദിട്ഠിസമുഗ്ഘാടനം നാമേത്ഥ വിസേസതോ അനത്താനുപസ്സനായ ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേന്തേന ‘‘സചേ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ അനത്താനുപസ്സനാവിധിം വത്വാ യസ്മാ പന അനത്തതോ അനുപസ്സന്തേന സങ്ഖാരാ അനിച്ചതോപി ദുക്ഖതോപി അനുപസ്സിതബ്ബാ ഏവ തദുപബ്രൂഹനതോ, തസ്മാ ‘‘ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേനാ’’തിആദി വുത്തം.

യസ്മാ മാനസമുഗ്ഘാടനം നാമ അനിച്ചാനുപസ്സനായ ഹോതി. ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനകേ സങ്ഖാരേ പസ്സന്തസ്സ കുതോ മാനസ്സ അവസരോ. അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാടായാതി ഹി വുത്തം.

യസ്മാ നികന്തിപരിയാദാനം നാമ ദുക്ഖാനുപസ്സനായ ഹോതി. ന ഹി സഭാവതോ, ദുക്ഖവത്ഥുതോ ച ദുക്ഖഭൂതേ സങ്ഖാരേ പസ്സന്തസ്സ തത്ഥ ഈസകമ്പി അഭിരതോ ഹോതി. അസ്സാദാനുപസ്സിനോ ഹി തത്ഥ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ. സേസം അനത്തലക്ഖണേ വുത്തനയമേവ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – വുത്തനയേന പടിപാടിതോ സമ്മസനം പസുതസ്സ യോഗിനോ യദാ അനത്താനുപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ വിസദാ പവത്തതി, ഇതരാ ദ്വേപി തദനുഗതികാ, തദാനേന ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനം കതം ഹോതി. അത്തദിട്ഠിമൂലികാ ഹി സബ്ബാ ദിട്ഠിയോ. അനത്താനുപസ്സനാ ച അത്തദിട്ഠിയാ ഉജുപടിപക്ഖാ.

യദാ പന അനിച്ചാനുപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ വിസദാ പവത്തതി, ഇതരാ ദ്വേപി തദനുഗതികാ, തദാനേന മാനസമുഗ്ഘാടനം കതം ഹോതി. സതി ഹി നിച്ചഗാഹേ മാനജപ്പനാ ‘‘ഇദം നിച്ചം, ഇദം ധുവ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൫൦൧) ബകബ്രഹ്മുനോ വിയ. അനിച്ചാനുപസ്സനാ ച നിച്ചഗാഹസ്സ ഉജുപടിപക്ഖാ.

യദാ പന ദുക്ഖാനുപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ വിസദാ പവത്തതി, ഇതരാ ദ്വേപി തദനുഗതികാ, തദാനേന നികന്തിപരിയാദാനം കതം ഹോതി. സതി ഹി സുഖസഞ്ഞായ തണ്ഹാഗാഹോവ, ദുക്ഖാനുപസ്സനാ ച നികന്തിയാ ഉജുപടിപക്ഖാ. ഏവം തിസ്സന്നം അനുപസ്സനാനം കിച്ചവിസേസവസേന ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനാദീനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഇതി അയം വിപസ്സനാ അത്തനോ അത്തനോ ഠാനേയേവ തിട്ഠതീ’’തി. അനുപസ്സനാനം യഥാരഹം സകകിച്ചകരണഞ്ഹി സകട്ഠാനേയേവ ഠാനം, തസ്മാ വിസും സമ്മസനനയോ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൭൨൨. സബ്ബാകാരതോതി ഇധ വിയ ഏകദേസേന അവത്വാ സബ്ബാകാരതോ സരൂപതോ, കിച്ചതോ ച അനവസേസതോ വത്തബ്ബാ. ഇധേവാതി തീരണപരിഞ്ഞായമേവ. ഏകച്ചാനംയേവേത്ഥ അനുപസ്സനാനം പടിലാഭോതി ആഹ ‘‘ഏകദേസം പടിവിജ്ഝന്തോ’’തി, താ പന സയമേവ സരൂപതോ ദസ്സേസ്സതി. തപ്പടിപക്ഖേ ധമ്മേതി യാ അനുപസ്സനാ ഇധ സമ്ഭവന്തി, താസം പടിപക്ഖേ ധമ്മേ നിച്ചസഞ്ഞാദികേ പജഹതി വിക്ഖമ്ഭേതി.

ഖയാനുപസ്സനന്തി സങ്ഖാരാനം ഖണഭങ്ഗാനുപസ്സനം. ഭാവേന്തോതി വഡ്ഢേന്തോ. ഘനസഞ്ഞന്തി സന്തതിസമൂഹകിച്ചാരമ്മണാനം വസേന ഏകത്തഗ്ഗഹണം. ഖയാനുപസ്സനന്തി ഹുത്വാ അഭാവാനുപസ്സനന്തി വദന്തി. യായ പഞ്ഞായ ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ ‘‘അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൮) പസ്സതി, സാ ഖയാനുപസ്സനാ. ഭങ്ഗാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ തസ്സാ പാരിപൂരീതി ഘനസഞ്ഞായ പഹാനം ഹോതി, തതോ പുബ്ബേ അപരിപുണ്ണതായ തം ന ഹോതി. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപീതി പരിപുണ്ണാപരിപുണ്ണതാ പഹാനതീരണപരിഞ്ഞാസു വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ദട്ഠബ്ബാ. പച്ചക്ഖതോ, അന്വയതോ ച സങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗം ദിസ്വാ തത്ഥേവ ഭങ്ഗസങ്ഖാതേ നിരോധേ അധിമുത്തതാ വയാനുപസ്സനാ, തായ ആയൂഹനം പജഹതി. യദത്ഥം, യായ ച ആയൂഹതി, തസ്മിം പവത്തേ തണ്ഹായ ചസ്സ ചിത്തം ന നമതീതി. തേന വുത്തം ‘‘വയാനുപസ്സനം ഭാവേന്തോ ആയൂഹനം പജഹതീ’’തി. ജാതസ്സ ജരാമരണേഹി ദ്വിധാ പരിണാമദസ്സനം, രൂപസത്തകാദിവസേന വാ പരിഗ്ഗഹിതസ്സ തംതംപരിച്ഛേദതോ പരം അഞ്ഞഭാവദസ്സനം വിപരിണാമാനുപസ്സനാ, തായ ധുവസഞ്ഞം ഥിരഭാവഗഹണം പജഹതി.

