൨൧. പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൩൭. വിപസ്സനാചാരസ്സ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം സിഖാപ്പത്താ വിപസ്സനാ. സിഖാപ്പത്തി പനസ്സ ഉദയബ്ബയഞാണാദീനം അത്തട്ഠമാനംവസേന ജാതാതി ആഹ ‘‘അട്ഠന്നം പന ഞാണാനം വസേന സിഖാപ്പത്താ വിപസ്സനാ’’തി. ഓളാരികോളാരികസ്സ സച്ചപടിച്ഛാദകമോഹതമസ്സ വിഗമനേന സച്ചപ്പടിവേധാനുകൂലത്താ ‘‘സച്ചാനുലോമികഞാണ’’ന്തി അനുലോമഞാണമാഹ. താനി പന ഞാണാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠന്നന്തി ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ഉദയബ്ബയദസ്സനേന സങ്ഖാരാനം അനിച്ചലക്ഖണം, തദനുസാരേന ഇതരലക്ഖണാനി ച വിഭാവേന്തീയേവ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാ പവത്തതീതി കത്വാ ‘‘വീഥിപടിപന്നവിപസ്സനാസങ്ഖാതം ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണ’’ന്തി വുത്തന്തി കേചി. തയിദം തസ്സ സബ്ബസോ തീരണപരിഞ്ഞാഭാവമേവ മഞ്ഞമാനേഹി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഹി ഉദയബ്ബയഞാണം തീരണപരിഞ്ഞന്തോഗധമേവ, ഉദയബ്ബയാദീനം പന ജാനനട്ഠേന, പച്ചക്ഖതോ ദസ്സനട്ഠേന ച ഞാണദസ്സനാനി, ഉദയബ്ബയഞാണാദീനി. താനിയേവ പടിപക്ഖതോ വിസുദ്ധത്താ ഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, സാ ഏവ അരിയമഗ്ഗോ പടിപജ്ജതി ഏതായാതി പടിപദാ ചാതി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധീതി വുത്തം. തം പന ഉപ്പന്നമത്തം അപ്പഗുണം സന്ധായ വുത്തം. പഗുണഞ്ഹി നിച്ചസഞ്ഞാദിപഹാനസിദ്ധിയാ പഹാനപരിഞ്ഞായ അധിട്ഠാനഭൂതം. യതോ തദവിഗമേന അട്ഠാരസസു മഹാവിപസ്സനാസു ഏകച്ചാ അധിഗതാ ഏവ ഹോന്തി. ന ഹി ഉദയബ്ബയാനം പച്ചക്ഖതോ പടിവേധേന വിനാ സാമഞ്ഞാകാരാനം തീരണമത്തേന സാതിസയം പടിപക്ഖപഹാനം സമ്ഭവതി. അസതി ച പടിപക്ഖപഹാനേ കുതോ ഞാണാദീനം വജിരമിവ അവിഹതവേഗതാ, തിഖിണവിസദാദിതാ വാ. തസ്മാ പഗുണഭാവപ്പത്തം ഉദയബ്ബയഞാണം പഹാനപരിഞ്ഞാപക്ഖിയമേവ ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബസങ്ഖാരാനം ഭങ്ഗസ്സേവ അനുപസ്സനാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ, തദേവ ഞാണം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം. യഥാഭൂതദസ്സാവീ ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, തേഭൂമകധമ്മാ, തേസു ഭയതോ ഉപട്ഠിതേസു ഭായിതബ്ബാകാരഗാഹിഞാണം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം. മുഞ്ചിതും ഇച്ഛതീതി മുഞ്ചിതുകമ്യം, ചിത്തം, പുഗ്ഗലോ വാ, തസ്സ ഭാവോ മുഞ്ചിതുകമ്യതാ, തദേവ ഞാണം മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം. പുന പടിസങ്ഖാനാകാരേന പവത്തം ഞാണം പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം. നിരപേക്ഖതായ സങ്ഖാരാനം ഉപേക്ഖനവസേന പവത്തഞാണം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. തസ്മാതി യസ്മാ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം ഉദയബ്ബയഞാണാദിനവവിധഞാണം പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധി, തസ്മാ.

൭൩൮. ‘‘ഉപക്കിലേസവിമുത്ത’’ന്തി വിസേസനേന വിഭാവിതമത്ഥം അനവബുജ്ഝന്തോ ചോദകോ ‘‘പുന ഉദയബ്ബയഞാണേ യോഗോ കിമത്ഥിയോ’’തി പുച്ഛതി. തത്ഥ കിമത്ഥിയോതി കിം പയോജനോ നിരത്ഥകോ, പഗേവ നിബ്ബത്തിതത്താ പക്കസ്സ പചനം വിയാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ ലക്ഖണസല്ലക്ഖണാദിഹേതുപടിപാടിഗ്ഗഹണവസേന തമത്ഥം ഞാപേതുകാമോ ആചരിയോവ കഥേതുകമ്യതാവസേന ‘‘കിമത്ഥിയോ’’തി പുച്ഛതി. ലക്ഖണസല്ലക്ഖണത്ഥോതി അനിച്ചാദിലക്ഖണാനം സമ്മദേവ ഉപധാരണത്ഥോ. തത്ഥ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉദയബ്ബയഞാണം ഹീ’’തിആദിമാഹ. നനു ച ഉദയബ്ബയഞാണം നാമ സങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയമേവ പസ്സതി, ന അനിച്ചാദിലക്ഖണത്തയം, തേന കഥം അനിച്ചതാദിലക്ഖണത്തയസല്ലക്ഖണം ഹോതീതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം ‘‘ഉദയബ്ബയഞാണം ലക്ഖണത്തയവിസയം ഹോതീ’’തി. ഉദയബ്ബയേ പന പടിവിദ്ധേ അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തതോ ‘‘യദനിച്ചം, തം ദുക്ഖം. യം ദുക്ഖം, തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫; ൪൫, ൭൭; ൪.൧, ൪; പടി. മ. ൨.൧൦) ഇതരലക്ഖണമ്പി. അഥ വാ ഉദയബ്ബയഗ്ഗഹണേന ഹുത്വാ അഭാവാകാരോ, അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനാകാരോ, അവസവത്തനാകാരോ ച വിഭൂതതരോ ഹോതീതി കാരണഭാവേന ഉദയബ്ബയഞാണേ യോഗസ്സ ലക്ഖണത്തയസല്ലക്ഖണത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ, ന സമ്മുഖേനേവ. ഹേട്ഠാതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിതോ ഹേട്ഠാ. തഞ്ഹി ഓഭാസാദിഉപ്പത്തിഹേതുതായ തിക്ഖം വിസദം ഹുത്വാ പവത്തമ്പി ദിട്ഠിആദീഹി ഉപക്കിലിട്ഠത്താ കുണ്ഠം അവിസദമേവ ജാതം. തേനാഹ ‘‘ദസഹി…പേ… നാസക്ഖീ’’തി.

൭൩൯. അമനസികാരാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. ‘‘കിസ്സ അമനസികാരാ’’തി ഹി ഇദം ‘‘കേന പടിച്ഛന്നത്താ’’തി പുച്ഛിതസ്സ പടിച്ഛാദകസ്സ ഹേതുപുച്ഛാ. സന്തതിയാ ഹിസ്സ പടിച്ഛന്നത്താ അനിച്ചലക്ഖണം ന ഉപട്ഠാതി, സാ ച സന്തതി ഉദയബ്ബയാമനസികാരേന പടിച്ഛാദികാ ജാതാ. ഇരിയാപഥേഹി പടിച്ഛന്നത്താ ദുക്ഖലക്ഖണം ന ഉപട്ഠാതി, തേ ച ഇരിയാപഥാ അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനാമനസികാരേന പടിച്ഛാദകാ ജാതാ. ഘനേന പടിച്ഛന്നത്താ അനത്തലക്ഖണം ന ഉപട്ഠാതി, തേ ച ഘനാ നാനാധാതുവിനിബ്ഭോഗാമനസികാരേന പടിച്ഛാദകാ ജാതാതി. ഉദയബ്ബയം പസ്സതോ ന ഉദയാവത്ഥാ വയാവത്ഥം പാപുണാതി, വയാവത്ഥാ വാ ഉദയാവത്ഥം. അഞ്ഞോവ ഉദയക്ഖണോ, അഞ്ഞോവ വയക്ഖണോതി ഏകോപി ധമ്മോ ഖണവസേന ഭേദതോ ഉപട്ഠാതി, പഗേവ അതീതാദികോതി ആഹ ‘‘ഉദയബ്ബയം പന…പേ… ഉപട്ഠാതീ’’തി. തത്ഥ സന്തതിയാ വികോപിതായാതി പുബ്ബാപരിയേന പവത്തമാനാനം ധമ്മാനം അഞ്ഞോഞ്ഞഭാവസല്ലക്ഖണേന സന്തതിയാ ഉഗ്ഘാടിതായ. ന ഹി സമ്മദേവ ഉദയബ്ബയം സല്ലക്ഖേന്തസ്സ ധമ്മാ സമ്ബന്ധഭാവേന ഉപട്ഠഹന്തി, അഥ ഖോ അയോസലാകാ വിയ അസമ്ബന്ധഭാവേനാതി സുട്ഠുതരം അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹോതി.

അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനം മനസി കത്വാതി യഥാപരിഗ്ഗഹിതഉദയബ്ബയവസേന സങ്ഖാരാനം നിരന്തരം പടിപീളിയമാനതം വിബാധിയമാനതം മനസി കരിത്വാ. ഇരിയാപഥേ ഉഗ്ഘാടിതേതി ഇരിയാപഥേ ലബ്ഭമാനദുക്ഖപടിച്ഛാദകഭാവേ ഉഗ്ഘാടിതേ. ഏകസ്മിഞ്ഹി ഇരിയാപഥേ ഉപ്പന്നസ്സ ദുക്ഖസ്സ വിനോദകം ഇരിയാപഥന്തരം തസ്സ പടിച്ഛാദകം വിയ ഹോതി, ഏവം സേസാപീതി ഇരിയാപഥാനം തംതംദുക്ഖപടിച്ഛാദകഭാവേ യാഥാവതോ ഞാതേ തേസം ദുക്ഖപടിച്ഛാദകഭാവോ ഉഗ്ഘാടിതോ നാമ ഹോതി സങ്ഖാരാനം നിരന്തരം ദുക്ഖാഭിതുന്നതായ പാകടഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖലക്ഖണം യാഥാവസരസതോ ഉപട്ഠാതീ’’തി. നാനാധാതുയോതി നാനാവിധാ പഥവീആദിധാതുയോ നാനാവിധേ സഭാവധമ്മേ. വിനിബ്ഭുജിത്വാതി ‘‘അഞ്ഞാ പഥവീധാതു, അഞ്ഞാ ആപോധാതൂ’’തിആദിനാ, ‘‘അഞ്ഞോ ഫസ്സോ, അഞ്ഞാ വേദനാ’’തിആദിനാ ച വിസും വിസും കത്വാ. ഘനവിനിബ്ഭോഗേ കതേതി സമൂഹഘനേ, കിച്ചാരമ്മണഘനേ ച പഭേദിതേ. യാ ഹേസാ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപത്ഥദ്ധേസു സമുദിതേസു രൂപാരൂപധമ്മേസു ഏകത്താഭിനിവേസവസേന അപരിമദ്ദിതസങ്ഖാരേഹി ഗയ്ഹമാനാ സമൂഹഘനതാ, തഥാ തേസം തേസം ധമ്മാനം കിച്ചഭേദസ്സ സതിപി പടിനിയതഭാവേ ഏകതോ ഗയ്ഹമാനാ കിച്ചഘനതാ, തഥാ സാരമ്മണധമ്മാനം സതിപി ആരമ്മണകരണഭേദേ ഏകതോ ഗയ്ഹമാനാ ആരമ്മണഘനതാ ച, താ ധാതൂസു ഞാണേന വിനിബ്ഭുജിത്വാ ദിസ്സമാനാ ഹത്ഥേന പരിമജ്ജിയമാനോ ഫേണപിണ്ഡോ വിയ വിലയം ഗച്ഛന്തി, ‘‘യഥാപച്ചയം പവത്തമാനാ സുഞ്ഞാ ഏതേ ധമ്മാ ധമ്മമത്താ’’തി അനത്തലക്ഖണം പാകടതരം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘നാനാധാതുയോ…പേ… ഉപട്ഠാതീ’’തി.

൭൪൦. ധുവഭാവപടിക്ഖേപതോ ന നിച്ചന്തി അനിച്ചം, ഖന്ധപഞ്ചകം. യഥാഹ ‘‘രൂപം ഖോ, രാധ, അനിച്ചം, വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ച’’ന്തി (സം. നി. ൩.൧൭൨). തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്തഭാവാ’’തി ആഹ. ഉപ്പാദോ നിബ്ബത്തിലക്ഖണം, വയോ വിപരിണാമലക്ഖണം, അഞ്ഞഥത്തം ജരാ, തേസം സബ്ഭാവതോതി അത്ഥോ. ഹുത്വാ അഭാവതോതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ വിനസ്സനതോ. ഏത്ഥ ച പുരിമേന ജാതിജരാമരണസബ്ഭാവതോ അനിച്ചന്തി ദസ്സേതി, ദുതിയേന പാകഭാവവിദ്ധംസാഭാവതോ. യസ്സ ഭാവേന ഖന്ധപഞ്ചകം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വുച്ചതി, തം അനിച്ചലക്ഖണന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഉപ്പാദവയഞ്ഞഥത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. തേന ഹി തം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി ലക്ഖീയതി. ആകാരവികാരോതി ആകാരവികതി. അഭാവാകാരോ ഹി വികതിരൂപേന ലബ്ഭതി, വിരൂപത്താ ന ഉപ്പാദാകാരോ. ആകാരവികാരോതി വാ ആകാരവിസേസോ. ഹുത്വാ അഭാവോ ഹി പാകഭാവതോ ഭിന്നോ വിദ്ധംസാഭാവത്താ തത്ഥ ച അനിച്ചലക്ഖണം നിരുള്ഹം. അനിച്ചാകാരോ ഹി ദുക്ഖാനത്താകാരേഹി വിയ ഉപ്പാദാകാരതോ ച വിസിട്ഠോ. തഥാ ഹി സദ്ദസ്സ വിദ്ധംസാഭാവോ സങ്ഖതഭാവേനപി സാധീയതി.

സങ്ഖതഭാവോ ച അത്ഥതോ ഉപ്പാദവന്തതാ. ഉപ്പാദോ ച പാകഭാവസാധിതാ ധരമാനാവത്ഥാ. ഇമിനാ നയേന ദുക്ഖാനത്താലക്ഖണാനി വേദിതബ്ബാനി. അപിച യഥാ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ അനിച്ചന്തി നിച്ചാകാരപടിക്ഖേപതോ യഥാവുത്തോ അഭാവാകാരസങ്ഖാതോ അനിച്ചാകാരോ അനിച്ചലക്ഖണം, ഏവം സുഖപടിക്ഖേപതോ ദുക്ഖന്തി സുഖാകാരപടിക്ഖേപതോ അഭിണ്ഹപടിപീളനാകാരസങ്ഖാതോ ദുക്ഖാകാരോ ദുക്ഖലക്ഖണം, തഥാ അത്തപടിക്ഖേപതോ അനത്താതി അത്താകാരപടിക്ഖേപതോ അവസവത്തനാകാരസങ്ഖാതോ അനത്താകാരോ അനത്തലക്ഖണന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേ യിമേ തയോപി ആകാരാ അസഭാവധമ്മത്താ ഖന്ധപരിയാപന്നാ ന ഹോന്തി. ഖന്ധേഹി വിനാ അനുപലബ്ഭനീയതോ ഖന്ധവിനിമുത്താപി ന ഹോന്തി. ഖന്ധേ പന ഉപാദായ വോഹാരവസേന ലബ്ഭമാനാ തദാദീനവവിഭാവനായ വിസേസകാരണഭൂതാ തജ്ജാപഞ്ഞത്തിവിസേസാതി വേദിതബ്ബാ.

തയിദം സബ്ബമ്പീതി യഥാവുത്തലക്ഖണത്തയഞ്ചേവ ലക്ഖിതബ്ബഞ്ച ഖന്ധപഞ്ചകം. ‘‘ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാഞാണേന യാഥാവസരസതോ സല്ലക്ഖേതീ’’തി ഇദം തദത്ഥേ തബ്ബോഹാരവസേന വുത്തം. ഉദയബ്ബയഞാണത്ഥഞ്ഹി ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാ ‘‘ഉദയബ്ബയഞാണ’’ന്തി കഥിതാ. ന ഹി ഉദയബ്ബയഞാണം ദുക്ഖലക്ഖണാദിവിസയം. തബ്ബിസയത്തേ വാ ഉദയബ്ബയഞാണമേവ ന സിയാ, ഉദയബ്ബയഞാണം പന തിക്ഖം, വിസദഞ്ച കാതുകാമേന ലക്ഖണത്തയതീരണമേവ കാതബ്ബം. പരികമ്മസദിസഞ്ഹേതം തസ്സ. ഏസ നയോ സേസഞാണേസുപീതി.

ഉപക്കിലേസവിമുത്തഉദയബ്ബയഞാണം നിട്ഠിതം.

ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൪൧. വഹതീതി പവത്തതി. ഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവോ ഭാവനായ പഗുണഭാവേന. പഗുണാ ച ഭാവനാ വിക്ഖേപാഭാവതോ ആരമ്മണേ അപ്പിതാ വിയ പവത്തതീതി ഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവേന സങ്ഖാരാനം ലഹുഉപട്ഠാനതാ ദസ്സിതാ. സങ്ഖാരേസു പന ഉദയബ്ബയവസേന ലഹും ലഹും ഉപട്ഠഹന്തേസു ഉദയദസ്സനഞ്ച ‘‘ഉപ്പാദവതോ വിനാസോ’’തി യാവദേവ വയദസ്സനത്ഥം തസ്സ നിബ്ബിദാവഹത്താതി വയേ ഏവസ്സ ആഭോഗസമന്നാഹാരോ മനസികാരോ പവത്തതി, തേന ഉപ്പാദാദിം മുഞ്ചിത്വാ വയമേവാരബ്ഭ ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദം വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപ്പാദന്തി നിബ്ബത്തിവികാരം. ഠിതിന്തി ഠിതിപ്പത്തം, ജരന്തി അത്ഥോ. പവത്തന്തി ഉപാദിന്നകപ്പവത്തം. നിമിത്തന്തി സങ്ഖാരനിമിത്തം. യം സങ്ഖാരാനം സമുദയാദിഘനവസേന, സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സവിഗ്ഗഹാനം വിയ ഉപട്ഠാനം, തം സങ്ഖാരനിമിത്തം. കേചി പന ‘‘പവത്തം നാമ സങ്ഖാരാനം അവിച്ഛേദേന പവത്തനം ഉപ്പാദോവ, നിമിത്തം നാമ ഉപ്പന്നാനം വിജ്ജമാനതാ ഠാനപരമ്പരാ, തസ്മാ ഉപ്പാദമേവ ഗണ്ഹാതി ചേ, പവത്തം ഗണ്ഹാതി നാമ. ഠിതിംയേവ ഗണ്ഹാതി ചേ, നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി നാമാ’’തി വദന്തി, തം ‘‘ഉപ്പാദം വാ’’തിആദിവചനേന വിരുജ്ഝതി. ന ഹി അസതി ഭേദേ വികപ്പോ യുത്തോ. ന സമ്പാപുണാതി അഗ്ഗഹണതോ. കിം പന സമ്പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘ഖയ…പേ… സന്തിട്ഠതീ’’തി. തത്ഥ നിരോധസദ്ദോ അനുപ്പാദേപി ദിസ്സതീതി ഭേദസദ്ദേന വിസേസിതം, ഭേദസദ്ദോ വിസേസവാചകോപി ഹോതീതി വയസദ്ദേന വിസേസിതം, സോപി അനിരോധവാചകോപി അത്ഥീതി ഖയസദ്ദേന വിസേസിതം, ഖയവയഭേദസങ്ഖാതേ ഖണികനിരോധേതി അത്ഥോ. സതി സന്തിട്ഠതീതി സതിസീസേന ഞാണമാഹ. ഏതസ്മിം ഠാനേതി ഉപക്കിലേസവിനിമുത്തസ്സ ഉദയബ്ബയഞാണസ്സ തിക്ഖഭാവാപത്തിയം വുത്തനയേന ഉദയമ്പി മുഞ്ചിത്വാ വയസ്സേവ മനസികാരകാലേ.

ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതി രൂപവേദനാദിആരമ്മണം ഖയവയവസേനേവ പടിസങ്ഖായ. യകാരലോപേന ഹി നിദ്ദേസോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮, ൪൦൫) വിയ. യഥാവുത്തസ്സ വാ ആരമ്മണസ്സ ഖയവയഭേദവസേന പടിസങ്ഖാ ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ. ഭങ്ഗാനുപസ്സനേതി യോ തദാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗോ, തസ്സ അനുപസ്സനേ. പഞ്ഞാതി പകാരതോ ജാനനാ. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഇദാനേവ സംവണ്ണീയതി.

൭൪൨. യം കിഞ്ചി ആരമ്മണന്തി രൂപം യാവ ജരാമരണന്തി വിപസ്സിതബ്ബഭാവേന ഗഹിതം സബ്ബം സങ്ഖാരഗതമാഹ. പടിസങ്ഖാനം നാമ ജാനനം, തഞ്ച ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ അധിപ്പേതത്താ ഭങ്ഗതോ ദസ്സനമേവാതി ആഹ ‘‘ജാനിത്വാ ഖയതോ വയതോ ദിസ്വാതി അത്ഥോ’’തി. തസ്സ ഞാണസ്സാതി സമ്ബന്ധോ.

രൂപാരമ്മണമേവ രൂപാരമ്മണതാ യഥാ ‘‘ദേവോ ഏവ ദേവതാ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘രൂപാരമ്മണം ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. രൂപാരമ്മണതാതി വാ ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ രൂപാരമ്മണഭാവേ’’തി ആഹ. അപരേന ചിത്തേന ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീതി വിപസ്സനാവിസയം ഭങ്ഗാനുപസ്സനമാഹ. ഏവഞ്ഹി ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ പഗുണാ ഹോതി, ആരമ്മണഞ്ചസ്സ വിഭൂതതരം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ഞാതന്തി ആരമ്മണമാഹ അനുപസ്സനാവസേന ഞാതത്താ. ഞാണന്തി അനുപസ്സനാഞാണം. ഉഭോപി വിപസ്സതീതി തദുഭയമ്പി ഖയതോ വയതോ വിപസ്സതീതി. അയം ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – രൂപസ്സ യാവ ജരാമരണസ്സ ഖയതോ വയതോ ദസ്സനം ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതം, ദസ്സനകഞാണസ്സ ഖയതോ വയതോ ദസ്സനം ആരമ്മണപടിസങ്ഖായ ഭങ്ഗസ്സ അനുപസ്സനന്തി ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞാ. പുരിമം വാ തദഭാവേ അഭാവതോ പച്ഛിമായം പക്ഖിപിത്വാ പച്ഛിമാ ഏവ പഞ്ഞാ വിപസ്സനേ ഞാണന്തി.

ഏത്ഥാതി ‘‘തസ്സ ചിത്തസ്സ…പേ… ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ. അനേകേഹി ആകാരേഹീതി അനിച്ചതോ അനുപസ്സനാദീഹി അനേകേഹി ആകാരേഹി. അനു-സദ്ദോ ‘‘ഭിയ്യോ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേതി ആഹ ‘‘പുനപ്പുനം പസ്സതീ’’തി.

ഇധ സങ്ഖതധമ്മോ നാമ ജാതിജരാമരണപകതികോ, തസ്സ ജാതി ആദികോടി, ജരാ മജ്ഝിമകോടി, മരണം ഓസാനകോടി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഉപ്പാദാദിതിവിധമ്പി സങ്ഖതലക്ഖണതായ അനിച്ചലക്ഖണം, തഥാപി ജാതിജരാസു ദിട്ഠാസു ന തഥാ അനിച്ചലക്ഖണം പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി യഥാ വയക്ഖണേതി ആഹ ‘‘ഭങ്ഗോ നാമ അനിച്ചതായ പരമാ കോടീ’’തി, ഉത്തമാ കോടി പരിയോസാനകോടീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ജരാധമ്മം, മരണധമ്മമേവ ച ജായതീതി ജാതി അനിച്ചതായ ആദി കോടി, തഥാ ജാതിധമ്മം, മരണധമ്മമേവ ച ജീരതീതി ജരാ മജ്ഝിമാ കോടി, ജാതിധമ്മം, ജരാധമ്മമേവ ച ഭിജ്ജതീതി ഭങ്ഗോ പരമാ കോടീതി. അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീതി ന കലാപതോ സമ്മസന്തോ വിയ ‘‘അനിച്ചം ഖയട്ഠേനാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൮) അനുമാനവസേന, നാപി ആരദ്ധവിപസ്സകോ വിയ ഉദയഗ്ഗഹണപുബ്ബകവയദസ്സനവസേന, അഥ ഖോ ഉദയബ്ബയഞാണാനുഭാവേന പച്ചക്ഖതോ ഉപട്ഠിതേസു ഉദയവയേസു വുത്തനയേന ഉദയം മുഞ്ചിത്വാ ഭങ്ഗദസ്സനവസേനേവ അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, ഏവം അനുപസ്സതോ പനസ്സ നിച്ചഗാഹസ്സ ലേസോപി നത്ഥീതി ആഹ ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി. തഥാ ഹേസ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീതി വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അനിച്ചതോ ഏവ അനുപസ്സതീ’’തി ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി തേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി വുത്തം. ന ചേത്ഥ ദുക്ഖതോ അനുപസ്സനാദിനിവത്തനമാസങ്കിതബ്ബം പടിയോഗീനിവത്തനപരത്താ, ഏവ-കാരസ്സ ഉപരി ദേസനാരുള്ഹത്താ ച താസം. ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അനിച്ചതോ താവ അനുപസ്സനാ ഭങ്ഗാനുപസ്സകസ്സ യുത്താ ‘‘ഭങ്ഗോ നാമ അനിച്ചതായ പരമാ കോടീ’’തി, ദുക്ഖാദിതോ പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖത്താ’’തിആദി. ഏതേന യം അനിച്ചം, തം ഏകന്തതോ ദുക്ഖം അനത്താ, തതോ ച ന അഭിനന്ദനിയാദിരൂപം. തസ്മാ ഉപരി നിബ്ബത്തേതബ്ബതോ ഞാണപരികമ്മത്ഥഞ്ച ഇതരാസമ്പി ഛന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന അനുപസ്സതീതി ദസ്സേതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോതിആദിനാ വിസും ദസ്സനകിച്ചം നത്ഥി, ഭങ്ഗദസ്സനേനേവ സബ്ബം ദിട്ഠം ഹോതീ’’തി വദന്തി, തം ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ മത്ഥകപ്പത്തിയം യുത്തം, തതോ പന പുബ്ബഭാഗേ അനേകാകാരവോകാരാ അനുപസ്സനാ ഇച്ഛിതബ്ബാവ. അഞ്ഞഥാ ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീ’’തിആദികാ (പടി. മ. ൧.൫൧) പാളി, ‘‘അനേകേഹി ആകാരേഹി പുനപ്പുനം പസ്സതീ’’തി ആഗതാ തസ്സാ അട്ഠകഥാ ച വിരോധിതാ സിയാ. തദേവ അനിച്ചതോ ദിട്ഠമേവ സബ്ബസങ്ഖാരഗതം.

ന തം അഭിനന്ദിതബ്ബന്തി തം സങ്ഖാരഗതം തണ്ഹാദിട്ഠാഭിനന്ദനവസേന ‘‘ഏതം മമ, ഏസോ മേ അത്താ’’തി ന അഭിനന്ദിതബ്ബം. ന തത്ഥ രഞ്ജിതബ്ബന്തി തത്ഥ സങ്ഖാരഗതേ രഞ്ജനവസേന ന പവത്തിതബ്ബം, കാമരാഗോ, ഭവരാഗോ വാ ന പവത്തേതബ്ബോതി അത്ഥോ. രാഗം നിരോധേതീതി രാഗം വിക്ഖമ്ഭനനിരോധം പാപേതി, വിക്ഖമ്ഭേതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ലോകികേനേവ താവ ഞാണേനാ’’തി. സതി ച വിക്ഖമ്ഭനേ കഥം സമുദയോതി ആഹ ‘‘നോ സമുദേതി, സമുദയം ന കരോതീ’’തി.

ഏവം വിരത്തോതി ഏവം ഭങ്ഗാനുപസ്സനാനുസാരേന വിരത്തോ. യഥാ ദിട്ഠം സമ്പതി ഉപട്ഠിതം സങ്ഖാരഗതം നിരോധേതി നിരോധം മനസി കരോതി, അദിട്ഠമ്പി അതീതാനാഗതം അന്വയഞാണവസേന യഥാ ഇദം ഏതരഹി, ഏവം ഇതരേപീതി അനുമിനന്തോ നിരോധേതി മനസികതസ്സാപി നിരോധം കരോതി. നോ സമുദേതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ, നോ സമുദയം മനസി കരോതീതി അത്ഥോ.

ഏവം പടിപന്നോതി ഏവം വുത്തപ്പകാരേന അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന പടിപന്നോ. സദ്ധിം ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസാനം പരിച്ചജനതോതി ഖന്ധേഹി, അഭിസങ്ഖാരേഹി ച സഹ കിലേസാനം പജഹനതോ. കിലേസേ ഹി പജഹന്തോ തന്നിമിത്തകകമ്മം, തതോ നിബ്ബത്തനകേ ഖന്ധേ ച പജഹതി നാമ. സങ്ഖതദോസദസ്സനേനാതി സങ്ഖതധമ്മേസു അനിച്ചദുക്ഖതാദിആദീനവദസ്സനേന. തബ്ബിപരീതേതി നിച്ചസുഖാദിസഭാവേ. തന്നിന്നതായാതി തദധിമുത്തതായ. പടിനിസ്സഗ്ഗസദ്ദോ പരിച്ചാഗത്ഥോ, പക്ഖന്ദനത്ഥോ ചാതി പടിനിസ്സഗ്ഗസ്സ ദുവിധതാ വുത്താ. തത്ഥ പക്ഖന്ദനം അധിമുച്ചനം. യഥാവുത്തേനാതി തദങ്ഗാദിപ്പഹാനപ്പകാരേന, തന്നിന്നപ്പകാരേന ച. നിബ്ബത്തനവസേനാതി ഉപ്പാദനവസേന. നിബ്ബത്തേന്തോ ഹി കിലേസേ ആദിയതീതി തേ അനിബ്ബത്തേന്തോ കിലേസേ ന ആദിയതി നാമ. അദോസദസ്സിതാവസേനാതി ദോസാനം അദസ്സാവിഭാവേന. സങ്ഖതാരമ്മണം ആദിയതീതി യോജനാ. അനാദീനവദസ്സിതായ ഹി സങ്ഖാരേ ആദിയതീതി ആദീനവദസ്സിതായ തേ ന ആദിയതി ന ഗണ്ഹാതി.

൭൪൩. അസ്സാതി യോഗിനോ. തേഹി ഞാണേഹീതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദിഞാണേഹി. തന്തി പഹാനം. നിച്ചസഞ്ഞന്തി നിച്ചഗാഹം, സഞ്ഞാസീസേന നിദ്ദേസോ. സുഖസഞ്ഞം അത്തസഞ്ഞന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സപ്പീതികം തണ്ഹന്തി സഉപ്പിലാവിതം അഭിപത്ഥനം.

൭൪൪. ‘‘വത്ഥുസങ്കമനാ’’തി ഏത്ഥ വിപസ്സനായ പവത്തിട്ഠാനഭാവതോ രൂപാദിആരമ്മണം ‘‘വത്ഥൂ’’തി അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘രൂപസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സങ്കമനാതി വിപസ്സനാഭാവസാമഞ്ഞതോ ഏകത്തനയേന വുത്തം, അഞ്ഞഥാ അഞ്ഞദേവ രൂപഭങ്ഗവിസയം ഞാണം, അഞ്ഞദേവ തദാരമ്മണചിത്തഭങ്ഗവിസയന്തി കുതോ സങ്കമനാ. പഞ്ഞാവിവട്ടനായപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ഞായാതി ഉദയബ്ബയദസ്സനവസേന പവത്തമാനായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ. വയസ്സേവ ഗഹണവസേന ഉദയതോ വിനിവട്ടനാ. തേനാഹ ‘‘ഉദയം പഹായ വയേ സന്തിട്ഠനാ’’തി. ‘‘അനന്തരമേവ ആവജ്ജനസമത്ഥതാ’’തി ഇമിനാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ പഗുണബലവഭാവമാഹ.

൭൪൫. ഉഭോതി ദിട്ഠാദിട്ഠഭാവേന ദ്വേപി ആരമ്മണാനി. ഏകവവത്ഥനാതി ഖണഭങ്ഗുരതായ സമാനാതി വവത്ഥാപനാ.

സംവിജ്ജമാനമ്ഹീതി പച്ചക്ഖതോ ഉപലബ്ഭമാനേ പച്ചുപ്പന്നേ. വിസുദ്ധദസ്സനോതി ഭങ്ഗദസ്സനസ്സ പരിബന്ധവിധമനേന വിസുദ്ധഞാണോ, സുവിസുദ്ധഭങ്ഗദസ്സനോതി അത്ഥോ. തദന്വയം നേതീതി തസ്സ പച്ചുപ്പന്നസങ്ഖാരഭങ്ഗദസ്സിനോ ഞാണസ്സ അന്വയം അനുഗതഭൂതം ഞാണം പവത്തേതി. കത്ഥ പന പവത്തേതീതി ആഹ ‘‘അതീതനാഗതേ’’തി, അതീതേ, അനാഗതേ ച സങ്ഖാരഗതേ. സബ്ബേപീതിആദി തസ്സ പവത്തനാകാരദസ്സനം.

ഭങ്ഗസങ്ഖാതേ നിരോധേ, ന നിബ്ബാനസങ്ഖാതേതി അധിപ്പായോ. ഏസാതി യാ ആരമ്മണന്വയേന ഉഭോ ദിട്ഠാദിട്ഠേ ഖണഭങ്ഗുരതായ ഏകഭാവേന വവത്ഥാപനാ, ഏസാ വയലക്ഖണേ വിപരിണാമലക്ഖണേ വിപസ്സനാ ഭങ്ഗാനുപസ്സനാതി അത്ഥോ.

൭൪൬. ആരമ്മണഞ്ച പടിസങ്ഖാതിആദി ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ ദള്ഹീകരണം. തയിദം ഭങ്ഗദസ്സനം സങ്ഖാരാനം അവസവത്തനാവബോധനേന അനത്തലക്ഖണപടിവേധായാതി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഞ്ഞതോ ച ഉപട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. ആരമ്മണസ്സ ഹി ഭങ്ഗാരമ്മണചിത്തസ്സ ച ഭങ്ഗമനുപസ്സതോ വിസേസതോ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ’’ന്തിആദി.

ന ചത്ഥി അഞ്ഞോതി ഏത്ഥ ഇമസ്മിം ലോകേ അഞ്ഞോ ഖന്ധവിനിമുത്തോ അത്താ നാമ കോചി നത്ഥി. തേസം ഖയം പസ്സതീതി തേസം ധമ്മാനം ഖണേ ഖണേ ഉപട്ഠഹന്തം ഭങ്ഗം പസ്സതി. യഥാവുത്തായ അപ്പമാദപടിപത്തിയാ അപ്പമത്തോ. യഥാ കിം? മണിംവ വിജ്ഝം വജിരേന യോനിസോ യഥാ നാമ കുസലോ പുരിസോ ഉപായേന മണിം വിജ്ഝന്തോ മണിസ്സ ഛിദ്ദമേവ പസ്സതി മനസി കരോതി, ന മണിസ്സ വണ്ണാദിം, ഏവമേവ സങ്ഖാരാനം നിരന്തരം ഭങ്ഗമേവ യോനിസോ മനസി കരോതി, ന സങ്ഖാരേതി അധിപ്പായോ. യഥാ വാ വജിരേന മണിം വിജ്ഝന്തസ്സ വിദ്ധട്ഠാനം ന പുന രുഹതി, ഏവം വജിരസദിസേന ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണേന ഭങ്ഗേ ദിട്ഠേ ന പുന നിച്ചഗാഹോ രുഹതി, ഏവം ഭങ്ഗമേവ പസ്സതീതി അത്ഥോ.