അനിമിത്താനുപസ്സനാദയോ അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ ഏവ. നിമിത്തന്തി സന്തതിയം, സമൂഹേ ച ഏകത്തസഞ്ഞായ ഗയ്ഹമാനം കാലന്തരാവട്ഠായിഭാവേന, നിച്ചഭാവേന ച സങ്ഖാരാനം സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ സവിഗ്ഗഹം വിയ ഉപട്ഠാനമത്തം. പണിധിന്തി സുഖപത്ഥനം, രാഗാദിപണിധിം വാ, അത്ഥതോ തണ്ഹാവസേന സങ്ഖാരേസു നിന്നതം. അഭിനിവേസന്തി അത്താഭിനിവേസം. ഏതേസഞ്ഹി നിമിത്താദീനം പടിപക്ഖഭാവേന അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ അനിമിത്താദിനാമേഹി വുത്താതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീഹി പഹാതബ്ബാ നിച്ചസഞ്ഞാദയോ വിയ നിമിത്തഗ്ഗാഹാദയോവ പടിപക്ഖാതി ദട്ഠബ്ബാ. രൂപാദിആരമ്മണം ഞത്വാ തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം ദിസ്വാ സങ്ഖാരാ ഏവ ഭിജ്ജന്തി, സങ്ഖാരാനം മരണം, ന അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥീതി ഭങ്ഗവസേന സുഞ്ഞതം ഗഹേത്വാ പവത്താ വിപസ്സനാ അധിപഞ്ഞാ ച സാ ധമ്മേസു ച വിപസ്സനാതി അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനാ, തായ നിച്ചസാരാദിആദാനവസേന പവത്തം അഭിനിവേസം സതണ്ഹം ദിട്ഠിം പജഹതി. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നാമ സപ്പച്ചയനാമരൂപദസ്സനം. തേന ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹമതീതമദ്ധാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) ഏവമാദികം, ‘‘ഇസ്സരതോ ലോകോ സമ്ഭവതീ’’തി ഏവമാദികഞ്ച സമ്മോഹാഭിനിവേസം പജഹതി. ഭയതുപട്ഠാനവസേന ഉപ്പന്നം സബ്ബഭവാദീസു ആദീനവദസ്സനഞാണം ആദീനവാനുപസ്സനാ, തായ കസ്സചിപി ആലയനിസ്സയഅദസ്സനതോ ആലയാഭിനിവേസം തഥാപവത്തം തണ്ഹം പജഹതി. സങ്ഖാരാനം മുഞ്ചനസ്സ ഉപായഭൂതം പടിസങ്ഖാഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ, തായ അനിച്ചാദീസു അപ്പടിസങ്ഖാതത്താ പടിസങ്ഖാനസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം അവിജ്ജം പജഹതി. സങ്ഖാരുപേക്ഖാ, അനുലോമഞാണഞ്ച വിവട്ടാനുപസ്സനാ. തസ്സാ ഹി വസേന തസ്സ പദുമപലാസേ ഉദകബിന്ദു വിയ സബ്ബസങ്ഖാരേഹി ചിത്തം പതിലീയതി പതികുടതി, തസ്മാ തായ സംയോഗാഭിനിവേസം കാമസംയോഗാദികിലേസപ്പവത്തിം പജഹതി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ സത്ത അനുപസ്സനാ ഹേട്ഠാ അത്ഥതോ വിഭത്താതി, പരതോ ച സംവണ്ണീയന്തീതി ഇധ ന വുത്താ.

താസൂതി അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു. ഇമിനാതി യോഗിനാ. തസ്മാതി അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയവസേന സങ്ഖാരാനം ദിട്ഠത്താ. തംദസ്സനഞ്ഹി അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാതി. പടിവിദ്ധാതി പടിലദ്ധാ. യദഗ്ഗേന ഹി ഞാണേന സവിസയോ പടിവിദ്ധോ, തദഗ്ഗേന തം പടിലദ്ധം നാമ ഹോതി. ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം യഥാ ‘‘രുക്ഖോ പാദപോ തരൂ’’തി. താപി അനിമിത്താപണിഹിതസുഞ്ഞതാനുപസ്സനാ.

സബ്ബാപി വിപസ്സനാ, തസ്മാ ഏകദേസേന പടിവിദ്ധാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിയാ ഏവ സങ്ഗഹിതം, തസ്മാ തം പഗേവ സിദ്ധന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇദമ്പി ദ്വയം പടിവിദ്ധമേവ ഹോതീ’’തി. സേസേസു നിബ്ബിദാനുപസ്സനാദീസു ദസസു. ‘‘കിഞ്ചി പടിവിദ്ധം കിഞ്ചി അപ്പടിവിദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ തേസം ഏകദേസപടിവേധമാഹ. അനിച്ചാനുപസ്സനായ ഹി സിദ്ധായ നിരോധാനുപസ്സനാ, ഖയാനുപസ്സനാ, വയാനുപസ്സനാ, വിപരിണാമാനുപസ്സനാ ച ഏകദേസേന സിദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സിദ്ധായ നിബ്ബിദാനുപസ്സനാ, ആദീനവാനുപസ്സനാ ച, അനത്താനുപസ്സനായ സിദ്ധായ ഇതരാതി.

ഉദയബ്ബയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൨൩. പരതോ പടിപദാഞാണദസ്സനകഥായം അബ്ഭാദിവിഗമേന ആകാസസ്സ വിയ, പങ്കമലവിഗമേന ഉദകസ്സ വിയ, കാളകാപഗമേന സുവണ്ണസ്സ വിയ സംകിലേസവിഗമേന ഞാണസ്സ പരിസുദ്ധീതി ആഹ ‘‘നിച്ചസഞ്ഞാദീനം പഹാനേന വിസുദ്ധഞാണോ’’തി. അനേകാകാരവോകാരസങ്ഖാരേസു ലക്ഖണത്തയസല്ലക്ഖണസമ്മസനസ്സ കതത്താ വുത്തം ‘‘സമ്മസനഞാണസ്സ പാരം ഗന്ത്വാ’’തി. തത്ഥ സമ്മസനഞാണസ്സാതി നയവിപസ്സനാസങ്ഖാതസ്സ കലാപസമ്മസനഞാണസ്സ. തസ്സേവ ഹി ഥിരഭാവായ ഇതരേ സമ്മസനവിസേസാതി വദന്തി. സമ്മസനഞാണസ്സാതി വാ കലാപസമ്മസനാദിസമ്മസനഞാണസ്സ. അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ സദിസാ ഹി സാ. തായ ഹി ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനാദി സമ്ഭവതീതി. വിത്ഥാരതോ ഭാവനാവിധാനം പരതോ വത്തുകാമോ ‘‘സങ്ഖേപതോ താവ ആരഭതീ’’തി ആഹ. സങ്ഖേപതോ ഹി ആരമ്ഭോ ആദികമ്മികസ്സ സുകരോ. തത്രാതി സങ്ഖേപേന ആരമ്ഭേ.

കഥന്തി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. യം ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനം…പേ… ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി വുത്തം, തം കഥം ഞാതബ്ബന്തി ചേതി അത്ഥോ. സന്തതിപച്ചുപ്പന്നേ, ഖണപച്ചുപ്പന്നേ വാ ധമ്മേ ഉദയബ്ബയദസ്സനാഭിനിവേസോ കാതബ്ബോ, ന അതീതാനാഗതേതി വുത്തം ‘‘പച്ചുപ്പന്നാനം ധമ്മാന’’ന്തി. ഉദയദസ്സനഞ്ചേത്ഥ യാവദേവ വയദസ്സനത്ഥന്തി വയദസ്സനസ്സ പധാനതം ദസ്സേതും ‘‘വിപരിണാമാനുപസ്സനേ പഞ്ഞാ’’തി വത്വാ തം പന വയദസ്സനം ഉദയദസ്സനപുബ്ബകന്തി ആഹ ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനേ ഞാണ’’ന്തി.

ജാതന്തി നിബ്ബത്തം പടിലദ്ധത്തഭാവം. അയം ഹി ജാതസദ്ദോ ഖണത്തയസമങ്ഗിതം സന്ധായ വുത്തോ ‘‘യേ ധമ്മാ ജാതാ ഭൂതാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൪൬) വിയ, ന അതീതം

‘‘യേ തേ ജാതാ ന തേ സന്തി, യേ ന ജാതാ തത്ഥേവ തേ;

ലദ്ധത്തഭാവാ നോ ഭഗ്ഗാ, തേവ സന്തി സഭാവതോ’’തി. –

ആദീസു വിയ, നാപി ജാതതാമത്തം ‘‘യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖത’’ന്തിആദീസു വിയ. തേനാഹ ‘‘ജാതം രൂപം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൨൦൭; സം. നി. ൫.൩൭൯), പച്ചുപ്പന്നരൂപം നാമ ജാതം ഖണത്തയപരിയാപന്നന്തി അത്ഥോ. തം പന ആദിതോ ദുപ്പരിഗ്ഗഹന്തി സന്തതിപച്ചുപ്പന്നവസേന വിപസ്സനാഭിനിവേസോ കാതബ്ബോ. തസ്സാതി രൂപസ്സ. പച്ചയലക്ഖണപപഞ്ചം അനാമസിത്വാ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോതി നിബ്ബത്തനസഞ്ഞിതം സങ്ഖതലക്ഖണം ഉദയോ ഉപ്പാദോ. വിപരിണാമലക്ഖണം വയോതി വിപരിണാമസഞ്ഞിതം സങ്ഖതലക്ഖണം വയോ വിനാസോ. അനുപസ്സനാഞാണന്തി യാ ഉദയസ്സ, വയസ്സ ച അനുപേക്ഖനാ, തം ഞാണം. കിഞ്ചാപി കലാപസമ്മസനാദീസു ജാതിജരാമരണസീസേന ജാതിജരാമരണവന്തോ ധമ്മാ വുത്താ, ഇധ പന ഉദയബ്ബയഞാണനിദ്ദേസേ ‘‘ജാതി പച്ചുപ്പന്നാ, തസ്സാ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം ഉദയോ, വിപരിണാമലക്ഖണം വയോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൯) വുച്ചമാനേ ജാതിജരാമരണാനം ജാതിജരാമരണവന്തതാ, നിപ്ഫന്നതാ ച അനുഞ്ഞാതാ വിയ ഹോതീതി തം പരിഹരിതും പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗേസു ഭവപരിയോസാനാവ ദേസനാ കതാ.

സോതി യോഗീ. ഇമിനാ പാളിനയേനാതി ഇമായ ‘‘ജാതം രൂപം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ ദസ്സിതായ പാളിഗതിയാ. ജാതിന്തി ന പസൂതിം, ന ച പഠമാഭിനിബ്ബത്തിമത്തം, അഥ ഖോ ഉപ്പാദം നിബ്ബത്തിവികാരം. സ്വായം വികാരോ യസ്മാ സങ്ഖാരാനം അഭിനവാവട്ഠാനജരാ വിയ നവഭാവാപഗമോതി ആഹ ‘‘അഭിനവാകാര’’ന്തി. സമനുപസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. അനുപ്പന്നസ്സ രാസി വാ നിചയോ വാ നത്ഥി യതോ ആഗച്ഛേയ്യ ഉപ്പജ്ജമാനം അലദ്ധത്തഭാവസ്സ സബ്ബേന സബ്ബം അവിജ്ജമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഉപ്പജ്ജമാന…പേ… നത്ഥീ’’തി. യഥാ അനാഗതേ അദ്ധനി ഇമേ ധമ്മാ സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥി, ഏവം അതീതേപി അദ്ധനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നിരുജ്ഝമാനസ്സാപീ’’തിആദിം വത്വാ അവിജ്ജമാനാനംയേവ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയസമവായേ ഉപ്പാദോ, ഉപ്പജ്ജിത്വാ ച സബ്ബസോ അഭാവൂപഗമോതി ഇമമത്ഥം സമുദായഗതം തദേകദേസഭൂതായ ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ രാസിതോതി രാസിഭാവേന സമുസ്സിതോ പുഞ്ജോ രാസി. യഥാ തഥാ പിണ്ഡിഭൂതോ നിചയോ. ഭൂമിയം നിദഹിത്വാ ഠപിതം നിധാനം. ഉപവീണേതി ഏതേനാതി ഉപവീണം, വീണാവാദനം.