യാ ച ആരമ്മണപടിസങ്ഖാതി ‘‘രൂപാരമ്മണതാ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഭിജ്ജതി, തം ആരമ്മണം പടിസങ്ഖാ’’തി (പടി. മ. ൧.൫൧) ഏവമാഗതാ യാ ച ആരമ്മണപടിസങ്ഖാ, ‘‘തസ്സ ചിത്തസ്സ ഭങ്ഗം അനുപസ്സതീ’’തി ഏവം വുത്താ യാ ച ഭങ്ഗാനുപസ്സനാ, ‘‘സങ്ഖാരാവ ഭിജ്ജന്തി, തേസം ഭേദോ മരണം, ന അഞ്ഞോ കോചി അത്ഥീ’’തി ഏവം വുത്തം യഞ്ച സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം, അയം ഏവം തിധാ വുത്താപി അധിപഞ്ഞാവിപസ്സനാ നാമാതി അത്ഥോ.

൭൪൭. അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസൂതി അനിച്ചദുക്ഖാനത്താനുപസ്സനാസു. നിബ്ബിദാദീസൂതി നിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാസു. തയോ ഉപട്ഠാനേതി അനിച്ചാദിവസേന തിവിധേ ഉപട്ഠാനേ. ഖയതോ വയതോ ഉപട്ഠാനഞ്ഹി അനിച്ചതോ ഉപട്ഠാനം, ഭയതോ ഉപട്ഠാനം ദുക്ഖതോ, സുഞ്ഞതോ ഉപട്ഠാനം അനത്തതോതി. ദിട്ഠീസൂതി ദിട്ഠിനിമിത്തം ന വേധതി. താ ഹി അസംഹീരതായ ന ചലതി.

൭൪൮. ദുബ്ബലഭാജനസ്സ വിയാതി തിന്തആമമത്തികാഭാജനസ്സ വിയ ഭേദമേവ പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥ ച ദുബ്ബലഭാജനൂപമാ സരസഭിദുരതാദസ്സനത്ഥം, വിപ്പകിരിയമാനസുഖുമരജൂപമാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസമ്ബന്ധതാദസ്സനത്ഥം, ഭിജ്ജിയമാനതിലൂപമാ ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനകഭാവദസ്സനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബാ. ഭേദമേവാതി വിനാസമേവ പസ്സതി ഉപ്പാദാദീനം അഗ്ഗഹണതോ. ഏവമേവാതി യഥാ ഉദകബുബ്ബുളകാനി ഉദകതലാദിപച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നാനി ന ചിരട്ഠിതികാനി സീഘം സീഘം ഭിജ്ജന്തി, ഏവമേവ സബ്ബേ രൂപാരൂപധമ്മാ കമ്മാദിപച്ചയം പടിച്ച ഉപ്പന്നാ ഖണട്ഠിതികാ സീഘം സീഘം ഭിജ്ജന്തീതി ഭേദമേവ പസ്സതി. തുരിതതുരിതഞ്ഹി നേസം ഭേദദസ്സനത്ഥം ‘‘ഭിജ്ജന്തി ഭിജ്ജന്തീ’’തി ആമേഡിതവചനം.

മരീചിപി ഇത്തരകാലികാവ, നിസ്സയപബന്ധവസേന പന ചിരതരുപട്ഠാനന്തി ‘‘യഥാ പസ്സേ മരീചിക’’ന്തി വുത്തം, ന അയാഥാവുപട്ഠാനതോവ. ലോകന്തി ഖന്ധലോകം. മച്ചുരാജാ ന പസ്സതി അരഹത്താധിഗമേന പുനബ്ഭവാഭാവതോ.

൭൪൯. ഭവദിട്ഠിപ്പഹാനന്തി സസ്സതദിട്ഠിയാ വിക്ഖമ്ഭനം. ന ഹി നിരന്തരം ഭങ്ഗമേവ പസ്സതോ സസ്സതദിട്ഠിയാ അവസരോ അത്ഥി. തതോ ഏവ ജീവിതേ നിരാലയത്താ ജീവിതനികന്തിപരിച്ചാഗോ. സദാതി സബ്ബകാലം രത്തിന്ദിവം. ഭാവനായ യുത്തപ്പയുത്തതാ. ഇച്ഛാചാരാനം ദൂരീഭാവതോ വിസുദ്ധാജീവിതാ. ഉസ്സുക്കപ്പഹാനം കിച്ചാകിച്ചേസു അബ്യാവടതാ തിബ്ബസംവേഗത്താ. വിഗതഭയതാ കുതോചിപി നിബ്ഭയതാ അത്തസിനേഹാഭാവതോ. ഖന്തിസോരച്ചപടിലാഭോ അനിച്ചതായ സുദിട്ഠത്താ. പന്തസേനാസനേസു അധികുസലേസു ച അരതിയാ, കാമഗുണേസു രതിയാ ച സഹനതോ അഭിഭവനതോ അരതിരതിസഹനതാ.

ഇമാനി അട്ഠഗ്ഗുണമുത്തമാനീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. മ-കാരോ ച പദസന്ധികരോ, ഭവദിട്ഠിപ്പഹാനാദികേ ഇമേ അട്ഠ ഉത്തമാനിസംസേതി അത്ഥോ. തഹിന്തി തത്ഥ ഭങ്ഗാനുപസ്സനായന്തി അത്ഥോ.

ഭങ്ഗാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

ഭയതുപട്ഠാനഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൫൦. സബ്ബസങ്ഖാരാനന്തി തേഭൂമകാനം സബ്ബസങ്ഖാരാനം. അധികാരവസേന ഹി പദേസസബ്ബവിസയോ ഇധ സബ്ബസദ്ദോ. ആസേവന്തസ്സാതി ആദരവസേന സേവന്തസ്സ പവത്തേന്തസ്സ. ഭാവേന്തസ്സാതി വഡ്ഢേന്തസ്സ ബ്രൂഹേന്തസ്സ. ബഹുലീകരോന്തസ്സാതി പുനപ്പുനം കരോന്തസ്സ യുഞ്ജന്തസ്സ. പഭേദകാതി ഖണേ ഖണേ ഭിജ്ജനവസേന പഭേദകാ. ആജീവികാ ബ്യാധിആദിനിമിത്തം മരിതുകാമസ്സ, അമരിതുകാമസ്സാപി സൂരസ്സ ഭായിതബ്ബമ്പി ന ഭയതോ ഉപട്ഠാതീതി ‘‘സുഖേന ജീവിതുകാമസ്സ ഭീരുകപുരിസസ്സാ’’തി വുത്തം. യഥാ ഭീരുകജാതികസ്സ സീഹാദയോ സന്താസനിമിത്തം ഭയാനകഭാവതോ, തഥാ യോഗിനോ ഭങ്ഗതോ ദിസ്സമാനാ സങ്ഖാരാതി ആഹ ‘‘സീഹ…പേ… ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി. പച്ചുപ്പന്നാതി അദ്ധാപച്ചുപ്പന്നാ ഓളാരികാ ദീഘതരപബന്ധാ, ഖണപച്ചുപ്പന്നാ സുഖുമതരാ ഇത്തരകാലാ, സന്തതിപച്ചുപ്പന്നാ മജ്ഝിമാ ഇധ ആദിതോ പരിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. ഭയതോ ഭായിതബ്ബതോ ഉപതിട്ഠനകേസു ഞാണം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം.

യഥാ ഇത്ഥിയാ പുത്താനം സീസസ്സ ഛിന്നതാ ഛിജ്ജമാനതാ ഗയ്ഹമാനാ ഭയാവഹാ, ഏവം യോഗിനോ തിയദ്ധഗതാനം സങ്ഖാരാനം നിരോധാ ഗയ്ഹമാനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഏകിസ്സാ കിര ഇത്ഥിയാ’’തിആദി വുത്തം.

യഥാ പൂതിഭൂതം ഓദനാദി ന സഭാവേന തിട്ഠതി വിനസ്സതി, ഏവം യസ്സാ ഇത്ഥിയാ വിജാതവിജാതാ പുത്താ ന ജീവന്തി മരന്തി ഏവ, സാ ‘‘പൂതിപജാ’’തി വുത്താ. പൂതിപജാഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ വിസേസതോ ഗബ്ഭഗതമരണചിന്താദസ്സനേന യോഗിനോ അനാഗതസങ്ഖാരനിരോധസന്നിട്ഠാനദസ്സനത്ഥം. അതീതപച്ചുപ്പന്നസങ്ഖാരനിരോധോ ഹിസ്സ സുപാകടോ ഏവാതി ന സോ ഉപമായ സാധേതബ്ബോ. അന്തിമഭവികസ്സ ച യോഗിനോ സത്തക്ഖത്തും പരമാദിഭാവിനോ അതീതേ ദുക്ഖബഹുതായ, അനാഗതദുക്ഖപരിത്തതായ ച ദസ്സനത്ഥം ബഹുപജാവ ഇത്ഥീ നിദസ്സിതാ.

തത്ഥ യഥാ തസ്സാ നവ പുത്താ മതാ, ഏവം അജ്ഝത്താദിപ്പഭേദാ അതീതാ സങ്ഖാരാ, വുസിതപുബ്ബാ വാ നവ സത്താവാസാ ദട്ഠബ്ബാ, മീയമാനപുത്തോ വിയ പച്ചുപ്പന്നാ സങ്ഖാരാ, പവത്തമാനോ വാ സത്താവാസോ ദട്ഠബ്ബോ. അജാതപുത്തോ വിയ അനാഗതാ സങ്ഖാരാ, ഭാവീ വാ സത്താവാസോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവമവട്ഠിതേ യദേകേ ദസപുത്തമാതരം അഗ്ഗഹേത്വാ നവപുത്തമാതുഗ്ഗഹണം സാത്ഥകന്തി വദന്തി, തദപാഹതം ഹോതി. ദാരകാനം മരണസ്സ ചിരകാലികത്താ മരണാനുസ്സരണന്തി വുത്തം. ഗബ്ഭഗതോ അപ്പച്ചക്ഖതായ ഭാവീപക്ഖേയേവ തിട്ഠതീതി അധിപ്പായേന കുച്ഛിഗതോ അനാഗതസങ്ഖാരട്ഠാനിയോ വുത്തോ. ഏതസ്മിം ഖണേതി ഭങ്ഗദസ്സനമുഖേന സങ്ഖാരാനം ഭയാനകഭാവേന ഉപട്ഠാനക്ഖണേ.

൭൫൧. ന ഭായതി ഞാണസ്സ ഭായനാകാരേന അപ്പവത്തനതോ. പടിഘചിത്തുപ്പാദവസേന ഹി ഭായനം, ഞാണം പന ഭായിതബ്ബവത്ഥും ഭായിതബ്ബന്തി യാഥാവതോ ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘അതീതാ…പേ… തീരണമത്തമേവാ’’തി, തിസ്സോ അങ്ഗാരകാസുയോ അതിതാപേന തിക്ഖമജ്ഝമുദുഭേദാതി അധിപ്പായോ. കാമഭവാദീനഞ്ഹി തിണ്ണം ഭവാനം നിദസ്സനഭാവേന താസം ഗഹണം, തഥാ ഖദിരാദിസൂലത്തയസ്സ അപ്പണീതാദിഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘കേവലം ഹീ’’തിആദി. അസ്സാതി ഞാണസ്സ. ബ്യസനാപന്നാതി നാനാവിധവിപുലാനത്ഥപതിതാ. ഭയതോതി ഭായിതബ്ബതോ.

സങ്ഖാരനിമിത്തന്തി ‘‘സങ്ഖാരാനം സമൂഹാദിഘനവസേന, സകിച്ചപരിച്ഛേദതായ ച സവിഗ്ഗഹാനം വിയ ഉപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തോവായമത്ഥോ. സങ്ഖാരാനം പന തഥാ ഉപട്ഠാനം സങ്ഖാരവിനിമുത്തം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘അതീതാ…പേ… അധിവചന’’ന്തി. മരണമേവാതി ഭങ്ഗമേവ. തേനാതി ഭങ്ഗദസ്സനേന. ഖണേ ഖണേ ഭങ്ഗമേവ പസ്സതോ ഹി നിമിത്തസഞ്ഞിതം സങ്ഖാരഗതം അനിച്ചതായ വുത്തനയേന സപ്പടിഭയം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. പവത്തം നാമ കാമം സബ്ബാ ഭവപവത്തി, മത്ഥകപ്പത്തായ പന ഭങ്ഗാനുപസ്സനായ സബ്ബഭവേസു അഭിണ്ഹസമ്പടിപീളനസ്സ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠാനതോ സന്തസുഖാഭിമതാപി ഭവാ ദുക്ഖസഭാവതായ ഭയതോ ഉപട്ഠഹന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പവത്തന്തി രൂപാരൂപഭവപവത്തീ’’തിആദി വുത്തം. ഉഭയന്തി നിമിത്തം, പവത്തഞ്ച. ദ്വയമ്പി ഹി തം അത്തസുഞ്ഞമേവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹതീതി.

ഭയതുപട്ഠാനഞാണം നിട്ഠിതം.

ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൫൨. താണന്തി സങ്ഖാരഹേതുകാ അനത്തതോ രക്ഖണം. നേവ പഞ്ഞായതി സബ്ബഭവാദീനം സാദീനവതായ ഏകസദിസത്താ. ലേണന്തി തസ്സ പരിഹരണതാണായ ഉപലീയനം. ഗതീതി തദത്ഥം ഗന്തബ്ബട്ഠാനം. പടിസരണന്തി തസ്സേവ പടിസരണട്ഠാനം. പത്ഥനാതി ആസീസനാ ന ഹോതി. ഏതേന ‘‘നേതം മമാ’’തി തണ്ഹാഗാഹാഭാവമാഹ. പരാമാസോതി ദിട്ഠിപരാമാസോ. തേന ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി ദിട്ഠിഗാഹാഭാവമാഹ. തണ്ഹാഗാഹാഭാവേനേവ ചേത്ഥ ‘‘ഏസോഹമസ്മീ’’തി മാനഗാഹാഭാവോപി വുത്തോയേവ ഹോതി, വാ-സദ്ദഗ്ഗഹണേന വാ.

ഇദാനി പത്ഥനാദീനമഭാവേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തയോ ഭവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തയോ ഭവാ അങ്ഗാരകാസുയോ വിയ ജാതിആദിദുക്ഖാധിട്ഠാനഭാവേന മഹാഭിതാപതായ. ചത്താരോ മഹാഭൂതാ കട്ഠമുഖപൂതിമുഖഅഗ്ഗിമുഖസത്ഥമുഖസങ്ഖാതാ ഘോരവിസആസീവിസാ വിയ കായസ്സ ഥദ്ധതാവിസ്സന്ദനദാഹച്ഛേദദുക്ഖവിധാനതോ വിസേസതോ, അവിസേസതോ പന ആസയതോ, വിസവികാരതോ, അനത്ഥദാനതോ, ദുരുപചാരതോ, ദുരാസദതോ, അകതഞ്ഞുതോ, അവിസേസകാരിതോ, അനേകാദീനവൂപദ്ദവതോ ച. ‘‘ചത്താരോ ആസീവിസാ ഉഗ്ഗതേജാ ഘോരവിസാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതുന്നേതം മഹാഭൂതാനം അധിവചന’’ന്തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) ഹി വുത്തം. പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏകക്ഖന്ധഭേദേ അഞ്ഞക്ഖന്ധാനവട്ഠാനതോ. അഞ്ഞമഞ്ഞാഘാതനതോ, മരണദുക്ഖാവഹനതോ ച ഉക്ഖിത്താസികവധകാ വിയ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ഉക്ഖിത്താസികോ വധകോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നേതം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അധിവചന’’ന്തി. ഛ അജ്ഝത്തികായതനാനി അത്തത്തനിയഭാവേന ഗഹിതാനിപി തതോ രിത്തഭാവതോ സുഞ്ഞഗാമോ വിയ ഭോജനാദിഗയ്ഹുപഗമേത്ഥ അത്ഥീതി പവിട്ഠസുഞ്ഞഗാമോ വിയ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘സുഞ്ഞഗാമോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം അജ്ഝത്തികാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖുതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ഉപപരിക്ഖേയ്യ, രിത്തകഞ്ഞേവ ഖായതി, തുച്ഛകഞ്ഞേവ ഖായതി, സുഞ്ഞകഞ്ഞേവ ഖായതീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൩൮) –

ആദി. ഛ ബാഹിരായതനാനി ഗാമഘാതകചോരാ വിയ സബ്ബഥാപി ഘാതകഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘ചോരാ ഗാമഘാതകാതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛന്നേതം ബാഹിരാനം ആയതനാനം അധിവചനം. ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ഹഞ്ഞതി മനാപാമനാപേസു രൂപേസൂ’’തിആദി. രാഗഗ്ഗിആദീഹി ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചക്ഖു, ഭിക്ഖവേ, ആദിത്തം. കേന ആദിത്തം? രാഗഗ്ഗിനാ ദോസഗ്ഗിനാ മോഹഗ്ഗിനാ ജാതിയാ ജരായ മരണേന സോകേഹി പരിദേവേഹി ദുക്ഖേഹി ദോമനസ്സേഹി ഉപായാസേഹീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൮) –

ആദി. സങ്ഖാരാനം ഗണ്ഡാദിസദിസതാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. നിരസ്സാദാതി അസ്സാദേതബ്ബരഹിതാ ദുക്ഖസഭാവത്താ. നിരസാതി സമ്പത്തിരഹിതാ വിപത്തിപരിയോസാനത്താ. സബ്ബത്ഥ യഥാ ഹേട്ഠാ നിരസ്സാദാ നിരസാ മഹാആദീനവരാസിഭൂതാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തീതി സമ്ബന്ധോ, ഏവം ഉപരിപി ‘‘സവാളകമിവ വനഗഹന’’ന്തിആദീസു തം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

സസദ്ദൂലാതി സബ്യഗ്ഘാ. ഗാഹാ കുമ്ഭിലാദയോ. രക്ഖസോ ദകരക്ഖസോ. ‘‘നിരസം നിരസ്സാദ’’ന്തി ഇമിനാ ആദീനവസ്സ അബ്ബോകിണ്ണതം ദസ്സേതി. തഥാ ഹിസ്സ യോഗിനോ സബ്ബേസു ഭവാദീസു സബ്ബേപി സങ്ഖാരാ നിസ്സഗ്ഗതോ നിരന്തരം സപ്പടിഭയാവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. യഞ്ച സപ്പടിഭയം, തം സാദീനവം. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ’’ന്തിആദി.