൭൨൪. ഏവം സങ്ഖേപതോ ഉദയബ്ബയമനസികാരവിധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘പുന യാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജാസമുദയാതി അവിജ്ജായ ഉപ്പാദാ, അത്ഥിഭാവാതി അത്ഥോ. നിരോധവിരോധീഹി ഉപ്പാദോ അത്ഥിഭാവവാചകോപി ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തസ്മാ പുരിമഭവസിദ്ധായ അവിജ്ജായ സതി ഇമസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതീതി അത്ഥോ. പച്ചയസമുദയട്ഠേനാതി പച്ചയസ്സ ഉപ്പന്നഭാവേന, അത്ഥിഭാവതോതി അത്ഥോ. അവിജ്ജാദീഹി ച തീഹി അതീതകാലികാനി തേസം സഹകാരീകാരണഭൂതാനി ഉപാദാനാദീനിപി ഗഹിതാനേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

പവത്തിപച്ചയേസു കബളീകാരാഹാരസ്സ ബലവതായ സോ ഏവ ഗഹിതോ ‘‘ആഹാരസമുദയാ’’തി. തസ്മിം പന ഗഹിതേ പവത്തിപച്ചയതാസാമഞ്ഞേന ഉതുചിത്താനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി ചതുസമുട്ഠാനികരൂപസ്സ പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനം വിഭാവിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അവിജ്ജാതണ്ഹുപനിസ്സയസഹിതേനേവ കമ്മുനാ രൂപകായസ്സ നിബ്ബത്തി. അസതി ച അവിജ്ജുപനിസ്സയായ ഭവനികന്തിയാ ജാതിയാ അസമ്ഭവോ ഏവാതി. യഥാ ച രൂപസ്സ അവിജ്ജാതണ്ഹുപനിസ്സയതാ, ഏവം വേദനാദീനമ്പി ദട്ഠബ്ബാ. ആഹാരോ പന ഉപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ പോസകോ, കബളീകാരാഹാരസ്സ അധിപ്പേതത്താ, കാമധാതാധിട്ഠാനത്താ ച ദേസനായ. ഉക്കംസനിദ്ദേസേന വാ ആഹാരഗ്ഗഹണം. ‘‘നിബ്ബത്തിലക്ഖണ’’ന്തിആദിനാ കാലവസേന ഉദയദസ്സനമാഹ. തത്ഥ അദ്ധാനവസേന പഗേവ ഉദയം പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന ദിസ്വാ അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി. പഞ്ച ലക്ഖണാനീതി അവിജ്ജാ തണ്ഹാ കമ്മം ആഹാരോതി ഇമേസം പച്ചയാനം അത്ഥിതാസങ്ഖാതലക്ഖണാനി ചേവ രൂപസ്സ നിബ്ബത്തിലക്ഖണഞ്ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി. തേസം അത്ഥിതാ ഹി രൂപസ്സ ഉദയോ ലക്ഖീയതി ഏതേഹീതി ലക്ഖണാനീതി വുച്ചന്തി. നിബ്ബത്തി പന സങ്ഖതലക്ഖണമേവാതി.

അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന അവിജ്ജായ അനുപ്പാദനിരോധതോ അനാഗതസ്സ രൂപസ്സ അനുപ്പാദനിരോധോ ഹോതി പച്ചയാഭാവേ അഭാവതോ. പച്ചയനിരോധട്ഠേനാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാതസ്സ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകരൂപപച്ചയസ്സ നിരുദ്ധഭാവേന. തണ്ഹാനിരോധാ കമ്മനിരോധാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ആഹാരനിരോധാതി പവത്തിപച്ചയസ്സ കബളീകാരാഹാരസ്സ അഭാവേ. രൂപനിരോധോതി തംസമുട്ഠാനരൂപസ്സ അഭാവോ ഹോതി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വിപരിണാമലക്ഖണന്തി ഭങ്ഗകാലവസേന തേസം വയദസ്സനം. തസ്മാ തം അദ്ധാവസേന പഗേവ പസ്സിത്വാ ഠിതോ ഇധ സന്തതിവസേന ദിസ്വാ അനുക്കമേന ഖണവസേന പസ്സതി. പഞ്ച ലക്ഖണാനീതി ഇധ അവിജ്ജാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അനുപ്പാദനിരോധോ, രൂപസ്സ ഖണനിരോധോ ചാതി ഇമാനി പഞ്ച ലക്ഖണാനി. തേസഞ്ഹി അനുപ്പാദനിരോധോ, രൂപസ്സ അച്ചന്തനിരോധോ ലക്ഖീയതി ഏതേഹീതി ലക്ഖണാനീതി വുച്ചന്തി.

വിപരിണാമോ സങ്ഖതലക്ഖണമേവ. ഏസ നയോ വേദനാക്ഖന്ധാദീസു. അയം പന വിസേസോ – ‘‘ഫുട്ഠോ വേദേതി, ഫുട്ഠോ സഞ്ജാനാതി, ഫുട്ഠോ ചേതേതീ’’തി (സം. നി. ൪.൯൩), ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, സഞ്ഞാ, ചേതനാ’’തി, ച വചനതോ ഫസ്സോ വേദനാ (വിഭ. ൨൩൧) സഞ്ഞാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധാനം പവത്തിപച്ചയോ, തംനിരോധാ ച തേസം നിരോധോ, മഹാപദാന (ദീ. നി. ൨.൬൦) മഹാനിദാനസുത്തേസു, അഭിധമ്മേ ച അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവാരേ ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (കഥാ. ൭൧൯) വചനതോ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ പവത്തിപച്ചയോ, തംനിരോധാ തസ്സ നിരോധോതി വുത്തം ‘‘ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമുദയോ’’തിആദി.

ഏത്ഥ ച കേചി താവ ആഹു ‘‘അരൂപക്ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയദസ്സനം അദ്ധാസന്തതിവസേനേവ, ന ഖണവസേനാ’’തി. തേസം മതേന ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനമേവ ന സിയാ. അപരേ പനാഹു ‘‘പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ അതീതാദിവിഭാഗം അനാമസിത്വാ സബ്ബസാധാരണതോ അവിജ്ജാദിപച്ചയാ വേദനാസമ്ഭവം ലബ്ഭമാനതം പസ്സതി, ന ഉപ്പാദം. അവിജ്ജാദിഅഭാവേ ച തസ്സാ അസമ്ഭവം അലബ്ഭമാനതം പസ്സതി, ന ഭങ്ഗം. ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേ പച്ചുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദം, ഭങ്ഗഞ്ച പസ്സതീ’’തി, തം യുത്തം. സന്തതിവസേന ഹി രൂപാരൂപധമ്മേ ഉദയതോ, വയതോ ച മനസി കരോന്തസ്സ അനുക്കമേന ഭാവനായ ബലപ്പത്തകാലേ ഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തിയാ ഖണതോ ഉദയബ്ബയാ ഉപട്ഠഹന്തീതി. അയഞ്ഹി പഠമം പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയം മനസി കരോന്തോ അവിജ്ജാദികേ പച്ചയധമ്മേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉദയബ്ബയവന്തേ ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ തേസം പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനമുഖേന ഖണതോപി ഉദയബ്ബയം മനസി കരോതി.

തസ്സ യദാ ഞാണം തിക്ഖം വിസദം ഹുത്വാ പവത്തതി, തദാ രൂപാരൂപധമ്മാ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്താ, ഭിജ്ജന്താ ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവമ്പി രൂപസ്സ ഉദയോ’’തിആദി. തത്ഥ ഏവമ്പി രൂപസ്സ ഉദയോതി ഏവം വുത്തനയേന അവിജ്ജാസമുദയാപി. തണ്ഹാ…പേ… കമ്മ…പേ… ആഹാരസമുദയാപി രൂപസ്സ സമ്ഭവോ. ഏവമ്പി രൂപസ്സ വയോതി ഏവം വുത്തനയേനേവ അവിജ്ജാനിരോധാപി തണ്ഹാ…പേ… ആഹാരനിരോധാപി രൂപസ്സ വയോ അനുപ്പാദോതി പച്ചയതോ വിത്ഥാരേന മനസികാരം കരോതി. ഏവമ്പി രൂപം ഉദേതീതി ഏവം വുത്തനയേന നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി കമ്മസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ആഹാരഉതുചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ഉദേതി ഉപ്പജ്ജതി നിപ്പജ്ജതീതി. ഏവം വുത്തനയേനേവ വിപരിണാമലക്ഖണം പസ്സന്തോ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപമ്പി ആഹാരഉതുചിത്തസമുട്ഠാനരൂപമ്പി വേതി നിരുജ്ഝതീതി ഖണതോ വിത്ഥാരേന മനസികാരം കരോതീതി യോജനാ.

൭൨൫. ഏവം മനസി കരോതോ ന യാവ ഉദയബ്ബയഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, താവ ഉദയബ്ബയാ സുട്ഠു പാകടാ ന ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഇതി കിരിമേ ധമ്മാ…പേ… പടിവേന്തീ’’തി, നയദസ്സനവസേന വാ ഏവം വുത്തം. പഠമഞ്ഹി പച്ചുപ്പന്നധമ്മാനം ഉദയബ്ബയം ദിസ്വാ അഥ അതീതാനാഗതേ നയം നേതി. ദുക്ഖാദിസച്ചപ്പഭേദാ, അനുലോമാദിപടിച്ചസമുപ്പാദപ്പഭേദാ, ഏകത്താദിനയപ്പഭേദാ, അനിച്ചതാദിലക്ഖണപ്പഭേദാ ച സച്ചപടിച്ചസമുപ്പാദനയലക്ഖണപ്പഭേദാ. പടിച്ചസമുപ്പാദഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മാനമ്പി ഗഹണം, തേസമ്പി അത്തനോ ഫലം പതി പടിച്ച സമുപ്പാദഭാവതോ.

൭൨൬. യന്തി കരണേ പച്ചത്തവചനം, യേന ഞാണേനാതി അത്ഥം വദന്തി. യന്തി വാ കിരിയാപരാമസനം. ഖന്ധാനം സമുദയം പസ്സതി, ഖന്ധാനം നിരോധം പസ്സതീതി ഏത്ഥ യദേതം ദസ്സനന്തി അത്ഥോ. യം പനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച യഥാ അവിജ്ജാദിസമുദയനിരോധതോ ഖന്ധാനം സമുദയനിരോധസ്സ അഞ്ഞത്താ ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തിആദിവചനഭേദോ (പടി. മ. ൧.൫൦) കതോ, ന ഏവം നിബ്ബത്തിവിപരിണാമലക്ഖണേഹി ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയസ്സ ഭേദോ അത്ഥി അഭിന്നാധികരണത്താതി ‘‘നിബ്ബത്തിലക്ഖണവിപരിണാമലക്ഖണാനി പസ്സന്തോ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം പസ്സതീ’’തി വചനഭേദം അകത്വാ വുത്തം. ഉപ്പത്തിക്ഖണേയേവ ഹീതി ഹി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം, ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ ച വിപരിണാമലക്ഖണം, തസ്മാ താനി പസ്സന്തോ ഖണതോ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയേ പസ്സതി നാമാതി ‘‘യം പനാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പാകടതരം കരോതി.

൭൨൭. ഇച്ചസ്സേവന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ ‘‘അവിജ്ജാ സമുദയാ’’തിആദി പച്ചയതോ ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയദസ്സനം, ‘‘നിബ്ബത്തിലക്ഖണ’’ന്തിആദി ഖണതോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. അസ്സാതി യോഗിനോ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. യേ പന ‘‘ഇച്ചസ്സ പച്ചയതോ’’തി പഠന്തി, തേസം ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ജനകാവബോധതോതി ഖന്ധാനം ജനകസ്സ അവിജ്ജാദിപച്ചയസ്സ അവബുജ്ഝനതോ. ജാതിദുക്ഖാവബോധതോതി ജാതിസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ അവബുജ്ഝനതോ. ദുക്ഖസച്ചം പാകടം ഹോതി ഏകദേസദസ്സനേന പബ്ബതസമുദ്ദാദിദസ്സനകാനം വിയ. മരണദുക്ഖാവബോധതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘പച്ചയാനുപ്പാദേനാ’’തി ഏതേന പച്ചയാനം അനുപ്പാദനിരോധോ ഇധ പച്ചയനിരോധോതി ദസ്സേതി. പച്ചയവതന്തി പച്ചയതോ ഉപ്പജ്ജനകാനം. യഞ്ചസ്സ ഉദയബ്ബയദസ്സനന്തി യം അസ്സ യോഗിനോ പച്ചയതോ, ഖണതോ ച ഉദയബ്ബയാനം ദസ്സനം. തത്ഥ അസമ്മോഹോ, തപ്പധാനോ വാ വിതക്കാദിധമ്മപുഞ്ജോ മഗ്ഗോ വായം ലോകികോതി നിയ്യാനാനുലോമതോ ലോകികോ മഗ്ഗോ ഏവായം. ഇതി തസ്മാ മഗ്ഗസച്ചം പാകടം ഹോതി സഭാവാവബോധതോ. തേനാഹ ‘‘തത്ര സമ്മോഹവിഘാതതോ’’തി, തദങ്ഗവസേനാതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാവുത്തോ സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതോ മഗ്ഗോ അരിയമഗ്ഗസ്സ ഉപായഭൂതോ അസമ്മോഹസഭാവോ അത്താനമ്പി പകാസേതി പദീപോ വിയാതി മഗ്ഗസച്ചം പാകടം ഹോതി. സ്വായം പാകടഭാവോ മോഹന്ധകാരവിധമനേനാതി ആഹ ‘‘തത്ര സമ്മോഹവിഘാതതോ’’തി.