യന്തി ആദീനവഞാണം. ഇദം വുത്തന്തി ഇദം ദസവത്ഥുകം ദ്വാദസവാരപടിമണ്ഡിതം അന്വയബ്യതിരേകവസേന തസ്സേവ പദഭാജനം പടിസമ്ഭിദായം വുത്തം.

ഉപ്പാദോ ഭയന്തി സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദോ അഖേമട്ഠേന ഭയവത്ഥുതായ ഭയം. ഉപ്പാദമൂലകഞ്ഹി സബ്ബം തം സബ്ബവത്ഥുകന്തി സബ്യസനം. പവത്തം ഭയന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. നത്ഥി ഏതസ്സ ഉപ്പാദോ, ന വാ ഏതസ്മിം അധിഗതേ സങ്ഖാരാനം ആയതിം ഉപ്പാദോതി അനുപ്പാദോ, നിബ്ബാനം. തഞ്ച സബ്ബസോ ഭയാഭാവതോ പരമസ്സാസഭൂതത്താ നിബ്ഭയട്ഠേന ഖേമന്തി. സന്തിപദേതി സബ്ബസങ്ഖാരൂപസമഭൂതേ അമതപദേ. അപ്പവത്തന്തിആദീഹിപി പവത്താദിപടിക്ഖേപമുഖേന നിബ്ബാനമേവ വദതി. പവത്തിയം ആദീനവം ദിസ്വാ തദനന്തരമേവ നിവത്തിയം ആനിസംസദസ്സനവസേന സീഘം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേന്താനം വസേന ‘‘ഉപ്പാദോ ഭയം, അനുപ്പാദോ ഖേമ’’ന്തി തതിയവാരോ വുത്തോ. ഏസേവ നയോ ഛട്ഠവാരാദീസുപി. ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദോ വിസേസോ, ഭയം വിസേസിതബ്ബം സാമഞ്ഞഭാവതോതി സതിപി ദ്വിന്നം പദാനം സമാനാധികരണഭാവേ ലിങ്ഗഭേദോ ഗഹിതോ. യഥാ ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ച’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൫൪; മ. നി. ൩.൩൭൪). ഏസ നയോ ‘‘ഗതി ഭയ’’ന്തിആദീസുപി.

ഉപ്പാദോ സങ്ഖാരാതി ഏത്ഥ പന സബ്ബേസം സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദം സാമഞ്ഞേന ഗഹേത്വാ സങ്ഖാരാ ഭേദതോ വിഹിതാ സബ്ബത്ഥകമേവ തേസം വിഭാഗതോ വിപസ്സിയമാനത്താതി വചനഭേദോ കതോ.

ആയൂഹനം പടിസന്ധിം ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. ഞാണം ആദീനവേ ഇദന്തി ആദീനവേ വിസയഭൂതേ ഇദം പഞ്ചവത്ഥുകം ഞാണം വേദിതബ്ബം. ഞാണം സന്തിപദേതി സന്തിപദേ നിന്നാദിഭാവേന ഠിതം ഇദം ഞാണന്തി അത്ഥോ.

൭൫൩. കമ്മപച്ചയാ പച്ചുപ്പന്നഭവേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം സങ്ഖാരാനം ഉപ്പാദോ പാകടതരോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി ആഹ ‘‘പുരിമകമ്മപച്ചയാ ഇധ ഉപ്പത്തീ’’തി. പവത്തം നാമ ഇധ പവത്തിയം ധമ്മപ്പവത്തീതി ആഹ ‘‘ഉപ്പന്നസ്സ പവത്തീ’’തി. സബ്ബമ്പീതി തിയദ്ധഗതം രൂപാരൂപം അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിവിഭാഗം സബ്ബമ്പി. കമ്മന്തി ഏതരഹി പവത്തം കമ്മം. ഏത്ഥ ച ഉപ്പാദപവത്തആയൂഹനഗ്ഗഹണേന പച്ചുപ്പന്നദ്ധപരിയാപന്നാ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാ, പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേന അനാഗതദ്ധപരിയാപന്നാ ഉപാദിത്താ. ഉപ്പാദഗ്ഗഹണേന ച അതീതദ്ധപരിയാപന്നാ കമ്മസങ്ഖാരാ ഉല്ലിങ്ഗത്താ. നിമിത്തഗ്ഗഹണേന പന സബ്ബേപി ഗഹിതാ. യായ ഗതിയാ സാ പടിസന്ധി ഹോതി സാ നിരയാദിഭേദാ ഗതി സുചരിതദുച്ചരിതവസേന ഗന്തബ്ബത്താ, സാ പനത്ഥതോ തംതംകമ്മനിയമിതാ ഭവസമഞ്ഞാരഹാ വിപാകക്ഖന്ധാ, കടത്താ ച രൂപന്തി വേദിതബ്ബാ. ഖന്ധാനം നിബ്ബത്തനന്തി സബ്ബേസമ്പി ഖന്ധാനം നിബ്ബത്തനം. പാകടാ ഏവ സച്ചവിഭങ്ഗേ ലക്ഖണാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠത്താ. വത്ഥുവസേനാതി ആരമ്മണസങ്ഖാതപവത്തിട്ഠാനവസേന. യദി തേ പഞ്ചേവ വത്ഥുഭാവേന ഇച്ഛിതാ, അഥ കസ്മാ സേസാ വുത്താതി ആഹ ‘‘സേസാ തേസം വേവചനവസേനാ’’തി. തേന വിപസ്സകാനം ഞാണവിപ്ഫാരസ്സ വിസയസംവഡ്ഢനത്ഥം ദേസനാ വഡ്ഢിതാതി ദസ്സേതി.

അന്വയതോ ദസ്സിതസ്സ ആദീനവഞാണസ്സ ബ്യതിരേകതോ ദസ്സനത്ഥം പടിപക്ഖഞാണദസ്സനം ‘‘യത്ഥ ഉപ്പാദോ നത്ഥി, തത്ഥ സബ്ബേന സബ്ബം ഭയമ്പി നത്ഥീ’’തി. ‘‘ഭയതുപട്ഠാനേന വാ’’തിആദിനാ പവത്തിം ദസ്സേത്വാ നിവത്തിദസ്സനം ബുദ്ധാനം, അനുബുദ്ധാനഞ്ച ആചിണ്ണമേതം യഥാ പുരിമം സച്ചദ്വയം ദസ്സേത്വാ നിരോധസച്ചദേസനാതി ദസ്സേതി. യഥാ ലോകേ കസ്സചി ആദീനവദസ്സനം നിരത്ഥകമ്പി ഹോതി, ന തഥാ ഇദം, ഇദം പന സാത്ഥകമേവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ വാ’’തിആദി വുത്തം. തപ്പടിപക്ഖനിന്നം ചിത്തം ഹോതി ദാഹാഭിഭൂതസ്സ സീതനിന്നതാ വിയ സുട്ഠു ദിട്ഠാദീനവതോ ഏകംസേന മുഞ്ചിതുകമ്യതാഭാവതോ.

ഭയന്തി ഭായിതബ്ബം. ‘‘നിയമതോ ദുക്ഖ’’ന്തി ഏതേനസ്സ ദുക്ഖഭാവേന ഭായിതബ്ബതാതി ഭായിതബ്ബതാ ദുക്ഖഭാവം ന ബ്യഭിചരതീതി ദസ്സേതി. വട്ടാമിസം ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാതി വദന്തി. തിവിധമ്പി വട്ടം, വട്ടസന്നിസ്സിതഞ്ച വട്ടാമിസം. കിലേസേഹി ആമസിതബ്ബതോ ലോകാമിസം, പഞ്ച കാമഗുണാ. കിലേസാ ഏവ കിലേസാമിസം. സങ്ഖാരമത്തമേവാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദേന വിസങ്ഖാരം നിവത്തേതി. ന ഹി തത്ഥ സാമിസതാലേസോപി അത്ഥീതി. മത്ത-സദ്ദേന പന അപരിപുണ്ണതം വിഭാവേതി. ന ഹി സബ്ബസങ്ഖാരഗതം സാമിസന്തി. തസ്മാതി ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തസ്സ ദുക്ഖാദിഭാവേന നിയതത്താ. യദി യം ഭയം, തം ദുക്ഖാദിസഭാവമേവ, തഥാ സതി ഭയാദീസു ഏകേനേവ അത്ഥസിദ്ധി. കസ്മാ സബ്ബാനി ഗഹിതാനീതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി. യഥാ തേസു ഏവ സങ്ഖാരേസു അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ പവത്തിവസേന ആകാരനാനത്തതോ അനുപസ്സനാനാനത്തം, ഏവം ഭയാകാരാദിആകാരനാനത്തതോ പവത്തിവസേനേവേത്ഥ ഞാണസ്സ നാനത്തം. തത്ഥ ഭയാകാരേന പവത്തം ഞാണം ഭയതുപട്ഠാനഞാണം, ഇതരാകാരവസേന പവത്തം ആദീനവഞാണന്തി ദട്ഠബ്ബം.

യസ്മാ ആദീനവഞാണസ്സ വിസയഭാവേന വുത്താ പന്നരസാപി അത്ഥാ ഉപ്പാദാദീസു പഞ്ചസ്വേവ അന്തോഗധാ, തത്ഥ ച ഞാണം അന്വയബ്യതിരേകവസേന പവത്തനതോ ദസവിധം ഹോതി. തസ്മാ ആഹ ‘‘ദസ ഞാണേ പജാനാതീ’’തി. പജാനനഞ്ച സാതിസയം വിസയഗതസമ്മോഹവിഗമേന അസമ്മൂള്ഹം, അത്തനിപി അസമ്മൂള്ഹമേവാതി അത്താനമ്പി പജാനന്തം വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘പടിവിജ്ഝതി സച്ഛികരോതീ’’തി. ദ്വിന്നന്തി ദ്വീസു കുസലസദ്ദയോഗേന ഹി ഭുമ്മത്ഥേ സാമിവചനം യഥാ ‘‘കുസലാ നച്ചഗീതസ്സാ’’തി (ജാ. ൨.൨൨.൯൪). കുസലതാതി കരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം കുസലതായാ’’തി. ദ്വിന്നന്തി വാ ദ്വിന്നം ഞാണാനം വസേനാതി അത്ഥോ. പവത്തിയാ യാഥാവതോ ദിട്ഠതായ തപ്പടിപക്ഖതോ സന്തിപദം സുവിനിച്ഛിതമേവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. തേനസ്സ ചിത്തം പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനാദിമിച്ഛാഗാഹവസേന ന വിചലതി. തത്ഥ സുപരിദിട്ഠാദീനവത്താതി ആഹ ‘‘നാനാദിട്ഠീസു ന കമ്പതീ’’തിആദി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ആദീനവാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൫൪. സങ്ഖാരഗതേതി സബ്ബസ്മിം തേഭൂമകേ സങ്ഖാരേ. നിബ്ബിന്ദതീതി ഞാണനിബ്ബിദേന നിബ്ബേദം ആപജ്ജതി. തഥാഭൂതോ ച തത്ഥ ഉക്കണ്ഠന്തോ, അനഭിരമന്തോ ച നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉക്കണ്ഠതി നാഭിരമതീ’’തി.

തത്ഥ അനഭിരമണസ്സ ഉപമം ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദി വുത്തം. അനോതത്തദഹം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതേസു ദ്വിയോജനസതുബ്ബേധേസു യഥാക്കമം സാനുഅഞ്ജനരജതസുവണ്ണസത്തരതനമയേസുഗന്ധമാദനകാളകേലാസസുദസ്സനചിത്തകൂടഭേദേസു പഞ്ചസു ഹിമവതോ മഹാസിഖരേസു പച്ഛിമോ ചിത്തകൂടപബ്ബതോ നാമ. സീഹപപാതാദീസു സത്തസു മഹാസരേസു.

സുവണ്ണപഞ്ജരേതി സുവണ്ണമയേ സീഹപഞ്ജരേ. പക്ഖിത്തോതി നിരുദ്ധോ. തിവിധേ സുഗതിഭവേതി കാമസുഗതിആദികേ തിവിധേ സമ്പത്തിഭവേ.

ഹത്ഥപാദവാലവത്ഥികോസേഹി ഭൂമിഫുസനേഹി സത്തഹി പതിട്ഠിതോതി സത്തപതിട്ഠോ. നഗരമജ്ഝേ നാഭിരമതി ദ്വാരപഞ്ജരനാളനാദിഅവബാധനഭയേന. ദിട്ഠേതി അധിമുത്തിപുബ്ബകേന അന്വയദസ്സനേന ദിട്ഠേ. തേനാഹ ‘‘തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരമാനസോ’’തി.

നിബ്ബിദാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

൭൫൫. തം പനേതന്തി നിബ്ബിദാഞാണമാഹ. ഞാണദ്വയേനാതി ഭയതുപട്ഠാനാദീനവാനുപസ്സനാഞാണദ്വയേന. യസ്മാ ഭയതോ ദിസ്സമാനാ ഏവ സങ്ഖാരാ മഹാദീനവാ, നിബ്ബിന്ദിതബ്ബാ ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി, തസ്മാ ഏകമ്പി തം ഞാണം തഥാഭാവനാബലപ്പത്തിയാ അവത്ഥാവിസേസയുത്തം തിവിധകിച്ചസാമത്ഥിയവന്തം ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേ’’തിആദി.

തയിദം താസം അനുപസ്സനാനം മത്ഥകപ്പത്തിവസേന വുത്തം, ആദിമ്ഹി പന ഭിന്നസഭാവാ ഏവ പവത്തന്തി. ഉപ്പാദേസീതി പാത്വാകാസി, വിഭാവേസീതി അത്ഥോ.

മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൫൬. ന സജ്ജതി ബഹ്വാദീനവതായ ദിട്ഠത്താ. മുഞ്ചിതുകാമം നിസ്സരിതുകാമം ഹോതി അനാദികാലികസ്സ ഖന്ധസ്സ പരിഞ്ഞായമാനത്താ. മുഞ്ചിതുകാമതാ തതോ അത്താനം നിബ്ബേധേതുകാമതാ നിസ്സരിതുകാമതാ അപഗന്തുകാമതാ. പഞ്ജരപക്ഖിത്തോതി പഞ്ജരേന സമോരുദ്ധോ. ഏവമാദയോതി ആദി-സദ്ദേന ആദിത്തഅങ്ഗാരഉപസട്ഠദേസബ്യാളസാപദാകുലവനഗഹനാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

മുഞ്ചിതുകമ്യതാഞാണം നിട്ഠിതം.

പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൫൭. ‘‘സബ്ബഭവ …പേ… മുഞ്ചിതുകാമോ’’തി വത്വാ പുന സബ്ബസ്മാ സങ്ഖാരഗതാതി സബ്ബഗ്ഗഹണം സാതിസയമുത്തിദസ്സനത്ഥം അധികവചനം അഞ്ഞമത്ഥം ബോധേതീതി. യഞ്ഹി സങ്ഖാരേഹി അനനുബന്ധസ്സ മുഞ്ചനം, തം സാതിസയം മുഞ്ചനം. തം പന വുച്ചമാനായ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ ഹോതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘പുന തേ ഏവം സങ്ഖാരേ’’തിആദി വുത്തം. തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരപരിഗ്ഗണ്ഹനം പുബ്ബേപി കതന്തി പുനഗ്ഗഹണം. ഭവാദിഗതസ്സ സങ്ഖാരസ്സ അപരിതുലിതസ്സ അഭാവതോ ‘‘തേ’’തി വുത്തം. അനുപസ്സനാകാരസ്സ അപുബ്ബസ്സപി അത്ഥിതായ ‘‘ഏവ’’ന്തി വുത്തം. ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേനാതി ഹി അത്ഥോ. സങ്ഖാരാനം പരിഗ്ഗണ്ഹനം നാമ പരിപുണ്ണലക്ഖണവസേനേവ ഹോതീതി ‘‘തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ’’തി വുത്തം.

അനച്ചന്തികതോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. പഠമേന ആദി-സദ്ദേന ‘‘ആദിഅന്തവന്തതോ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

ദുതിയേന ‘‘ഉദയബ്ബയപടിപീളനതോ സുഖപടിക്ഖേപതോ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

അജഞ്ഞതോതി അമനുഞ്ഞതോ, അസോഭനതോ വാ. ജേഗുച്ഛതോതി ‘‘ധീ’’തി ജിഗുച്ഛിതബ്ബതോ. പടിക്കൂലതോതി അഭിരുചിയാ പടിലോമനേന പടിക്കൂലഭാവതോ. ന മണ്ഡനേന ഹതാ അമണ്ഡനഹതാ, അമണ്ഡനേന സക്കാ ഏതേസം സുഭഭാവം ഹന്തുന്തി അത്ഥോ. അമണ്ഡനേന വാ തേസം അസുഭതാ പാകടാ ഹോതീതി അമണ്ഡനഹതാ. മണ്ഡനേന വാ ന ഹന്തബ്ബസഭാവാ ‘‘അസൂരിയപസ്സാ’’തി വിയ അമണ്ഡനഹതാ. തതോ അമണ്ഡനഹതഭാവതോതി രൂപസങ്ഖാരേ സന്ധായ വദതി. വിരൂപതോതി അസുന്ദരതോ. പടിഘസംയോജനവത്ഥുതായ പസ്സന്തേ അത്തനി ബന്ധതീതി ബീഭച്ഛം അതിവിയ വിരൂപം. യം ദിട്ഠമത്തമേവ ദോമനസ്സുപ്പത്തിനിമിത്തം ഹോതി. അജഞ്ഞജിഗുച്ഛനീയതാ ഹി ഗൂഥം വിയ പരിച്ചജിതബ്ബം വാ ബീഭച്ഛം. ഇധ ആദി-സദ്ദേന ‘‘അസുചിതോ അമനാപതോ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

ചതുത്ഥേന ആദി-സദ്ദേന ‘‘അപരിണായകതോ അത്തപടിക്ഖേപതോ’’തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

൭൫൮. അയന്തി യോഗാവചരോ. മുഞ്ചനസ്സാതി പുന അനനുബന്ധനത്ഥം സുമുത്തമുഞ്ചനസ്സ. ഉപായസമ്പാദനത്ഥന്തി അനിച്ചാദിവസേന സുട്ഠു പരിഗ്ഗണ്ഹനം പരിമദ്ദനാ ഉപായോ, തസ്സ സാധനത്ഥം.