൭൨൮. ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ’’തിആദികോ അനുലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ പവത്തിയാ അനുലോമനതോ. ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ’’തിആദിനാ അവിജ്ജാദീസു സന്തേസൂതി അയമത്ഥോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിം സതി ഇദം ഹോതീതി അവബോധതോ’’തി. പവത്തിയാ വിലോമനതോ ‘‘അവിജ്ജായത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ’’തിആദികോ പടിലോമോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ. തേ ച സങ്ഖതാ പടിച്ചസമുപ്പന്നാ ‘‘ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തിആദിവചനതോ (സം. നി. ൨.൨൦). പടിച്ചസമുപ്പന്നസ്സ ച പാകടതാ പച്ചയാകാരപാകടതായ ഏവ ‘‘ഇമസ്സേതം ഫല’’ന്തി അവബോധതോ.

൭൨൯. പുരിമപുരിമാനം നിരോധോ ഉത്തരുത്തരാനം ഉപ്പാദാനുബന്ധോതി അയമത്ഥോ പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനേന സിജ്ഝമാനോ ഏകത്തനയാധിഗമായ ഹോതി. യതോ ‘‘അഞ്ഞോ കരോതി, അഞ്ഞോ പടിസംവേദയതീ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൧൭) വോഹാരസിദ്ധിയാ ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ അനോകാസതാ. തേനാഹ ‘‘ഹേതുഫലസമ്ബന്ധേനാ’’തിആദി. സങ്ഖാരാ ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അയമത്ഥോ ഖണതോ ഉദയദസ്സനേന സിജ്ഝമാനോ നാനത്തനയാധിഗമായ ഹോതി. യതോ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നാനം സഭാവഭേദാവബോധതോ ‘‘സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദയതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ സസ്സതദിട്ഠിയാ അനോകാസതാ. തേനാഹ ‘‘ഖണതോ ഉദയദസ്സനേനാ’’തിആദി. പച്ചയതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന പച്ചയേ സതി ഫലസ്സ ഭാവോ, അസതി അഭാവോതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിയാ അത്ഥിതാമത്തേനേവ തേ ധമ്മാ കാരണന്തി അബ്യാപാരനയോ പാകടോ ഹോതി. യതോ അത്തദിട്ഠിയാ അനോകാസതാ വസവത്തിതായ അലബ്ഭനേയ്യതോ. തേന വുത്തം ‘‘ധമ്മാന’’ന്തിആദി. അവസവത്തിഭാവോ പരായത്തതാ, സാ ച സപ്പച്ചയതായ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയതോ ഉദയദസ്സനേന തേഹി തേഹി പച്ചയേഹി ഇമേ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പജ്ജമാനാ ച പച്ചയാനുരൂപമേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഹേതുഫലസ്സ ഹേതുഅനുരൂപതോ സിദ്ധിയാ അകിരിയദിട്ഠിയാ അനോകാസതാവാതി ആഹ ‘‘പച്ചയതോ പനാ’’തിആദി. സതി കാരണേ കുതോ അകിരിയവാദോ. കരോതീതി ഹി കാരണം.

൭൩൦. പച്ചയതോ ഉദയം പസ്സതോ പച്ചയേ സതി സഭാവേ സതി ഫലസ്സ സമ്ഭവോതി അത്ഥിതാമത്തേന ഉപകാരകതാതി സങ്ഖതാനം നിരീഹതാ, അസതി ച അഭാവോതി പച്ചയാധീനവുത്തിതാ ച വിഞ്ഞായമാനാ അത്തസുഞ്ഞതം വിഭാവേതീതി ആഹ ‘‘പച്ചയതോ ചസ്സ…പേ… താവബോധതോ’’തി. അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹോതി ഖണതോ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന സങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയതോ പരിച്ഛിന്നതായ വിഞ്ഞായമാനത്താ. തേനാഹ ‘‘ഹുത്വാ അഭാവാവബോധതോ’’തി. ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനഞ്ഹി ഹുത്വാ അഭാവോ. പുബ്ബന്താപരന്തവിവേകോ അതീതാനാഗതഭാവസുഞ്ഞതാ. ന ഹി സങ്ഖാരാ ഖണത്തയതോ പുബ്ബേ, പച്ഛാ ച വിജ്ജന്തി, തസ്മാ പുബ്ബന്താപരന്തവിവേകാവബോധതോതി ആദിഅന്തവന്തതാപടിവേധതോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖലക്ഖണമ്പി പാകടം ഹോതി ഉദയബ്ബയദസ്സനേനാതി സമ്ബന്ധോ. ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജന്താ സങ്ഖാരാ ഉപ്പാദതോ ഉദ്ധം ജരാഭങ്ഗാവത്ഥന്തരുപ്പത്തിയാ നിരന്തരം വിബാധീയന്തേവ. സാ ച നേസം വിബാധിയമാനതാ സമ്മാ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന വിഭൂതാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദുക്ഖ…പേ… ബോധതോ’’തി.

സഭാവലക്ഖണമ്പീതി ഉദയബ്ബയദസ്സനേന ന കേവലം അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണമേവ, അഥ ഖോ പഥവീഫസ്സാദീനം കക്ഖളഫുസനാദിസഞ്ഞിതം സഭാവസങ്ഖാതം ലക്ഖണമ്പി പാകഭാവവിദ്ധം സഭാവാവച്ഛിന്നം പാകടം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നാവബോധതോ’’തി. സഭാവലക്ഖണേതി സഭാവസഞ്ഞിതേ ലക്ഖണേ, തംതംധമ്മാനം സലക്ഖണേ. സങ്ഖതലക്ഖണസ്സ താവകാലികത്തമ്പീതി ഉപ്പാദാദിസങ്ഖതലക്ഖണസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണാദിപരിത്തകാലികതാപി ഖണന്തരാനവട്ഠാനതോ തസ്സ. തേനാഹ ‘‘ഉദയക്ഖണേ’’തിആദി. ഉദയവയമത്തഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉദയബ്ബയദസ്സനവസേനേവ ഇമസ്സ ഞാണസ്സ പവത്തനതോ, ന ഠിതിക്ഖണസ്സ അഭാവാ.

൭൩൧. ന കേവലഞ്ച നിച്ചനവാ, അഥ ഖോ പരിത്തകാലട്ഠായിനോ. കഥന്തി ആഹ ‘‘സൂരിയുഗ്ഗമനേ’’തിആദി. തത്ഥ ഉദകേ ദണ്ഡേന കതലേഖാ ഉദകേ ദണ്ഡരാജി. ഉസ്സാവബിന്ദുആദയോ പഞ്ച കിച്ചാപി ഉത്തരുത്തരി അതിപരിത്തട്ഠായിഭാവദസ്സനത്ഥം നിദസ്സിതാ, തഥാപി തേ ദന്ധനിരോധാ ഏവ നിദസ്സിതാ, തതോപി ലഹുതരനിരോധത്താ സങ്ഖാരാനം. തഥാ ഹി ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയായേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബന്ധഖുരധാരാ സന്നിപാതതോപി സീഘതരോ രൂപധമ്മാനം നിരോധോ വുത്തോ, പഗേവ അരൂപധമ്മാനം. ന കേവലം നിച്ചനവാ, നാപി പരിത്തകാലട്ഠായിനോവ, അഥ ഖോ അസാരാ. കഥന്തി ആഹ ‘‘മായാ’’തിആദി. മായാദയോ ഹി മണിആദിവസേന ദിസ്സമാനാ അതംസഭാവതായ അസാരാ. തത്ഥ മന്തോസധഭാവിതാ ഇന്ദജാലാദികാ മായാ. മിഗതണ്ഹികാ മരീചി. സുപിനമേവ സുപിനന്തം. മണ്ഡലാകാരേന ആവിജ്ഝിയമാനം അലാതമേവ അലാതചക്കം. ഗന്ധബ്ബദേവപുത്താനം കീളനിച്ഛാവസേന നഗരം വിയ ആകാസേ ഉപട്ഠാനമത്തം ഗന്ധബ്ബനഗരം.

ഏത്താവതാതി യ്വായം ‘‘ജാതം രൂപം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിപാളിനയാനുസാരേന (പടി. മ. ൧.൪൯), ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിപാളിനയാനുസാരേന (മ. നി. ൧.൩൪൭, ൩൬൧; ൨.൧൧൩; ൩.൮൬, ൮൯; പടി. മ. ൧.൪൮) വാ യാവ ഉദയബ്ബയപടിവേധാ ഭാവനാവിധി ആരദ്ധോ, ഏത്താവതാ. കലാപസമ്മസനാദികോപി ഹി സബ്ബോ ഭാവനാവിധി ഉദയബ്ബയഞാണുപ്പാദനസ്സേവ, ന പരിസപരിസരീരകരബന്ധോതി. വയധമ്മമേവാതി ഭിജ്ജനസഭാവമേവ. വയം ഉപേതി അത്തനോ ധമ്മതായ. യഞ്ഹി ഉപക്കമേന വിനസ്സതീതി വുച്ചതി, തമ്പി അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവ വിനസ്സതി അഹേതുകത്താ വിനാസസ്സ. ഉപക്കമഹേതു പന വിസദിസുപ്പാദോ ഹോതി. ഇമിനാ ആകാരേനാതി ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) ഹി വുത്തം, തസ്മാ വയം അനാലമ്ബിത്വാപി ‘‘വയധമ്മമേവ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഉദയസ്സ, ‘‘ഉപ്പന്നഞ്ച ഇദം വയം ഉപേതീ’’തി വയസ്സ ച ഇമിനാ യഥാവുത്തേന പച്ചക്ഖകരണാകാരേന. അധുനാ ഉപ്പന്നം, ന താവ ബലപ്പത്തന്തി ആഹ ‘‘തരുണവിപസ്സനാഞാണ’’ന്തി. കലാപസമ്മസനാദിവസേന പവത്തം സമ്മസനം ന നിപ്പരിയായേന വിപസ്സനാസമഞ്ഞം ലഭതി, ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാദിവസേന പവത്തമേവ ലഭതീതി ആഹ ‘‘യസ്സാധിഗമാ ആരദ്ധവിപസ്സകോതി സങ്ഖം ഗച്ഛതീ’’തി.

വിപസ്സനുപക്കിലേസകഥാവണ്ണനാ

൭൩൨. ഇമായ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാസങ്ഖാതായ തരുണവിപസ്സനായ വസേന, ന ആരദ്ധവിപസ്സനാനം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാദിസങ്ഖാതായ തരുണവിപസ്സനായ, നാപി നിബ്ബിദാനുപസ്സനാദിസങ്ഖാതായ ബലവവിപസ്സനായ വസേനാതി അത്ഥോ. ന ഹി തദാ വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാതി ച ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സേവാതി ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനുപക്കിലേസാ ഹീ’’തിആദി. ദിട്ഠിഗാഹാദിവത്ഥുഭാവേന വിപസ്സനം ഉപക്കിലേസന്തീതി വിപസ്സനുപക്കിലേസാ. ‘‘അരിയസാവകസ്സാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന വുത്തം ബലവവിപസ്സനാപത്തസ്സാപി അനുപ്പജ്ജനതോ. വിപ്പടിപന്നകസ്സാതി സീലവിപത്തിആദിവസേന യഥാ തഥാ വിപ്പടിപന്നകസ്സ. തസ്സ പന പടിപത്തിയാ ഗരഹിതബ്ബതം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിപ്പടിപന്നകസ്സാ’’തി ആഹ. ച-സദ്ദോ ഉപരിപദദ്വയേപി യോജേതബ്ബോ. നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനസ്സാതി വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ അന്തരാ വോസാനം ആപന്നസ്സ. കുസീതപുഗ്ഗലസ്സാതി സീലസമ്പന്നസ്സേവ കോസജ്ജേന ഭാവനം അനനുയുഞ്ജന്തസ്സ. അഥ വാ വിപ്പടിപന്നകസ്സാതി വിപസ്സനാഭാവനാസങ്ഖാതായ സമ്മാപടിപത്തിയാ അഭാവേന വിഗരഹിതപടിപത്തികസ്സ. വിപസ്സനാപടിപത്തിയേവ ഹി സസമ്ഭാരാ പുബ്ബഭാഗേ സമ്മാപടിപത്തി, തദഞ്ഞാ വിപ്പടിപത്തി, സാ ച തത്ഥ നിക്ഖിത്തധുരസ്സ ഹോതി. നിക്ഖിത്തധുരതാ ച കോസജ്ജേനാതി വുത്തം ‘‘നിക്ഖിത്തകമ്മട്ഠാനസ്സ കുസീതപുഗ്ഗലസ്സാ’’തി. യുത്തപ്പയുത്തസ്സാതി യോഗേന ഞാണേന ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ. സാ പന യുത്തപ്പയുത്തതാ സമഥവസേനാപി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാ’’തി. ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ ന നുപ്പജ്ജന്തി അഞ്ഞഥാ മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണസ്സേവ അസമ്ഭവതോ.