മച്ഛഗഹണത്ഥം ഉദകേ തത്ഥ തത്ഥ ഖിപന്തി ഏതന്തി ഖിപ്പം, മച്ഛാനം ഗഹണകൂടപം. ഓഡ്ഡാപേസീതി ഓസാരേസി, ഖിപീതി അത്ഥോ. സപ്പന്തി കണ്ഹസപ്പം. ഗഹണേതി യഥാഗഹിതം സപ്പം അഛഡ്ഡേത്വാ ഗഹണേ. ഹത്ഥം നിബ്ബേഠേത്വാതി സപ്പേന അത്തനോ ഭോഗേന വേഠിതം ഹത്ഥപദേസം നിബ്ബേഠേത്വാ മോചേത്വാ. ആവിജ്ഝിത്വാ ആവേഠികപ്പഹാപനേന ഭമേത്വാ. നിസ്സജ്ജിത്വാതി ഛഡ്ഡേത്വാ.

തത്ഥാതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. തത്ഥ ആദിതോവാതി വിഞ്ഞുതം പത്തകാലേ. ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാതി കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സമൂഹാദിഘനഗ്ഗഹണം ഭിന്ദിത്വാ. സുമുത്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. സങ്ഖാരാനം നിച്ചാദിആകാരേന ഉപട്ഠാതും അസമത്ഥതാ അനിച്ചസഞ്ഞാദിഭേദായ വിപസ്സനായ സാതിസയം ബലവഭാവപ്പത്തിയാ, സാ ച സങ്ഖാരാനം അനിച്ചാദിആകാരസ്സ സുട്ഠുതരം സല്ലക്ഖണേനാതി ആഹ ‘‘തിലക്ഖണാരോപനേന…പേ… പാപേത്വാ’’തി. യഥാ ഹി നിബ്ബുദ്ധകരണേ ബലവതരേന പടിമല്ലേന തത്ഥ തത്ഥ മുട്ഠിപ്പഹാരാദിനാ വിമഥിതോ ഇതരോ തേന യുജ്ഝിതും അസമത്ഥതം പാപിതോ ഹോതി. ന കേവലം അസമത്ഥതം പാപിതോവ ഹോതി, അഥ ഖോ മരണമത്തം ദുക്ഖം വാ മരണം വാ പാപുണാതി, ഏവമേതേപി സങ്ഖാരാ ഏവം ദുബ്ബലഭാവം പാപിതാ ഉപരിഞാണാനുഭാവേന നിബ്ബിസേവനതം, സബ്ബസോ ഭങ്ഗഞ്ച പാപുണന്തീതി.

൭൫൯. ഏത്താവതാതി ഏവം ‘‘അനച്ചന്തികതോ’’തിആദിനാ പരോചത്താലീസായ ആകാരേഹി സങ്ഖാരാനം അനിച്ചാദിഭാവസല്ലക്ഖണവസപ്പവത്തേന പടിസങ്ഖാനേന.

അനിച്ചതോ മനസികരോതോതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഭയതുപട്ഠാനകഥായം (വിസുദ്ധി. ൨.൭൫൦) വുത്തനയമേവ.

അയം പന വിസേസോ – ‘‘പടിസങ്ഖാ’’തി പദസ്സ ‘‘ജാനിത്വാ’’തി അത്ഥം വത്വാ പടിസങ്ഖാനുപ്പജ്ജനകിരിയാനം സമാനഖണത്താ അസതിപി പുബ്ബാപരകാലത്തേ സദ്ദവോഹാരമത്തേന ഏവം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമ’’ന്തിആദിമാഹ. തേന ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ (പട്ഠാ. ൧.൧.൫൩), നിഹന്ത്വാ തിമിരം സബ്ബം, ഉഗ്ഗതോയം ദിവാകരോ’’തി ച ഏവമാദീസു വിയ സമാനകാലവസേനായം സദ്ദപയോഗോതി. തഥാ മനഞ്ച ധമ്മേ ച പഠമം പടിച്ച പച്ഛാ ന മനോവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തി, ഏവമിധാപീതി ദസ്സേതും ‘‘മനഞ്ച പടിച്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏദിസോ സദ്ദപയോഗോ യേഭുയ്യേന ലോകേ പുബ്ബകാലവസേനേവ ദിസ്സതീതി പുബ്ബകാലവസേനേവ ഇധാപി തം ദസ്സേതും ‘‘ഏകത്തനയേന വാ…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – അപരാപരം ഉപ്പന്നേസു ഞാണേസു പുരിമസ്സ വസേന പടിസങ്ഖാനകിരിയാ, തദഞ്ഞസ്സ വസേന ഉപ്പജ്ജനകിരിയാ ച യോജേതബ്ബാ, ന ച താനി ഭേദതോ അപേക്ഖിതബ്ബാനി ഏകസന്താനപതിതതായ ഏകത്തനയവസേന ഗഹിതത്താതി. ഇതരസ്മിം പദദ്വയേതി ‘‘പവത്തം പടിസങ്ഖാ, നിമിത്തഞ്ച പവത്തഞ്ച പടിസങ്ഖാ’’തി ഇമസ്മിം പദദ്വയേ.

പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം നിട്ഠിതം.

സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണകഥാവണ്ണനാ

൭൬൦. സങ്ഖാരാനം അനിച്ചദുക്ഖാകാരാദിപരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന പവത്തമ്പി പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണം വിസേസതോ അനത്താകാരപരിഗ്ഗണ്ഹനപധാനന്തി വുത്തം ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ’’തിആദി. തസ്മിഞ്ഹി സതി സച്ചസമ്പടിവേധോ ഇജ്ഝതി, ന അസതി. തദഭാവതോ ഹി അനിച്ചദുക്ഖലക്ഖണപഞ്ഞാപകമ്പി സരഭങ്ഗസത്ഥാരാദീനം സാസനം അനിയ്യാനികമേവ ജാതം. അഥ വാ തേസം നിച്ചസാരാദീഹി രിത്തകം സന്ധായ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ സുഞ്ഞാതി പരിഗ്ഗഹേത്വാ’’തി വുത്തം. യഞ്ഹി യതോ രിത്തകം, തം തേന സുഞ്ഞന്തി. സങ്ഖാരാനം അത്തസുഞ്ഞതായ ദുവിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ അനേകവാരം പടിവിദ്ധായപി സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ ദള്ഹീഭാവാപാദനത്ഥം ‘‘പുന സുഞ്ഞമിദ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യദഗ്ഗേന സങ്ഖാരാ അനത്തതാ, തദഗ്ഗേന അനത്തനിയാ. സതി ഹി അത്തനി അത്തനിയേന ഭവിതബ്ബന്തി വുത്തം ‘‘സുഞ്ഞമിദം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’’തി. ദ്വികോടികന്തി ദ്വിഅംസികം, അത്താനം നേവ ദിസ്വാ ഞാണചക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ, അനുമാനതോ ച തസ്സ അനുപലബ്ഭനീയതോതി അധിപ്പായോ. പരം അഞ്ഞം സത്തം, സങ്ഖാരം വാ പരിക്ഖാരഭാവേ അത്തനോ സുഖദുക്ഖസാധനഭാവേ ഠിതം ന ദിസ്വാതി യോജനാ. പുന പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാധികാരേ.

ക്വചീതി കത്ഥചി ഠാനേ, കാലേ, ധമ്മേ വാ. അഥ വാ ക്വചീതി അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ വാ. അത്തനോ അത്താനന്തി സകത്താനം. ‘‘അയം ഖോ ഭവം ബ്രഹ്മാ മഹാബ്രഹ്മാ…പേ… സേട്ഠോ സജിതാ വസീ പിതാ ഭൂതഭബ്യാന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൨) പരേഹി പരികപ്പിതം അത്താനഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കസ്സചീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരസ്സാതി ‘‘പരജാതി, പരോ പുരിസോ’’തി ച ഏവം ഗഹിതസ്സ. ന ച മമ ക്വചനീതി ഏത്ഥ മമ-സദ്ദോ അട്ഠാനേ പയുത്തോതി ആഹ ‘‘മമ-സദ്ദം താവ ഠപേത്വാ’’തി. പരസ്സ ചാതി അത്തതോ അഞ്ഞസ്സ. ‘‘പരോ പുരിസോ’’തി ഏവംഭൂതോ അത്ഥോ മമത്ഥായ ഠിതോ, തസ്സ വസേന മയ്ഹം സബ്ബം സിജ്ഝതീതി ഏവം ഏകച്ചദിട്ഠിഗതികപരികപ്പിതവസേന പരം അത്താനം തഞ്ച അത്തനോ കിഞ്ചനഭൂതം ന പസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ച ക്വചനീ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച നാഹം ക്വചനീതി സകഅത്തനോ അഭാവം പസ്സതി. ന കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മിന്തി സകഅത്തനോ ഏവ കസ്സചി അനത്തനിയതം പസ്സതി. ന ച മമാതി ഏതം ദ്വയം യഥാസങ്ഖ്യം സമ്ബന്ധിതബ്ബം. അത്ഥീതി പച്ചേകം. ന ച ക്വചനി പരസ്സ അത്താ അത്ഥീതി പരസ്സ അത്തനോ അഭാവം പസ്സതി. തസ്സ പരസ്സ അത്തനോ മമ കിഞ്ചനതാ ന ചത്ഥീതി പരസ്സ അത്തനോ അനത്തനിയതം പസ്സതി. ഏവം അജ്ഝത്തം, ബഹിദ്ധാ ച ഖന്ധാനം അത്തത്തനിയസുഞ്ഞതാ സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജതാ ചതുകോടികസുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനേന ദിട്ഠാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏവമയ’’ന്തിആദി.

൭൬൧. ‘‘ഛഹാകാരേഹീ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ആഗതേ പകാരേ സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ പരിബ്രൂഹനം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി. തത്ഥ ഛഹാകാരേഹീതി ഛഹി ഗഹണാകാരേഹി, ഗഹേതബ്ബാകാരേഹി വാ. നിച്ചേനാതി ‘‘നിച്ചോ’’തി പരികപ്പിതേന അത്തനാ വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി. നിച്ചേനാതി വാ നിച്ചഭാവേന. ധുവാദയോ ‘‘നിച്ചോ’’തി ഗഹിതസ്സേവ ഗഹേതബ്ബാകാരാ. തബ്ബിഭാഗേന ഹി ഇമസ്സ ഛക്കതാ. തത്ഥ നിച്ചതാ നാമ കൂടട്ഠതാ. ധുവഭാവോ ഥിരതാ. സദാ ഭാവിതാ സസ്സതതാ. നിബ്ബികാരതാ അവിപരിണാമധമ്മതാ. യാവ ജരാമരണാതി പേയ്യാലം അകത്വാ പരിയോസാനപദമേവ ദസ്സേതി.

൭൬൨. ന സാരന്തി അസാരം, നത്ഥി ഏതസ്സ സാരന്തി നിസ്സാരം. സാരതോ അപഗതം, സാരം വാ തതോ അപഗതന്തി സാരാപഗതം. കേചി പനേത്ഥ ‘‘നിച്ചസാരസാരേന വാ സുഖസാരസാരേന വാ അത്തസാരസാരേന വാ’’തി പാളീതി അധിപ്പായേന ‘‘അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗത’’ന്തി പദത്തയം ഏകോ സുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗഹാകാരോ, അഞ്ഞഥാ സത്തേവ ആകാരാ സിയും, ന അട്ഠാതി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘സുഭസാരസാരേനാതിപി പാളിയം അത്ഥീതി ‘അസാരം നിസ്സാരം സാരാപഗത’ന്തി ഇദം പദത്തയം ‘നിച്ചസാരസാരേനാ’തിആദീസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. സേതവച്ഛോതി സേതവരുണകോ. ‘‘മിനരുക്ഖോ’’തിപി വദന്തി. പാളിഭദ്ദകോതി കിംസുകോ.

൭൬൩. നിച്ചസാരാദീനം അഭാവതോ രിത്തതോ പസ്സതി. പരിത്തതോ, ലാമകത്താ വാ തുച്ഛതോ. അത്തസാരാഭാവേന സുഞ്ഞതോ. സയം അനത്തതായ അനത്തതോ. ഇസ്സരിയസ്സ അഭാവതോ, കേനചി ഇസ്സരിയം കാരേതും അസക്കുണേയ്യതായ ച അനിസ്സരിയതോ. ഫേണപിണ്ഡേന ഭാജനാദിം കാതുകാമസ്സ വിയ രൂപസ്സ നിച്ചതാദിം കാതുകാമസ്സ തം ന സിജ്ഝതി, സകഇച്ഛാവസേന വാ കാചി കിരിയാ നത്ഥീതി അകാമകാരിയതോ. ‘‘ഏവം രൂപം ഹോതു, മാ ഏവ’’ന്തി അലബ്ഭനീയതോ. സയം അഞ്ഞസ്സ വസേ ന വത്തതി, നാപി അഞ്ഞം അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി അവസവത്തകതോ. യസ്മിം സന്താനേ സയം തസ്സ പരോ വിയ അവിധേയ്യതായ പരതോ. കാരകാദി വിയ കാരണേഹി, ഫലേന ച വിവിത്തതോ. ന ഹി കാരണേന ഫലം, ഫലേന വാ കാരണം സഗബ്ഭം തിട്ഠതി. ഏസ നയോ വേദനാദീസുപി.

൭൬൪. രൂപം ന സത്തോതിആദീസു യോ ലോകവോഹാരേന സത്തോ, രൂപം സോ ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ ഇധ നാധിപ്പേതോ തസ്സാവുത്തസിദ്ധത്താ. ന ഹി ലോകോ രൂപമത്തം ‘‘സത്തോ’’തി വോഹരതി, ബാഹിരകപരികപ്പിതോ പന അത്താ ‘‘സത്തോ’’തി അധിപ്പേതോ. സോ ഹി തേഹി രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ പരേസം സഞ്ജാപനട്ഠേന ‘‘സത്തോ’’തി വുച്ചതി, രൂപം സോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനഞ്ഹേതന്തി. ഏസ നയോ ന ജീവോതിആദീസുപി. തത്ഥ ജീവനട്ഠേന ജീവോ. നരനട്ഠേന നേതുഭാവേന നരോ. ‘‘അഹമസ്മീ’’തി മാനുപ്പത്തിട്ഠാനതായ മാനോ ഏത്ഥ വാതി പവത്തതീതി മാനവോ. ഥിയതി ഏത്ഥ ഗബ്ഭോതി ഇത്ഥീ. പധാനഭാവേന പുരി സേതീതി പുരിസോ. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ. പച്ചത്തം തസ്സ തസ്സ അഹംകാരവത്ഥുതായ ‘‘അഹ’’ന്തി ച ദിട്ഠിഗതികേഹി അത്താ വുച്ചതി, രൂപം പന താദിസം ന ഹോതീതി സുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘രൂപം ന സത്തോ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മാ അട്ഠഹിപി പദേഹി രൂപസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാവ ദസ്സിതാ. ഇതരേഹി ചതൂഹി തസ്സ കിഞ്ചനതാഭാവോ. തത്ഥ ന മമാതി മയ്ഹം അത്തനോ സന്തകം ന ഹോതി, തഥാ അഞ്ഞസ്സ അത്തനോ സന്തകം ന ഹോതി, കസ്സചിപി അത്തനോ സന്തകം ന ഹോതി അത്തനോയേവ അഭാവതോ. ‘‘ന അത്തനിയ’’ന്തി പദേന പകാസിതോ ഏവത്ഥോ പരിയായന്തരേഹി തീഹിപി പദേഹി പകാസിതോ. ഏസ നയോ വേദനാദീസുപി.

൭൬൫. ഹേട്ഠാ കലാപസമ്മസനസ്സ ദള്ഹഭാവായ വുത്തസമ്മസനനയാപി സുഞ്ഞതാനുപസ്സനായ ദള്ഹഭാവായ സംവത്തന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തീരണപരിഞ്ഞാവസേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭയസ്സ അഹിംസനേന അസരണതോ. ‘‘സരണ’’ന്തി ഗഹേതും അയുത്തതായ അസരണീഭൂതതോ. ‘‘അനസ്സാദതോ’’തി ഇദം പാളിയം നത്ഥി. സതി ച തേചത്താലീസ ആകാരാ സിയും. രൂപപ്പവത്തിയം സബ്ബാദീനവൂപലദ്ധിയാ ആദീനവതോ. ‘‘സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ’’തി ഇദം ദ്വയം യഥാ അനിച്ചതോ ദസ്സനം പനാളികായ, നിച്ചസാരവിരഹദീപനേന വാ സുഞ്ഞതാവിഭാവനം ഹോതി, ഏവം സുഞ്ഞതാവിഭാവനന്തി കത്വാ വുത്തം. തഥാ ‘‘യം ഖോ രൂപം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം രൂപസ്സ അസ്സാദോ’’തി (സം. നി. ൩.൨൬) ദസ്സനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാവിഭാവനേന സുഞ്ഞതാവിഭാവനം. ‘‘യം രൂപം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം രൂപസ്സ ആദീനവോ’’തി (സം. നി. ൩.൨൬) ച ദസ്സനം നിച്ചതാദിസുഞ്ഞതാഭാവനതോ. തഥാ ‘‘യോ രൂപേ ഛന്ദരാഗവിനയോ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം രൂപസ്സ നിസ്സരണ’’ന്തി ഏവം സമുദയാദിദസ്സനാനം, ഇതരേസഞ്ച യഥാരഹം സുഞ്ഞതാനുപസ്സനാനുബ്രൂഹനതാ ദട്ഠബ്ബാ. യം പന ആദീനവതോ ദസ്സനം, പുബ്ബേ വത്വാപി പുന വചനം അസ്സാദപടിക്ഖേപതോ ദസ്സനം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ. വേദനാദീസുപി ദ്വാചത്താലീസ ആകാരാ നേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘വേദനം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ…പേ… നിസ്സരണതോ പസ്സതീ’’തി.