ഓഭാസാദീസു ‘‘അരിയധമ്മോ’’തി പവത്തം ഉദ്ധച്ചം വിക്ഖേപോ ധമ്മുദ്ധച്ചം, തേന ധമ്മുദ്ധച്ചേന വിപസ്സനാവീഥിതോ ഉക്കമനേന വിരൂപം ഗഹിതം പവത്തിതം മാനസം ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതമാനസം. ഓഭാസോ ധമ്മോതി കാരണൂപചാരേനാഹ, ഈദിസം ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേന്തോ മമ അരിയമഗ്ഗോതി അത്ഥോ. ഓഭാസം ആവജ്ജതി ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തി വാ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വാ ‘‘ഫല’’ന്തി വാ. നിബ്ബാനന്തി ഗണ്ഹന്തോ തത്ഥ പവത്തധമ്മേ മഗ്ഗഫലഭാവേന ഗണ്ഹാതി, ഞാണാദികേ പന മഗ്ഗഫലഭാവേനേവ ഗണ്ഹാതി. തതോ വിക്ഖേപോ ഉദ്ധച്ചന്തി തതോ ഓഭാസഹേതു യോ വിക്ഖേപോ, തം ഉദ്ധച്ചന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഉദ്ധച്ചേന വിഗ്ഗഹിതമാനസോ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘അനിച്ചതോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ അനിച്ച…പേ… നപ്പജാനാതി ‘‘മഗ്ഗം പത്തോസ്മീ’’തി സഞ്ഞായ അനിച്ചതാദിവസേന മനസികാരസ്സേവ അഭാവതോ. അയഞ്ച അത്ഥോ –

‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വാ ഭിക്ഖുനീ വാ മമ സന്തികേ അരഹത്തപ്പത്തിം ബ്യാകരോതി, സബ്ബോ സോ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി, ഏതേസം വാ അഞ്ഞതരേന. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവേതി, തസ്സ സമഥപുബ്ബങ്ഗമം വിപസ്സനം ഭാവയതോ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി, സോ തം മഗ്ഗം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തസ്സ തം മഗ്ഗം ആസേവതോ…പേ… കരോതോ സംയോജനാനി പഹീയന്തി അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം സമഥം ഭാവേതി…പേ… സമഥവിപസ്സനം യുഗനദ്ധം ഭാവേതി…പേ….

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ധമ്മുദ്ധച്ചവിഗ്ഗഹിതം മാനസം ഹോതി, ഹോതി സോ, ആവുസോ, സമയോ യം തം ചിത്തം അജ്ഝത്തമേവ സന്തിട്ഠതി സന്നിസീദതി ഏകോദി ഹോതി സമാധിയതി, തസ്സ മഗ്ഗോ സഞ്ജായതി…പേ… അനുസയാ ബ്യന്തീഹോന്തീ’’തി (അ. നി. ൪.൧൭൦) –

ഇമിനാ സുത്തപദേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ചതുത്ഥമഗ്ഗവിസ്സജ്ജനേ യഥാവുത്തമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനധമ്മാ ധമ്മോ. തത്ഥ ഉദ്ധച്ചം ‘‘അധിഗതമഗ്ഗാദികോഹമസ്മീ’’തി അമഗ്ഗാദീസു വിക്ഖേപോ ധമ്മുദ്ധച്ചം, തേന ഉപദ്ദുതം വിഗ്ഗഹിതമാനസം ഹോതി. നികന്തി ഓഭാസാദീസു അപേക്ഖാ സുഖുമരൂപാ തണ്ഹാ, സാ വിപസ്സനാഭിരതിആകാരേന ഉപട്ഠഹന്തീ അധിമാനികേന ‘‘ധമ്മോ’’തി ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘നികന്തി ‘ധമ്മോ’തി നികന്തിം ആവജ്ജതീ’’തി.

൭൩൩. വിപസ്സനോഭാസോതി വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠിതം, സസന്തതിപതിതം ഉതുസമുട്ഠാനഞ്ച ഭാസുരം രൂപം. തത്ഥ വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠിതം യോഗിനോ സരീരട്ഠമേവ പഭസ്സരം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഇതരം സരീരം മുഞ്ചിത്വാ ഞാണാനുഭാവാനുരൂപം സമന്തതോ പത്ഥരതി, തം തസ്സേവ പഞ്ഞായതി, തേന ഫുട്ഠോകാസേ രൂപഗതമ്പി പസ്സതി, പസ്സന്തോ ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന പസ്സതി, ഉദാഹു മനോവിഞ്ഞാണേനാതി വീമംസിതബ്ബന്തി വദന്തി. ദിബ്ബചക്ഖുലാഭിനോ വിയ തം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി വുത്തം വിയ ദിസ്സതീതി. വിപസ്സനാവീഥി നാമ പടിപാടിയാ പവത്തമാനാ വിപസ്സനാവ. ഉക്കന്താ നാമ ഹോതി യോഗിനാ ‘‘മഗ്ഗപ്പത്തോമ്ഹീ’’തി അധിമാനേന വിസ്സട്ഠത്താ, തസ്സ വാ യോഗിനോ വിപസ്സനാ തതോ ഏവ വീഥി ഉക്കന്താ നാമ ഹോതി. മൂലകമ്മട്ഠാനന്തി വിപസ്സനമേവാഹ.

വേമത്തതായാതി അപ്പവിപുലതാവസേന വിസദിസതായ. അസ്സാതി ഓഭാസസ്സ. ദ്വീഹി കുട്ടേഹി പരിച്ഛിന്നം ഗേഹം ദ്വികുട്ടഗേഹം. തസ്സ കിര അബ്ഭന്തരേപി ഏകാ ഭിത്തി ഹോതി ബഹിപി, ഉഭിന്നം അന്തരേ അനുപരിയായപഥം ഹോതി, സായന്ഹേ തത്ഥ സന്ഥരിതാനി പഞ്ചവണ്ണാനി കുസുമാനി, വിസദഞാണസ്സ ഓഭാസേന ഫരിതട്ഠാനേ രൂപഗതഞ്ച ദിബ്ബചക്ഖുനോ വിയ പഞ്ഞായന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ഭന്തേ മയ്ഹ’’ന്തിആദി.

ഏവം ഓഭാസസ്സ വേമത്തതായ വത്ഥും ദസ്സേത്വാ ചിരകാലവിപ്പലമ്ബനേ വത്ഥും ദസ്സേതും ‘‘അയം പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം പന വിപസ്സനുപക്കിലേസോതി വക്ഖമാനപ്പകാരം സന്ധായാഹ, ന സബ്ബം. സോതി സോ സമഥവിപസ്സനാലാഭീ അധിമാനികോ.