വുത്തമ്പി ച നിദ്ദേസേ ഏതം സുഞ്ഞതാപരിഗ്ഗണ്ഹനകഥാസന്ദസ്സനം ‘‘അസുകായ പാളിയാ അയം നിദ്ദേസോ’’തി ദസ്സനത്ഥം, തസ്സ ഫലസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച.

൭൬൬. ഏവം തീരണപരിഞ്ഞാവസേന പച്ചേകം ഖന്ധേസു ദ്വാചത്താലീസായ ആകാരേഹി സുഞ്ഞതം പരിഗ്ഗഹേത്വാപി തിവിധാനുപസ്സനാവസേനേവ ഭാവനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണുപ്പത്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം സുഞ്ഞതോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സമ്മസന്തോ. ഭയഞ്ച നന്ദിഞ്ച വിപ്പഹായാതി അജ്ഝുപേക്ഖകതായ സങ്ഖാരാനം വിപത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഭയഞ്ചേവ തേസം സമ്പത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകപീതിഞ്ച പജഹിത്വാ. അഥ വാ ഭയതുപട്ഠാനവസേന ഉപ്പജ്ജനകഞാണഭയഞ്ച സമ്മസനവസേന ഉപ്പജ്ജനകപീതിസങ്ഖാതം നന്ദിഞ്ച പഹായ. ന ഹി സബ്ബസോ സുഞ്ഞതായ ദിട്ഠായ ഭയനന്ദീനം അവസരോ അത്ഥി, അഥ ഖോ ഉപേക്ഖാവ സണ്ഠാതി. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനോ ഹോതീ’’തി. തത്ഥ യേന മിച്ഛാഗാഹേന അനുദാസീനതാ സിയാ, തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ന ഗണ്ഹാതീ’’തി ആഹ. ഇദാനിസ്സ ഉദാസീനതായ ഉപമം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിസ്സട്ഠഭരിയോ വിയ പുരിസോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ അനുദാസീനതാപുബ്ബികാ ഉദാസീനതാ വുച്ചമാനാ ഇധ ഓപമ്മത്ഥം ഫരതീതി ദസ്സേതും ‘‘ഇട്ഠാ കന്താ’’തിആദി വുത്തം. അതിവിയ നം മമായേയ്യ ഇത്ഥീനം സാഠേയ്യകൂടേയ്യവങ്കേയ്യാദീനം അജാനനതോ. മുഞ്ചിതുകാമോ ഹുത്വാതി മുഞ്ചിതുകാമോവ ഹുത്വാ, തം വിസ്സജ്ജേയ്യ നിരപേക്ഖതായ വസേനേവാതി അധിപ്പായോ. അയം യോഗാവചരോ. മുഞ്ചിതുകാമതായ ഉദ്ധം യാവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, താവ പവത്താ വിപസ്സനാ പടിസങ്ഖാനുപസ്സനാ ഏവാതി ആഹ ‘‘പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തി.

പതിലീയതീതി ഏകപസ്സേന നിലീയതി നിലീനം വിയ ഹോതി. പതികുടതീതി സങ്കുചതി. പടിവട്ടതീതി വിവട്ടതി. ന സമ്പസാരിയതീതി ന വിസരതി, അഭിരതിവസേന ന പക്ഖന്ദതീതി അത്ഥോ.

ഇച്ചസ്സാതി ഇതി ഏവം അസ്സ യോഗിനോ.

൭൬൭. തിക്ഖവിസദസൂരഭാവേന സങ്ഖാരേസു അജ്ഝുപേക്ഖനേ സിജ്ഝമാനേ തം പനേതം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം അനേകവാരം പവത്തമാനം പരിപാകഗമനേന അനുലോമഞാണസ്സ പച്ചയഭാവം ഗച്ഛന്തം നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതി നാമ. തഥാഭൂതഞ്ച സബ്ബം സങ്ഖാരപ്പവത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിബ്ബാനമേവ പക്ഖന്ദതി നാമ. തയിദം ഇധ ഞാണം അനുലോമഗോത്രഭുഞാണേഹി സദ്ധിം ഏകത്തം നേത്വാ വുത്തം ഏകത്തനയവസേന. നോ ചേ നിബ്ബാനം സന്തതോ പസ്സതീതി താവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണസ്സ അപരിപക്കതമേവാഹ. സമുദ്ദം തരന്തീതി സാമുദ്ദികാ, സംയത്തികാ. ദിസാജാനനകോ കാകോ ദിസാകാകോ, ലക്ഖണമത്തഞ്ചേതം യോ കോചി താദിസോ സകുന്തോ വേദിതബ്ബോ. വിദേസന്തി അദേസം സമുദ്ദേ അപരിചിതട്ഠാനം. അനുഗന്ത്വാതി അനു അനു ഗന്ത്വാ.

തയിദം വിപസ്സനാഞാണം. പിട്ഠം വട്ടയമാനം വിയാതി ഥൂലഥൂലതോ വിവേചനവസേന നിപ്ഫോടിയമാനം സണ്ഹം സണ്ഹം പിട്ഠചുണ്ണം വിയ. നിബ്ബട്ടിതകപ്പാസന്തി നിബ്ബട്ടിതബീജം കപ്പാസം. വിഹനമാനം വിയാതി ധനുകേന വിഹഞ്ഞമാനം വിയ. ഉപമാദ്വയേനപി പുനപ്പുനം സമ്മസനേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ സുഖുമതരഭാവാപത്തിമാഹ. യഥാ യഥാ ഹി വിപസ്സനാഭാവനാബലേന തിക്ഖാ, വിസദാ, സൂരാ ച ഹോതി, തഥാ തഥാ സുഖുമതരാപി ഹോതീതി. സങ്ഖാരവിചിനനേതി പവിചയസ്സ സിഖാപ്പത്തതായ സങ്ഖാരേസു വിയ തേസം വിചിനനേപി ഉദാസീനം ഹുത്വാ തിവിധാനുപസ്സനാവസേന തിട്ഠതി പകാരന്തരസ്സ അഭാവതോ. ‘‘സത്തധാ അട്ഠാരസധാ’’തിആദിനാ വിഭത്താപി ഹി അനുപസ്സനാപകാരാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദീസ്വേവ തീസു അന്തോഗധാതി മത്ഥകപ്പത്താ വിപസ്സനാ താസം ഏവ വസേന തിട്ഠതി.

൭൬൮. തത്രാതി തസ്മിം വിമോക്ഖമുഖഭാവാപജ്ജനേ, അരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗപച്ചയത്ഥേ ച. ഇദം വിപസ്സനാഞാണം. തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനന്തി സദ്ധിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനം. ആധിപതേയ്യവസേനാതി സമ്പയുത്തധമ്മാനം അധിപതിഭാവവസേന. അനിച്ചാനുപസ്സനാബഹുലസ്സ ഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, ദുക്ഖാനുപസ്സനാബഹുലസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം, അനത്താനുപസ്സനാബഹുലസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി തിസ്സന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന ബലവതരഭാവം പത്താനി ഇമാനി തീണി ഇന്ദ്രിയാനി വിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപാദേന്തീതി ആഹ ‘‘തിവിധാനുപസ്സനാ…പേ… ആപജ്ജതി നാമാ’’തി. തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവന്തി ഏത്ഥ കേ പന തയോ വിമോക്ഖാ, കാനി വാ തീണി വിമോക്ഖമുഖാനീതി അന്തോലീനേ അനുയോഗേ വിമോക്ഖമുഖാധീനത്താ വിമോക്ഖാധിഗമസ്സ വിമോക്ഖമുഖാനി താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിസ്സോ ഹി…പേ… വുച്ചന്തീ’’തി വത്വാ അയഞ്ച അത്ഥോ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിമാഹ.

ലോകനിയ്യാനായാതി ലോകതോ നിക്ഖമനായ, സത്തലോകസ്സ വാ വട്ടദുക്ഖതോ നിക്ഖമനായ. പരിച്ഛേദപരിവടുമതോതി ഉദയബ്ബയവസേന പരിച്ഛേദതോ ചേവ പരിവടുമതോ ച. സമനുപസ്സനതായാതി സമ്മദേവ അനു അനു പസ്സനായ സംവത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാ ഹി സങ്ഖാരേ ആദിതോ ഉദയേന, അന്തതോ വയേന പരിച്ഛിന്നേ പസ്സതി. ആദിഅന്തവന്തതായ ഹി തേ അനിച്ചാതി. അനിമിത്തായ ച ധാതുയാതി സബ്ബസങ്ഖാരനിമിത്തവിരഹതോ ‘‘അനിമിത്താ’’തി ലദ്ധനാമായ അസങ്ഖതായ ധാതുയാ. ചിത്തസമ്പക്ഖന്ദനതായാതി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുലോമഞാണാദിഭാവേന സമ്മദേവ അധിചിത്തസ്സ അനുപവിസനത്ഥായ. അപ്പണിഹിതായാതി രാഗപണിധിആദീനം അഭാവേന ‘‘അപ്പണിഹിതാ’’തി ലദ്ധനാമായ. സുഞ്ഞതായാതി അത്തസുഞ്ഞതായ ‘‘സുഞ്ഞതാ’’തി ലദ്ധനാമായ.

ഗതിന്തി നിബ്ബത്തിം. സങ്ഖാരാനം സഭാവവിഭാവനേന സംവേജിയമാനം ചിത്തം സമ്മാപടിപത്തിയം സമുത്തേജിതം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനോസമുത്തേജനതായാതി ചിത്തസംവേജനതായാ’’തി. മമംകാരേന അത്തനിയസഞ്ഞിതസ്സ വത്ഥുനോ സാമിഭൂതോ അത്താ പഠമം പരാമസീയതി, തതോ അത്തനിയന്തി ആഹ ‘‘നാഹം, ന മമാതി ഏവം അനത്തതോ സമനുപസ്സനതായാ’’തി. തീണി പദാനീതി പരിച്ഛേദപരിവടുമ, മനോസമുത്തേജന, സമനുപസ്സനപദാനീതി വദന്തി, ‘‘സബ്ബസങ്ഖാരേ’’തിആദീനി പന തീണി വാക്യാനി തീണി പദാനീതി വേദിതബ്ബാനി. തേനേവാതി അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം വസേന തേസം തിണ്ണം പദാനം വുത്തത്താ ഏവ. പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേതി ‘‘അനിച്ചതോ മനസി കരോതോ കഥം സങ്ഖാരാ ഉപട്ഠഹന്തീ’’തി പഞ്ഹസ്സ വിസ്സജ്ജനേ.

൭൬൯. ഏവം വിമോക്ഖമുഖാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിമോക്ഖേ ദസ്സേതും ‘‘കതമേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. അനിച്ചതോ മനസി കരോന്തോതി അനിച്ചാനുപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തോ. അധിമോക്ഖബഹുലോതി സദ്ധിന്ദ്രിയബഹുലോ. യസ്സ വിസേസതോ അനിച്ചാനുപസ്സനാ തിക്ഖാ സൂരാ ഹോതി, തസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി. ‘‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി ഹി ആദിതോ സദ്ധാമത്തകേന പടിപജ്ജിത്വാ വിപസ്സനായ ഉക്കംസഗതായ തരുപല്ലവാദീസു വിയ മണികനകാദീസുപി തേസം അനിച്ചതം സാതിസയം പച്ചക്ഖതോ പസ്സതോ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ’’തി സത്ഥരി സദ്ധാ ബലവതീ പവത്തതീതി സോ അധിമോക്ഖബഹുലോ, അധിമത്തസദ്ധോ ച ഹോതി. തസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാബഹുലതായ അനിച്ചാകാരതോ വുട്ഠാനം ഹോതീതി സോ ‘‘അനിമിത്തം വിമോക്ഖം പടിലഭതീ’’തി വുത്തം. പസ്സദ്ധിബഹുലോതി ദുക്ഖാനുപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തോ ‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, തപ്പടിപക്ഖതോ സുഖോ നിരോധോ’’തി ച മനസികാരവസേന നിബ്ബാനസ്സ സന്തപണീതസുഖഭാവം അധിമുച്ചന്തോ അഭിണ്ഹം പീതിപാമോജ്ജസമായോഗതോ പസ്സദ്ധിബഹുലോ ഹോതി. തതോ ച അധിമത്തസമാധിന്ദ്രിയപടിലാഭേന രാഗപണിധിയാ ദൂരീഭാവതോ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖസമധിഗമോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദുക്ഖതോ…പേ… പടിലഭതീ’’തി. വേദബഹുലോതി അനത്താനുപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തോ അത്തസുഞ്ഞതായ നിപുണഞാണവിസയത്താ ഞാണബഹുലോ ഹോതി. തതോ ച അധിമത്തപഞ്ഞിന്ദ്രിയപടിലാഭേന മോഹസ്സ ദൂരീഭാവതോ സുഞ്ഞതവിമോക്ഖസമധിഗമോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനത്തതോ…പേ… പടിലഭതീ’’തി.

യോ അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിമിത്തവസേന സങ്ഖാരേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജന്തോ യത്ഥ ഇദം സങ്ഖാരനിമിത്തം സബ്ബസോ നത്ഥി, തം ‘‘അനിമിത്തം നിബ്ബാന’’ന്തി അനിമിത്താകാരേന അധിമുച്ചന്തോ വുട്ഠാനഗാമിനിമഗ്ഗേന ഘടേതി. തസ്സ മഗ്ഗോ അനിമിത്തതോ നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘അനിമിത്താകാരേന നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തോ അരിയമഗ്ഗോ’’തി. സ്വായം നിബ്ബാനസ്സ അനിമിത്താകാരോ നേവ മഗ്ഗേന കതോ, ന വിപസ്സനായ, അഥ ഖോ സഭാവസിദ്ധോ. തദാരമ്മണതായ ച മഗ്ഗോ അനിമിത്തോതി വുച്ചതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അനിമിത്തായ ധാതുയാ ഉപ്പന്നത്താ അനിമിത്തോ’’തി. യോ ദുക്ഖാനുപസ്സനാവസേന പണിധിയാ ദൂരീഭാവകരണേന അപ്പണിഹിതം അധിമുച്ചന്തോ, യോ അനത്താനുപസ്സനാവസേന അത്തൂപലദ്ധിയാ ദൂരീഭാവകരണേന സുഞ്ഞതം അധിമുച്ചന്തോതി ച ആദിനാ യോജേതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏതേനേവ നയേനാ’’തിആദി.

൭൭൦. യദി അരിയമഗ്ഗോ തിവിധമ്പി വിമോക്ഖനാമം ലഭതി, അഥ കസ്മാ അഭിധമ്മേ വിമോക്ഖദ്വയമേവ ആഗതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘യം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ തന്തി അഭിധമ്മേ വിമോക്ഖദ്വയവചനം. നിപ്പരിയായതോ വിപസ്സനാഗമനം സന്ധായാതി ഉജുകമേവ വിപസ്സനതോ മഗ്ഗസ്സ നാമാഗമനം സന്ധായ വുത്തം. കസ്മാ? അനിമിത്തവിപസ്സനാ ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും ന സക്കോതി. കാമം സുത്തേ ‘‘അനിമിത്തഞ്ച ഭാവേഹി, മാനാനുസയമുജ്ജഹാ’’തി (സു. നി. ൩൪൪) അനിമിത്തവിപസ്സനാ കഥിതാ, സാ പന നിച്ചനിമിത്തധുവനിമിത്തഅത്തനിമിത്താനി ഉഗ്ഘാടേന്തീപി സയം നിമിത്തധമ്മേസു ഏവ ചരതീതി സനിമിത്താവ ഹോതീതി. അപിച അഭിധമ്മോ നാമ പരമത്ഥദേസനാ, അനിമിത്തമഗ്ഗസ്സ ച പരമത്ഥതോ ഹേതുവേകല്ലമേവ. അനിച്ചാനുപസ്സനാവസേന ഹി അനിമിത്തവിമോക്ഖോ കഥിതോ. തത്ഥ ച സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, തം അരിയമഗ്ഗേ ഏകങ്ഗമ്പി ന ഹോതി, അമഗ്ഗങ്ഗത്താ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും ന സക്കോതി. ഇതരേസു ദുക്ഖാനുപസ്സനായ വസേന അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖോ, അനത്താനുപസ്സനായ വസേന സുഞ്ഞതവിമോക്ഖോ.

തേസു അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന സമാധിന്ദ്രിയം, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതീതി താനി അരിയമഗ്ഗസ്സ അങ്ഗത്താ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദാതും സക്കോന്തി, ന അനിമിത്തമഗ്ഗോ തദഭാവതോതി കേചി. യേ പന വദന്തി ‘‘അനിമിത്തമഗ്ഗോ ആഗമനതോ നാമം അലഭന്തോപി സഗുണതോ ച ആരമ്മണതോ ച നാമം ലഭതീ’’തി, തേസം മതേന അപ്പണിഹിതസുഞ്ഞതമഗ്ഗാപി സഗുണതോ ഏവ, ആരമ്മണതോ ഏവ ച നാമം ലഭേയ്യുന്തി? തം അയുത്തം. കസ്മാ? മഗ്ഗോ ഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി സരസതോ ച പച്ചനീകതോ ചാതി, സഭാവതോ ച പടിപക്ഖതോ ചാതി അത്ഥോ. അപ്പണിഹിതമഗ്ഗോ ഹി രാഗപണിധിആദീഹി വിമുത്തോ, സുഞ്ഞതമഗ്ഗോ രാഗാദീഹി സുഞ്ഞോ ഏവാതി തേ സരസതോ നാമം ലഭന്തി. തഥാ അപ്പണിഹിതമഗ്ഗോ പണിധിസ്സ പടിപക്ഖോ, സുഞ്ഞതമഗ്ഗോ അത്താഭിനിവേസസ്സ ഏവാതി തേ പച്ചനീകതോ നാമം ലഭന്തി, അനിമിത്തമഗ്ഗോ പന രാഗാദിനിമിത്താനം, നിച്ചനിമിത്താദീനം വാ അഭാവേന സരസതോ ഏവ നാമം ലഭതി, നോ പച്ചനീകതോ. ന ഹി സോ സങ്ഖാരനിമിത്താരമ്മണായ അനിച്ചാനുപസ്സനായ പടിപക്ഖോ, സാ പനസ്സ അനുലോമഭാവേ ഠിതാതി സബ്ബഥാപി അഭിധമ്മപരിയായേന അനിമിത്തമഗ്ഗോ ന ലബ്ഭതി. തേന വുത്തം ‘‘തം നിപ്പരിയായതോ വിപസ്സനാഗമനം സന്ധായാ’’തി.

യസ്മാ സുത്തന്തപരിയായേന അനിമിത്തമഗ്ഗോ ലബ്ഭതി. വുട്ഠാനഗാമിനീ ഹി വിപസ്സനാ യം യം സമ്മസന്തീ വുട്ഠാനം ഗച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ വസേന ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദേതി, തത്ഥ അനിച്ചതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ ഹോതി, ദുക്ഖതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ അപ്പണിഹിതോ, അനത്തതോ വുട്ഠഹന്തസ്സ സുഞ്ഞതോ, തസ്മാ സുത്തന്തസംവണ്ണനാ ഏസാതി കത്വാ ഇധ തയോപി വിമോക്ഖാ ഉദ്ധടാ. യം പന പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ അഭിനിവേസനിമിത്തപണിധിമുഞ്ചനം ഉപാദായ തിസ്സന്നമ്പി അനുപസ്സനാനം തദാഗമനവസേന തദന്വയസ്സ മഗ്ഗസ്സ ച സുഞ്ഞതവിമോക്ഖാദിഭാവോ നിദ്ദിട്ഠോ, തസ്സ പരിയായഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘വിപസ്സനാഞാണം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിപസ്സനാഞാണം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘അപ്പണിഹിതോ, വിമോക്ഖോ’’തി ച കിഞ്ചാപി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

അനിച്ചാനുപസ്സനാഞാണന്തി ‘‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ’’തി അനുപസ്സനാവസേന പവത്തഞാണം. നിച്ചതോ അഭിനിവേസം മുഞ്ചതീതി ‘‘തേ നിച്ചാ’’തി നിച്ചാകാരതോ പവത്തമിച്ഛാഭിനിവേസവിദ്ധംസനവസേന, തദന്വയം പന മഗ്ഗഞാണം സമുച്ഛേദവസേന മുഞ്ചതി. ഇതീതി തസ്മാ. അനിച്ചാഭിനിവേസതോ രിത്തതായ, വിമുത്തതായ ച സുഞ്ഞതോ വിമോക്ഖോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

തന്തി തിവിധം വിപസ്സനാഞാണം. തത്ഥ യസ്സ പരിയായതോ, യസ്സ ച നിപ്പരിയായതോ നാമലാഭോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ന നിപ്പരിയായേന, അഥ ഖോ പരിയായേനാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി നിപ്പരിയായകഥാഭാവതോ. വിമോക്ഖദ്വയമേവ വുത്തം അഭിധമ്മേതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിപസ്സനാധികാരേ. ‘‘തിവിധവിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപജ്ജിത്വാ’’തി ഏതസ്മിം വാ ഉദ്ദേസവചനേ.

൭൭൧. തേസം വിഭാഗായാതി തേസം യഥാവുത്താനം സത്തന്നം അരിയപുഗ്ഗലാനം സദ്ധാനുസാരിആദിഭാവേന വിഭത്തസഭാവതായ.

൭൭൨. സദ്ധിന്ദ്രിയം പടിലഭതീതി സദ്ധാനുസാരിഭാവിതാകാരണഭൂതം അധിമത്തം സദ്ധിന്ദ്രിയം പടിലഭതി. അധിമോക്ഖബഹുലതായ, സദ്ധിന്ദ്രിയാധിമത്തതായ ച കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അപിച അയമേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – അനിച്ചാകാരസല്ലക്ഖണസ്സ സദ്ധാഭിബുദ്ധിയാ ഉപനിസ്സയഭാവതോ തദന്വയേ മഗ്ഗേ സദ്ധാ തിക്ഖതരാ ഹോതി, തേന അട്ഠമകോ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി. സേസേസു സത്തസു ഠാനേസൂതി പഠമഫലതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗഫലാ സത്തസു ഠാനേസു. ‘‘സത്തസു ഠാനേസൂ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു സേസേസു ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ, അഗ്ഗഫലേ പന സചായം അരൂപജ്ഝാനലാഭീ, ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഹോതി, നോ ചേ അരൂപജ്ഝാനലാഭീ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ, ന സദ്ധാവിമുത്തോ. അഭിധമ്മേ ഹി –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ ദിട്ഠാ ഹോന്തി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൨൦൮) –

ഏകച്ചാസവപരിക്ഖയവചനതോ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ സേക്ഖഭാവോ വിഞ്ഞായതി, ന അസേക്ഖഭാവോ. അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ദ്വേ ധുരാനി, ദ്വേ അഭിനിവേസാ, ദ്വേ സീസാനീ’’തി വചനതോ നത്ഥി അരഹതോ സദ്ധാവിമുത്തതാതി? സച്ചമേതം നിപ്പരിയായതോ. നിപ്പരിയായകഥാ ഹി അഭിധമ്മോ, ഇധ പന പരിയായേന ഏവം വുത്തം. യദി പരിയായതോ അരഹതോ സദ്ധാവിമുത്തതാ, കോ പന സോ പരിയായോ? സദ്ധാവിമുത്തന്വയതാ. യോ ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാവിമുത്തോ ഹോതി, സോ അഗ്ഗഫലക്ഖണേപി തദന്വയതായ സദ്ധാവിമുത്തോതി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പരിയായേന വുത്തോതി ഇധാപി തഥേവ വുത്തം. അഥ വാ സദ്ധാവിമുത്തസദിസതായ അരഹാ സദ്ധാവിമുത്തോ. കാ പനേത്ഥ സദിസതാ? യഥാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ സേക്ഖസ്സ കിലേസക്ഖയോ കുണ്ഠേന അസിനാ കദലിച്ഛേദസദിസോ ‘‘നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സാ’’തി വചനതോ, ഏവം തദന്വയസ്സാപി അരഹതോതി അയമേത്ഥ സദിസതാ. കിം പന നേസം കിലേസപഹാനേ നാനത്തം അത്ഥീതി? നത്ഥി. അഥ കസ്മാ സദ്ധാവിമുത്തോ ദിട്ഠിപ്പത്തം ന പാപുണാതീതി? ആഗമനീയനാനത്തേന. ദിട്ഠിപ്പത്തോ ഹി ആഗമനമ്ഹി കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേന്തോ അപ്പകസിരേന അകിലമന്തോ വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി, സദ്ധാവിമുത്തോ കിച്ഛേന കസിരേന വിക്ഖമ്ഭേതും സക്കോതി. അപിച പഞ്ഞായപി നേസം വേമത്തതാ. സാ ച യാവതികാ ലബ്ഭതേവാതി വദന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ പഠമമഗ്ഗാദീസു സതിപി ഇന്ദ്രിയസമത്തേ സദ്ധാദീനം തിക്ഖതാവചനമ്പി സമത്ഥിതം ഹോതി.

൭൭൩. സോതി ദുക്ഖതോ വുട്ഠിതോ. സബ്ബത്ഥാതി അട്ഠസുപി ഠാനേസു. നനു ച അട്ഠകഥായം ‘‘ദ്വേ ധുരാനീ’’തി നിയമിതത്താ പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ വാ സിയാ, ധമ്മാനുസാരീ വാ? ഇധ ന സദ്ധാനുസാരീ യുത്തോ, കായസക്ഖിതാപി അരഹതോ നത്ഥി. അഭിധമ്മേ ഹി –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮) –

ഏകച്ചാസവപരിക്ഖയവചനതോ കായസക്ഖിനോ സേക്ഖഭാവോവ വിഞ്ഞായതീതി? സച്ചമേതം നിപ്പരിയായതോ, ഇധ പന പരിയായേന വുത്തം. കോ പന സോ പരിയായോതി? കായസക്ഖിസദിസതാ. ഉപചാരരൂപജ്ഝാനസമാധിതോ ഹി സാതിസയം അരൂപസമാധിസമ്ഫസ്സം ലദ്ധാ നിബ്ബത്തീതി ഏകച്ചാസവപരിക്ഖയം ഉപാദായ ‘‘കായസക്ഖീ’’തി വത്തബ്ബപുഗ്ഗലേന സാതിസയസമാധിസമ്ഫസ്സതദധിട്ഠാനാസവപരിക്ഖയസാമഞ്ഞം അപേക്ഖിത്വാ കായസക്ഖീ വിയ കായസക്ഖീതി അരഹാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ വുത്തോതി ഇധാപി തമേവ നയം ഗഹേത്വാ അരഹതോപി കായസക്ഖിതാ വുത്താ. സുത്തന്തസംവണ്ണനാ ഹേസാതി. നിപ്പരിയായേന പന പഠമഫലതോ പട്ഠായ ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീ നാമ ഹോതി, സോ ച ഖോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ, ന വിപസ്സനായാനികോ സുക്ഖവിപസ്സകോ, ഉപചാരമത്തലാഭീ, രൂപജ്ഝാനമത്തലാഭീ വാ. പസ്സദ്ധിബഹുലോതി ച പസ്സദ്ധിസീസേന സമാധി വുത്തോതി സാതിസയസമാധിലാഭീ സമഥയാനികോവ അധിപ്പേതോ, സമഥയാനികസ്സേവ ച കായസക്ഖിഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോ. അരൂപജ്ഝാനന്തി ചതുബ്ബിധം അരൂപജ്ഝാനം. തത്ഥ പന ഏകമ്പി ലദ്ധാ അരഹത്തം പത്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ഏവ ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അരൂപജ്ഝാന’’മിച്ചേവ വുത്തം, ന ‘‘ചത്താരി അരൂപജ്ഝാനാനീ’’തി. തേനായം ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം, നിരോധസമാപത്തിയാ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. ഏസ നയോ കായസക്ഖിമ്ഹിപി. ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ.

൭൭൪. പഞ്ഞവതോ നിപുണതരാ, ഗമ്ഭീരാ ച അത്ഥാ പാകടാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തീതി അനത്തതോ മനസി കരോതോ വേദബഹുലതാ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയപടിലാഭോ ച വുത്തോ. ധമ്മാനുസാരീ ഹോതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തത്താ. പഞ്ഞാ ഹി ഇധ ‘‘ധമ്മോ’’തി അധിപ്പേതാ ‘‘സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ’’തിആദീസു വിയ (ജാ. ൧.൧.൫൭).

൭൭൫. യസ്സാ പാളിയാ വസേന ഇധ അരിയപുഗ്ഗലസ്സ സദ്ധാവിമുത്താദിഭാവോ വുത്തോ, തം പാളിം ദസ്സേതും ‘‘വുത്തം ഹേത’’ന്തിആദി ആരദ്ധം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൭൭൬. ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തത്താ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി ഏവമാദിഅത്ഥസ്സ സാധകം അപരമ്പി വുത്തം. ‘‘സദ്ദഹന്തോ വിമുത്തോ’’തി ഏതേന സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സ സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവദസ്സനേന സദ്ധാവിമുത്തസ്സ സേക്ഖഭാവമേവ വിഭാവേതി. സദ്ധാവിമുത്തോതി വാ സദ്ധായ അധിമുത്തോതി അത്ഥോ.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികതോതി ഫുട്ഠാനം അനന്തരം ഫുട്ഠന്തോ, ഫുട്ഠാനം അരൂപജ്ഝാനാനം അനന്തരോ കാലോതി അധിപ്പായോ, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം, ഫുട്ഠാനന്തരകാലമേവ സച്ഛികരണൂപായേന സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛാകാസീതി വുത്തം ഹോതി. ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം യഥാ ‘‘ഏകമന്ത’’ന്തി (പാരാ. ൨). യോ ഹി അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ, നാമകായേകദേസതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവിമോക്ഖേന വിമുത്തോ, തേന നിരോധസങ്ഖാതോ വിമോക്ഖോ ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി, ന പന കായേന സച്ഛികതോ, നിരോധം പന ആരമ്മണം കത്വാ ഏകച്ചേസു ആസവേസു ഖേപിതേസു തേന സോ സച്ഛികതോവ ഹോതി. തസ്മാ സോ സച്ഛികാതബ്ബം യഥാആലോചിതം നാമകായേന സച്ഛാകാസീതി കായസക്ഖീതി വുച്ചതി, ന തു വിമുത്തോ ഏകച്ചാനം ആസവാനം അപരിക്ഖീണത്താ. ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദസ്സനസങ്ഖാതസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സ അനന്തരം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. പഠമഫലതോ പട്ഠായ ഹി യാവ അഗ്ഗമഗ്ഗാ ദിട്ഠിപ്പത്തോതി. ‘‘ദിട്ഠിയാ പത്തോ’’തി വാ പാഠോ, ചതുസച്ചദസ്സനസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിരോധം പത്തോതി അത്ഥോ. ഇമേ ച സദ്ധാവിമുത്താദയോ തയോ പരമത്ഥതോ അപരിയോസിതഞാണകിച്ചാതി തം നയം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ദഹന്തോ വിമുച്ചതീ’’തിആദി വുത്തം. ഝാനഫസ്സന്തി സാതിസയം ഝാനഫസ്സം. തേന അരൂപജ്ഝാനഫസ്സോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതി.

‘‘ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാതി ഞാതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്ഖസച്ചപടിവേധമാഹ, ‘‘സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ നിരോധസച്ചപടിവേധം. തദുഭയേന ച സമുദയമഗ്ഗസച്ചപടിവേധം നാനന്തരിയകഭാവതോ. ‘‘ഞാതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ദുതിയമഗ്ഗകിച്ചം, ‘‘ദിട്ഠം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ തതിയമഗ്ഗകിച്ചം, ‘‘വിദിതം ഹോതീ’’തി ഇമിനാ ചതുത്ഥമഗ്ഗകിച്ചം, ‘‘സച്ഛികത’’ന്തി ഇമിനാ പഠമഫലകിച്ചം, ‘‘ഫുസിത’’ന്തി ഇമിനാ സേസഫലദ്വയകിച്ചം. ഇതി ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ മഗ്ഗഫലഞാണബ്യാപാരദസ്സനാനി ഇമാനി പദാനീതി വദന്തി.

൭൭൭. ഇതരേസൂതി സദ്ധാനുസാരിആദിപദേസു. സദ്ധം അനുസരതീതി ആഗമനീയട്ഠാനേ ഠിതം സദ്ധം അനുഗച്ഛതി. യഥാ സാ തിക്ഖാ സൂരാ അഹോസി, മഗ്ഗക്ഖണേപി തദനുരൂപമേവ പവത്തേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധായ വാ അനുസരതീതി സദ്ധായ കാരണഭൂതായ സച്ചപടിവേധസ്സ അനുരൂപം സരതി ഗച്ഛതി, പടിപജ്ജതീതി അത്ഥോ. ദ്വീഹിപി അത്ഥവികപ്പേഹി സദ്ധായ അധിമത്തതംയേവ വിഭാവേതി. ധമ്മാനുസാരീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോ, രൂപകായതോ ച നാമകായതോ ച വിക്ഖമ്ഭനവസേന, സമുച്ഛേദവസേന ച വിമുത്തോതി അത്ഥോ. അരൂപജ്ഝാനേന രൂപകായതോ ച നാമകായേകദേസതോ ച വിമുത്തോ, അരിയമഗ്ഗേന നാമകായതോ വിമുത്തോതി ഉഭോഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തത്താ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. പജാനന്തോ വിമുത്തോതി പഠമജ്ഝാനഫസ്സേന വിനാ പരിജാനനാദിപ്പകാരേഹി ചത്താരി അരിയസച്ചാനി ജാനന്തോ പടിവിജ്ഝന്തോ തേസം കിച്ചാനം മത്ഥകപ്പത്തിയാ നിട്ഠിതകിച്ചതായ വിസേസേന മുത്തോതി വിമുത്തോ.

അയം പനേത്ഥ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖേപകഥാ – യസ്സ അനിച്ചാകാരതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, സോ അധിമോക്ഖബഹുലോ സദ്ധിന്ദ്രിയസ്സ തിക്ഖഭാവേന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ നാമ ഹോതി, മജ്ഝേ ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ. അഗ്ഗഫലക്ഖണേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. തഥാ യസ്സ ദുക്ഖാകാരതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, തസ്സ പസ്സദ്ധിബഹുലതായ സമാധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി ദുക്ഖുപനിസായ സദ്ധായപി തിബ്ബതരത്താ, ധുരനിയമതോ ച. സോപി പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ ഏവ ഹോതി, മജ്ഝേ ഛസു ഠാനേസു സദ്ധാവിമുത്തോ, അന്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ ച ഹോതി. യസ്സ പന അനത്താകാരതോ വുട്ഠാനം ഹോതി, സോ വേദബഹുലോ പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ തിക്ഖഭാവേന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ ധമ്മാനുസാരീ ഏവ ഹോതി, മജ്ഝേ ഛസു ഠാനേസു ദിട്ഠിപ്പത്തോ, അന്തേ പഞ്ഞാവിമുത്തോ ഏവ ഹോതി. ഇമേ പന ന അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ, അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീ പന പഠമമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ധാനുസാരീ വാ ധമ്മാനുസാരീ വാ സിയാ. മജ്ഝേ ഛസു ഠാനേസു കായസക്ഖീ, പരിയോസാനേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി.

സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം.

൭൭൮. യം തം വിമോക്ഖമുഖഭാവം ആപജ്ജിത്വാ സത്തഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗായ ച പച്ചയോ ഹോതീതി വുത്തം, തം പനേതം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം. പുരിമേന ഞാണദ്വയേനാതി മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാനുപസ്സനാഞാണദ്വയേന അത്ഥതോ ഏകം, പവത്തിആകാരഭേദതോ നാനന്തി അധിപ്പായോ. യഥാവുത്തമത്ഥം അട്ഠകഥായ, പാളിയാ ച സാധേതും ‘‘തേനാഹൂ’’തിആദി വുത്തം. മുഞ്ചിതുകമ്യതാമുഞ്ചനുപായകരണഞാണാനിപി സങ്ഖാരേസു ഉദാസീനഭാവേനേവ പവത്തനതോ സങ്ഖാരുപേക്ഖാസമഞ്ഞാനേവ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘ഇദം സങ്ഖാരുപേക്ഖാഞാണം ഏകമേവ തീണി നാമാനി ലഭതീ’’തി. തേന സങ്ഖാരുപേക്ഖാവോഹാരോ മുഞ്ചിതുകമ്യതാദിഞാണസമുദായവിസയോതി ദസ്സേതി.

൭൮൦. ഉപ്പാദാദീനീതി ഉപ്പാദപവത്താദിഅപദേസേന വുത്തേ സങ്ഖാരേ. പരിച്ചജിതുകാമതാതി തപ്പടിബന്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന വിസ്സജ്ജിതുകാമതാ. പടിസങ്ഖാനന്തി പുനപ്പുനം തീരണം. മുഞ്ചിത്വാതി നിരാലയഭാവാപത്തിയാ അപേക്ഖാവിസ്സജ്ജനവസേന വിസ്സജ്ജിത്വാ. അവസാനേതി തഥാകരണസ്സ ഉത്തരകാലം. യാവ നിബ്ബാനസമ്പക്ഖന്ദനാ ന ഇജ്ഝതി, താവ വിചിനനേപി ഉദാസീനതായ ഞാണസ്സ സന്താനവസേന പവത്തിം സന്ധായാഹ ‘‘അജ്ഝുപേക്ഖനം സന്തിട്ഠനാ’’തി. ഏവന്തി അജ്ഝുപേക്ഖനാകാരസാമഞ്ഞതോ ‘‘മുഞ്ചിതുകമ്യതാ ച സാ സന്തിട്ഠനാ ചാ’’തി വുത്താകാരേന.

൭൮൧. ഇമേ ധമ്മാതി ഇമേ ഞാണസങ്ഖാതാ ധമ്മാ, ഞാണപരിയായോ വാ ഇധ ധമ്മ-സദ്ദോ, തസ്മാ ഇമാനി ഞാണാനീതി അത്ഥോ. ഏകത്താതി ഏകസഭാവാ.

൭൮൨. വുട്ഠാനഗാമിനീ ഹോതി വുട്ഠാനഗമനതോ. സങ്ഖാരുപേക്ഖാദിഞാണത്തയസ്സാതി സങ്ഖാരുപേക്ഖാനുലോമഗോത്രഭുസഞ്ഞിതസ്സ ഞാണത്തയസ്സ. കിച്ചവസേന പവത്തിട്ഠാനവസേനപി ലോകിയഞാണാനം ഉപരി ഠിതത്താ വുത്തം ‘‘ഉത്തമഭാവം പത്തത്താ’’തി. നിമിത്തഭൂതതോതി വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതതോ ഖന്ധപഞ്ചകതോ. തേനാഹ ‘‘അഭിനിവിട്ഠവത്ഥുതോ’’തി. തഞ്ഹി വിപസ്സനായ ഗോചരകരണസങ്ഖാതേന അഭിനിവേസേന അഭിനിവിട്ഠവത്ഥുന്തി പവുച്ചതി. തം പനേതം സസന്തതിപരിയാപന്നമ്പി പരതോ ദിട്ഠിതായ ‘‘ബഹിദ്ധാ’’തി വുത്തം. തദേവ ഹി ‘‘ബഹിദ്ധാ സബ്ബനിമിത്താനീ’’തി തത്ഥ തത്ഥ വുച്ചതി. അജ്ഝത്തപവത്തതോതി സസന്താനേ മിച്ഛാദിട്ഠിപവത്തനആദിതോ, തദനുവത്തകകിലേസക്ഖന്ധേഹി ച. തഞ്ഹി സസന്തതിയം കിലേസപ്പവത്തഭാവതോ, തന്നിമിത്തം അസതി മഗ്ഗഭാവനായ ഉപ്പജ്ജനകഉപാദിന്നക്ഖന്ധപവത്തഭാവതോ ച തഥാ വുത്തം. വുട്ഠഹനഞ്ച നേസം ആരമ്മണാകരണം, ആയതിം അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനഞ്ച. ഘടിയതി അത്തനോ അനന്തരമേവ മഗ്ഗസമുപ്പത്തിതോ.

൭൮൩. തത്രാതി തസ്മിം ‘‘അഭിനിവിട്ഠവത്ഥുതോ വുട്ഠഹനതോ’’തി സങ്ഖേപവചനേ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ രൂപാരൂപപപഞ്ചക്ഖന്ധലക്ഖണത്തയവസേന അയം മാതികാ ഉദ്ദേസോ. അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാതി സസന്തതിപരിയാപന്നേസു ഖന്ധേസു വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ. ‘‘അജ്ഝത്താ വുട്ഠാതീ’’തി ഇദം വുട്ഠാനഗാമിനിയാ അജ്ഝത്തധമ്മാരമ്മണത്താ പരിയായതോ വുത്തം, നിപ്പരിയായതോ പന മഗ്ഗോ സബ്ബതോപി വുട്ഠാതി. ബഹിദ്ധാ വുട്ഠാതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏകപ്പഹാരേനാതി ഏകജ്ഝം, തം പന അജ്ഝത്താദിവിഭാഗം അകത്വാ ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൮; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൬; പടി. മ. ൨.൩൦) അവിഭാഗേന വുട്ഠാനഗാമിനിയാ പവത്തിവസേന വേദിതബ്ബം, തയിദം സത്ഥു സമ്മുഖാ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേന്തസ്സ ഞാണുത്തരസ്സ സമ്ഭവതീതി വദന്തി.

൭൮൪. സുദ്ധഅജ്ഝത്തദസ്സനമത്തേനേവ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ന ഹോതി മമംകാരവത്ഥുനോപി പരിഞ്ഞേയ്യത്താ മഗ്ഗസങ്ഖാതം വുട്ഠാനം, മഗ്ഗേന വാ വുട്ഠാനം മഗ്ഗവുട്ഠാനം.

൭൮൫. രാസിം കത്വാതി ഭൂതുപാദായവസേന ദുവിധം അന്തരഭേദവസേന അനേകഭേദമ്പി ‘‘രുപ്പനട്ഠേന രൂപ’’ന്തി പിണ്ഡതോ ഗഹേത്വാ. യഥാ രൂപേ വിപസ്സനാഭിനിവേസോ യേഭുയ്യേന വിപസ്സനായാനികസ്സ, ഏവം അരൂപേ വിപസ്സനാഭിനിവേസോ യേഭുയ്യേന സമഥയാനികസ്സ ഹോതി. അഭിനിവേസോതി ച വിപസ്സനായ പുബ്ബഭാഗേ കത്തബ്ബനാമരൂപപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ പഠമം രൂപപരിഗ്ഗണ്ഹനം രൂപേ അഭിനിവേസോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

൭൮൬. യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മന്തി കാമം ഉദയബ്ബയപരിഗ്ഗണ്ഹനം അഭിനിവേസോതി ദസ്സിതം, യഥാഉപട്ഠിതേ പന രൂപാരൂപധമ്മേ, തേസഞ്ച പച്ചയേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ സങ്ഖേപേനേവ വിപസ്സനാഞാണം ചാരേന്തോ ഞാണുത്തരോ യഥാനിസിന്നോവ ഞാണപടിപാടിയാ ഖിപ്പമേവ സച്ചാനി പടിവിജ്ഝന്തോ ഏകപ്പഹാരേന പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വുട്ഠാതി നാമ. അഞ്ഞഥാ ഏകേനേവ ലോകിയചിത്തേന പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പരിഗ്ഗഹപരിജാനനാദീനം അസമ്ഭവതോ. ന ഹി സനിദസ്സനസപ്പടിഘാദിം ഏകജ്ഝം ആരമ്മണം കാതും സക്കാ. യസ്സ പന ഏകവാരം ഞാണേന ഫസ്സിതം, പുന തം ഫസ്സിതബ്ബമേവ, താദിസസ്സ വസേന വുത്തന്തി വദന്തി.

൭൮൮. ഏത്ഥ ച അഭിനിവേസോ അകാരണം വുട്ഠാനമേവ പമാണം, തസ്മാ ഹേട്ഠാ വുത്തവിമോക്ഖഅരിയപുഗ്ഗലവിഭാഗാപി വുട്ഠാനവസേന സമ്ഭവന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ച യോപീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തയോപി ജനാതി വുട്ഠാനവസേന ഭേദേ അസതിപി അഭിനിവേസവസേനേവ ലദ്ധം ഭേദം ഗഹേത്വാ വുത്തം.

൭൮൯. സദ്ധിം പുരിമപച്ഛിമഞാണേഹീതി ഭയതുപട്ഠാനാദിപുരിമഞാണേഹി ചേവ ഗോത്രഭുആദിപച്ഛിമഞാണേഹി ച സഹ. ഉദ്ദാനന്തി ഉദ്ദേസോ.

യത്ഥ കത്ഥചി…പേ… വട്ടേയ്യും തംതംഞാണട്ഠാനിയസ്സ ഉപമാവത്ഥുനോ ലബ്ഭനതോ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേതി ഇമസ്മിം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാപദേസേ. സബ്ബന്തി സബ്ബം ഞാണം, സബ്ബം വാ ഞാണകിച്ചം പാകടം ഹോതി വേമജ്ഝേ ഠത്വാ വിഭാവിയമാനത്താ. വുത്താ വിസുദ്ധികഥായം.

൭൯൦. നിലീയിത്വാതി ഉപവിസിത്വാ. പരാമസിത്വാതി വീമംസിത്വാ.

ഗയ്ഹുപഗം അദിസ്വാതി ഗഹണയോഗ്ഗം നിച്ചസാരാദിം അദിസ്വാ. ചിത്തസ്സ വങ്കഭാവകരാനം മായാദീനം സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭനേന അനുലോമസ്സ ഉജുകസാഖാസദിസതാ. നിബ്ബാനാലോചനതോ ഗോത്രഭുഞാണസ്സ ഉദ്ധം ഉല്ലോകനസദിസതാ. അപ്പതിട്ഠേ നിബ്ബാനേ പതിട്ഠിതത്താ മഗ്ഗഞാണസ്സ ആകാസേ ഉപ്പതനസദിസതാ.

൭൯൧. സപ്പവിസ്സജ്ജനം വിയ ഗോത്രഭുഞാണം സബ്ബസങ്ഖാരഗതം വിസ്സജ്ജിത്വാ നിബ്ബാനസ്സ ആലമ്ബനതോ. ആഗതമഗ്ഗം ഓലോകേന്തസ്സ ഠാനം വിയ മഗ്ഗഞാണം അസമ്മോഹപടിവേധവസേന അത്തനോപി ദസ്സനതോ. അഭയട്ഠാനേ ഠാനന്തി അഭയട്ഠാനം സമ്പത്തമാഹ, ന തസ്സ പാപുണപടിപത്തിം.

൭൯൨. അത്തത്ഥാദീനം അനവബുജ്ഝനതോ ‘‘അഹം, മമാ’’തി ഗഹണസ്സ നിദ്ദോക്കമനസദിസതാ. മുഞ്ചിതുകമ്യതാഗ്ഗഹണേനേവ പടിസങ്ഖാ സന്തിട്ഠനാപി ഗഹിതാ. തിസ്സന്നമ്പി താസം സംസാരതോ നിക്ഖമനാധിമുത്തതായ നിക്ഖമനമഗ്ഗോലോകനസദിസതാ. മഗ്ഗേ ദിട്ഠേ മഗ്ഗപടിപത്തി വിയ അനുലോമേ സിദ്ധേ മഗ്ഗോ സിദ്ധോ ഏവാതി അനുലോമസ്സ മഗ്ഗദസ്സനസദിസതാ. സങ്ഖാരനിമിത്തതോ നിക്ഖന്തത്താ ആദിത്തഘരതോ നിക്ഖമനം വിയ ഗോത്രഭുഞാണം. വേഗേനഗമനം വിയ മഗ്ഗഞാണം വിസ്സജ്ജേതബ്ബഗഹേതബ്ബപദേസേസു സാധനകിച്ചവിസേസയോഗതോ.

൭൯൩. പരതോ ന മമായിതബ്ബതോ ച പസ്സിതബ്ബാനം ഖന്ധാനം ‘‘അഹം, മമാ’’തി ഗഹണസ്സ രാജഗോണാനം സകഗഹണസദിസതാ വുത്താ.

൭൯൪. സഭയേ അഭയദസ്സനഹേതുതായ ഖന്ധാനം ‘‘അഹം, മമാ’’തി ഗഹണസ്സ യക്ഖിനിയാ സംവാസസദിസതാ. സുസാനവിജഹനം വിയ സങ്ഖാരസുസാനം വിജഹിത്വാ നിബ്ബാനാരമ്മണവസേന പവത്തം ഗോത്രഭു.

൭൯൫. പുത്തഗിദ്ധിനീതി പുത്തവച്ഛലാ. ഓത്തപ്പമാനാതി സാരജ്ജയമാനാ. ഓളാരികഓളാരികലോഭക്ഖന്ധാദിവിക്ഖമ്ഭനേന സങ്ഖാരപരിച്ചജനതോ അനുലോമസ്സ തത്ഥേവ ദാരകോരോപനസദിസതാ.

൭൯൬. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ…പേ… ദസ്സനത്ഥം വുത്താ, ന പുരിമാസു വിയ ഭയതുപട്ഠാനാദീസു ഠിതസ്സ ഭായനാദിആകാരദസ്സനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. അപരാപരുപ്പത്തിതോ, ചിരാനുബന്ധതോ, ദുസ്സഹതോ ച വട്ടദുക്ഖസദിസം ജിഘച്ഛാദുക്ഖന്തി ആഹ ‘‘സംസാരവട്ടജിഘച്ഛായാ’’തി. കായഗതാസതി ഏവ ഭോജനം കായഗതാസതിഭോജനം. സാ പനേത്ഥ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ സമ്മാസതി കായാനുപസ്സനാദികിച്ചസാധനവസേന അമതരസപരിഭോഗതായ ച ‘‘അമതരസം കായഗതാസതിഭോജന’’ന്തി വുത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘അമതം തേ, ഭിക്ഖവേ, പരിഭുഞ്ജന്തി, യേ കായഗതാസതിം പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തിആദി (അ. നി. ൧.൬൦൦).

ഫലരസാമലകസിങ്ഗീവേരമുഗ്ഗമാസാദി അനേകങ്ഗസമ്ഭാരം.

കപണാസേരിഭാവാദികരണേന തണ്ഹാസിനേഹസ്സ സീതസദിസതാ. മഗ്ഗതേജന്തി അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം ഇന്ദഗ്ഗിം.

രാഗഗ്ഗിആദയോ ഏകാദസഗ്ഗീ വൂപസമന്തി ഏത്ഥാതി ഏകാദസഗ്ഗിവൂപസമം, നിബ്ബാനം.

അന്ധകാരപരേതോതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേന അന്ധകാരേന കിഞ്ചി അത്തത്ഥം വാ പരത്ഥം വാ കാതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന അഭിഭൂതോ. ഞാണമയോ ആലോകോ ഏതിസ്സാതി ഞാണാലോകാ, മഗ്ഗഭാവനാ.

അമതഭൂതം, അമതഭാവസാധകം വാ ഓസധം അമതോസധം, നിബ്ബാനം. ഹേട്ഠാ അത്തനാ വുത്തമേവ സങ്ഖാരുപേക്ഖാബ്യാപാരം നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘തേന വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ.

൭൯൭. നിരാലയതായ തണ്ഹാവസേന ഭവാദീസു അവിസടജ്ഝാസയോ ഹുത്വാ തതോ സങ്കുചിതചിത്തോ പതിലീനഭാവേന ചരതി പവത്തതീതി പതിലീനചരോ, തസ്സ പതിലീനചരസ്സ. സംസാരേ ഭയസ്സ ഇക്ഖനതായ ഭിക്ഖുനോ കായചിത്തവിവേകസിദ്ധിയാ വിവിത്തമാസനം ഭജമാനസ്സ. സാമഗ്ഗിയന്തി യുത്തം, പതിരൂപന്തി അത്ഥോ. ഭവനേതി കാമഭവാദികേ തിവിധേപി ഭവേ. സോ ഹി ഇധ ഭവനട്ഠേന ഭവന്തി വുത്തോ. ന ദസ്സയേതി അനുപ്പജ്ജനവസേന ന ദസ്സേയ്യ. തസ്സ തം അദസ്സനം സാമഗ്ഗിയന്തി ബുദ്ധാദയോ അരിയാ ആഹൂതി യോജനാ.

നിയമേത്വാതി നിയതം ഏകംസികം കത്വാ. ബോജ്ഝങ്ഗവിസേസം, മഗ്ഗങ്ഗവിസേസം, ഝാനങ്ഗവിസേസം, പടിപദാവിസേസം, വിമോക്ഖവിസേസന്തി വിസേസസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. വിസേസന്തി ഛസത്തഭാവോ സത്തട്ഠഭാവോ പഞ്ചാദിഭാവോതി ഇമം യഥാക്കമം ബോജ്ഝങ്ഗാദീനം അരിയമഗ്ഗേ ലബ്ഭമാനഭേദം. പാദകജ്ഝാനന്തി മഗ്ഗസ്സ ആസന്നവുട്ഠാനഗാമിനിയാ വിപസ്സനായ പദട്ഠാനഭൂതം ഝാനം. വിപസ്സനായ ആരമ്മണഭൂതാതി മഗ്ഗാസന്നായ ഏവ വുട്ഠാനഗാമിനിയാ വിപസ്സനായ ഗോചരഭൂതാ വിപസ്സിതാ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോതി ഉഭിന്നം ഭേദേ സതി വിപസ്സകസ്സ അജ്ഝാസയോ. ഏത്ഥ ച പഠമം കേചീതി വുത്തോ തിപിടകചൂളനാഗത്ഥേരോ. ദുതിയം കേചീതി വുത്തോ മോരവാപീവാസിമഹാദത്തത്ഥേരോ. തതിയം കേചീതി വുത്തോ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരോ.